১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা
১. খন্ধপদৱণ্ণনা
৬. ইদানি পঞ্চক্খন্ধাদিৱসেন নিক্খিত্তমাতিকং ‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’তিআদীহি নযমাতিকাপদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহীতিআদিনা নযেন নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ যস্মা ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদিকায নযমাতিকায ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি নযমুখমাতিকা ঠপিতা, তস্মা ৰূপক্খন্ধাদীনং সঙ্গহং দস্সেতুং কতিহি খন্ধেহি কতিহাযতনেহি কতিহি ধাতূহীতি তীণি খন্ধাযতনধাতুপদানেৱ উদ্ধটানি. ‘চত্তাৰি সচ্চানী’তিআদীসু একম্পি ন পৰামট্ঠং. যস্মা চ ‘‘সভাগো ৱিসভাগো’’তি এৱং লক্খণমাতিকা ঠপিতা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে ৰূপক্খন্ধো একেন খন্ধেনাতিআদি ৱুত্তং. সভাগা হি তস্স এতে খন্ধাদযোতি. তত্থ একেন খন্ধেনাতি ৰূপক্খন্ধেনেৱ. যঞ্হি কিঞ্চি ৰূপং ৰূপক্খন্ধসভাগত্তা ৰূপক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৰূপক্খন্ধেনেৱ গণিতং, তং ৰূপক্খন্ধেনেৱ পৰিচ্ছিন্নং. একাদসহাযতনেহীতি মনাযতনৱজ্জেহি. সব্বোপি হি ৰূপক্খন্ধো দসাযতনানি ধম্মাযতনেকদেসো চ হোতি, তস্মা একাদসহাযতনেহি গণিতো, পৰিচ্ছিন্নো. একাদসহি ধাতূহীতি সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুৱজ্জাহি একাদসহি এতাসু হি অপৰিযাপন্নং ৰূপং নাম নত্থি.
অসঙ্গহনযনিদ্দেসে কতিহি অসঙ্গহিতোতি সঙ্খেপেনেৱ পুচ্ছা কতা. ৱিস্সজ্জনে পনস্স যস্মা ৰূপক্খন্ধস্স ৱিসভাগা চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা, একং মনাযতনং, সত্ত ৱিঞ্ঞাণধাতুযো; তস্মা চতূহি খন্ধেহীতিআদি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সঙ্গহাসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পন খন্ধনিদ্দেসে – ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহী’’তিআদিম্হি তাৱ একমূলকে সঙ্গহনযে সৰূপেনেৱ দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৱিস্সজ্জনানি. অসঙ্গহনযে সঙ্খেপেন দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৱিস্সজ্জনানি. ইমিনা উপাযেন দুকমূলকাদীসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি ৱেদিতব্বানি. ৰূপক্খন্ধমূলকাযেৱ চেত্থ দুকতিকচতুক্কা দস্সিতা. পঞ্চকে পন ‘‘ৰূপক্খন্ধো চ…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো চা’’তি এৱং ভেদতো চ, ‘‘পঞ্চক্খন্ধা কতিহি খন্ধেহী’’তি এৱং অভেদতো চাতি দ্ৱিধা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানি কতানি. এৱং পাড়িনযো ৱেদিতব্বোতি.
২. আযতনপদাদিৱণ্ণনা
২২. আযতনপদনিদ্দেসাদীসু আযতনপদনিদ্দেসে তাৱ চক্খাযতনং একেন খন্ধেনাতি একেন ৰূপক্খন্ধেনেৱ, একেন চক্খাযতনেনেৱ একায চক্খুধাতুযাৱ সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. সোতাযতনাদীসুপি ইমিনাৱ নযেন সঙ্গহাসঙ্গহো ৱেদিতব্বো. অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱাতি এত্থ পন যস্মা অসঙ্খতং ধম্মাযতনং নাম নিব্বানং, তঞ্চ খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি; তস্মা ‘খন্ধতো ঠপেত্ৱা’তি ৱুত্তং. চতূহি খন্ধেহীতি ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধেহি. নিব্বানৱজ্জঞ্হি ধম্মাযতনং এতেহি সঙ্গহিতং. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেন পন ঠপেত্ৱা ধম্মাযতনধম্মধাতুযো সেসাযতনধাতূহি চ তং ন সঙ্গয্হতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘একেন খন্ধেন, একাদসহাযতনেহি, সত্তৰসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি. যথা চ তে হেট্ঠা ৰূপক্খন্ধমূলকা, এৱমিধাপি চক্খাযতনমূলকাৱ নযা ৱেদিতব্বা. দুকমত্তমেৱ পন পাড়িযং দস্সেত্ৱা ‘‘দ্ৱাদসাযতনানী’’তি অভেদতোৱ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং কতং. ধাতুনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো.
৪০. সচ্চনিদ্দেসে – সব্বেপি দুকতিকচতুক্কা পাড়িযং দস্সিতা. যস্মা চ দুকতিকেসু সমুদযসচ্চসদিসমেৱ মগ্গসচ্চেপি ৱিস্সজ্জনং, তস্মা তং সমুদযানন্তৰং ৱুত্তং.
৫০. ইন্দ্ৰিযনিদ্দেসে – জীৱিতিন্দ্ৰিযং দ্ৱীহি খন্ধেহীতি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং ৰূপক্খন্ধেন, অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং সঙ্খাৰক্খন্ধেন সঙ্গহিতং. সেসং ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. পাড়িৱৱত্থানং পনেত্থ আযতনধাতুনিদ্দেসসদিসমেৱ.
৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৱণ্ণনা
৬১. পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে – ‘‘অৱিজ্জা কতিহি খন্ধেহী’’তি পুচ্ছং অনাৰভিত্ৱা অৱিজ্জা একেন খন্ধেনাতি এৱং ৱিস্সজ্জনমেৱ দস্সিতং. তত্থ সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ সব্বম্পি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং. তেনেৱাহ – ‘‘সত্তহি ধাতূহি সঙ্গহিত’’ন্তি. নামৰূপম্পি পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. তেনেৱেত্থ সদ্দাযতনম্পি সঙ্গহেত্ৱা একাদসহাযতনেহি সঙ্গহো দস্সিতো. ফস্সাদীসু খন্ধভেদো ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞেনেৱ হি একেন খন্ধেন ফস্সো সঙ্গহিতো, অঞ্ঞেন ৱেদনা, তণ্হাউপাদানকম্মভৱা পন সঙ্খাৰক্খন্ধেনেৱ সঙ্গহিতা. ভৱপদঞ্চেত্থ কম্মভৱাদীনং ৱসেন একাদসধা ৱিভত্তং. তত্থ কম্মভৱো ফস্সাদীহি সদিসৱিসজ্জনত্তা তেহি সদ্ধিং একতো দস্সিতো. উপপত্তিভৱকামভৱসঞ্ঞাভৱপঞ্চৱোকাৰভৱা অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৱিস্সজ্জনত্তা একতো দস্সিতা. যস্মা চেতে উপাদিন্নকধম্মাৱ তস্মা ‘‘একাদসহাযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহী’’তি ৱুত্তং. সদ্দাযতনঞ্হি অনুপাদিন্নং, তং এত্থ ন গহিতং.
৬৮. ৰূপভৱনিদ্দেসে – পঞ্চহাযতনেহীতি চক্খুসোতমনৰূপধম্মাযতনেহি. অট্ঠহি ধাতূহীতি চক্খুসোতচক্খুৱিঞ্ঞাণসোতৱিঞ্ঞাণৰূপধম্মমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি. অৰূপভৱাদযোপি তযো সদিসৱিস্সজ্জনত্তাৱ একতো দস্সিতা. তথা অসঞ্ঞাভৱএকৱোকাৰভৱা. তত্থ দ্ৱীহাযতনেহীতি ৰূপাযতনধম্মাযতনেহি. ধাতূসুপি এসেৱ নযো. একতলৱাসিকানঞ্হি সেসব্ৰহ্মানং চক্খুসব্ভাৱতো তস্সাৰম্মণত্তা তত্থ ৰূপাযতনং উদ্ধটং.
৭১. জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহীতি ৰূপজাতি ৰূপক্খন্ধেন, অৰূপজাতি সঙ্খাৰক্খন্ধেন. জৰামৰণেসুপি এসেৱ নযো. সোকাদীসুপি একেন খন্ধেনাতি সোকদুক্খদোমনস্সানি ৱেদনাক্খন্ধেন, পৰিদেৱো ৰূপক্খন্ধেন, উপাযাসাদযো সঙ্খাৰক্খন্ধেনাতি এৱং খন্ধৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
৭৩. ইদ্ধিপাদো দ্ৱীহীতি সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি, মনাযতনধম্মাযতনেহি, ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ঝানং দ্ৱীহীতি ৱেদনাক্খন্ধসঙ্খাৰক্খন্ধেহি. অপ্পমঞ্ঞাদযো সদিসৱিস্সজ্জনত্তা একতো নিদ্দিট্ঠা. চিত্তং পন চেতনানন্তৰং নিক্খিত্তম্পি অসদিসৱিস্সজ্জনত্তা পচ্ছা গহিতং. তত্থ অপ্পমঞ্ঞাদীসু একেন খন্ধেনাতি ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধেন, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধেন, সেসা সঙ্খাৰক্খন্ধেন সঙ্গহিতাতি এৱং খন্ধৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
৭. তিকপদৱণ্ণনা
৭৭. এৱং অব্ভন্তৰমাতিকায সঙ্গহং দস্সেত্ৱা ইদানি বাহিৰমাতিকায সঙ্গহং দস্সেতুং কুসলা ধম্মাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ৱেদনাত্তিকে তীহি ধাতূহীতি কাযৱিঞ্ঞাণমনোৱিঞ্ঞাণধম্মধাতূহি. সত্তহি ধাতূহীতি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতূহি চেৱ মনোধাতুধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ৱিপাকত্তিকে অট্ঠহি ধাতূহীতি কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা সদ্ধিং তাহিযেৱ. ৱিপাকধম্মধম্মা পন সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকেহি সদ্ধিং সদিসৱিস্সজ্জনত্তা একতো গহিতা. যথা চেতে, এৱং সব্বতিকদুকপদেসু যং যং পদং যেন যেন পদেন সদ্ধিং সদিসৱিস্সজ্জনং হোতি, তং তং উপ্পটিপাটিযাপি তেন তেন সদ্ধিং গহেত্ৱা ৱিস্সজ্জিতং. তত্থ ৱুত্তানুসাৰেনেৱ সঙ্গহাসঙ্গহনযো ৱেদিতব্বোতি.
সঙ্গহাসঙ্গহপদৱণ্ণনা.