২. অনুসযৱগ্গো
৩. কুলসুত্তৱণ্ণনা
১৩. দুতিযস্স ততিযে নালন্তি ন যুত্তং নানুচ্ছৱিকং. ন মনাপেনাতি ন মনম্হি অপ্পনকেন আকাৰেন নিসিন্নাসনতো পচ্চুট্ঠেন্তি, অনাদৰমেৱ দস্সেন্তি. সন্তমস্স পৰিগুহন্তীতি ৱিজ্জমানম্পি দেয্যধম্মং এতস্স নিগুহন্তি পটিচ্ছাদেন্তি. অসক্কচ্চং দেন্তি নো সক্কচ্চন্তি লূখং ৱা হোতু পণীতং ৱা, অসহত্থা অচিত্তীকাৰেন দেন্তি, নো চিত্তীকাৰেন.
৪. পুগ্গলসুত্তৱণ্ণনা
১৪. চতুত্থে উভতোভাগৱিমুত্তোতি দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তো, অৰূপসমাপত্তিযা ৰূপকাযতো ৱিমুত্তো, মগ্গেন নামকাযতো. সো চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং একেকতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পত্তানং চতুন্নং, নিৰোধা ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তঅনাগামিনো চ ৱসেন পঞ্চৱিধো হোতি. পাড়ি পনেত্থ ‘‘কতমো চ পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তি (পু. প. ২০৮) এৱং অট্ঠৱিমোক্খলাভিনো ৱসেন আগতা.
পঞ্ঞায ৱিমুত্তোতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো. সো সুক্খৱিপস্সকো, চতূহি ঝানেহি ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তা চত্তাৰো চাতি ইমেসং ৱসেন পঞ্চৱিধো হোতি. পাড়ি পনেত্থ অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপৱসেনেৱ আগতা. যথাহ – ‘‘ন হেৱ খো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো পঞ্ঞাৱিমুত্তো’’তি.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি কাযসক্খী. সো ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতি. সো সোতাপত্তিফলট্ঠং আদিং কত্ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গট্ঠা ছব্বিধো হোতি. তেনাহ – ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো কাযসক্খী’’তি (পু. প. ২০৮).
দিট্ঠন্তং পত্তোতি দিট্ঠিপ্পত্তো. তত্ৰিদং সঙ্খেপলক্খণং – দুক্খা সঙ্খাৰা, সুখো নিৰোধোতি ঞাতং হোতি দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং ফুসিতং পঞ্ঞাযাতি দিট্ঠিপ্পত্তো. ৱিত্থাৰতো পন সোপি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধো হোতি. তেনেৱাহ – ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি, তথাগতপ্পৱেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৱোদিট্ঠা হোন্তি ৱোচৰিতা পঞ্ঞায…পে… অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো’’তি.
সদ্ধায ৱিমুত্তোতি সদ্ধাৱিমুত্তো. সোপি ৱুত্তনযেনেৱ ছব্বিধো হোতি. তেনাহ – ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি, তথাগতপ্পৱেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৱোদিট্ঠা হোন্তি ৱোচৰিতা পঞ্ঞায…পে… নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্স. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো’’তি. এতস্স হি সদ্ধাৱিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে সদ্দহন্তস্স ৱিয ওকপ্পেন্তস্স ৱিয অধিমুচ্চন্তস্স ৱিয চ কিলেসক্খযো হোতি, দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং অদন্ধং তিখিণং সূৰং হুত্ৱা ৱহতি. তস্মা যথা নাম নাতিতিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং ন হোতি, অসি সীঘং ন ৱহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৱতৰো ৱাযামো কাতব্বো হোতি, এৱৰূপা সদ্ধাৱিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৱনা. যথা পন সুনিসিতেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অসি সীঘং ৱহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ন হোতি, এৱৰূপা পঞ্ঞাৱিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৱনা ৱেদিতব্বা.
ধম্মং অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. ধম্মোতি পঞ্ঞা, পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৱেতীতি অত্থো. সদ্ধানুসাৰিম্হিপি এসেৱ নযো. উভোপেতে সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাযেৱ. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, পঞ্ঞাৱাহিং পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ধম্মানুসাৰী. যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধাৱাহিং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী’’তি (পু. প. ২০৮). অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেসা উভতোভাগৱিমুত্তাদিকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৭১, ৮৮৯) পঞ্ঞাভাৱনাধিকাৰে ৱুত্তা. তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি.
৫. উদকূপমাসুত্তৱণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে উদকূপমাতি নিমুজ্জনাদিআকাৰং গহেত্ৱা উদকেন উপমিতা. সকিং নিমুগ্গোতি একৱাৰমেৱ নিমুগ্গো. একন্তকাড়কেহীতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং সন্ধায ৱুত্তং. উম্মুজ্জতীতি উট্ঠহতি. সাধূতি সোভনা ভদ্দকা. হাযতিযেৱাতি চঙ্কৱাৰে আসিত্তউদকং ৱিয পৰিহাযতেৱ. উম্মুজ্জিত্ৱা ৱিপস্সতি ৱিলোকেতীতি উট্ঠহিত্ৱা গন্তব্বদিসং ৱিপস্সতি ৱিলোকেতি. পতৰতীতি গন্তব্বদিসাভিমুখো তৰতি নাম. পটিগাধপ্পত্তো হোতীতি উট্ঠায ৱিলোকেত্ৱা পতৰিত্ৱা একস্মিং ঠানে পতিট্ঠাপত্তো নাম হোতি, তিট্ঠতি ন পুনাগচ্ছতি. তিণ্ণো পাৰঙ্গতো থলে তিট্ঠতীতি সব্বকিলেসোঘং তৰিত্ৱা পৰতীৰং গন্ত্ৱা নিব্বানথলে পতিট্ঠিতো নাম হোতি. ইমস্মিং সুত্তে ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং.
৬. অনিচ্চানুপস্সীসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে অনিচ্চাতি এৱং পঞ্ঞায ফৰন্তো অনুপস্সতীতি অনিচ্চানুপস্সী. অনিচ্চাতি এৱং সঞ্ঞা অস্সাতি অনিচ্চসঞ্ঞী. অনিচ্চাতি এৱং ঞাণেন পটিসংৱেদিতা অস্সাতি অনিচ্চপটিসংৱেদী. সততন্তি সব্বকালং. সমিতন্তি যথা পুৰিমচিত্তেন পচ্ছিমচিত্তং সমিতং সমুপগতং ঘট্টিতং হোতি, এৱং. অব্বোকিণ্ণন্তি নিৰন্তৰং অঞ্ঞেন চেতসা অসংমিস্সং. চেতসা অধিমুচ্চমানোতি চিত্তেন সন্নিট্ঠাপযমানো. পঞ্ঞায পৰিযোগাহমানোতি ৱিপস্সনাঞাণেন অনুপৱিসমানো.
অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা একক্খণেযেৱ. ইধ সমসীসী কথিতো. সো চতুব্বিধো হোতি ৰোগসমসীসী, ৱেদনাসমসীসী, ইৰিযাপথসমসীসী, জীৱিতসমসীসীতি. তত্থ যস্স অঞ্ঞতৰেন ৰোগেন ফুট্ঠস্স সতো ৰোগৱূপসমো চ আসৱক্খযো চ একপ্পহাৰেনেৱ হোতি, অযং ৰোগসমসীসী নাম. যস্স পন অঞ্ঞতৰং ৱেদনং ৱেদযতো ৱেদনাৱূপসমো চ আসৱক্খযো চ একপ্পহাৰেনেৱ হোতি, অযং ৱেদনাসমসীসী নাম. যস্স পন ঠানাদীসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰসমঙ্গিনো ৱিপস্সন্তস্স ইৰিযাপথস্স পৰিযোসানঞ্চ আসৱক্খযো চ একপ্পহাৰেনেৱ হোতি, অযং ইৰিযাপথসমসীসী নাম. যস্স পন উপক্কমতো ৱা সৰসতো ৱা জীৱিতপৰিযাদানঞ্চ আসৱক্খযো চ একপ্পহাৰেনেৱ হোতি, অযং জীৱিতসমসীসী নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তত্থ কিঞ্চাপি আসৱপৰিযাদানং মগ্গচিত্তেন, জীৱিতপৰিযাদানং চুতিচিত্তেন হোতীতি উভিন্নং একক্খণে সম্ভৱো নাম নত্থি. যস্মা পনস্স আসৱেসু খীণমত্তেসু পচ্চৱেক্খণৱাৰানন্তৰমেৱ জীৱিতপৰিযাদানং গচ্ছতি, অন্তৰং ন পঞ্ঞাযতি, তস্মা এৱং ৱুত্তং.
অন্তৰাপৰিনিব্বাযীতি যো পঞ্চসু সুদ্ধাৱাসেসু যত্থ কত্থচি উপ্পন্নো নিব্বত্তক্খণে ৱা থোকং অতিক্কমিত্ৱা ৱা ৱেমজ্ঝে ঠত্ৱা ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, তস্সেতং নামং. উপহচ্চপৰিনিব্বাযীতি যো তত্থেৱ আযুৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি. অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীতি যো তেসংযেৱ পুগ্গলানং অসঙ্খাৰেনেৱ অপ্পযোগেন কিলেসে খেপেতি. সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযীতি যো সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলেসে খেপেতি. উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি যো হেট্ঠা চতূসু সুদ্ধাৱাসেসু যত্থ কত্থচি নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো অনুপুব্বেন অকনিট্ঠে উপ্পজ্জিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি.
৭-৯. দুক্খানুপস্সীসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭-১৯. সত্তমে দুক্খানুপস্সীতি পীড়নাকাৰং দুক্খতো অনুপস্সন্তো. অট্ঠমে অনত্তানুপস্সীতি অৱসৱত্তনাকাৰং অনত্তাতি অনুপস্সন্তো. নৱমে সুখানুপস্সীতি সুখন্তি এৱং ঞাণেন অনুপস্সন্তো.
১০. নিদ্দসৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা
২০. দসমে নিদ্দসৱত্থূনীতি নিদ্দসাদিৱত্থূনি, ‘‘নিদ্দসো ভিক্খু, নিব্বীসো, নিত্তিংসো, নিচ্চত্তালীসো, নিপ্পঞ্ঞাসো’’তি এৱং ৱচনকাৰণানি. অযং কিৰ পঞ্হো তিত্থিযসমযে উপ্পন্নো. তিত্থিযা হি দসৱস্সকালে মতং নিগণ্ঠং নিদ্দসোতি ৱদন্তি. সো কিৰ পুন দসৱস্সো ন হোতি. ন কেৱলঞ্চ দসৱস্সো, নৱৱস্সোপি একৱস্সোপি ন হোতি. এতেনেৱ নযেন ৱীসতিৱস্সাদিকালেপি মতং নিগণ্ঠং ‘‘নিব্বীসো নিত্তিংসো নিচ্চত্তালীসো নিপ্পঞ্ঞাসো’’তি ৱদন্তি. আযস্মা আনন্দো গামে ৱিচৰন্তো তং কথং সুত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভগৱতো আৰোচেসি. ভগৱা আহ – ‘‘ন ইদং, আনন্দ, তিত্থিযানং অধিৱচনং, মম সাসনে খীণাসৱস্সেতং অধিৱচনং. খীণাসৱো হি দসৱস্সকালে পৰিনিব্বুতো পুন দসৱস্সো ন হোতি. ন কেৱলঞ্চ দসৱস্সোৱ, নৱৱস্সোপি…পে… একৱস্সোপি. ন কেৱলঞ্চ একৱস্সোৱ, একাদসমাসিকোপি…পে… একমাসিকোপি একমুহুত্তিকোপি ন হোতিযেৱ’’. কস্মা? পুন পটিসন্ধিযা অভাৱা. নিব্বীসাদীসুপি এসেৱ নযো. ইতি ভগৱা ‘‘মম সাসনে খীণাসৱস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱত্ৱা যেহি কাৰণেহি নিদ্দসো হোতি, তানি দস্সেতুং ইমং দেসনং আৰভি.
তত্থ ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতীতি সিক্খাত্তযপূৰণে বলৱচ্ছন্দো হোতি. আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৱিগতপেমোতি অনাগতে পুনদিৱসাদীসুপি সিক্খাপূৰণে অৱিগতপেমেনেৱ সমন্নাগতো হোতি. ধম্মনিসন্তিযাতি ধম্মনিসামনায. ৱিপস্সনাযেতং অধিৱচনং. ইচ্ছাৱিনযেতি তণ্হাৱিনযে. পটিসল্লানেতি একীভাৱে. ৱীৰিযাৰম্ভেতি কাযিকচেতসিকস্স ৱীৰিযস্স পূৰণে. সতিনেপক্কেতি সতিযঞ্চেৱ নিপকভাৱে. দিট্ঠিপটিৱেধেতি মগ্গদস্সনে. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
অনুসযৱগ্গো দুতিযো.