উদ্দেসৱণ্ণনা

ইদানি ৰূপকণ্ডং ভাজেত্ৱা দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কিঞ্চাপি হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱিপাকাব্যাকতঞ্চেৱ কিৰিযাব্যাকতঞ্চ নিস্সেসং কত্ৱা ভাজিতং, ৰূপাব্যাকতনিব্বানাব্যাকতানি পন অকথিতানি, তানি কথেতুং চতুব্বিধম্পি অব্যাকতং সমোধানেত্ৱা দস্সেন্তো কুসলাকুসলানং ধম্মানং ৱিপাকাতিআদিমাহ. তত্থ কুসলাকুসলানন্তি চতুভূমককুসলানঞ্চেৱ অকুসলানঞ্চ. এৱং তাৱ ৱিপাকাব্যাকতং কুসলৱিপাকাকুসলৱিপাকৱসেন দ্ৱীহি পদেহি পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং. যস্মা পন তং সব্বম্পি কামাৱচৰং ৱা হোতি, ৰূপাৱচৰাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰং, তস্মা ‘কামাৱচৰা’তিআদিনা নযেন তদেৱ ৱিপাকাব্যাকতং ভূমন্তৰৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং. যস্মা পন তং ৱেদনাক্খন্ধোপি হোতি…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি, তস্মা পুন সম্পযুত্তচতুক্খন্ধৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং.

এৱং ৱিপাকাব্যাকতং কুসলাকুসলৱসেন ভূমন্তৰৱসেন সম্পযুত্তক্খন্ধৱসেনাতি তীহি নযেহি পৰিযাদায দস্সেত্ৱা, পুন কিৰিযাব্যাকতং দস্সেন্তো যে চ ধম্মা কিৰিযাতিআদিমাহ. তত্থ ‘কামাৱচৰা ৰূপাৱচৰা অৰূপাৱচৰা ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য. হেট্ঠা পন গহিতমেৱাতি নযং দস্সেত্ৱা নিস্সজ্জিতং. ইদানি অৱিভত্তং দস্সেন্তো সব্বঞ্চ ৰূপং অসঙ্খতা চ ধাতূতি আহ. তত্থ ‘সব্বঞ্চ ৰূপ’ন্তি পদেন পঞ্চৱীসতি ৰূপানি ছন্নৱুতিৰূপকোট্ঠাসা নিপ্পদেসতো গহিতাতি ৱেদিতব্বা. ‘অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি পদেন নিব্বানং নিপ্পদেসতো গহিতন্তি. এত্তাৱতা ‘অব্যাকতা ধম্মা’তি পদং নিট্ঠিতং হোতি.

৫৮৪. তত্থ কতমং সব্বং ৰূপন্তি ইদং কস্মা গহিতং? হেট্ঠা ৰূপাব্যাকতং সঙ্খেপেন কথিতং. ইদানি তং এককদুকতিকচতুক্ক…পে… একাদসকৱসেন ৱিত্থাৰতো ভাজেত্ৱা দস্সেতুং ইদং গহিতং. তস্সত্থো – যং ৱুত্তং ‘সব্বঞ্চ ৰূপং, অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি, তস্মিং পদদ্ৱযে ‘কতমং সব্বং ৰূপং নাম’? ইদানি তং দস্সেন্তো চত্তাৰো চ মহাভূতাতিআদিমাহ. তত্থ চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. তেন তেসং ঊনাধিকভাৱং নিৱাৰেতি. ‘চ’-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৱলং ‘চত্তাৰো মহাভূতাৱ’ ৰূপং, অঞ্ঞম্পি অত্থীতি ‘উপাদাৰূপং’ সম্পিণ্ডেতি.

মহাভূতাতি এত্থ মহন্তপাতুভাৱাদীহি কাৰণেহি মহাভূততা ৱেদিতব্বা. এতানি হি মহন্তপাতুভাৱতো, মহাভূতসামঞ্ঞতো, মহাপৰিহাৰতো, মহাৱিকাৰতো, মহন্তভূতত্তা চাতি ইমেহি কাৰণেহি মহাভূতানীতি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ‘মহন্তপাতুভাৱতো’তি, এতানি হি অনুপাদিন্নকসন্তানেপি উপাদিন্নকসন্তানেপি মহন্তানি পাতুভূতানি. তেসং অনুপাদিন্নকসন্তানে এৱং মহন্তপাতুভাৱতা ৱেদিতব্বা – একঞ্হি চক্কৱাড়ং আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ যোজনানং দ্ৱাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি চত্তাৰি সতানি পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পৰিক্খেপতো –

সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংস পৰিমণ্ডলং;

দস চেৱ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

তত্থ –

দুৱে সতসহস্সানি, চত্তাৰি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৱসুন্ধৰা. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

তস্সাযেৱ সন্ধাৰকং –

চত্তাৰি সতসহস্সানি, অট্ঠেৱ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৱাতে পতিট্ঠিতং.

তস্সাপি সন্ধাৰকো –

নৱসতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠি চেৱ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.

এৱং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুৰাসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, সিনেৰু পব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাড়্হুগ্গতা দিব্বা, নানাৰতনচিত্তিতা.

যুগন্ধৰো ঈসধৰো, কৰৱীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধৰো ৱিনতকো, অস্সকণ্ণো গিৰি ব্ৰহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেৰুস্স সমন্ততো;

মহাৰাজানমাৱাসা দেৱযক্খনিসেৱিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৱিত্থতো;

চতুৰাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো.

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধপৰিক্খেপা নগৱ্হযা;

পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধসাখাযামা সমন্ততো.

সতযোজনৱিত্থিণ্ণা, তাৱদেৱ চ উগ্গতা;

জম্বূ যস্সানুভাৱেন, জম্বুদীপো পকাসিতো. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

যঞ্চেতং জম্বুযা পমাণং তদেৱ অসুৰানং চিত্তপাটলিযা, গৰুড়ানং সিম্বলিৰুক্খস্স, অপৰগোযানে কদম্বৰুক্খস্স, উত্তৰকুৰুম্হি কপ্পৰুক্খস্স, পুব্বৱিদেহে সিৰীসস্স, তাৱতিংসেসু পাৰিচ্ছত্তকস্সাতি. তেনাহু পোৰাণা –

পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৱানং পাৰিচ্ছত্তকো;

কদম্বো কপ্পৰুক্খো চ, সিৰীসেন ভৱতি সত্তমন্তি.

দ্ৱেঅসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, চক্কৱাড়সিলুচ্চযো;

পৰিক্খিপিত্ৱা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতোতি.

উপাদিন্নকসন্তানেপি মচ্ছকচ্ছপদেৱদানৱাদিসৰীৰৱসেন মহন্তানেৱ পাতুভূতানি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৱাতি’’আদি.

‘মহাভূতসামঞ্ঞতো’তি এতানি হি যথা মাযাকাৰো অমণিংযেৱ উদকং মণিং কত্ৱা দস্সেতি, অসুৱণ্ণংযেৱ লেড্ডুং সুৱণ্ণং কত্ৱা দস্সেতি, যথা চ সযং নেৱ যক্খো ন পক্খী সমানো যক্খভাৱম্পি পক্খিভাৱম্পি দস্সেতি, এৱমেৱ সযং অনীলানেৱ হুত্ৱা নীলং উপাদাৰূপং দস্সেন্তি, অপীতানি… অলোহিতানি… অনোদাতানেৱ হুত্ৱা ওদাতং উপাদাৰূপং দস্সেন্তীতি মাযাকাৰমহাভূতসামঞ্ঞতো মহাভূতানি. যথা চ যক্খাদীনি মহাভূতানি যং গণ্হন্তি নেৱ তেসং তস্স অন্তো ন বহিঠানং উপলব্ভতি, ন চ তং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি, এৱমেৱ এতানিপি নেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ন বহি ঠিতানি হুত্ৱা উপলব্ভন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তীতি. অচিন্তেয্যট্ঠানতায যক্খাদিমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.

যথা চ যক্খিনীসঙ্খাতানি মহাভূতানি মনাপেহি ৱণ্ণসণ্ঠানৱিক্খেপেহি অত্তনো ভযানকভাৱং পটিচ্ছাদেত্ৱা সত্তে ৱঞ্চেন্তি, এৱমেৱ এতানিপি ইত্থিপুৰিসসৰীৰাদীসু মনাপেন ছৱিৱণ্ণেন, মনাপেন অঙ্গপচ্চঙ্গসণ্ঠানেন, মনাপেন চ হত্থপাদঙ্গুলিভমুকৱিক্খেপেন অত্তনো কক্খড়তাদিভেদং সৰসলক্খণং পটিচ্ছাদেত্ৱা বালজনং ৱঞ্চেন্তি, অত্তনো সভাৱং দট্ঠুং ন দেন্তি. ইতি ৱঞ্চকট্ঠেন যক্খিনীমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.

‘মহাপৰিহাৰতো’তি মহন্তেহি পচ্চযেহি পৰিহৰিতব্বতো. এতানি হি দিৱসে দিৱসে উপনেতব্বত্তা মহন্তেহি ঘাসচ্ছাদনাদীহি ভূতানি পৱত্তানীতি মহাভূতানি. মহাপৰিহাৰানি ৱা ভূতানীতি মহাভূতানি.

‘মহাৱিকাৰতো’তি ভূতানং মহাৱিকাৰতো. এতানি হি উপাদিণ্ণানিপি অনুপাদিণ্ণানিপি মহাৱিকাৰানি হোন্তি. তত্থ অনুপাদিণ্ণানং কপ্পৱুট্ঠানে ৱিকাৰমহত্তং পাকটং হোতি, উপাদিণ্ণানং ধাতুক্খোভকালে. তথা হি –

ভূমিতো ৱুট্ঠিতা যাৱ, ব্ৰহ্মলোকা ৱিধাৱতি;

অচ্চি অচ্চিমতো লোকে, দয্হমানম্হি তেজসা.

কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৱাড়ং ৱিলীযতি;

কুপিতেন যদা লোকো, সলিলেন ৱিনস্সতি.

কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৱাড়ং ৱিকীৰতি;

ৱাযোধাতুপ্পকোপেন, যদা লোকো ৱিনস্সতি.

পত্থদ্ধো ভৱতি কাযো, দট্ঠো কট্ঠমুখেন ৱা;

পথৱীধাতুপ্পকোপেন, হোতি কট্ঠমুখেৱ সো.

পূতিযো ভৱতি কাযো, দট্ঠো পূতিমুখেন ৱা;

আপোধাতুপ্পকোপেন, হোতি পূতিমুখেৱ সো.

সন্তত্তো ভৱতি কাযো, দট্ঠো অগ্গিমুখেন ৱা;

তেজোধাতুপ্পকোপেন, হোতি অগ্গিমুখেৱ সো.

সঞ্ছিন্নো ভৱতি কাযো, দট্ঠো সত্থমুখেন ৱা;

ৱাযোধাতুপ্পকোপেন, হোতি সত্থমুখেৱ সো. (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৩৮);

ইতি মহাৱিকাৰানি ভূতানীতি মহাভূতানি.

‘মহন্তভূতত্তা চা’তি এতানি হি মহন্তানি মহতা ৱাযামেন পৰিগ্গহেতব্বত্তা, ভূতানি ৱিজ্জমানত্তাতি, মহন্তভূতত্তা চ মহাভূতানি. এৱং মহন্তপাতুভাৱাদীহি কাৰণেহি মহাভূতানি.

চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপন্তি উপযোগত্থে সামিৱচনং. চত্তাৰি মহাভূতানি উপাদায, নিস্সায, অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তৰূপন্তি অত্থো. ইদং ৱুচ্চতি সব্বং ৰূপন্তি ইদং চত্তাৰি মহাভূতানি, পদপটিপাটিযা নিদ্দিট্ঠানি তেৱীসতি উপাদাৰূপানীতি, সত্তৱীসতিপ্পভেদং সব্বং ৰূপং নাম.

একৱিধৰূপসঙ্গহো

ইদানি তং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং একৱিধাদীহি একাদসহি সঙ্গহেহি মাতিকং ঠপেন্তো সব্বং ৰূপং ন হেতূতিআদিমাহ.

তত্থ ‘সব্বং ৰূপ’ন্তি ইদং পদং ‘সব্বং ৰূপং ন হেতু’ ‘সব্বং ৰূপং অহেতুক’ন্তি এৱং সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজেতব্বং. সব্বানেৱ চেতানি ‘ন হেতূ’তিআদীনি তেচত্তালীসপদানি উদ্দিট্ঠানি. তেসু পটিপাটিযা চত্তালীসপদানি মাতিকতো গহেত্ৱা ঠপিতানি, অৱসানে তীণি মাতিকামুত্তকানীতি. এৱং তাৱ পঠমে সঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানমেৱ ৱেদিতব্বং. তথা দুতিযসঙ্গহাদীসু.

দুৱিধৰূপসঙ্গহো

তত্ৰাযং নযো – দুতিযসঙ্গহে তাৱ সতং চত্তাৰো চ দুকা. তত্থ অত্থি ৰূপং উপাদা, অত্থি ৰূপং নোউপাদাতিআদযো আদিম্হি চুদ্দস দুকা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাভাৱতো পকিণ্ণকদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুসম্ফস্সস্স ৱত্থূতিআদযো পঞ্চৱীসতি দুকা ৱত্থুঅৱত্থুউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা ৱত্থুদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুসম্ফস্সস্স আৰম্মণন্তিআদযো পঞ্চৱীসতি আৰম্মণানাৰম্মণউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা আৰম্মণদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খাযতনন্তি আদযো দস আযতনানাযতনউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা আযতনদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুধাতূতিআদযো দস ধাতুঅধাতুউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা ধাতুদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুন্দ্ৰিযন্তিআদযো অট্ঠ ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা ইন্দ্ৰিযদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তীতিআদযো দ্ৱাদস সুখুমাসুখুমৰূপউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা সুখুমৰূপদুকা নামাতি. ইদং দুতিযসঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানং.

তিৱিধৰূপসঙ্গহো

৫৮৫. ততিযসঙ্গহে সতং তীণি চ তিকানি. তত্থ দুতিযসঙ্গহে ৱুত্তেসু চুদ্দসসু পকিণ্ণকদুকেসু একং অজ্ঝত্তিকদুকং সেসেহি তেৰসহি যোজেত্ৱা যং তং ৰূপং অজ্ঝত্তিকং তং উপাদা; যং তং ৰূপং বাহিৰং তং অত্থি উপাদা, অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন ঠপিতা তেৰস পকিণ্ণকতিকা নাম. ততো তমেৱ দুকং সেসদুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা যং তং ৰূপং বাহিৰং তং চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৱত্থু, যং তং ৰূপং অজ্ঝত্তিকং তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ৱত্থু, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৱত্থূতিআদিনা নযেন সেসতিকা ঠপিতা. তেসং নামঞ্চ গণনা চ তেসংযেৱ ৱত্থুদুকাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বাতি. ইদং ততিযসঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানং.

চতুব্বিধাদিৰূপসঙ্গহা

৫৮৬. চতুত্থসঙ্গহে দ্ৱাৱীসতি চতুক্কা. তত্থ সব্বপচ্ছিমো অত্থি ৰূপং উপাদা অত্থি ৰূপং নোউপাদাতি এৱং ইধ ৱুত্তং মাতিকং অনামসিত্ৱা ঠপিতো. ইতৰে পন আমসিত্ৱা ঠপিতা. কথং? যে তাৱ ইধ দুৱিধসঙ্গহে পকিণ্ণকেসু আদিতো তযো দুকা, তেসু একেকং গহেত্ৱা যং তং ৰূপং উপাদা তং অত্থি উপাদিণ্ণং, অত্থি অনুপাদিণ্ণন্তিআদিনা নযেন পঞ্চহি পঞ্চহি দুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা দুকত্তযমূলকা আদিম্হি পঞ্চদস চতুক্কা ঠপিতা.

ইদানি যো যং চতুক্কো সনিদস্সনদুকো সো যস্মা যং তং ৰূপং সনিদস্সনং তং অত্থি সপ্পটিঘং, অত্থি অপ্পটিঘন্তিআদিনা নযেন পৰেহি ৱা, অত্থি উপাদা অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন পুৰিমেহি ৱা, দুকেহি সদ্ধিং অত্থাভাৱতো কমাভাৱতো ৱিসেসাভাৱতো চ যোগং ন গচ্ছতি. সনিদস্সনঞ্হি ‘অপ্পটিঘং’ নাম, ‘নো উপাদা’ ৱা নত্থীতি অত্থাভাৱতো যোগং ন গচ্ছতি. ‘উপাদিণ্ণং পন অনুপাদিণ্ণঞ্চ অত্থি তং কমাভাৱা যোগং ন গচ্ছতি. সব্বদুকা হি পচ্ছিমপচ্ছিমেহেৱ সদ্ধিং যোজিতা. অযমেত্থ কমো. পুৰিমেহি পন সদ্ধিং কমাভাৱোতি. ‘সতি অত্থে কমাভাৱো অকাৰণং. তস্মা উপাদিণ্ণপদাদীহি সদ্ধিং যোজেতব্বো’তি চে – ন, ৱিসেসাভাৱা; উপাদিণ্ণপদাদীনি হি ইমিনা সদ্ধিং যোজিতানি. তত্থ ‘উপাদিণ্ণং ৱা সনিদস্সনং, সনিদস্সনং ৱা উপাদিণ্ণ’ন্তি ৱুত্তে ৱিসেসো নত্থীতি ৱিসেসাভাৱাপি যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং চতুত্থদুকং অনামসিত্ৱা, ততো পৰেহি অত্থি ৰূপং সপ্পটিঘন্তিআদীহি তীহি দুকেহি সদ্ধিং ‘যং তং ৰূপং সপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্ৰিযং, অত্থি ন ইন্দ্ৰিযং, যং তং ৰূপং অপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্ৰিযং, অত্থি ন ইন্দ্ৰিয’ন্তিআদিনা নযেন যুজ্জমানে দ্ৱে দ্ৱে দুকে যোজেত্ৱা ছ চতুক্কা ঠপিতা.

যথা চাযং চতুত্থদুকো যোগং ন গচ্ছতি, তথা তেন সদ্ধিং আদিদুকোপি. কস্মা? অনুপাদাৰূপস্স একন্তেন অনিদস্সনত্তা. সো হি যং তং ৰূপং নোউপাদা তং অত্থি সনিদস্সনং, অত্থি অনিদস্সনন্তি – এৱং চতুত্থেন দুকেন সদ্ধিং যোজিযমানো যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং অতিক্কমিত্ৱা পঞ্চমেন সহ যোজিতো. এৱং যো যেন সদ্ধিং যোগং গচ্ছতি, যো চ ন গচ্ছতি সো ৱেদিতব্বোতি. ইদং চতুত্থসঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানং. ইতো পৰে পন পঞ্চৱিধসঙ্গহাদযো সত্ত সঙ্গহা অসম্মিস্সা এৱ. এৱং সকলাযপি মাতিকায পাড়িৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং.