দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা
উপাদাভাজনীযকথা
৫৯৫. ইদানি দুৱিধসঙ্গহাদীসু ‘অত্থি ৰূপং উপাদা, অত্থি ৰূপং নোউপাদা’তি এৱং ভেদসব্ভাৱতো পুচ্ছাপুব্বঙ্গমং পদভাজনং দস্সেন্তো কতমং তং ৰূপং উপাদাতিআদিমাহ. তত্থ উপাদিযতীতি ‘উপাদা’; মহাভূতানি গহেত্ৱা, অমুঞ্চিত্ৱা, তানি নিস্সায পৱত্ততীতি অত্থো. ইদানি তং পভেদতো দস্সেন্তো চক্খাযতনন্তিআদিমাহ.
৫৯৬. এৱং তেৱীসতিৱিধং উপাদাৰূপং সঙ্খেপতো উদ্দিসিত্ৱা পুন তদেৱ ৱিত্থাৰতো নিদ্দিসন্তো কতমং তং ৰূপং চক্খাযতনন্তিআদিমাহ. তত্থ দুৱিধং চক্খু – মংসচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চ. এতেসু ‘বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খু ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু ধম্মচক্খূ’তি পঞ্চৱিধং পঞ্ঞাচক্খু. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো সত্তে অপ্পৰজক্খে…পে… দুৱিঞ্ঞাপযে’’তি (ম. নি. ১.২৮৩) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৪) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘তস্মিং যেৱাসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ঞাণং ধম্মচক্খু নাম.
মংসচক্খুপি পসাদচক্খু সসম্ভাৰচক্খূতি দুৱিধং হোতি. তত্থ যোযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন, উপৰি ভমুকট্ঠিকেন, উভতো অক্খিকূটেহি, অন্তো মত্থলুঙ্গেন, বহিদ্ধা অক্খিলোমেহি পৰিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো. সঙ্খেপতো ‘চতস্সো ধাতুযো, ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা, সম্ভৱো সণ্ঠানং, জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদো’তি চুদ্দসসম্ভাৰো. ৱিত্থাৰতো ‘চতস্সো ধাতুযো, তংসন্নিস্সিতৱণ্ণগন্ধৰসওজাসণ্ঠানসম্ভৱা চা’তি ইমানি দস চতুসমুট্ঠানিকত্তা চত্তালীসং হোন্তি. জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চত্তাৰি একন্তকম্মসমুট্ঠানানেৱাতি ইমেসং চতুচত্তালীসায ৰূপানং ৱসেন চতুচত্তালীসসম্ভাৰো. যং লোকো সেতং চক্খুং পুথুলং ৱিসটং ৱিত্থিণ্ণং ‘চক্খু’ন্তি সঞ্জানন্তো ন চক্খুং সঞ্জানাতি, ৱত্থুং চক্খুতো সঞ্জানাতি, সো মংসপিণ্ডো অক্খিকূপে পতিট্ঠিতো, ন্হাৰুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গে আবদ্ধো, যত্থ সেতম্পি অত্থি, কণ্হম্পি লোহিতকম্পি, পথৱীপি আপোপি তেজোপি ৱাযোপি, যং সেম্হূস্সদত্তা সেতং, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, ৰুহিৰুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৱুস্সদত্তা পত্থিণ্ণং হোতি, আপুস্সদত্তা পগ্ঘৰতি, তেজুস্সদত্তা পৰিদয্হতি, ৱাযুস্সদত্তা সম্ভমতি, ইদং সসম্ভাৰচক্খু নাম.
যো পনেত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. তদেতং তস্স সসম্ভাৰচক্খুনো সেতমণ্ডলপৰিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে, অভিমুখে ঠিতানং সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসভূতে দিট্ঠিমণ্ডলে, সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৱিয, সত্তক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা, ধাৰণন্হাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমাৰো ৱিয, সন্ধাৰণআবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকাৰং, উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং, আযুনা অনুপালিযমানং, ৱণ্ণগন্ধৰসাদীহি পৰিৱুতং, পমাণতো ঊকাসিৰমত্তং, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. ৱুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘যেন চক্খুপ্পসাদেন, ৰূপানি মনুপস্সতি;
পৰিত্তং সুখুমং এতং, ঊকাসিৰসমূপম’’ন্তি.
চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং. যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদোতি ইধাপি উপযোগত্থেযেৱ সামিৱচনং; চত্তাৰি মহাভূতানি উপাদিযিত্ৱা পৱত্তপ্পসাদোতি অত্থো. ইমিনা পসাদচক্খুমেৱ গণ্হাতি, সেসচক্খুং পটিক্খিপতি. যং পন ইন্দ্ৰিযগোচৰসুত্তে ‘‘একং মহাভূতং উপাদায পসাদো পথৱীধাতুযা তীহি মহাভূতেহি সঙ্গহিতো আপোধাতুযা চ তেজোধাতুযা চ ৱাযোধাতুযা চ,’’ চতুপৰিৱত্তসুত্তে ‘‘দ্ৱিন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো পথৱীধাতুযা চ আপোধাতুযা চ দ্ৱীহি মহাভূতেহি সঙ্গহিতো তেজোধাতুযা চ ৱাযোধাতুযা চা’’তি ৱুত্তং, তং পৰিযাযেন ৱুত্তং. অযঞ্হি সুত্তন্তিককথা নাম পৰিযাযদেসনা. যো চ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো সো তেসু একেকস্সাপি দিন্নং দ্ৱিন্নম্পি পসাদোযেৱাতি ইমিনা পৰিযাযেন তত্থ দেসনা আগতা. অভিধম্মো পন নিপ্পৰিযাযদেসনা নাম. তস্মা ইধ ‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’তি ৱুত্তং.
‘অযং মে অত্তা’তি বালজনেন পৰিগ্গহিতত্তা অত্তভাৱো ৱুচ্চতি সৰীৰম্পি খন্ধপঞ্চকম্পি. তস্মিং পৰিযাপন্নো তন্নিস্সিতোতি অত্তভাৱপৰিযাপন্নো চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সিতুং ন সক্কাতি অনিদস্সনো. পটিঘট্টনানিঘংসো এত্থ জাযতীতি সপ্পটিঘো.
যেনাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যেন কৰণভূতেন চক্খুনা অযং সত্তো ইদং ৱুত্তপ্পকাৰং ৰূপং অতীতে পস্সি ৱা, ৱত্তমানে পস্সতি ৱা, অনাগতে পস্সিস্সতি ৱা, সচস্স অপৰিভিন্নং চক্খু ভৱেয্য, অথানেন আপাথগতং ৰূপং পস্সে ৱা, অতীতং ৱা ৰূপং অতীতেন চক্খুনা পস্সি, পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নেন পস্সতি, অনাগতং অনাগতেন পস্সিস্সতি, সচে তং ৰূপং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছেয্য চক্খুনা তং ৰূপং পস্সেয্যাতি ইদমেত্থ পৰিকপ্পৱচনং. দস্সনপৰিণাযকট্ঠেন চক্খুংপেতং, সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠেন চক্খাযতনংপেতং, সুঞ্ঞতভাৱনিস্সত্তট্ঠেন চক্খুধাতুপেসা. দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি চক্খুন্দ্ৰিযংপেতং. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোপেসো. ৱড়ঞ্জনট্ঠেন দ্ৱাৰাপেসা. অপূৰণীযট্ঠেন সমুদ্দোপেসো. পৰিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডৰংপেতং. ফস্সাদীনং অভিজাযনট্ঠেন খেত্তংপেতং. তেসংযেৱ পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থুংপেতং. সমৱিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৱং নেতীতি নেত্তংপেতং. তেনেৱট্ঠেন নযনংপেতং. সক্কাযপৰিযাপন্নট্ঠেন ওৰিমং তীৰংপেতং. বহুসাধাৰণট্ঠেন অস্সামিকট্ঠেন চ সুঞ্ঞো গামোপেসোতি.
এত্তাৱতা ‘পস্সি ৱা’তিআদীহি চতূহি পদেহি চক্খুংপেতন্তিআদীনি চুদ্দস নামানি যোজেত্ৱা চক্খাযতনস্স চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. কথং? এত্থ হি যেন চক্খুনা অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ৰূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পস্সি ৱা চক্খুংপেতং…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো, ইদং তং ৰূপং চক্খাযতনন্তি অযমেকো নযো. এৱং সেসাপি ৱেদিতব্বা.
৫৯৭. ইদানি যস্মা ৱিজ্জুনিচ্ছৰণাদিকালেসু অনোলোকেতুকামস্সাপি ৰূপং চক্খুপসাদং ঘট্টেতি, তস্মা তং আকাৰং দস্সেতুং দুতিযো নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ যম্হি চক্খুম্হীতি যম্হি অধিকৰণভূতে চক্খুম্হি. ৰূপন্তি পচ্চত্তৱচনমেতং. তত্থ পটিহঞ্ঞি ৱাতি অতীতত্থো. পটিহঞ্ঞতি ৱাতি পচ্চুপ্পন্নত্থো. পটিহঞ্ঞিস্সতি ৱাতি অনাগতত্থো. পটিহঞ্ঞে ৱাতি ৱিকপ্পনত্থো. অতীতঞ্হি ৰূপং অতীতে চক্খুস্মিং পটিহঞ্ঞি নাম. পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নে পটিহঞ্ঞতি নাম. অনাগতং অনাগতে পটিহঞ্ঞিস্সতি নাম. সচে তং ৰূপং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছেয্য, চক্খুম্হি পটিহঞ্ঞেয্য তং ৰূপন্তি অযমেত্থ পৰিকপ্পো. অত্থতো পন পসাদং ঘট্টযমানমেৱ ৰূপং পটিহঞ্ঞতি নাম. ইধাপি পুৰিমনযেনেৱ চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱেদিতব্বা.
৫৯৮. ইদানি যস্মা অত্তনো ইচ্ছায ওলোকেতুকামস্স ৰূপে চক্খুং উপসংহৰতো চক্খু ৰূপস্মিং পটিহঞ্ঞতি, তস্মা তং আকাৰং দস্সেতুং ততিযো নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. সো অত্থতো পাকটোযেৱ. এত্থ পন চক্খু আৰম্মণং সম্পটিচ্ছমানমেৱ ৰূপম্হি পটিহঞ্ঞতি নাম. ইধাপি পুৰিমনযেনেৱ চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱেদিতব্বা.
৫৯৯. ইতো পৰং ফস্সপঞ্চমকানং উপ্পত্তিদস্সনৱসেন পঞ্চ, তেসংযেৱ আৰম্মণপটিবদ্ধউপ্পত্তিদস্সনৱসেন পঞ্চাতি, দস ৱাৰা দস্সিতা. তত্থ চক্খুং নিস্সাযাতি চক্খুং নিস্সায, পচ্চযং কত্ৱা. ৰূপং আৰব্ভাতি ৰূপাৰম্মণং আগম্ম, সন্ধায, পটিচ্চ. ইমিনা চক্খুপসাদৱত্থুকানং ফস্সাদীনং পুৰেজাতপচ্চযেন চক্খুদ্ৱাৰজৱনৱীথিপৰিযাপন্নানং আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযপচ্চযেহি ৰূপস্স পচ্চযভাৱো দস্সিতো. ইতৰেসু পঞ্চসু ৱাৰেসু ৰূপং আৰম্মণমস্সাতি ৰূপাৰম্মণোতি এৱং আৰম্মণপচ্চযমত্তেনেৱ পচ্চযভাৱো দস্সিতো. যথা পন পুৰিমেসু তীসু, এৱং ইমেসুপি দসসু ৱাৰেসু চত্তাৰো চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱেদিতব্বা. এৱং কতমং তং ৰূপং চক্খাযতনন্তি পুচ্ছায উদ্ধটং চক্খুং ‘ইদং ত’ন্তি নানপ্পকাৰতো দস্সেতুং, পুৰিমা তযো, ইমে দসাতি, তেৰস নিদ্দেসৱাৰা দস্সিতা. একেকস্মিঞ্চেত্থ চতুন্নং চতুন্নং ৱৱত্থাপননযানং আগতত্তা দ্ৱিপঞ্ঞাসায নযেহি পটিমণ্ডেত্ৱাৱ দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.
৬০০. ইতো পৰেসু সোতাযতনাদিনিদ্দেসেসুপি এসেৱ নযো. ৱিসেসমত্তং পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বং – সুণাতীতি সোতং. তং সসম্ভাৰসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৱেধকসণ্ঠানে পদেসে ৱুত্তপ্পকাৰাহি ধাতূহি কতূপকাৰং, উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং, আযুনা অনুপালিযমানং, ৱণ্ণাদীহি পৰিৱুতং সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি.
ঘাযতীতি ঘানং. তং সসম্ভাৰঘানবিলস্স অন্তো অজপ্পদসণ্ঠানে পদেসে যথাৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰং হুত্ৱা ঘানৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি.
সাযনট্ঠেন জিৱ্হা. সা সসম্ভাৰজিৱ্হামজ্ঝস্স উপৰি উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে যথাৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰা হুত্ৱা জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানা তিট্ঠতি.
যাৱতা পন ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণকৰূপং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং, কপ্পাসপটলে স্নেহো ৱিয, যথাৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰমেৱ হুত্ৱা কাযৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. অযমেত্থ ৱিসেসো. সেসো পাড়িপ্পভেদো চ অত্থো চ চক্খুনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. কেৱলঞ্হি ইধ চক্খুপদস্স ঠানে সোতপদাদীনি, ৰূপপদস্স ঠানে সদ্দপদাদীনি, পস্সীতি আদীনং ঠানে সুণীতিআদিপদানি চ আগতানি. ‘নেত্তংপেতং, নযনংপেত’ন্তি ইমস্স চ পদদ্ৱযস্স অভাৱা দ্ৱাদস দ্ৱাদস নামানি হোন্তি. সেসং সব্বত্থ ৱুত্তসদিসমেৱ.
তত্থ সিযা – যদি যাৱতা ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণকৰূপং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং, কপ্পাসপটলে স্নেহো ৱিয. ‘এৱং সন্তে লক্খণসম্মিস্সতা আপজ্জতী’তি. ‘নাপজ্জতী’তি. ‘কস্মা’? ‘অঞ্ঞস্স অঞ্ঞত্থ অভাৱতো’. ‘যদি এৱং, ন সব্বত্থ কাযাযতন’ন্তি? ‘নেৱ পৰমত্থতো সব্বত্থ. ৱিনিব্ভুজিত্ৱা পনস্স নানাকৰণং পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কা, তস্মা এৱং ৱুত্তং. যথা হি ৰূপৰসাদযো, ৱালিকাচুণ্ণানি ৱিয, ৱিৱেচেতুং অসক্কুণেয্যতায অঞ্ঞমঞ্ঞব্যাপিনোতি ৱুচ্চন্তি, ন চ পৰমত্থতো ৰূপে ৰসো অত্থি. যদি সিযা ৰূপগ্গহণেনেৱ ৰসগ্গহণং গচ্ছেয্য. এৱং কাযাযতনম্পি পৰমত্থতো নেৱ সব্বত্থ অত্থি, ন চ সব্বত্থ নত্থি, ৱিৱেচেতুং অসক্কুণেয্যতাযাতি. এৱমেত্থ ন লক্খণসম্মিস্সতা আপজ্জতীতি ৱেদিতব্বা’.
অপিচ লক্খণাদিৱৱত্থাপনতোপেতেসং অসম্মিস্সতা ৱেদিতব্বা – এতেসু হি ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা চক্খু, ৰূপেসু আৱিঞ্ছনৰসং, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
সদ্দাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং সোতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা সোতং, সদ্দেসু আৱিঞ্ছনৰসং, সোতৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, সোতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
গন্ধাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং ঘাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা ঘানং, গন্ধেসু আৱিঞ্ছনৰসং, ঘানৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং ঘাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
ৰসাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণা সাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৱা জিৱ্হা, ৰসেসু আৱিঞ্ছনৰসা, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানা, সাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানা.
ফোট্ঠব্বাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণো ফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণো ৱা কাযো, ফোট্ঠব্বেসু আৱিঞ্ছনৰসো, কাযৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানো.
কেচি পন ‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খু, ৱাযুপথৱীআপাধিকানং ভূতানং পসাদা সোতঘানজিৱ্হা, কাযো সব্বেস’ন্তি ৱদন্তি. অপৰে ‘তেজাধিকানং পসাদো চক্খু, ৱিৱৰৱাযুআপপথৱাধিকানং পসাদা সোতঘানজিৱ্হাকাযা’তি ৱদন্তি. তে ৱত্তব্বা – ‘সুত্তং আহৰথা’তি. অদ্ধা সুত্তমেৱ ন দক্খিস্সন্তি. কেচি পনেত্থ ‘তেজাদীনং গুণেহি ৰূপাদীহি অনুগ্গয্হভাৱতো’তি কাৰণং ৱদন্তি. তে চ ৱত্তব্বা – ‘কো পনেৱমাহ – ৰূপাদযো তেজাদীনং গুণা’তি? অৱিনিব্ভোগেসু হি ৰূপেসু ‘অযং ইমস্স গুণো, অযং ইমস্স গুণো’তি ন লব্ভা ৱত্তুং. অথাপি ৱদেয্যুং – ‘যথা তেসু তেসু সম্ভাৰেসু তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতায পথৱীআদীনং সন্ধাৰণাদীনি কিচ্চানি ইচ্ছথ, এৱং তেজাদিঅধিকেসু সম্ভাৰেসু ৰূপাদীনং অধিকভাৱদস্সনতো ইচ্ছিতব্বমেতং ৰূপাদযো তেসং গুণা’তি. তে ৱত্তব্বা – ইচ্ছেয্যাম, যদি আপাধিকস্স আসৱস্স গন্ধতো পথৱীঅধিকে কপ্পাসে গন্ধো অধিকতৰো সিযা, তেজাধিকস্স চ উণ্হোদকস্স ৱণ্ণতোপি সীতূদকস্স ৱণ্ণো পৰিহাযেথ. যস্মা পনেতং উভযম্পি নত্থি, তস্মা পহাযেথেতং এতেসং নিস্সযভূতানং ৱিসেসকপ্পনং, যথা অৱিসেসেপি এককলাপে ভূতানং ৰূপৰসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসা হোন্তি, এৱং চক্খুপসাদাদযো, অৱিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্মিং ৱিসেসকাৰণেতি গহেতব্বমেতং.
কিং পন তং যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধাৰণং? কম্মমেৱ নেসং ৱিসেসকাৰণং. তস্মা কম্মৱিসেসতো এতেসং ৱিসেসো, ন ভূতৱিসেসতো. ভূতৱিসেসে হি সতি পসাদোৱ নুপ্পজ্জতি. সমানানঞ্হি পসাদো, ন ৱিসমানানন্তি পোৰাণা. এৱং কম্মেৱিসসতো ৱিসেসৱন্তেসু চ এতেসু চক্খুসোতানি অসম্পত্তৱিসযগ্গাহকানি অত্তনো নিস্সযং অনল্লীননিস্সযে এৱ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণহেতুত্তা. ঘানজিৱ্হাকাযা সম্পত্তৱিসযগ্গাহকা, নিস্সযৱসেন চেৱ সযঞ্চ অত্তনো নিস্সযং অল্লীনেযেৱ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণহেতুত্তা.
অট্ঠকথাযং পন ‘‘আপাথগতত্তাৱ আৰম্মণং সম্পত্তং নাম. চন্দমণ্ডলসূৰিযমণ্ডলানঞ্হি দ্ৱাচত্তালীসযোজনসহস্সমত্থকে ঠিতানং ৱণ্ণো চক্খুপসাদং ঘট্টেতি. সো দূৰে ঠত্ৱা পঞ্ঞাযমানোপি সম্পত্তোযেৱ নাম. তংগোচৰত্তা চক্খু সম্পত্তগোচৰমেৱ নাম. দূৰে ৰুক্খং ছিন্দন্তানম্পি, ৰজকানঞ্চ ৱত্থং ধোৱন্তানং দূৰতোৱ কাযৱিকাৰো পঞ্ঞাযতি. সদ্দো পন ধাতুপৰম্পৰায আগন্ত্ৱা সোতং ঘট্টেত্ৱা সণিকং ৱৱত্থানং গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং.
তত্থ কিঞ্চাপি আপাথগতত্তা আৰম্মণং সম্পত্তন্তি ৱুত্তং, চন্দমণ্ডলাদিৱণ্ণো পন চক্খুং অসম্পত্তো দূৰে ঠিতোৱ পঞ্ঞাযতি. সদ্দোপি সচে সণিকং আগচ্ছেয্য, দূৰে উপ্পন্নো চিৰেন সুয্যেয্য, পৰম্পৰঘট্টনায চ আগন্ত্ৱা সোতং ঘট্টেন্তো অসুকদিসায নামাতি ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা অসম্পত্তগোচৰানেৱ তানি.
অহিআদিসমানানি চেতানি. যথা হি অহি নাম বহি সিত্তসম্মট্ঠট্ঠানে নাভিৰমতি, সঙ্কাৰট্ঠানতিণপণ্ণগহনৱম্মিকানিযেৱ পন পৱিসিত্ৱা নিপন্নকালে অভিৰমতি, একগ্গতং আপজ্জতি, এৱমেৱ চক্খুপেতং ৱিসমজ্ঝাসযং মট্ঠেসু সুৱণ্ণভিত্তিআদীসু নাভিৰমতি, ওলোকেতুম্পি ন ইচ্ছতি, ৰূপচিত্তপুপ্ফলতাদিচিত্তেসুযেৱ পন অভিৰমতি. তাদিসেসু হি ঠানেসু চক্খুম্হি অপ্পহোন্তে মুখম্পি ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেতুকামা হোন্তি.
সুসুমাৰোপি বহি নিক্খন্তো গহেতব্বং ন পস্সতি, অক্খীনি নিম্মীলেত্ৱাৱ চৰতি. যদা পন ব্যামসতমত্তং উদকং ওগাহিত্ৱা বিলং পৱিসিত্ৱা নিপন্নো হোতি, তদা তস্স চিত্তং একগ্গং হোতি সুখং সুপতি, এৱমেৱ সোতং তম্পে বিলজ্ঝাসযং আকাসসন্নিস্সিতং কণ্ণচ্ছিদ্দকূপকেযেৱ অজ্ঝাসযং কৰোতি. কণ্ণচ্ছিদ্দাকাসোযেৱ তস্স সদ্দসৱনে পচ্চযো হোতি. অজটাকাসোপি ৱট্টতিযেৱ. অন্তোলেণস্মিঞ্হি সজ্ঝাযে কৰিযমানে ন লেণচ্ছদনং ভিন্দিত্ৱা সদ্দো বহি নিক্খমতি, দ্ৱাৰৱাতপানচ্ছিদ্দেহি পন নিক্খমিত্ৱা ধাতুপৰম্পৰাযেৱ ঘট্টেন্তো গন্ত্ৱা সোতপসাদং ঘট্টেতি. অথ তস্মিং কালে ‘অসুকো নাম সজ্ঝাযতী’তি লেণপিট্ঠে নিসিন্না জানন্তি.
এৱং সন্তে সম্পত্তগোচৰতা হোতি. ‘কিং পনেতং সম্পত্তগোচৰ’ন্তি? ‘আম, সম্পত্তগোচৰং’. ‘যদি এৱং, দূৰে ভেৰীআদীসু ৱজ্জমানেসু দূৰে সদ্দোতি জাননং ন ভৱেয্যা’তি? ‘নো ন ভৱতি. সোতপসাদস্মিঞ্হি ঘট্টিতে দূৰে সদ্দো আসন্নে সদ্দো, পৰতীৰে ওৰিমতীৰেতি তথা তথা জাননাকাৰো হোতি. ধম্মতা এসা’তি. ‘কিং এতায ধম্মতায? যতো যতো ছিদ্দং ততো ততো সৱনং হোতি, চন্দিমসূৰিযাদীনং দস্সনং ৱিযাতি অসম্পত্তগোচৰমেৱেতং’.
পক্খীপি ৰুক্খে ৱা ভূমিযং ৱা ন ৰমতি. যদা পন একং ৱা দ্ৱে ৱা লেড্ডুপাতে অতিক্কম্ম অজটাকাসং পক্খন্দো হোতি, তদা একগ্গচিত্ততং আপজ্জতি, এৱমেৱ ঘানম্পি আকাসজ্ঝাসযং ৱাতূপনিস্সযগন্ধগোচৰং. তথা হি গাৱো নৱৱুট্ঠে দেৱে ভূমিযং ঘাযিত্ৱা ঘাযিত্ৱা আকাসাভিমুখা হুত্ৱা ৱাতং আকড্ঢন্তি. অঙ্গুলীহি গন্ধপিণ্ডং গহেত্ৱাপি চ উপসিঙ্ঘনকালে ৱাতং অনাকড্ঢন্তো নেৱ তস্স গন্ধং জানাতি.
কুক্কুৰোপি বহি ৱিচৰন্তো খেমট্ঠানং ন পস্সতি লেড্ডুপহাৰাদীহি উপদ্দুতো হোতি. অন্তোগামং পৱিসিত্ৱা উদ্ধনট্ঠানে ছাৰিকং ব্যূহিত্ৱা নিপন্নস্স পন ফাসুকং হোতি, এৱমেৱ জিৱ্হাপি গামজ্ঝাসযা আপোসন্নিস্সিতৰসাৰম্মণা. তথা হি তিযামৰত্তিং সমণধম্মং কত্ৱাপি পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায গামো পৱিসিতব্বো হোতি. সুক্খখাদনীযস্স চ ন সক্কা খেড়েন অতেমিতস্স ৰসং জানিতুং.
সিঙ্গালোপি বহি চৰন্তো ৰতিং ন ৱিন্দতি, আমকসুসানে মনুস্সমংসং খাদিত্ৱা নিপন্নস্সেৱ পনস্স ফাসুকং হোতি, এৱমেৱ কাযোপি উপাদিণ্ণকজ্ঝাসযো পথৱীনিস্সিতফোট্ঠব্বাৰম্মণো. তথা হি অঞ্ঞং উপাদিণ্ণকং অলভমানা সত্তা অত্তনোৱ হত্থতলে সীসং কত্ৱা নিপজ্জন্তি. অজ্ঝত্তিকবাহিৰা চস্স পথৱী আৰম্মণগ্গহণে পচ্চযো হোতি. সুসন্থতস্সপি হি সযনস্স, হত্থে ঠপিতানম্পি ৱা ফলানং, ন সক্কা অনিসীদন্তেন ৱা অনিপ্পীড়েন্তেন ৱা থদ্ধমুদুভাৱো জানিতুন্তি. অজ্ঝত্তিকবাহিৰাপথৱী এতস্স কাযপসাদস্স ফোট্ঠব্বজাননে পচ্চযো হোতি. এৱং লক্খণাদিৱৱত্থানতোপেতেসং অসম্মিস্সতা ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞেযেৱ হি চক্খুপসাদস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানগোচৰজ্ঝাসযনিস্সযা অঞ্ঞে সোতপসাদাদীনন্তি অসম্মিস্সানেৱ চক্খাযতনাদীনি.
অপিচ নেসং অসম্মিস্সতায অযং উপমাপি ৱেদিতব্বা – যথা হি পঞ্চৱণ্ণানং ধজানং উস্সাপিতানং কিঞ্চাপি ছাযা একাবদ্ধা ৱিয হোতি, তস্স তস্স পন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্মিস্সাৱ যথা চ পঞ্চৱণ্ণেন কপ্পাসেন ৱট্টিং কত্ৱা দীপে জালিতে কিঞ্চাপি জালা একাবদ্ধা ৱিয হোতি, তস্স তস্স পন অংসুনো পাটিযেক্কা পাটিযেক্কা জালা অসম্মিস্সা এৱ, এৱমেৱ কিঞ্চাপি ইমানি পঞ্চাযতনানি একস্মিং অত্তভাৱে সমোসটানি অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সানেৱ. ন কেৱলঞ্চ ইমানেৱ পঞ্চ, সেসৰূপানিপি অসম্মিস্সানেৱ. ইমস্মিঞ্হি সৰীৰে হেট্ঠিমকাযো মজ্ঝিমকাযো উপৰিমকাযোতি তযো কোট্ঠাসা. তত্থ নাভিতো পট্ঠায হেট্ঠা হেট্ঠিমকাযো নাম. তস্মিং কাযদসকং, ভাৱদসকং, আহাৰসমুট্ঠানানি অট্ঠ, উতুসমুট্ঠানানি অট্ঠ, চিত্তসমুট্ঠানানি অট্ঠাতি চতুচত্তালীস ৰূপানি. নাভিতো উদ্ধং যাৱ গলৱাটকা মজ্ঝিমকাযো নাম. তত্থ চ কাযদসকং, ভাৱদসকং, ৱত্থুদসকং, আহাৰসমুট্ঠানাদীনি তীণি অট্ঠকানীতি চতুপঞ্ঞাস ৰূপানি. গলৱাটকতো উদ্ধং উপৰিমকাযো নাম. তত্থ চক্খুদসকং, সোতদসকং, ঘানদসকং, জিৱ্হাদসকং, কাযদসকং, ভাৱদসকং, আহাৰসমুট্ঠানাদীনি তীণি অট্ঠকানীতি চতুৰাসীতি ৰূপানি.
তত্থ চক্খুপসাদস্স পচ্চযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা, জীৱিতিন্দ্ৰিযং চক্খুপসাদোতি ইদং একন্ততো অৱিনিভুত্তানং দসন্নং নিপ্ফন্নৰূপানং ৱসেন চক্খুদসকং নাম. ইমিনা নযেন সেসানিপি ৱেদিতব্বানি. তেসু হেট্ঠিমকাযে ৰূপং মজ্ঝিমকাযউপৰিমকাযৰূপেহি সদ্ধিং অসম্মিস্সং. সেসকাযদ্ৱযেপি ৰূপং ইতৰেহি সদ্ধিং অসম্মিস্সমেৱ. যথা হি সাযন্হসমযে পব্বতচ্ছাযা চ ৰুক্খচ্ছাযা চ কিঞ্চাপি একাবদ্ধা ৱিয হোন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সাৱ এৱং ইমেসুপি কাযেসু চতুচত্তালীস চতুপঞ্ঞাস চতুৰাসীতি ৰূপানি চ কিঞ্চাপি একাবদ্ধানি ৱিয হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সানেৱাতি.
৬১৬. ৰূপাযতননিদ্দেসে ৱণ্ণোৱ ৱণ্ণনিভা; নিভাতীতি ৱা নিভা. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পাকটা হোতীতি অত্থো. ৱণ্ণোৱ নিভা ৱণ্ণনিভা. সদ্ধিং নিদস্সনেন সনিদস্সনং, চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বন্তি অত্থো. সদ্ধিং পটিঘেন সপ্পটিঘং, পটিঘট্টননিঘংসজনকন্তি অত্থো. নীলাদীসু উমাপুপ্ফসমানং নীলং, কণিকাৰপুপ্ফসমানং পীতকং, বন্ধুজীৱকপুপ্ফসমানং লোহিতকং, ওসধিতাৰকসমানং ওদাতং. ঝামঙ্গাৰসমানং কাড়কং, মন্দৰত্তং সিন্দুৱাৰকৰৱীৰমকুড়সমানং মঞ্জিট্ঠকং. ‘‘হৰিত্তচহেমৱণ্ণকামংসুমুখপক্কমা’’তি (জা. ১.১৫.১৩৩) এত্থ পন কিঞ্চাপি ‘হৰী’তি সুৱণ্ণং ৱুত্তং, পৰতো পনস্স জাতৰূপগ্গহণেন গহিতত্তা ইধ সামং হৰি নাম. ইমানি সত্ত ৱত্থুং অনামসিত্ৱা সভাৱেনেৱ দস্সিতানি.
হৰিৱণ্ণন্তি হৰিতসদ্দলৱণ্ণং. অম্বঙ্কুৰৱণ্ণন্তি অম্বঙ্কুৰেন সমানৱণ্ণং. ইমানি দ্ৱে ৱত্থুং আমসিত্ৱা দস্সিতানি. দীঘাদীনি দ্ৱাদস ৱোহাৰতো দস্সিতানি. সো চ নেসং ৱোহাৰো উপনিধাযসিদ্ধো চেৱ সন্নিৱেসসিদ্ধো চ. দীঘাদীনি হি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিধাযসিদ্ধানি, ৱট্টাদীনি সন্নিৱেসৱিসেসেন. তত্থ ৰস্সং উপনিধায ততো উচ্চতৰং দীঘং, তং উপনিধায ততো নীচতৰং ৰস্সং. থূলং উপনিধায ততো খুদ্দকতৰং অণুং, তং উপনিধায ততো মহন্ততৰং থূলং. চক্কসণ্ঠানং ৱট্টং, কুক্কুটণ্ডসণ্ঠানং পৰিমণ্ডলং. চতূহি অংসেহি যুত্তং চতুৰংসং. ছড়ংসাদীসুপি এসেৱ নযো. নিন্নন্তি ওনতং, থলন্তি উন্নতং.
তত্থ যস্মা দীঘাদীনি ফুসিত্ৱা সক্কা জানিতুং, নীলাদীনি পনেৱং ন সক্কা, তস্মা ন নিপ্পৰিযাযেন দীঘং ৰূপাযতনং; তথা ৰস্সাদীনি. তং তং নিস্সায পন তথা তথা ঠিতং দীঘং ৰস্সন্তি তেন তেন ৱোহাৰেন ৰূপাযতনমেৱেত্থ ভাসিতন্তি ৱেদিতব্বং. ছাযা আতপোতি ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছিন্নং; তথা আলোকো অন্ধকাৰো চ. অব্ভা মহিকাতিআদীনি চত্তাৰি ৱত্থুনাৱ দস্সিতানি. তত্থ ‘অব্ভা’তি ৱলাহকো. ‘মহিকা’তি হিমং. ইমেহি চতূহি অব্ভাদীনং ৱণ্ণা দস্সিতা. চন্দমণ্ডলস্স ৱণ্ণনিভাতিআদীহি তেসং তেসং পভাৱণ্ণা দস্সিতা.
তত্থ চন্দমণ্ডলাদীনং ৱত্থূনং এৱং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো – মণিমযং ৰজতপটিচ্ছন্নং একূনপঞ্ঞাসযোজনাযামৱিত্থাৰং চন্দস্স দেৱপুত্তস্স ৱিমানং চন্দমণ্ডলং নাম. সোৱণ্ণমযং ফলিকপটিচ্ছন্নং সমপণ্ণাসযোজনাযামৱিত্থাৰং সূৰিযস্স দেৱপুত্তস্স ৱিমানং সূৰিযমণ্ডলং নাম. সত্তৰতনমযানি সত্তট্ঠদসদ্ৱাদসযোজনাযামৱিত্থাৰানি তেসং তেসং দেৱপুত্তানং ৱিমানানি তাৰকৰূপানি নাম.
তত্থ হেট্ঠা চন্দো, সূৰিযো উপৰি, উভিন্নমন্তৰং যোজনং হোতি. চন্দস্স হেট্ঠিমন্ততো সূৰিযস্স উপৰিমন্তো যোজনসতং হোতি. দ্ৱীসু পস্সেসু নক্খত্ততাৰকা গচ্ছন্তি. এতেসু পন তীসু চন্দো দন্ধগমনো, সূৰিযো সীঘগমনো, নক্খত্ততাৰকা সব্বসীঘগমনা. কালেন চন্দিমসূৰিযানং পুৰতো হোন্তি কালেন পচ্ছা.
আদাসমণ্ডলন্তি কংসমযং. মণীতি ঠপেত্ৱা ৱেড়ুৰিযং সেসো জোতিৰসাদিঅনেকপ্পভেদো. সঙ্খোতি সামুদ্দিকো; মুত্তা সামুদ্দিকাপি, সেসাপি. ৱেড়ুৰিযোতি ৱেড়ুৱণ্ণমণি. জাতৰূপং ৱুচ্চতি সত্থুৱণ্ণো. সত্থা হি সুৱণ্ণৱণ্ণো, সুৱণ্ণম্পি সত্থুৱণ্ণং. ৰজতং ৱুচ্চতি কহাপণো – লোহমাসকো দাৰুমাসকো জতুমাসকো, যে ‘ৱোহাৰং গচ্ছন্তী’তি (পাৰা. ৫৮৪) ৱুত্তং তং সব্বম্পি ইধ গহিতং.
যং ৱা পনঞ্ঞম্পীতি ইমিনা পাড়িআগতং ঠপেত্ৱা সেসং তট্টিকপিলোতিককণ্ণিকৱণ্ণাদিভেদং ৰূপং গহিতং. তঞ্হি সব্বং যেৱাপনকেসু পৱিট্ঠং.
এৱমেতং নীলাদিনা ভেদেন ভিন্নম্পি ৰূপং সব্বং লক্খণাদীহি অভিন্নমেৱ. সব্বঞ্হেতং চক্খুপটিহননলক্খণং ৰূপং, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসং, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানং, চতুমহাভূতপদট্ঠানং. যথা চেতং তথা সব্বানিপি উপাদাৰূপানি. যত্থ পন ৱিসেসো অত্থি তত্থ ৱক্খাম. সেসমেত্থ চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. কেৱলঞ্হি তত্থ চক্খুপুব্বঙ্গমো নিদ্দেসো ইধ ৰূপপুব্বঙ্গমো. তত্থ ‘চক্খুং পেত’ন্তিআদীনি চুদ্দস নামানি, ইধ ‘ৰূপংপেত’ন্তিআদীনি তীণি. সেসং তাদিসমেৱ. যথা হি চতূহি চতূহি নযেহি পটিমণ্ডেত্ৱা চক্খুং ৱৱত্থাপেতুং তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা, ইধাপি তে তথেৱ ৱুত্তাতি.
৬২০. সদ্দাযতননিদ্দেসে ভেৰিসদ্দোতি মহাভেৰীপহটভেৰীনং সদ্দো. মুদিঙ্গসঙ্খপণৱসদ্দাপি মুদিঙ্গাদিপচ্চযা সদ্দা. গীতসঙ্খাতো সদ্দো গীতসদ্দো. ৱুত্তাৱসেসানং ৱীণাদীনং তন্তিবদ্ধানং সদ্দো ৱাদিতসদ্দো. সম্মসদ্দোতি কংসতালকট্ঠতালসদ্দো. পাণিসদ্দোতি পাণিপ্পহাৰসদ্দো. সত্তানং নিগ্ঘোসসদ্দোতি বহূনং সন্নিপতিতানং অপঞ্ঞাযমানপদব্যঞ্জননিগ্ঘোসসদ্দো. ধাতূনং সন্নিঘাতসদ্দোতি ৰুক্খানং অঞ্ঞমঞ্ঞনিঘংসনঘণ্টিকাকোটনাদিসদ্দো. ৱাতস্স ৱাযতো সদ্দো ৱাতসদ্দো. উদকস্স সন্দমানস্স ৱা পটিহতস্স ৱা সদ্দো উদকসদ্দো. মনুস্সানং সল্লাপাদিসদ্দো মনুস্সসদ্দো. তং ঠপেত্ৱা সেসো সব্বোপি অমনুস্সসদ্দো. ইমিনা পদদ্ৱযেন সব্বোপি সদ্দো পৰিযাদিন্নো. এৱং সন্তেপি ৱংসফালনপিলোতিকফালনাদীসু পৱত্তো পাড়িযং অনাগতসদ্দো যেৱাপনকট্ঠানং পৱিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো.
এৱমযং ভেৰীসদ্দাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি সদ্দো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৱ. সব্বোপি হেস সোতপটিহননলক্খণো সদ্দো সোতৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধাপি হি চতূহি চতূহি নযেহি পটিমণ্ডিতা তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা. তেসং অত্থো সক্কা ৱুত্তনযেনেৱ জানিতুন্তি ন ৱিত্থাৰিতো.
৬২৪. গন্ধাযতননিদ্দেসে মূলগন্ধোতি যং কিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তো গন্ধো. সাৰগন্ধাদীসুপি এসেৱ নযো. অসিদ্ধদুসিদ্ধানং ডাকাদীনং গন্ধো আমকগন্ধো. মচ্ছসকলিকাপূতিমংসসংকিলিট্ঠসপ্পিআদীনং গন্ধো ৱিস্সগন্ধো. সুগন্ধোতি ইট্ঠগন্ধো. দুগ্গন্ধোতি অনিট্ঠগন্ধো. ইমিনা পদদ্ৱযেন সব্বোপি গন্ধো পৰিযাদিন্নো. এৱং সন্তেপি কণ্ণকগন্ধপিলোতিকগন্ধাদযো পাড়িযং অনাগতা সব্বেপি গন্ধা যেৱাপনকট্ঠানং পৱিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা.
এৱমযং মূলগন্ধাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি গন্ধো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৱ. সব্বোপি হেস ঘানপটিহননলক্খণো গন্ধো, ঘানৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধাপি হি তথেৱ দ্ৱিপঞ্ঞাসনযপটিমণ্ডিতা তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা. তে অত্থতো পাকটাযেৱ.
৬২৮. ৰসাযতননিদ্দেসে মূলৰসোতি যংকিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তৰসো. খন্ধৰসাদীসুপি এসেৱ নযো. অম্বিলন্তি তক্কম্বিলাদি. মধুৰন্তি একন্ততো গোসপ্পিআদি. মধু পন কসাৱযুত্তং চিৰনিক্খিত্তং কসাৱং হোতি. ফাণিতং খাৰিযুত্তং চিৰনিক্খিত্তং খাৰিযং হোতি. সপ্পি পন চিৰনিক্খিত্তং ৱণ্ণগন্ধে জহন্তম্পি ৰসং ন জহতীতি তদেৱ একন্তমধুৰং. তিত্তকন্তি নিম্বপণ্ণাদি. কটুকন্তি সিঙ্গিৱেৰমৰিচাদি. লোণিকন্তি সামুদ্দিকলোণাদি. খাৰিকন্তি ৱাতিঙ্গণকড়ীৰাদি. লম্বিলন্তি বদৰামলককপিট্ঠসালৱাদি. কসাৱন্তি হৰিতকাদি. ইমে সব্বেপি ৰসা ৱত্থুৱসেন ৱুত্তা. তংতংৱত্থুতো পনেত্থ ৰসোৱ অম্বিলাদীহি নামেহি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. সাদূতি ইট্ঠৰসো, অসাদূতি অনিট্ঠৰসো. ইমিনা পদদ্ৱযেন সব্বোপি ৰসো পৰিযাদিন্নো. এৱং সন্তেপি লেড্ডুৰসভিত্তিৰসপিলোতিকৰসাদযো পাড়িযং অনাগতা সব্বেপি ৰসা যেৱাপনকট্ঠানং পৱিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা.
এৱমযং মূলৰসাদিনাভেদেন ভিন্নোপি ৰসো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৱ. সব্বোপি হেস জিৱ্হাপটিহননলক্খণো ৰসো, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধাপি হি তথেৱ দ্ৱিপঞ্ঞাসনযপটিমণ্ডিতা তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা.
৬৩২. ইত্থিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে যন্তি কৰণৱচনং. যেন কাৰণেন ইত্থিযা ইত্থিলিঙ্গাদীনি হোন্তীতি অযমেত্থ অত্থো. তত্থ ‘লিঙ্গ’ন্তি সণ্ঠানং. ইত্থিযা হি হত্থপাদগীৱাউৰাদীনং সণ্ঠানং ন পুৰিসস্স ৱিয হোতি. ইত্থীনঞ্হি হেট্ঠিমকাযো ৱিসদো হোতি, উপৰিমকাযো অৱিসদো. হত্থপাদা খুদ্দকা, মুখং খুদ্দকং. নিমিত্তন্তি সঞ্জাননং. ইত্থীনঞ্হি উৰমংসং অৱিসদং হোতি, মুখং নিম্মস্সুদাঠিকং. কেসবন্ধৱত্থগ্গহণম্পি ন পুৰিসানং ৱিয হোতি. কুত্তন্তি কিৰিযা. ইত্থিযো হি দহৰকালে সুপ্পকমুসলকেহি কীড়ন্তি, চিত্তধীতলিকায কীড়ন্তি, মত্তিকৱাকেন সুত্তকং নাম কন্তন্তি. আকপ্পোতি গমনাদিআকাৰো. ইত্থিযো হি গচ্ছমানা অৱিসদা গচ্ছন্তি, তিট্ঠমানা নিপজ্জমানা নিসীদমানা খাদমানা ভুঞ্জমানা অৱিসদা ভুঞ্জন্তি. পুৰিসম্পি হি অৱিসদং দিস্ৱা মাতুগামো ৱিয গচ্ছতি তিট্ঠতি নিপজ্জতি নিসীদতি খাদতি ভুঞ্জতীতি ৱদন্তি.
ইত্থত্তং ইত্থিভাৱোতি উভযম্পি একত্থং; ইত্থিসভাৱোতি অত্থো. অযং কম্মজো পটিসন্ধিসমুট্ঠিতো. ইত্থিলিঙ্গাদীনি পন ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ পৱত্তে সমুট্ঠিতানি. যথা হি বীজে সতি, বীজং পটিচ্চ, বীজপচ্চযা ৰুক্খো ৱড্ঢিত্ৱা সাখাৱিটপসম্পন্নো হুত্ৱা আকাসং পূৰেত্ৱা তিট্ঠতি, এৱমেৱ ইত্থিভাৱসঙ্খাতে ইত্থিন্দ্ৰিযে সতি ইত্থিলিঙ্গাদীনি হোন্তি. বীজং ৱিয হি ইত্থিন্দ্ৰিযং, বীজং পটিচ্চ ৱড্ঢিত্ৱা আকাসং পূৰেত্ৱা ঠিতৰুক্খো ৱিয ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ ইত্থিলিঙ্গাদীনি পৱত্তে সমুট্ঠহন্তি. তত্থ ইত্থিন্দ্ৰিযং ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং, মনোৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ইত্থিলিঙ্গাদীনি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানিপি মনোৱিঞ্ঞেয্যানিপি.
ইদং তং ৰূপং ইত্থিন্দ্ৰিযন্তি ইদং তং ৰূপং, যথা চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি পুৰিসস্সাপি হোন্তি, ন এৱং; নিযমতো পন ইত্থিযা এৱ ইন্দ্ৰিযং ‘ইত্থিন্দ্ৰিযং’.
৬৩৩. পুৰিসিন্দ্ৰিযেপি এসেৱ নযো. পুৰিসলিঙ্গাদীনি পন ইত্থিলিঙ্গাদীনং পটিপক্খতো ৱেদিতব্বানি. পুৰিসস্স হি হত্থপাদগীৱাউৰাদীনং সণ্ঠানং ন ইত্থিযা ৱিয হোতি. পুৰিসানঞ্হি উপৰিমকাযো ৱিসদো হোতি হেট্ঠিমকাযো অৱিসদো, হত্থপাদা মহন্তা, মুখং মহন্তং, উৰমংসং ৱিসদং, মস্সুদাঠিকা উপ্পজ্জন্তি. কেসবন্ধনৱত্থগ্গহণং ন ইত্থীনং ৱিয হোতি. দহৰকালে ৰথনঙ্গলাদীহি কীড়ন্তি, ৱালিকপাড়িং কত্ৱা ৱাপিং নাম খনন্তি, গমনাদীনি ৱিসদানি হোন্তি. ইত্থিম্পি গমনাদীনি ৱিসদানি কুৰুমানং দিস্ৱা ‘পুৰিসো ৱিয গচ্ছতী’তিআদীনি ৱদন্তি. সেসং ইত্থিন্দ্ৰিযে ৱুত্তসদিসমেৱ.
তত্থ ইত্থিভাৱলক্খণং ইত্থিন্দ্ৰিযং, ইত্থীতি পকাসনৰসং, ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠানং. পুৰিসভাৱলক্খণং পুৰিসিন্দ্ৰিযং, পুৰিসোতি পকাসনৰসং, পুৰিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠানং. উভযম্পেতং পঠমকপ্পিকানং পৱত্তে সমুট্ঠাতি. অপৰভাগে পটিসন্ধিযং. পটিসন্ধিসমুট্ঠিতম্পি পৱত্তে চলতি পৰিৱত্ততি.
যথাহ –
‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং হোতি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰিস্সা ভিক্খুনিযা পুৰিসলিঙ্গং পাতুভূতং হোতী’’তি (পাৰা. ৬৯).
ইমেসু পন দ্ৱীসু পুৰিসলিঙ্গং উত্তমং, ইত্থিলিঙ্গং হীনং. তস্মা পুৰিসলিঙ্গং বলৱঅকুসলেন অন্তৰধাযতি, ইত্থিলিঙ্গং দুব্বলকুসলেন পতিট্ঠাতি. ইত্থিলিঙ্গং পন অন্তৰধাযন্তং দুব্বলঅকুসলেন অন্তৰধাযতি, পুৰিসলিঙ্গং বলৱকুসলেন পতিট্ঠাতি. এৱং উভযম্পি অকুসলেন অন্তৰধাযতি, কুসলেন পতিট্ঠাতীতি ৱেদিতব্বং.
উভতোব্যঞ্জনকস্স পন কিং একং ইন্দ্ৰিযং উদাহু দ্ৱেতি? একং. তঞ্চ খো ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযং. ‘এৱং সন্তে দুতিযব্যঞ্জনকস্স অভাৱো আপজ্জতি. ইন্দ্ৰিযঞ্হি ব্যঞ্জনকাৰণং ৱুত্তং. তঞ্চস্স নত্থী’তি? ‘ন তস্স ইন্দ্ৰিযং ব্যঞ্জনকাৰণং’. ‘কস্মা’? ‘সদা অভাৱতো. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স হি যদা ইত্থিযা ৰাগচিত্তং উপ্পজ্জতি, তদাৱ পুৰিসব্যঞ্জনং পাকটং হোতি, ইত্থিব্যঞ্জনং পটিচ্ছন্নং গুড়্হং হোতি. তথা ইতৰস্স ইতৰং.
যদি চ তেসং ইন্দ্ৰিযং দুতিযব্যঞ্জনকাৰণং ভৱেয্য, সদাপি ব্যঞ্জনদ্ৱযং তিট্ঠেয্য. ন পন তিট্ঠতি. তস্মা ৱেদিতব্বমেতং ন তস্স তং ব্যঞ্জনকাৰণং. কম্মসহাযং পন ৰাগচিত্তমেৱেত্থ কাৰণং. যস্মা চস্স একমেৱ ইন্দ্ৰিযং হোতি, তস্মা ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযম্পি গব্ভং গণ্হাতি, পৰম্পি গণ্হাপেতি. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকো পৰং গব্ভং গণ্হাপেতি, সযং পন ন গণ্হাতীতি.
৬৩৪. জীৱিতিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে যং ৱত্তব্বং তং হেট্ঠা অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযে ৱুত্তমেৱ. কেৱলঞ্হি তত্থ যো তেসং অৰূপীনং ধম্মানন্তি ৱুত্তং, ইধ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযত্তা যো তেসং ৰূপীনং ধম্মানন্তি অযমেৱ ৱিসেসো. লক্খণাদীনি পনস্স এৱং ৱেদিতব্বানি – সহজাতৰূপানুপালনলক্খণং জীৱিতিন্দ্ৰিযং, তেসং পৱত্তনৰসং, তেসং যেৱ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানন্তি.
৬৩৫. কাযৱিঞ্ঞত্তিনিদ্দেসে কাযৱিঞ্ঞত্তীতি এত্থ তাৱ কাযেন অত্তনো ভাৱং ৱিঞ্ঞাপেন্তানং তিৰচ্ছানেহিপি পুৰিসানং, পুৰিসেহি ৱা তিৰচ্ছানানম্পি কাযগহণানুসাৰেন গহিতায এতায ভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘ৱিঞ্ঞত্তি’. সযং কাযগহণানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাযতীতিপি ‘ৱিঞ্ঞত্তি’. ‘‘কাযেন সংৱৰো সাধূ’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬১) আগতো চোপনসঙ্খাতো কাযোৱ ৱিঞ্ঞত্তি ‘কাযৱিঞ্ঞত্তি’. কাযৱিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তথা ৱিঞ্ঞেয্যত্তা কাযেন ৱিঞ্ঞত্তীতিপি ‘কাযৱিঞ্ঞত্তি’.
কুসলচিত্তস্স ৱাতিআদীসু অট্ঠহি কামাৱচৰেহি অভিঞ্ঞাচিত্তেন চাতি নৱহি কুসলচিত্তেহি কুসলচিত্তস্স ৱা, দ্ৱাদসহিপি অকুসলচিত্তেহি অকুসলচিত্তস্স ৱা, অট্ঠহি মহাকিৰিযেহি দ্ৱীহি অহেতুককিৰিযেহি অভিঞ্ঞাপ্পত্তেন একেন ৰূপাৱচৰকিৰিযেনাতি একাদসহি কিৰিযচিত্তেহি অব্যাকতচিত্তস্স ৱা. ইতো অঞ্ঞানি হি চিত্তানি ৱিঞ্ঞত্তিং ন জনেন্তি. সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং পন এত্তকেহেৱ চিত্তেহি ৱিঞ্ঞত্তি হোতীতি এতেসং কুসলাদীনং ৱসেন তীহি পদেহি ‘হেতুতো’ দস্সিতা.
ইদানি ছহি পদেহি ‘ফলতো’ দস্সেতুং অভিক্কমন্তস্স ৱাতিআদি ৱুত্তং. অভিক্কমাদযো হি ৱিঞ্ঞত্তিৱসেন পৱত্তত্তা ৱিঞ্ঞত্তিফলং নাম. তত্থ ‘অভিক্কমন্তস্সা’তি পুৰতো কাযং অভিহৰন্তস্স. পটিক্কমন্তস্সাতি পচ্ছতো পচ্চাহৰন্তস্স. আলোকেন্তস্সাতি উজুকং পেক্খন্তস্স. ৱিলোকেন্তস্সাতি ইতো চিতো চ পেক্খন্তস্স. সমিঞ্জেন্তস্সাতি সন্ধযো সঙ্কোচেন্তস্স. পসাৰেন্তস্সাতি সন্ধযো পটিপণামেন্তস্স.
ইদানি ছহি পদেহি ‘সভাৱতো’ দস্সেতুং কাযস্স থম্ভনাতি আদি ৱুত্তং. তত্থ ‘কাযস্সা’তি সৰীৰস্স. কাযং থম্ভেত্ৱা থদ্ধং কৰোতীতি থম্ভনা. তমেৱ উপসগ্গেন ৱড্ঢেত্ৱা সন্থম্ভনাতি আহ. বলৱতৰা ৱা থম্ভনা ‘সন্থম্ভনা’. সন্থম্ভিতত্তন্তি সন্থম্ভিতভাৱো. ৱিঞ্ঞাপনৱসেন ৱিঞ্ঞত্তি. ৱিঞ্ঞাপনাতি ৱিঞ্ঞাপনাকাৰো. ৱিঞ্ঞাপিতভাৱো ৱিঞ্ঞাপিতত্তং. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং তং হেট্ঠা দ্ৱাৰকথাযং ৱুত্তমেৱ. তথা ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযং.
৬৩৬. ৱচীৱিঞ্ঞত্তীতিপদস্স পন নিদ্দেসপদানঞ্চ অত্থো তত্থ ন ৱুত্তো, সো এৱং ৱেদিতব্বো – ৱাচায অত্তনো ভাৱং ৱিঞ্ঞাপেন্তানং তিৰচ্ছানেহিপি পুৰিসানং, পুৰিসেহি ৱা তিৰচ্ছানানম্পি, ৱচীগহণানুসাৰেন গহিতায এতায ভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱিঞ্ঞত্তি. সযঞ্চ ৱচীগহণানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাযতীতিপি ৱিঞ্ঞত্তি. ‘‘সাধু ৱাচায সংৱৰো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬১) আগতা চোপনসঙ্খাতা ৱচী এৱ ৱিঞ্ঞত্তি ‘ৱচীৱিঞ্ঞত্তি’. ৱচীঘোসেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তা সযঞ্চ তথাৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তীতিপি ‘ৱচীৱিঞ্ঞত্তি’. ৱাচা গিৰাতিআদীসু ৱুচ্চতীতি ‘ৱাচা’. গিৰিযতীতি ‘গিৰা’. ব্যপ্পথোতি ৱাক্যভেদো. ৱাক্যঞ্চ তং পথো চ অত্থং ঞাতুকামানং ঞাপেতুকামানঞ্চাতিপি ‘ব্যপ্পথো’. উদীৰিযতীতি উদীৰণং. ঘুস্সতীতি ঘোসো. কৰিযতীতি কম্মং. ঘোসোৱ কম্মং ঘোসকম্মং. নানপ্পকাৰেহি কতো ঘোসোতি অত্থো. ৱচিযা ভেদো ৱচীভেদো. সো পন ‘ন ভঙ্গো, পভেদগতা ৱাচা এৱা’তি ঞাপনত্থং ৱাচা ৱচীভেদোতি ৱুত্তং. ইমেহি সব্বেহিপি পদেহি ‘সদ্দৱাচাৱ’ দস্সিতা. ইদানি তায ৱাচায সদ্ধিং যোজেত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তত্থানং ৱিঞ্ঞত্তিআদীনং পদানং ৱসেন তীহাকাৰেহি সভাৱতো তং দস্সেতুং যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তীতিআদি ৱুত্তং. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৱ.
ইদানি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তেসু অসম্মোহত্থং দ্ৱত্তিংস ছব্বীস একূনৱীসতি সোড়স পচ্ছিমানীতি ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং – দ্ৱত্তিংস চিত্তানি হি ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি, ইৰিযাপথম্পি উপত্থম্ভেন্তি, দুৱিধম্পি ৱিঞ্ঞত্তিং জনেন্তি. ছব্বীসতি ৱিঞ্ঞত্তিমেৱ ন জনেন্তি, ইতৰদ্ৱযং কৰোন্তি. একূনৱীসতি ৰূপমেৱ সমুট্ঠাপেন্তি, ইতৰদ্ৱযং ন কৰোন্তি. সোড়স ইমেসু তীসু একম্পি ন কৰোন্তি.
তত্থ দ্ৱত্তিংসাতি হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ কামাৱচৰতো অট্ঠ কুসলানি, দ্ৱাদস অকুসলানি, কিৰিযতো দস চিত্তানি, সেক্খপুথুজ্জনানং অভিঞ্ঞাচিত্তং, খীণাসৱানং অভিঞ্ঞাচিত্তন্তি. ছব্বীসাতি ৰূপাৱচৰতো পঞ্চ কুসলানি, পঞ্চ কিৰিযানি, অৰূপাৱচৰতো চত্তাৰি কুসলানি, চত্তাৰি কিৰিযানি, চত্তাৰি মগ্গচিত্তানি, চত্তাৰি ফলচিত্তানীতি. একূনৱীসতীতি কামাৱচৰকুসলৱিপাকতো একাদস, অকুসলৱিপাকতো দ্ৱে, কিৰিযতো কিৰিযমনোধাতু, ৰূপাৱচৰতো পঞ্চ ৱিপাকচিত্তানীতি. সোড়সাতি দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, সব্বসত্তানং পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৱানং চুতিচিত্তং, অৰূপে চত্তাৰি ৱিপাকচিত্তানীতি. ইমানি সোড়স ৰূপিৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তীসু একম্পি ন কৰোন্তি. অঞ্ঞানিপি বহূনি অৰূপে উপ্পন্নানি অনোকাসগতত্তা ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. ন তানেৱ, কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযোপি.
৬৩৭. আকাসধাতুনিদ্দেসে ন কস্সতি, ন নিকস্সতি, কসিতুং ৱা ছিন্দিতুং ৱা ভিন্দিতুং ৱা ন সক্কাতি আকাসো. আকাসোৱ আকাসগতং, খেড়গতাদি ৱিয. আকাসোতি ৱা গতন্তি ‘আকাসগতং’. ন হঞ্ঞতীতি অঘং, অঘট্টনীযন্তি অত্থো. অঘমেৱ অঘগতং. ছিদ্দট্ঠেন ৱিৱৰো. ৱিৱৰোৱ ৱিৱৰগতং. অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহীতি এতেহি অসম্ফুট্ঠং নিজ্জটাকাসংৱ কথিতং. লক্খণাদিতো পন ৰূপপৰিচ্ছেদলক্খণা আকাসধাতু, ৰূপপৰিযন্তপ্পকাসনৰসা, ৰূপমৰিযাদপচ্চুপট্ঠানা অসম্ফুট্ঠভাৱছিদ্দৱিৱৰভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱা, পৰিচ্ছিন্নৰূপপদট্ঠানা, যায পৰিচ্ছিন্নেসু ৰূপেসু ‘ইদমিতো উদ্ধং অধো তিৰিয’ন্তি চ হোতি.
৬৩৮. ইতো পৰে ৰূপস্সলহুতাদীনং নিদ্দেসা চিত্তস্সলহুতাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. লক্খণাদিতো পনেত্থ অদন্ধতালক্খণা ৰূপস্স লহুতা, ৰূপানং গৰুভাৱৱিনোদনৰসা, লহুপৰিৱত্তিতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুৰূপপদট্ঠানা. অথদ্ধতালক্খণা ৰূপস্স মুদুতা, ৰূপানং থদ্ধভাৱৱিনোদনৰসা, সব্বকিৰিযাসু অৱিৰোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুৰূপপদট্ঠানা. সৰীৰকিৰিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৱলক্খণা ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা, অকম্মঞ্ঞতাৱিনোদনৰসা, অদুব্বলভাৱপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞৰূপপদট্ঠানা.
এতা পন তিস্সো ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিজহন্তি. এৱং সন্তেপি যো অৰোগিনো ৱিয ৰূপানং লহুভাৱো, অদন্ধতালহুপৰিৱত্তিপ্পকাৰো, ৰূপদন্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ‘ৰূপস্সলহুতা’. যো সুপৰিমদ্দিতচম্মস্সেৱ ৰূপানং মুদুভাৱো সব্বকিৰিযাৱিসেসেসু সৰসৱত্তনভাৱো ৱসৱত্তনভাৱমদ্দৱপ্পকাৰো ৰূপথদ্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ‘ৰূপস্স মুদুতা’. যো পন সুধন্তসুৱণ্ণস্সেৱ ৰূপানং কম্মঞ্ঞভাৱো সৰীৰকিৰিযানুকূলভাৱপ্পকাৰো সৰীৰকিৰিযানং অননুকূলকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ‘ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা’তি. এৱমেতাসং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
এতা পন তিস্সোপি কম্মং কাতুং ন সক্কোতি, আহাৰাদযোৱ কৰোন্তি. তথা হি যোগিনো ‘অজ্জ অম্হেহি ভোজনসপ্পাযং লদ্ধং, কাযো নো লহু মুদু কম্মঞ্ঞো’তি ৱদন্তি. ‘অজ্জ উতুসপ্পাযং লদ্ধং, অজ্জ অম্হাকং চিত্তং একগ্গং, কাযো নো লহু মুদু কম্মঞ্ঞো’তি ৱদন্তীতি.
৬৪১. উপচযসন্ততিনিদ্দেসেসু আযতনানন্তি অড্ঢেকাদসন্নং ৰূপাযতনানং. আচযোতি নিব্বত্তি. সো ৰূপস্স উপচযোতি যো আযতনানং আচযো পুনপ্পুনং নিব্বত্তমানানং, সোৱ ৰূপস্স উপচযো নাম হোতি; ৱড্ঢীতি অত্থো. যো ৰূপস্স উপচযো সা ৰূপস্স সন্ততীতি যা এৱং উপচিতানং ৰূপানং ৱড্ঢি, ততো উত্তৰিতৰং পৱত্তিকালে সা ৰূপস্স সন্ততি নাম হোতি; পৱত্তীতি অত্থো. নদিতীৰে খতকূপস্মিঞ্হি উদকুগ্গমনকালো ৱিয আচযো, নিব্বত্তি; পৰিপুণ্ণকালো ৱিয উপচযো, ৱড্ঢি; অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গমনকালো ৱিয সন্ততি, পৱত্তীতি ৱেদিতব্বা.
এৱং কিং কথিতং হোতীতি? আযতনেন হি আচযো কথিতো, আচযেন আযতনং কথিতং. আচযোৱ কথিতো আযতনমেৱ কথিতং. এৱম্পি কিং কথিতং হোতীতি? চতুসন্ততিৰূপানং আচযো উপচযো নিব্বত্তি ৱড্ঢি কথিতা. অত্থতো হি উভযম্পেতং জাতিৰূপস্সেৱ অধিৱচনং. আকাৰনানত্তেন পন ৱেনেয্যৱসেন চ উপচযো সন্ততীতি উদ্দেসদেসনং কত্ৱা যস্মা এত্থ অত্থতো নানত্তং নত্থি, তস্মা নিদ্দেসে ‘‘যো আযতনানং আচযো সো ৰূপস্স উপচযো, যো ৰূপস্স উপচযো সা ৰূপস্স সন্ততী’’তি ৱুত্তং.
যস্মা চ উভযম্পেতং জাতিৰূপস্সেৱ অধিৱচনং তস্মা এত্থ আচযলক্খণো ৰূপস্স উপচযো, পুব্বন্ততো ৰূপানং উম্মুজ্জাপনৰসো, নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো পৰিপুণ্ণভাৱপচ্চুপট্ঠানো ৱা, উপচিতৰূপপদট্ঠানো. পৱত্তিলক্খণা ৰূপস্স সন্ততি, অনুপ্পবন্ধৰসা, অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা, অনুপ্পবন্ধৰূপপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা.
৬৪৩. জৰতানিদ্দেসে জীৰণকৱসেন জৰা; অযমেত্থ সভাৱনিদ্দেসো. জীৰণাকাৰো জীৰণতা. খণ্ডিচ্চন্তি আদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি ‘জৰা’তি ইমিনা পদেন সভাৱতো দীপিতা; তেনস্সাযং সভাৱনিদ্দেসো. ‘জীৰণতা’তি ইমিনা আকাৰতো; তেনস্সাযং আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৱকৰণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৱকৰণকিচ্চতো. ৱলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৱা তচে ৱলিভাৱকৰণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে ‘খণ্ডিচ্চ’ন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৱিকাৰানং দস্সনৱসেন পাকটীভূতা পাকটজৰা দস্সিতা. যথেৱ হি উদকস্স ৱা অগ্গিনো ৱা তিণৰুক্খাদীনং সংভগ্গপলিভগ্গতায ৱা ঝামতায ৱা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৱ উদকাদীনি, এৱমেৱ জৰায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৱসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৱাপি গয্হতি, ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰা. ন হি জৰা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৱ অভিব্যত্তায আযুক্খযচক্খাদিইন্দ্ৰিযপৰিপাকসঞ্ঞিতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি, তস্মা জৰা ‘আযুনো সংহানী’তি ফলূপচাৰেন ৱুত্তা. যস্মা চ দহৰকালে সুপ্পসন্নানি, সুখুমম্পি অত্তনো ৱিসযং সুখেনেৱ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি জৰং পত্তস্স পৰিপক্কানি আলুড়িতানি অৱিসদানি, ওড়াৰিকম্পি অত্তনো ৱিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো’তিপি ফলূপচাৰেনেৱ ৱুত্তা.
সা পনাযং এৱং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জৰা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৱিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডভাৱাদিদস্সনতো ৰূপধম্মেসু জৰা পাকটজৰা নাম. অৰূপধম্মেসু পন জৰা তাদিসস্স ৱিকাৰস্স অদস্সনতো পটিচ্ছন্নজৰা নাম. পুন অৱীচি সৱীচীতি এৱম্পি দুৱিধা হোতি. তত্থ মণিকনকৰজতপৱাড়চন্দিমসূৰিযাদীনং ৱিয, মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৱিয চ, পুপ্ফফলপল্লৱাদীসু চ অপাণীনং ৱিয, অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা অৱীচিজৰা নাম; নিৰন্তৰজৰাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৱুত্তেসু অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা সৱীচিজৰা নামাতি ৱেদিতব্বা.
লক্খণাদিতোপি ৰূপপৰিপাকলক্খণা ৰূপস্স জৰতা, উপনযনৰসা, সভাৱানপগমেপি নৱভাৱাপগমপচ্চুপট্ঠানা, ৱীহিপুৰাণভাৱো ৱিয পৰিপচ্চমানৰূপপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা.
৬৪৪. অনিচ্চতানিদ্দেসে খযগমনৱসেন খযো, ৱযগমনৱসেন ৱযো, ভিজ্জনৱসেন ভেদো. অথ ৱা, যস্মা তং পত্ৱা ৰূপং খীযতি, ৱেতি, ভিজ্জতি চ, তস্মা খীযতি এতস্মিন্তি ‘খযো’, ৱেতি এতস্মিন্তি ‘ৱযো’, ভিজ্জতি এতস্মিন্তি ‘ভেদো’. উপসগ্গৱসেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা ভেদোৱ পৰিভেদো. হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন, ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং. তস্স ভাৱো অনিচ্চতা. অন্তৰধাযতি এত্থাতি অন্তৰধানং. মৰণঞ্হি পত্ৱা ৰূপং অন্তৰধাযতি, অদস্সনং গচ্ছতি. ন কেৱলঞ্চ ৰূপমেৱ, সব্বেপি পঞ্চক্খন্ধা. তস্মা পঞ্চন্নম্পি খন্ধানং অনিচ্চতায ইদমেৱ লক্খণন্তি ৱেদিতব্বং. লক্খণাদিতো পন পৰিভেদলক্খণা ৰূপস্স অনিচ্চতা, সংসীদনৰসা, খযৱযপচ্চুপট্ঠানা, পৰিভিজ্জমানৰূপপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা.
হেট্ঠা জাতি গহিতা জৰা গহিতা, ইমস্মিং ঠানে মৰণং গহিতং. ইমে তযো ধম্মা ইমেসং সত্তানং উক্খিত্তাসিকপচ্চামিত্তসদিসা. যথা হি পুৰিসস্স তযো পচ্চামিত্তা ওতাৰং গৱেসমানা ৱিচৰেয্যুং. তেসু একো এৱং ৱদেয্য – ‘এতং নীহৰিত্ৱা অটৱিপৱেসনং ময্হং ভাৰো হোতূ’তি. দুতিযো ‘অটৱিগতকালে পোথেত্ৱা পথৱিযং পাতনং ময্হং ভাৰো’তি. ততিযো ‘পথৱিগতকালতো পট্ঠায অসিনা সীসচ্ছেদনং ময্হং ভাৰো’তি. এৱৰূপা ইমে জাতি আদযো. নীহৰিত্ৱা অটৱিপৱেসনপচ্চামিত্তসদিসা হেত্থ জাতি, তস্মিং তস্মিং ঠানে নিব্বত্তাপনতো. অটৱিগতং পোথেত্ৱা পথৱিযং পাতনপচ্চামিত্তসদিসা জৰা, নিব্বত্তক্খন্ধানং দুব্বলপৰাধীনমঞ্চপৰাযণভাৱকৰণতো. পথৱিগতস্স অসিনা সীসচ্ছেদকপচ্চামিত্তসদিসং মৰণং, জৰাপ্পত্তানং খন্ধানং জীৱিতক্খযপাপনতোতি.
৬৪৫. কবড়ীকাৰাহাৰনিদ্দেসে কবড়ং কৰীযতীতি কবড়ীকাৰো. আহৰীযতীতি আহাৰো. কবড়ং কত্ৱা অজ্ঝোহৰীযতীতি অত্থো. ৰূপং ৱা আহৰতীতিপি ‘আহাৰো’. এৱং ৱত্থুৱসেন নামং উদ্ধৰিত্ৱা পুন ৱত্থুৱসেনেৱেতং পভেদতো দস্সেতুং ওদনো কুম্মাসোতিআদি ৱুত্তং. ওদনাদীনি হি ফাণিতপৰিযন্তানি দ্ৱাদস ইধাধিপ্পেতস্স আহাৰস্স ৱত্থূনি. পাড়িযং অনাগতানি মূলফলাদীনি যেৱাপনকং পৱিট্ঠানি.
ইদানি তানি মূলফলাদীনি কত্তব্বতো দস্সেতুং যম্হি যম্হি জনপদেতিআদিমাহ. তত্থ মুখেন অসিতব্বং ভুঞ্জিতব্বন্তি মুখাসিযং. দন্তেহি ৱিখাদিতব্বন্তি দন্তৱিখাদনং. গলেন অজ্ঝোহৰিতব্বন্তি গলজ্ঝোহৰণীযং. ইদানি তং কিচ্চৱসেন দস্সেতুং কুচ্ছিৱিত্থম্ভনন্তি আহ. তঞ্হি মূলফলাদি ওদনকুম্মাসাদি ৱা অজ্ঝোহটং কুচ্ছিং ৱিত্থম্ভেতি. ইদমস্স কিচ্চং. যায ওজায সত্তা যাপেন্তীতি হেট্ঠা সব্বপদেহি সৱত্থুকং আহাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি নিব্বট্টিতওজমেৱ দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং.
কিং পনেত্থ ৱত্থুস্স কিচ্চং? কিং ওজায? পৰিস্সযহৰণপালনানি. ৱত্থুহি পৰিস্সযং হৰতি পালেতুং ন সক্কোতি, ওজা পালেতি পৰিস্সযং হৰিতুং ন সক্কোতি. দ্ৱেপি একতো হুত্ৱা পালেতুম্পি সক্কোন্তি পৰিস্সযম্পি হৰিতুং. কো পনেস পৰিস্সযো নাম? কম্মজতেজো. অন্তোকুচ্ছিযঞ্হি ওদনাদিৱত্থুস্মিং অসতি, কম্মজতেজো উট্ঠহিত্ৱা উদৰপটলং গণ্হাতি, ‘ছাতোম্হি, আহাৰং মে দেথা’তি ৱদাপেতি. ভুত্তকালে উদৰপটলং মুঞ্চিত্ৱা ৱত্থুং গণ্হাতি. অথ সত্তো একগ্গো হোতি.
যথা হি ছাযাৰক্খসো ছাযং পৱিট্ঠং গহেত্ৱা দেৱসঙ্খলিকায বন্ধিত্ৱা অত্তনো ভৱনে মোদন্তো ছাতকালে আগন্ত্ৱা সীসে ডংসতি. সো ডট্ঠত্তা ৱিৰৱতি. তং ৱিৰৱং সুত্ৱা ‘দুক্খপ্পত্তো এত্থ অত্থী’তি ততো ততো মনুস্সা আগচ্ছন্তি. সো আগতাগতে গহেত্ৱা খাদিত্ৱা ভৱনে মোদতি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. ছাযাৰক্খসো ৱিয হি কম্মজতেজো, দেৱসঙ্খলিকায বন্ধিত্ৱা ঠপিতসত্তো ৱিয উদৰপটলং, পুন আগতমনুস্সা ৱিয ওদনাদিৱত্থু, ওতৰিত্ৱা সীসে ডংসনং ৱিয কম্মজতেজস্স ৱত্থুতো মুত্তস্স উদৰপটলগ্গহণং, ডট্ঠস্স ৱিৰৱনকালো ৱিয ‘আহাৰং দেথা’তি ৱচনকালো, তায সঞ্ঞায আগতাগতে গহেত্ৱা খাদিত্ৱা ভৱনে মোদনকালো ৱিয কম্মজতেজেন উদৰপটলং মুঞ্চিত্ৱা ৱত্থুস্মিং গহিতে একগ্গচিত্ততা.
তত্থ ওড়াৰিকে ৱত্থুস্মিং ওজা মন্দা হোতি. সুখুমে বলৱতী. কুদ্ৰূসকভত্তাদীনি হি ভুঞ্জিত্ৱা মুহুত্তেনেৱ ছাতো হোতি. সপ্পিআদীনি পিৱিত্ৱা ঠিতস্স দিৱসম্পি ভত্তং ন ৰুচ্চতি. এত্থ চ উপাদাযুপাদায ওড়াৰিকসুখুমতা ৱেদিতব্বা. কুম্ভীলানঞ্হি আহাৰং উপাদায মোৰানং আহাৰো সুখুমো. কুম্ভীলা কিৰ পাসাণে গিলন্তি. তে চ নেসং কুচ্ছিপ্পত্তা ৱিলীযন্তি. মোৰা সপ্পৱিচ্ছিকাদিপাণে খাদন্তি. মোৰানং পন আহাৰং উপাদায তৰচ্ছানং আহাৰো সুখুমো. তে কিৰ তিৱস্সছড্ডিতানি ৱিসাণানি চেৱ অট্ঠীনি চ খাদন্তি. তানি চ নেসং খেড়েন তেমিতমত্তানেৱ কন্দমূলং ৱিয মুদুকানি হোন্তি. তৰচ্ছানম্পি আহাৰমুপাদায হত্থীনং আহাৰো সুখুমো. তে হি নানাৰুক্খসাখাদযো খাদন্তি. হত্থীনং আহাৰতো গৱযগোকণ্ণমিগাদীনং আহাৰো সুখুমো. তে কিৰ নিস্সাৰানি নানাৰুক্খপণ্ণাদীনি খাদন্তি. তেসম্পি আহাৰতো গুন্নং আহাৰো সুখুমো. তে অল্লসুক্খতিণানি খাদন্তি. তেসম্পি আহাৰতো সসানং আহাৰো সুখুমো. সসানং আহাৰতো সকুণানং আহাৰো সুখুমো. সকুণানং আহাৰতো পচ্চন্তৱাসীনং আহাৰো সুখুমো. পচ্চন্তৱাসীনং আহাৰতো গামভোজকানং আহাৰো সুখুমো. গামভোজকানং আহাৰতো ৰাজৰাজমহামত্তানং আহাৰো সুখুমো. তেসম্পি আহাৰতো চক্কৱত্তিনো আহাৰো সুখুমো. চক্কৱত্তিনো আহাৰতো ভুম্মদেৱানং আহাৰো সুখুমো. ভুম্মদেৱানং আহাৰতো চাতুমহাৰাজিকানং আহাৰো সুখুমো. এৱং যাৱ পৰনিম্মিতৱসৱত্তীনং আহাৰো ৱিত্থাৰেতব্বো. তেসং পনাহাৰো সুখুমোত্ৱেৱ নিট্ঠং পত্তো.
লক্খণাদিতোপি ওজালক্খণো কবড়ীকাৰো আহাৰো, ৰূপাহৰণৰসো, উপত্থম্ভনপচ্চুপট্ঠানো, কবড়ং কত্ৱা আহৰিতব্বৱত্থুপদট্ঠানোতি ৱেদিতব্বো.
৬৪৬. নোউপাদানিদ্দেসে যথা উপাদাৰূপং উপাদিযতেৱ, ন অঞ্ঞেন উপাদিযতি, এৱমেতং ন উপাদিযতেৱাতি নোউপাদা.
৬৪৭. ফুসিতব্বন্তি ফোট্ঠব্বং. ফুসিত্ৱা জানিতব্বন্তি অত্থো. ফোট্ঠব্বঞ্চ তং আযতনঞ্চাতি ফোট্ঠব্বাযতনং. আপো চ তং নিস্সত্তসুঞ্ঞতসভাৱট্ঠেন ধাতু চাতি আপোধাতু. ইদানি যস্মা তীণি ৰূপানি ফুসিত্ৱা জানিতব্বানি তস্মা তানি ভাজেত্ৱা দস্সেতুং কতমং তং ৰূপং ফোট্ঠব্বাযতনং? পথৱীধাতূতিআদিমাহ. তত্থ কক্খড়ত্তলক্খণা পথৱীধাতু, পতিট্ঠানৰসা, সম্পটিচ্ছনপচ্চুপট্ঠানা. তেজোধাতু উণ্হত্তলক্খণা, পৰিপাচনৰসা, মদ্দৱানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানা. ৱাযোধাতু ৱিত্থম্ভনলক্খণা, সমুদীৰণৰসা, অভিনীহাৰপচ্চুপট্ঠানা. পুৰিমা পন ‘আপোধাতু’ পগ্ঘৰণলক্খণা, ব্ৰূহনৰসা, সঙ্গহপচ্চুপট্ঠানা. একেকা চেত্থ সেসত্তযপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা.
কক্খড়ন্তি থদ্ধং. মুদুকন্তি অথদ্ধং. সণ্হন্তি মট্ঠং. ফৰুসন্তি খৰং. সুখসম্ফস্সন্তি সুখৱেদনাপচ্চযং ইট্ঠফোট্ঠব্বং. দুক্খসম্ফস্সন্তি দুক্খৱেদনাপচ্চযং অনিট্ঠফোট্ঠব্বং. গৰুকন্তি ভাৰিযং. লহুকন্তি অভাৰিযং, সল্লহুকন্তি অত্থো. এত্থ চ ‘কক্খড়ং মুদুকং সণ্হং ফৰুসং গৰুকং লহুক’ন্তি পদেহি পথৱীধাতু এৱ ভাজিতা. ‘‘যদাযং কাযো আযুসহগতো চ হোতি উস্মাসহগতো চ ৱিঞ্ঞাণসহগতো চ তদা লহুতৰো চ হোতি মুদুতৰো চ কম্মঞ্ঞতৰো চা’’তি (দী. নি. ২.৪২৪) সুত্তেপি লহুমুদুভূতং পথৱীধাতুমেৱ সন্ধায ৱুত্তং.
‘সুখসম্ফস্সং দুক্খসম্ফস্স’ন্তি পদদ্ৱযেন পন তীণিপি মহাভূতানি ভাজিতানি. পথৱীধাতু হি সুখসম্ফস্সাপি অত্থি দুক্খসম্ফস্সাপি. তথা তেজোধাতুৱাযোধাতুযো. তত্থ সুখসম্ফস্সা পথৱীধাতু মুদুতলুণহত্থে দহৰে পাদে সম্বাহন্তে অস্সাদেত্ৱা অস্সাদেত্ৱা ‘সম্বাহ তাত, সম্বাহ তাতা’তি ৱদাপনাকাৰং কৰোতি. সুখসম্ফস্সা তেজোধাতু সীতসমযে অঙ্গাৰকপল্লং আহৰিত্ৱা গত্তং সেদেন্তে অস্সাদেত্ৱা অস্সাদেত্ৱা ‘সেদেহি তাত, সেদেহি তাতা’তি ৱদাপনাকাৰং কৰোতি. সুখসম্ফস্সা ৱাযোধাতু উণ্হসমযে ৱত্তসম্পন্নে দহৰে বীজনেন বীজন্তে অস্সাদেত্ৱা অস্সাদেত্ৱা ‘বীজ তাত, বীজ তাতা’তি ৱদাপনাকাৰং কৰোতি. থদ্ধহত্থে পন দহৰে পাদে সম্বাহন্তে অট্ঠীনং ভিজ্জনকালো ৱিয হোতি. সোপি ‘অপেহী’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি. উণ্হসমযে অঙ্গাৰকপল্লে আভতে ‘অপনেহি ন’ন্তি ৱত্তব্বং হোতি. সীতসমযে বীজনেন বীজন্তে ‘অপেহি, মা বীজা’তি ৱত্তব্বং হোতি. এৱমেতাসং সুখসম্ফস্সতা দুক্খসম্ফস্সতা চ ৱেদিতব্বা.
যং ফোট্ঠব্বং অনিদস্সনং সপ্পটিঘন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তা পন চতূহি চতূহি নযেহি পটিমণ্ডিতা তেৰস ৱাৰা হেট্ঠা ৰূপাযতনাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
কিং পনেতানি তীণি মহাভূতানি একপ্পহাৰেনেৱ আপাথং আগচ্ছন্তি উদাহু নোতি? আগচ্ছন্তি. এৱং আগতানি কাযপসাদং ঘট্টেন্তি ন ঘট্টেন্তীতি? ঘট্টেন্তি. একপ্পহাৰেনেৱ তানি আৰম্মণং কত্ৱা কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি নুপ্পজ্জতীতি? নুপ্পজ্জতি. আভুজিতৱসেন ৱা হি উস্সদৱসেন ৱা আৰম্মণকৰণং হোতি.
তত্থ আভুজিতৱসেন তাৱ, পত্তস্মিঞ্হি ওদনেন পূৰেত্ৱা আভতে একং সিত্থং গহেত্ৱা থদ্ধং ৱা মুদুকং ৱাতি ৱীমংসন্তো কিঞ্চাপি তত্থ তেজোপি অত্থি ৱাযোপি অত্থি, পথৱীধাতুমেৱ পন আভুজতি. উণ্হোদকে হত্থং ওতাৰেত্ৱা ৱীমংসন্তো কিঞ্চাপি তত্থ পথৱীপি অত্থি ৱাযোপি অত্থি, তেজোধাতুমেৱ পন আভুজতি. উণ্হসমযে ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা ৱাতেন সৰীৰং পহৰাপেন্তো ঠিতো মন্দমন্দে ৱাতে পহৰন্তে কিঞ্চাপি তত্থ পথৱীপি অত্থি তেজোপি অত্থি, ৱাযোধাতুমেৱ পন আভুজতি. এৱং আভুজিতৱসেন আৰম্মণং কৰোতি নাম.
যো পন উপক্খলতি ৱা সীসেন ৱা ৰুক্খং পহৰতি ভুঞ্জন্তো ৱা সক্খৰং ডংসতি, সো কিঞ্চাপি তত্থ তেজোপি অত্থি ৱাযোপি অত্থি, উস্সদৱসেন পন পথৱীধাতুমেৱ আৰম্মণং কৰোতি. অগ্গিং অক্কমন্তোপি কিঞ্চাপি তত্থ পথৱীপি অত্থি ৱাযোপি অত্থি, উস্সদৱসেন পন তেজোধাতুমেৱ আৰম্মণং কৰোতি. বলৱৱাতে কণ্ণসক্খলিং পহৰিত্ৱা বধিৰভাৱং কৰোন্তে. কিঞ্চাপি তত্থ পথৱীপি অত্থি তেজোপি অত্থি, উস্সদৱসেন পন ৱাযোধাতুমেৱ আৰম্মণং কৰোতি.
যংকিঞ্চি ধাতুং আৰম্মণং কৰোন্তস্স কাযৱিঞ্ঞাণম্পি একপ্পহাৰেন নুপ্পজ্জতি. সূচিকলাপেন ৱিদ্ধস্স একপ্পহাৰেন কাযো ঘট্টিযতি. যস্মিং যস্মিং পন ঠানে কাযপসাদো উস্সন্নো হোতি, তত্থ তত্থ কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. যত্থ যত্থাপি পটিঘট্টননিঘংসো বলৱা হোতি তত্থ তত্থ পঠমং উপ্পজ্জতি. কুক্কুটপত্তেন ৱণে ধোৱিযমানে অংসুঅংসু কাযপসাদং ঘট্টেতি. যত্থ যত্থ পন পসাদো উস্সন্নো হোতি, তত্থ তত্থেৱ কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. এৱং উস্সদৱসেন আৰম্মণং কৰোতি. উস্সদৱসেনেৱ চ কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি নাম.
কথং পন চিত্তস্স আৰম্মণতো সঙ্কন্তি হোতীতি? দ্ৱীহাকাৰেহি হোতি – অজ্ঝাসযতো ৱা ৱিসযাধিমত্ততো ৱা. ৱিহাৰপূজাদীসু হি ‘তানি তানি চেতিযানি চেৱ পটিমাযো চ ৱন্দিস্সামি, পোত্থকম্মচিত্তকম্মানি চ ওলোকেস্সামী’তি অজ্ঝাসযেন গতো একং ৱন্দিত্ৱা ৱা পস্সিত্ৱা ৱা ইতৰস্স ৱন্দনত্থায ৱা দস্সনত্থায ৱা মনং কত্ৱা ৱন্দিতুম্পি পস্সিতুম্পি গচ্ছতিযেৱ, এৱং অজ্ঝাসযতো সঙ্কমতি নাম.
কেলাসকূটপটিভাগং পন মহাচেতিযং ওলোকেন্তো ঠিতোপি অপৰভাগে সব্বতূৰিযেসু পগ্গহিতেসু ৰূপাৰম্মণং ৱিস্সজ্জেত্ৱা সদ্দাৰম্মণং সঙ্কমতি. মনুঞ্ঞগন্ধেসু পুপ্ফেসু ৱা গন্ধেসু ৱা আভতেসু সদ্দাৰম্মণং ৱিস্সজ্জেত্ৱা গন্ধাৰম্মণং সঙ্কমতি. এৱং ৱিসযাধিমত্ততো সঙ্কমতি নাম.
৬৫১. আপোধাতুনিদ্দেসে আপোতি সভাৱনিদ্দেসো. আপোৱ আপোগতং. সিনেহৱসেন সিনেহো, সিনেহোৱ সিনেহগতং. বন্ধনত্তং ৰূপস্সাতি পথৱীধাতুআদিকস্স ভূতৰূপস্স বন্ধনভাৱো. অযোপিণ্ডিআদীনি হি আপোধাতু আবন্ধিত্ৱা বদ্ধানি কৰোতি. তায আবদ্ধত্তা তানি বদ্ধানি নাম হোন্তি. পাসাণপব্বততালট্ঠিহত্থিদন্তগোসিঙ্গাদীসুপি এসেৱ নযো. সব্বানি হেতানি আপোধাতু এৱ আবন্ধিত্ৱা বদ্ধানি কৰোতি. আপোধাতুযা আবদ্ধত্তাৱ বদ্ধানি হোন্তি.
কিং পন পথৱীধাতু সেসধাতূনং পতিট্ঠা হোতি ন হোতীতি হোতি ফুসিত্ৱা হোতি উদাহু অফুসিত্ৱা? আপোধাতু ৱা সেসা আবন্ধমানা ফুসিত্ৱা আবন্ধতি উদাহু অফুসিত্ৱাতি? পথৱীধাতু তাৱ আপোধাতুযা অফুসিত্ৱাৱ পতিট্ঠা হোতি, তেজোধাতুযা চ ৱাযোধাতুযা চ ফুসিত্ৱা. আপোধাতু পন পথৱীধাতুম্পি তেজোৱাযোধাতুযোপি অফুসিত্ৱাৱ আবন্ধতি. যদি ফুসিত্ৱা আবন্ধেয্য ফোট্ঠব্বাযতনং নাম ভৱেয্য.
তেজোধাতুৱাযোধাতূনম্পি সেসধাতূসু সকসককিচ্চকৰণে এসেৱ নযো. তেজোধাতু হি পথৱীধাতুং ফুসিত্ৱা ঝাপেতি. সা পন ন উণ্হা হুত্ৱা ঝাযতি. যদি উণ্হা হুত্ৱা ঝাযেয্য উণ্হত্তলক্খণা নাম ভৱেয্য. আপোধাতুং পন অফুসিত্ৱাৱ তাপেতি. সাপি তপমানা ন উণ্হা হুত্ৱা তপতি. যদি উণ্হা হুত্ৱা তপেয্য উণ্হত্তলক্খণা নাম ভৱেয্য. ৱাযোধাতুং পন ফুসিত্ৱাৱ তাপেতি. সাপি তপমানা ন উণ্হা হুত্ৱা তপতি. যদি উণ্হা হুত্ৱা তপেয্য উণ্হত্তলক্খণা নাম ভৱেয্য. ৱাযোধাতু পথৱীধাতুং ফুসিত্ৱা ৱিত্থম্ভেতি, তথা তেজোধাতুং আপোধাতুং পন অফুসিত্ৱাৱ ৱিত্থম্ভেতি.
উচ্ছুৰসং পচিত্ৱা ফাণিতপিণ্ডে কৰিযমানে আপোধাতু থদ্ধা হোতি ন হোতীতি? ন হোতি. সা হি পগ্ঘৰণলক্খণা. পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা. ওমত্তং পন আপো অধিমত্তপথৱীগতিকং জাতং. সা হি ৰসাকাৰেন ঠিতভাৱং ৱিজহতি, লক্খণং ন ৱিজহতি. ফাণিতপিণ্ডে ৱিলীযমানেপি পথৱীধাতু ন ৱিলীযতি. কক্খড়লক্খণা হি পথৱীধাতু পগ্ঘৰণলক্খণা আপোধাতু. ওমত্তা পন পথৱী অধিমত্তআপগতিকা হোতি. সা পিণ্ডাকাৰেন ঠিতভাৱং ৱিজহতি, লক্খণং ন ৱিজহতি. চতুন্নঞ্হি মহাভূতানং ভাৱঞ্ঞথত্তমেৱ হোতি, লক্খণঞ্ঞথত্তং নাম নত্থি. তস্স অভাৱো অট্ঠানপৰিকপ্পসুত্তেন দীপিতো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সিযা, আনন্দ, চতুন্নং মহাভূতানং অঞ্ঞথত্তং, পথৱীধাতুযা…পে… ৱাযোধাতুযা; ন ত্ৱেৱ বুদ্ধে অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতস্স অৰিযসাৱকস্স সিযা অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৩.৭৬).
অযঞ্হেত্থ অত্থো – আনন্দ, কক্খড়ত্তলক্খণা পথৱীধাতু পৰিৱত্তিত্ৱা পগ্ঘৰণলক্খণা আপোধাতু নাম ভৱেয্য, অৰিযসাৱকস্স পন অঞ্ঞথত্তং নাম নত্থীতি. এৱমেত্থ অট্ঠানপৰিকপ্পো আগতো.
৬৫২. ইতো পৰেসু উপাদিণ্ণৰূপাদিনিদ্দেসেসু উপাদিণ্ণপদাদীনং অত্থো মাতিকাকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. চক্খাযতনাদীনি হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতানেৱ. তত্থ তত্থ পন ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খাম.
উপাদিণ্ণনিদ্দেসে তাৱ চক্খাযতনাদীনি একন্তউপাদিণ্ণত্তা ৱুত্তানি. যস্মা পন ৰূপাযতনাদীনি উপাদিণ্ণানিপি অত্থি অনুপাদিণ্ণানিপি, তস্মা তানি যং ৱা পনাতি সঙ্খেপতো দস্সেত্ৱা পুন কম্মস্স কতত্তা ৰূপাযতনন্তিআদিনা নযেন ৱিত্থাৰিতানি. ইমিনা উপাযেন সব্বযেৱাপনকেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
কস্মা পন ‘কম্মস্স কতত্তা’তি চ ‘ন কম্মস্স কতত্তা’তি চ উভিন্নম্পি নিদ্দেসে ‘জৰতা চ অনিচ্চতা চ’ ন গহিতা, অনুপাদিণ্ণাদীনংযেৱ নিদ্দেসেসু গহিতাতি? ন কম্মস্স কতত্তাতি এত্থ তাৱ কম্মতো অঞ্ঞপচ্চযসমুট্ঠানং সঙ্গহিতং. ‘কম্মস্স কতত্তা’তি এত্থ কম্মসমুট্ঠানমেৱ. ইমানি চ দ্ৱে ৰূপানি নেৱ কম্মতো ন অঞ্ঞস্মা ৰূপজনকপচ্চযা উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ন গহিতানি. সা চ নেসং অনুপ্পত্তি পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. অনুপাদিণ্ণন্তিআদীসু পন কেৱলং অনুপাদিণ্ণাদিগ্গহণেন কম্মাদিসমুট্ঠানতা পটিক্খিত্তা, নঅঞ্ঞপচ্চযসমুট্ঠানতা অনুঞ্ঞাতা. তস্মা তত্থ গহিতানীতি ৱেদিতব্বানি.
৬৬৬. চিত্তসমুট্ঠাননিদ্দেসে কাযৱিঞ্ঞত্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তীতি ইদং দ্ৱযং যস্মা একন্তচিত্তসমুট্ঠানানি ভূতানি উপাদায পঞ্ঞাযতি, তস্মা ৱুত্তং. পৰমত্থতো পন তস্স নিস্সযভূতানি ভূতানেৱ চিত্তসমুট্ঠানানি, তংনিস্সিতত্তা. যথা অনিচ্চস্স ৰূপস্স জৰামৰণং অনিচ্চং নাম হোতি, এৱমিদম্পি চিত্তসমুট্ঠানং নাম জাতং.
৬৬৮. চিত্তসহভুনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো. যাৱ চিত্তং তাৱ পঞ্ঞাযনতো ইদমেৱ দ্ৱযং ৱুত্তং. ন পনেতং চিত্তেন সহ ভূতানি ৱিয, চেতনাদযো ৱিয চ উপ্পজ্জতি.
৬৭০. চিত্তানুপৰিৱত্তিতাযপি এসেৱ নযো. যাৱ চিত্তং তাৱ পঞ্ঞাযনতো এৱ হেতং দ্ৱযং চিত্তানুপৰিৱত্তীতি ৱুত্তং.
৬৭৪. ওড়াৰিকন্তি ৱত্থাৰম্মণভূতত্তা সংঙ্ঘট্টনৱসেন গহেতব্বতো থূলং. ৱুত্তৱিপল্লাসতো সুখুমং ৱেদিতব্বং.
৬৭৬. দূৰেতি ঘট্টনৱসেন অগ্গহেতব্বত্তা দুব্বিঞ্ঞেয্যভাৱেন সমীপে ঠিতম্পি দূৰে. ইতৰং পন ঘট্টনৱসেন গহেতব্বত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যভাৱেন দূৰে ঠিতম্পি সন্তিকে. চক্খাযতনাদিনিদ্দেসা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বা. ইদং তাৱ দুৱিধেন ৰূপসঙ্গহে ৱিসেসমত্তং. তিৱিধসঙ্গহো উত্তানত্থোৱ.
চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯৬৬. চতুব্বিধসঙ্গহাৱসানে দিট্ঠাদীনং পচ্ছিমপদস্স ভেদাভাৱেন আদিতো পট্ঠায পুচ্ছং অকত্ৱাৱ ৰূপাযতনং দিট্ঠং সদ্দাযতনং সুতন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৰূপাযতনং চক্খুনা ওলোকেত্ৱা দক্খিতুং সক্কাতি ‘দিট্ঠং’ নাম জাতং. সদ্দাযতনং সোতেন সুত্ৱা জানিতুং সক্কাতি ‘সুতং’ নাম জাতং. গন্ধাযতনাদিত্তযং ঘানজিৱ্হাকাযেহি পত্ৱা গহেতব্বতো মুনিত্ৱা জানিতব্বট্ঠেন মুতং নাম জাতং. ফুসিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণতো ‘মুতং’ নামাতিপি ৱুত্তং. সব্বমেৱ পন ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণেন জানিতব্বন্তি মনসা ৱিঞ্ঞাতং নাম জাতং.
পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯৬৭. পঞ্চৱিধসঙ্গহনিদ্দেসে কক্খড়ন্তি থদ্ধং. খৰমেৱ খৰগতং, ফৰুসন্তি অত্থো. ইতৰে দ্ৱেপি সভাৱনিদ্দেসা এৱ. অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তং. বহিদ্ধাতি বাহিৰং. উপাদিণ্ণন্তি ন কম্মসমুট্ঠানমেৱ. অৱিসেসেন পন সৰীৰট্ঠকস্সেতং গহণং. সৰীৰট্ঠকঞ্হি উপাদিণ্ণং ৱা হোতু অনুপাদিণ্ণং ৱা, আদিন্নগহিতপৰামট্ঠৱসেন সব্বং উপাদিণ্ণমেৱ নাম.
৯৬৯. তেজোগতন্তি সব্বতেজেসু গতং উণ্হত্তলক্খণং, তেজো এৱ ৱা তেজোভাৱং গতন্তি ‘তেজোগতং’. উস্মাতি উস্মাকাৰো. উস্মাগতন্তি উস্মাভাৱং গতং. উস্মাকাৰস্সেৱেতং নামং. উসুমন্তি বলৱউস্মা. উসুমমেৱ উসুমভাৱং গতন্তি উসুমগতং.
৯৭০. ৱাযনকৱসেন ৱাযো. ৱাযোৱ ৱাযোভাৱং গতত্তা ৱাযোগতং. থম্ভিতত্তন্তি উপ্পলনাড়তচাদীনং ৱিয ৱাতপুণ্ণানং থম্ভিতভাৱো ৰূপস্স.
ছক্কাদিনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯৭২-৪. ছব্বিধাদিসঙ্গহানং তিণ্ণং ওসানপদস্স ভেদাভাৱতো আদিতো পট্ঠায অপুচ্ছিত্ৱাৱ নিদ্দেসো কতো. তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণেন জানিতুং সক্কাতি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণেন জানিতুং সক্কাতি মনোৱিঞ্ঞেয্যং. তিৱিধায মনোধাতুযা জানিতুং সক্কাতি মনোধাতুৱিঞ্ঞেয্যং সব্বং ৰূপন্তি এত্থ যস্মা একং ৰূপম্পি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অজানিতব্বং নাম নত্থি, তস্মা ‘সব্বং ৰূপ’ন্তি ৱুত্তং. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি অভিধম্মং পত্ৱা নযং কাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অকতো নাম নত্থি. ইদঞ্চ একৰূপস্সাপি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অজানিতব্বস্স অভাৱেন নযং কাতুং যুত্তট্ঠানং নাম, তস্মা নযং কৰোন্তো ‘সব্বং ৰূপ’ন্তি আহ.
৯৭৪. সুখসম্ফস্সোতি সুখৱেদনাপটিলাভপচ্চযো. দুক্খসম্ফস্সোতি দুক্খৱেদনাপটিলাভপচ্চযো. ইধাপি ফোট্ঠব্বাৰম্মণস্স সুখদুক্খস্স সব্ভাৱতো অযং নযো দিন্নো.
নৱকাদিনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯৭৫. নৱকে পন ইন্দ্ৰিযৰূপস্স নাম অত্থিতায নযো দিন্নো. তস্সেৱ সপ্পটিঘঅপ্পটিঘতায দসকে নযো দিন্নো. একাদসকে অড্ঢেকাদস আযতনানি ৱিভত্তানি. তেসং নিদ্দেসৱাৰা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বা. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱ.