ৰূপৱিভত্তিএককনিদ্দেসৱণ্ণনা

৫৯৪. ইদানি তস্সা অত্থং ভাজেত্ৱা দস্সেতুং সব্বং ৰূপং ন হেতুমেৱাতিআদি আৰদ্ধং. কস্মা পনেত্থ ‘কতমং তং সব্বং ৰূপং ন হেতূ’তি পুচ্ছা ন কতাতি? ভেদাভাৱতো. যথা হি দুকাদীসু ‘উপাদাৰূপ’ম্পি অত্থি ‘নোউপাদাৰূপ’ম্পি, এৱমিধ হেতু ন হেতূতিপি সহেতুকমহেতুকন্তিপি ভেদো নত্থি, তস্মা পুচ্ছং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তং. তত্থ ‘সব্ব’ন্তি সকলং, নিৰৱসেসং. ‘ৰূপ’ন্তি অযমস্স সীতাদীহি ৰুপ্পনভাৱদীপনো সামঞ্ঞলক্খণনিদ্দেসো. ন হেতুমেৱাতি সাধাৰণহেতুপটিক্খেপনিদ্দেসো.

তত্থ হেতুহেতু পচ্চযহেতু উত্তমহেতু সাধাৰণহেতূতি চতুব্বিধো হেতু. তেসু ‘তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ’তি (ধ. স. ১০৫৯) অযং ‘হেতুহেতু’ নাম. ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি (ম. নি. ৩.৮৫; সং. নি. ৩.৮২) অযং ‘পচ্চযহেতু’ নাম. ‘‘কুসলাকুসলং অত্তনো ৱিপাকট্ঠানে, উত্তমং ইট্ঠাৰম্মণং কুসলৱিপাকট্ঠানে, উত্তমং অনিট্ঠাৰম্মণং অকুসলৱিপাকট্ঠানে’’তি অযং ‘উত্তমহেতু’ নাম. যথাহ – ‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতী’তি (ম. নি. ১.১৪৮; ৱিভ. ৮১০; পাটি. ম. ২.৪৪), ‘‘এসেৱ হেতু এস পচ্চযো সঙ্খাৰানং যদিদং অৱিজ্জা’’তি অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং সাধাৰণহেতু হুত্ৱা পচ্চযট্ঠং ফৰতীতি অযং ‘সাধাৰণহেতু’ নাম. যথা হি পথৱীৰসো আপোৰসো চ মধুৰস্সাপি অমধুৰস্সাপি পচ্চযো, এৱং অৱিজ্জা কুসলসঙ্খাৰানম্পি অকুসলসঙ্খাৰানম্পি সাধাৰণপচ্চযো হোতি. ইমস্মিং পনত্থে ‘হেতুহেতু’ অধিপ্পেতো. ইতি ‘হেতূ ধম্মা ন হেতূ ধম্মা’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১) মাতিকায আগতং হেতুভাৱং ৰূপস্স নিযমেত্ৱা পটিক্খিপন্তো ‘ন হেতুমেৱা’তি আহ. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু পটিক্খেপনিদ্দেসো চ অপ্পটিক্খেপনিদ্দেসো চ ৱেদিতব্বো. ৱচনত্থো পন সব্বপদানং মাতিকাৱণ্ণনাযং ৱুত্তোযেৱ.

সপ্পচ্চযমেৱাতি এত্থ পন কম্মসমুট্ঠানং কম্মপচ্চযমেৱ হোতি, আহাৰসমুট্ঠানাদীনি আহাৰাদিপচ্চযানেৱাতি এৱং ৰূপস্সেৱ ৱুত্তচতুপচ্চযৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৰূপমেৱাতি ‘ৰূপিনো ধম্মা অৰূপিনো ধম্মা’তি মাতিকায ৱুত্তং অৰূপীভাৱং পটিক্খিপতি. উপ্পন্নং ছহি ৱিঞ্ঞাণেহীতি পচ্চুপ্পন্নৰূপমেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি ছহি ৱেদিতব্বং. নিযামো পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি সন্ধায গহিতো. ন হি তানি অতীতানাগতং ৱিজানন্তি. মনোৱিঞ্ঞাণং পন অতীতম্পি অনাগতম্পি ৱিজানাতি. তং ইমস্মিং পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতে পতিতত্তা সোতপতিতমেৱ হুত্ৱা গতং. হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন পন অনিচ্চমেৱ. জৰায অভিভৱিতব্বধম্মকত্তা জৰাভিভূতমেৱ. যস্মা ৱা ৰূপকাযে জৰা পাকটা হোতি, তস্মাপি ‘জৰাভিভূতমেৱা’তি ৱুত্তং.

এৱং একৱিধেন ৰূপসঙ্গহোতি এত্থ ‘ৱিধা’-সদ্দো মানসণ্ঠানকোট্ঠাসেসু দিস্সতি. ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৱিধা, সদিসোহমস্মীতি ৱিধা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৯৬২) হি মানো ৱিধা নাম. ‘‘কথংৱিধং সীলৱন্তং ৱদন্তি, কথংৱিধং পঞ্ঞৱন্তং ৱদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) সণ্ঠানং. ‘কথংৱিধ’ন্তি হি পদস্স কথংসণ্ঠানন্তি অত্থো. ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থুং দুৱিধেন ঞাণৱত্থূ’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭৫১-৭৫২) কোট্ঠাসো ৱিধা নাম. ইধাপি কোট্ঠাসোৱ অধিপ্পেতো.

সঙ্গহসদ্দোপি সজাতিসঞ্জাতিকিৰিযাগণনৱসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্ৰাহ্মণা সব্বে ৱেস্সা সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো – ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘সজাতিসঙ্গহো’ নাম. ‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বে জাতিযা একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধকা, সব্বে ভাৰুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি – ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং ‘সঞ্জাতিসঙ্গহো’ নাম. একট্ঠানে জাতা সংৱুদ্ধা আগচ্ছন্তূতি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বে সঞ্জাতিট্ঠানেন নিৱুত্থোকাসেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে হত্থাৰোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সাৰোহা, সব্বে ৰথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো – ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘কিৰিযাসঙ্গহো’ নাম. সব্বেৱ হেতে অত্তনো কিৰিযাকৰণেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতি? চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে – চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং ‘গণনসঙ্গহো’ নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. এককোট্ঠাসেন ৰূপগণনাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এস নযো সব্বত্থ.