৫. ধম্মিকৱগ্গো
১. নাগসুত্তৱণ্ণনা
৪৩. পঞ্চমস্স পঠমে আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিন্তি ইদং ‘‘আযামানন্দা’’তি থেৰং আমন্তেত্ৱা গতত্তা ৱুত্তং, সত্থা পন অনূনেহি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি পৰিৱুতো তত্থ অগমাসীতি ৱেদিতব্বো. তেনুপসঙ্কমীতি তেহেৱ পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি পৰিৱুতো উপসঙ্কমি. পৰিসিঞ্চিত্ৱাতি ৱোহাৰৱচনমেতং, ন্হাযিত্ৱাতি অত্থো. পুব্বাপযমানোতি ৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা উত্তৰাসঙ্গচীৱৰং দ্ৱীহি হত্থেহি গহেত্ৱা পচ্ছিমলোকধাতুং পিট্ঠিতো কত্ৱা পুৰত্থিমলোকধাতুং অভিমুখো ৱোদকভাৱেন গত্তানি পুব্বসদিসানি কুৰুমানো অট্ঠাসীতি অত্থো. ভিক্খুসঙ্ঘোপি তেন তেন ঠানেন ওতৰিত্ৱা ন্হত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা সত্থাৰংযেৱ পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠাসি. ইতি তস্মিং সমযে আকাসতো পতমানং ৰত্তসুৱণ্ণকুণ্ডলং ৱিয সূৰিযো পচ্ছিমলোকধাতুং পটিপজ্জি, পৰিসুদ্ধৰজতমণ্ডলো ৱিয পাচীনলোকধাতুতো চন্দো অব্ভুগ্গঞ্ছি, মজ্ঝট্ঠানেপি পঞ্চভিক্খুসতপৰিৱাৰো সম্মাসম্বুদ্ধো ছব্বণ্ণবুদ্ধৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুব্বকোট্ঠকনদীতীৰে লোকং অলঙ্কুৰুমানো অট্ঠাসি.
তেন খো পন সমযেন…পে… সেতো নাম নাগোতি সেতৱণ্ণতায এৱং লদ্ধনামো হত্থিনাগো. মহাতূৰিযতাড়িতৱাদিতেনাতি মহন্তেন তূৰিযতাড়িতৱাদিতেন. তত্থ পঠমং সঙ্ঘট্টনং তাড়িতং নাম হোতি, ততো পৰং ৱাদিতং. জনোতি হত্থিদস্সনত্থং সন্নিপতিতমহাজনো. দিস্ৱা এৱমাহাতি অঙ্গপচ্চঙ্গানি ঘংসিত্ৱা ন্হাপেত্ৱা উত্তাৰেত্ৱা বহিতীৰে ঠপেত্ৱা গত্তানি ৱোদকানি কত্ৱা হত্থালঙ্কাৰেন অলঙ্কতং তং মহানাগং দিস্ৱা ইদং ‘‘অভিৰূপো ৱত, ভো’’তি পসংসাৱচনমাহ. কাযুপপন্নোতি সৰীৰসম্পত্তিযা উপপন্নো, পৰিপুণ্ণঙ্গপচ্চঙ্গোতি অত্থো. আযস্মা উদাযীতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তো কাড়ুদাযিত্থেৰো. এতদৱোচাতি তং মহাজনং হত্থিস্স ৱণ্ণং ভণন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং জনো অহেতুকপটিসন্ধিযং নিব্বত্তহত্থিনো ৱণ্ণং কথেতি, ন বুদ্ধহত্থিস্স. অহং দানি ইমিনা হত্থিনাগেন উপমং কত্ৱা বুদ্ধনাগস্স ৱণ্ণং কথেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা এতং ‘‘হত্থিমেৱ নু খো, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ. তত্থ মহন্তন্তি আৰোহসম্পন্নং. ব্ৰহন্তন্তি পৰিণাহসম্পন্নং. এৱমাহাতি এৱং ৱদতি. অথ ভগৱা যস্মা অযং নাগসদ্দো হত্থিম্হিচেৱ অস্সগোণউৰগৰুক্খমনুস্সেসু চাপি পৱত্ততি, তস্মা হত্থিম্পি খোতিআদিমাহ.
আগুন্তি পাপকং লামকং অকুসলধম্মং. তমহং নাগোতি ব্ৰূমীতি তং অহং ইমেহি তীহি দ্ৱাৰেহি দসন্নং অকুসলকম্মপথানং দ্ৱাদসন্নঞ্চ অকুসলচিত্তানং অকৰণতো নাগোতি ৱদামি. অযঞ্হি ন আগুং কৰোতীতি ইমিনা অত্থেন নাগো. ইমাহি গাথাহি অনুমোদামীতি ইমাহি চতুসট্ঠিপদাহি সোড়সহি গাথাহি অনুমোদামি অভিনন্দামি.
মনুস্সভূতন্তি দেৱাদিভাৱং অনুপগন্ত্ৱা মনুস্সমেৱ ভূতং. অত্তদন্তন্তি অত্তনাযেৱ দন্তং, ন অঞ্ঞেহি দমথং উপনীতং. ভগৱা হি অত্তনা উপ্পাদিতেনেৱ মগ্গদমথেন চক্খুতোপি দন্তো, সোততোপি, ঘানতোপি, জিৱ্হাতোপি, কাযতোপি, মনতোপীতি ইমেসু ছসু ঠানেসু দন্তো সন্তো নিব্বুতো পৰিনিব্বুতো. তেনাহ – ‘‘অত্তদন্ত’’ন্তি. সমাহিতন্তি দুৱিধেনাপি সমাধিনা সমাহিতং. ইৰিযমানন্তি ৱিহৰমানং. ব্ৰহ্মপথেতি সেট্ঠপথে, অমতপথে, নিব্বানপথে. চিত্তস্সূপসমে ৰতন্তি পঠমজ্ঝানেন পঞ্চ নীৱৰণানি ৱূপসমেত্ৱা, দুতিযজ্ঝানেন ৱিতক্কৱিচাৰে, ততিযজ্ঝানেন পীতিং, চতুত্থজ্ঝানেন সুখদুক্খং ৱূপসমেত্ৱা তস্মিং চিত্তস্সূপসমে ৰতং অভিৰতং.
নমস্সন্তীতি কাযেন নমস্সন্তি, ৱাচায নমস্সন্তি, মনসা নমস্সন্তি, ধম্মানুধম্মপটিপত্তিযা নমস্সন্তি, সক্কৰোন্তি গৰুং কৰোন্তি. সব্বধম্মানপাৰগুন্তি সব্বেসং খন্ধাযতনধাতুধম্মানং অভিঞ্ঞাপাৰগূ, পৰিঞ্ঞাপাৰগূ, পহানপাৰগূ, ভাৱনাপাৰগূ, সচ্ছিকিৰিযাপাৰগূ, সমাপত্তিপাৰগূতি ছব্বিধেন পাৰগমনেন পাৰগতং পাৰপ্পত্তং মত্থকপ্পত্তং. দেৱাপি তং নমস্সন্তীতি দুক্খপ্পত্তা সুব্ৰহ্মদেৱপুত্তাদযো সুখপ্পত্তা চ সব্বেৱ দসসহস্সচক্কৱাড়ৱাসিনো দেৱাপি তুম্হে নমস্সন্তি. ইতি মে অৰহতো সুতন্তি ইতি মযা চতূহি কাৰণেহি অৰহাতি লদ্ধৱোহাৰানং তুম্হাকংযেৱ সন্তিকে সুতন্তি দীপেতি.
সব্বসংযোজনাতীতন্তি সব্বানি দসৱিধসংযোজনানি অতিক্কন্তং. ৱনা নিব্বনমাগতন্তি কিলেসৱনতো নিব্বনং কিলেসৱনৰহিতং নিব্বানং আগতং সম্পত্তং. কামেহি নেক্খম্মৰতন্তি দুৱিধেহি কামেহি নিক্খন্তত্তা পব্বজ্জা অট্ঠ সমাপত্তিযো চত্তাৰো চ অৰিযমগ্গা কামেহি নেক্খম্মং নাম, তত্থ ৰতং অভিৰতং. মুত্তং সেলাৱ কঞ্চনন্তি সেলধাতুতো মুত্তং কঞ্চনসদিসং.
সব্বে অচ্চৰুচীতি সব্বসত্তে অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তৰুচি. অট্ঠমকঞ্হি অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তৰুচিতায সোতাপন্নো অচ্চৰুচি নাম, সোতাপন্নং অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তৰুচিতায সকদাগামী…পে… খীণাসৱং অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তৰুচিতায পচ্চেকসম্বুদ্ধো, পচ্চেকসম্বুদ্ধং অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তৰুচিতায সম্মাসম্বুদ্ধো অচ্চৰুচি নাম. হিমৱাৱঞ্ঞে সিলুচ্চযেতি যথা হিমৱা পব্বতৰাজা অঞ্ঞে পব্বতে অতিৰোচতি, এৱং অতিৰোচতীতি অত্থো. সচ্চনামোতি তচ্ছনামো ভূতনামো আগুং অকৰণেনেৱ নাগোতি এৱং অৱিতথনামো.
সোৰচ্চন্তি সুচিসীলং. অৱিহিংসাতি কৰুণা চ কৰুণাপুব্বভাগো চ. পাদা নাগস্স তে দুৱেতি তে বুদ্ধনাগস্স দুৱে পুৰিমপাদা.
তপোতি ধুতসমাদানং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি অৰিযমগ্গসীলং. চৰণা নাগস্স ত্যাপৰেতি তে বুদ্ধনাগস্স অপৰে দ্ৱে পচ্ছিমপাদা. সদ্ধাহত্থোতি সদ্ধামযায সোণ্ডায সমন্নাগতো. উপেক্খাসেতদন্তৱাতি ছড়ঙ্গুপেক্খামযেহি সেতদন্তেহি সমন্নাগতো.
সতি গীৱাতি যথা নাগস্স অঙ্গপচ্চঙ্গস্মিং সিৰাজালানং গীৱা পতিট্ঠা, এৱং বুদ্ধনাগস্স সোৰচ্চাদীনং ধম্মানং সতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সতি গীৱা’’তি. সিৰো পঞ্ঞাতি যথা হত্থিনাগস্স সিৰো উত্তমঙ্গো, এৱং বুদ্ধনাগস্স সব্বঞ্ঞুতঞাণং. তেন হি সো সব্বধম্মে জানাতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সিৰো পঞ্ঞা’’তি. ৱীমংসা ধম্মচিন্তনাতি যথা হত্থিনাগস্স অগ্গসোণ্ডো ৱীমংসা নাম হোতি. সো তায থদ্ধমুদুকং খাদিতব্বাখাদিতব্বঞ্চ ৱীমংসতি, ততো পহাতব্বং পজহতি, আদাতব্বং আদিযতি, এৱমেৱ বুদ্ধনাগস্স ধম্মকোট্ঠাসপৰিচ্ছেদকঞাণসঙ্খাতা ধম্মচিন্তনা ৱীমংসা. তেন হি ঞাণেন সো ভব্বাভব্বে জানাতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱীমংসা ধম্মচিন্তনা’’তি. ধম্মকুচ্ছিসমাতপোতি ধম্মো ৱুচ্চতি চতুত্থজ্ঝানসমাধি, কুচ্ছিযেৱ সমাতপো কুচ্ছিসমাতপো. সমাতপো নাম সমাতপনট্ঠানং. ধম্মো কুচ্ছিসমাতপো অস্সাতি ধম্মকুচ্ছিসমাতপো. চতুত্থজ্ঝানসমাধিস্মিং ঠিতস্স হি তে তে ইদ্ধিৱিধাদিধম্মা ইজ্ঝন্তি, তস্মা সো কুচ্ছিসমাতপোতি ৱুত্তো. ৱিৱেকোতি কাযচিত্তউপধিৱিৱেকো. যথা নাগস্স ৱালধি মক্খিকা ৱাৰেতি, এৱং তথাগতস্স ৱিৱেকো গহট্ঠপব্বজিতে ৱাৰেতি. তস্মা সো ৱালধীতি ৱুত্তো.
ঝাযীতি দুৱিধেন ঝানেন ঝাযী. অস্সাসৰতোতি নাগস্স হি অস্সাসপস্সাসা ৱিয বুদ্ধনাগস্স ফলসমাপত্তি, তত্থ ৰতো, অস্সাসপস্সাসেহি ৱিয তায ৱিনা ন ৱত্ততীতি অত্থো. সব্বত্থ সংৱুতোতি সব্বদ্ৱাৰেসু সংৱুতো. অনৱজ্জানীতি সম্মাআজীৱেন উপ্পন্নভোজনানি. সাৱজ্জানীতি পঞ্চৱিধমিচ্ছাজীৱৱসেন উপ্পন্নভোজনানি.
অণুংথূলন্তি খুদ্দকঞ্চ মহন্তঞ্চ. সব্বং ছেত্ৱান বন্ধনন্তি সব্বং দসৱিধম্পি সংযোজনং ছিন্দিত্ৱান. নুপলিপ্পতি লোকেনাতি লোকেন সদ্ধিং তণ্হামানদিট্ঠিলেপেহি ন লিপ্পতি. মহাগিনীতি মহাঅগ্গি. ৱিঞ্ঞূহি দেসিতাতি ইধ পটিসম্ভিদাপ্পত্তো কাড়ুদাযিত্থেৰোৱ ৱিঞ্ঞূ পণ্ডিতো, তেন দেসিতাতি অত্থো. ৱিঞ্ঞস্সন্তি মহানাগা, নাগং নাগেন দেসিতন্তি উদাযিত্থেৰনাগেন দেসিতং বুদ্ধনাগং ইতৰে খীণাসৱা নাগা ৱিজানিস্সন্তি.
সৰীৰং ৱিজহং নাগো, পৰিনিব্বিস্সতীতি বোধিপল্লঙ্কে কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বুতো, যমকসালন্তৰে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযিস্সতি. এৱং পটিসম্ভিদাপ্পত্তো উদাযিত্থেৰো সোড়সহি গাথাহি চতুসট্ঠিযা পদেহি দসবলস্স ৱণ্ণং কথেন্তো দেসনং নিট্ঠাপেসি. ভগৱা অনুমোদি. দেসনাৱসানে চতুৰাসীতিপাণসহস্সানি অমতপানং পিৱিংসূতি.
২. মিগসালাসুত্তৱণ্ণনা
৪৪. দুতিযে কথং কথং নামাতি কেন কেন কাৰণেন. অঞ্ঞেয্যোতি আজানিতব্বো. যত্ৰ হি নামাতি যস্মিং নাম ধম্মে. সমসমগতিকাতি সমভাৱেনেৱ সমগতিকা. ভৱিস্সন্তীতি জাতা. সকদাগামিপত্তো তুসিতং কাযং উপপন্নোতি সকদাগামিপুগ্গলো হুত্ৱা তুসিতভৱনেযেৱ নিব্বত্তো. কথং কথং নামাতি কেন কেন নু খো কাৰণেন, কিং নু খো জানিত্ৱা দেসিতো, উদাহু অজানিত্ৱাতি. থেৰো কাৰণং অজানন্তো এৱং খো পনেতং ভগিনি ভগৱতা ব্যাকতন্তি আহ.
অম্মকা অম্মকপঞ্ঞাতি ইত্থী হুত্ৱা ইত্থিসঞ্ঞায এৱ সমন্নাগতা. কে চ পুৰিসপুগ্গলপৰোপৰিযঞাণেতি এত্থ পুৰিসপুগ্গলপৰোপৰিযঞাণং ৱুচ্চতি পুৰিসপুগ্গলানং তিক্খমুদুৱসেন ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযঞাণং. তস্মা কা চ বালা মিগসালা, কে চ পুৰিসপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযঞাণে অপ্পটিহতৱিসযা সম্মাসম্বুদ্ধা, উভযমেতং দূৰে সুৱিদূৰেতি অযমেত্থ সঙ্খেপো.
ইদানি মিগসালায অত্তনো দূৰভাৱং দস্সেন্তো ছযিমে, আনন্দাতিআদিমাহ. সোৰতো হোতীতি পাপতো সুট্ঠু ওৰতো ৱিৰতো হোতি. সুৰতোতিপি পাঠো. অভিনন্দন্তি সব্ৰহ্মচাৰী একত্তৱাসেনাতি তেন সদ্ধিং একতোৱাসেন সব্ৰহ্মচাৰী অভিনন্দন্তি তুস্সন্তি. একন্তৱাসেনাতিপি পাঠো, সততৱাসেনাতি অত্থো. সৱনেনপি অকতং হোতীতি সোতব্বযুত্তকং অসুতং হোতি. বাহুসচ্চেনপি অকতং হোতীতি এত্থ বাহুসচ্চং ৱুচ্চতি ৱীৰিযং, ৱীৰিযেন কত্তব্বযুত্তকং অকতং হোতীতি অত্থো. দিট্ঠিযাপি অপ্পটিৱিদ্ধং হোতীতি দিট্ঠিযা পটিৱিজ্ঝিতব্বং অপ্পটিৱিদ্ধং হোতি. সামাযিকম্পি ৱিমুত্তিং ন লভতীতি কালানুকালং ধম্মস্সৱনং নিস্সায পীতিপামোজ্জং ন লভতি. হানগামীযেৱ হোতীতি পৰিহানিমেৱ গচ্ছতি.
পমাণিকাতি পুগ্গলেসু পমাণগ্গাহকা. পমিনন্তীতি পমেতুং তুলেতুং আৰভন্তি. একো হীনোতি একো গুণেহি হীনো. একো পণীতোতি একো গুণেহি পণীতো. তং হীতি তং পমাণকৰণং.
অভিক্কন্ততৰোতি সুন্দৰতৰো. পণীততৰোতি উত্তমতৰো. ধম্মসোতো নিব্বহতীতি সূৰং হুত্ৱা পৱত্তমানৱিপস্সনাঞাণং নিব্বহতি, অৰিযভূমিং সম্পাপেতি. তদন্তৰং কো জানেয্যাতি তং অন্তৰং তং কাৰণং অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন কো জানেয্যাতি অত্থো.
কোধমানোতি কোধো চ মানো চ. লোভধম্মাতি লোভোযেৱ. ৱচীসঙ্খাৰাতি আলাপসল্লাপৱসেন ৱচনানেৱ. যো ৱা পনস্স মাদিসোতি যো ৱা পন অঞ্ঞোপি মযা সদিসো সম্মাসম্বুদ্ধোযেৱ অস্স, সো পুগ্গলেসু পমাণং গণ্হেয্যাতি অত্থো. খঞ্ঞতীতি গুণখণনং পাপুণাতি. ইমে খো, আনন্দ, ছ পুগ্গলাতি দ্ৱে সোৰতা, দ্ৱে অধিগতকোধমানলোভধম্মা, দ্ৱে অধিগতকোধমানৱচীসঙ্খাৰাতি ইমে ছ পুগ্গলা. গতিন্তি ঞাণগতিং. একঙ্গহীনাতি একেকেন গুণঙ্গেন হীনা. পূৰণো সীলেন ৱিসেসী অহোসি, ইসিদত্তো পঞ্ঞায. পূৰণস্স সীলং ইসিদত্তস্স পঞ্ঞাঠানে ঠিতং, ইসিদত্তস্স পঞ্ঞা পূৰণস্স সীলট্ঠানে ঠিতাতি.
৩. ইণসুত্তৱণ্ণনা
৪৫. ততিযে দালিদ্দিযন্তি দলিদ্দভাৱো. কামভোগিনোতি কামে ভুঞ্জনকসত্তস্স. অস্সকোতি অত্তনো সন্তকেন ৰহিতো. অনাড়্হিকোতি ন অড্ঢো. ইণং আদিযতীতি জীৱিতুং অসক্কোন্তো ইণং আদিযতি. ৱড্ঢিং পটিস্সুণাতীতি দাতুং অসক্কোন্তো ৱড্ঢিং দস্সামীতি পটিজানাতি. অনুচৰন্তিপি নন্তি পৰিসমজ্ঝগণমজ্ঝাদীসু আতপঠপনপংসুওকিৰণাদীহি ৱিপ্পকাৰং পাপেন্তো পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধন্তি. সদ্ধা নত্থীতি ওকপ্পনকসদ্ধামত্তকম্পি নত্থি. হিৰী নত্থীতি হিৰীযনাকাৰমত্তকম্পি নত্থি. ওত্তপ্পং নত্থীতি ভাযনাকাৰমত্তকম্পি নত্থি. ৱীৰিযং নত্থীতি কাযিকৱীৰিযমত্তকম্পি নত্থি. পঞ্ঞা নত্থীতি কম্মস্সকতপঞ্ঞামত্তকম্পি নত্থি. ইণাদানস্মিং ৱদামীতি ইণগ্গহণং ৱদামি. মা মং জঞ্ঞূতি মা মং জানাতু.
দালিদ্দিযং দুক্খন্তি ধনদলিদ্দভাৱো দুক্খং. কামলাভাভিজপ্পিনন্তি কামলাভং পত্থেন্তানং. পাপকম্মৱিনিব্বযোতি পাপকম্মৱড্ঢকো. সংসপ্পতীতি পৰিপ্ফন্দতি. জানন্তি জানন্তো. যস্স ৱিপ্পটিসাৰজাতি যে অস্স ৱিপ্পটিসাৰতো জাতা. যোনিমঞ্ঞতৰন্তি একং তিৰচ্ছানযোনিং. দদং চিত্তং পসাদযন্তি চিত্তং পসাদেন্তো দদমানো.
কটগ্গাহোতি জযগ্গাহো, অনপৰাধগ্গাহো হোতি. ঘৰমেসিনোতি ঘৰাৱাসং পৰিযেসন্তস্স ৱসমানস্স ৱা. চাগো পুঞ্ঞং পৱড্ঢতীতি চাগোতি সঙ্খং গতং পুঞ্ঞং ৱড্ঢতি. চাগা পুঞ্ঞন্তি ৱা পাঠো. পতিট্ঠিতাতি পতিট্ঠিতসদ্ধা নাম সোতাপন্নস্স সদ্ধা. হিৰিমনোতি হিৰিসম্পযুত্তচিত্তো. নিৰামিসং সুখন্তি তীণি ঝানানি নিস্সায উপ্পজ্জনকসুখং. উপেক্খন্তি চতুত্থজ্ঝানুপেক্খং. আৰদ্ধৱীৰিযোতি পৰিপুণ্ণপগ্গহিতৱীৰিযো. ঝানানি উপসম্পজ্জাতি চত্তাৰি ঝানানি পত্ৱা. একোদি নিপকো সতোতি একগ্গচিত্তো কম্মস্সকতঞাণসতীহি চ সমন্নাগতো.
এৱং ঞত্ৱা যথাভূতন্তি এৱং এত্তকং কাৰণং যথাসভাৱং জানিত্ৱা. সব্বসংযোজনক্খযেতি নিব্বানে. সব্বসোতি সব্বাকাৰেন. অনুপাদাযাতি অগ্গহেত্ৱা. সম্মা চিত্তং ৱিমুচ্চতীতি ইদং ৱুত্তং হোতি – সব্বসংযোজনক্খযসঙ্খাতে নিব্বানে সব্বসো অনুপাদিযিত্ৱা সম্মা হেতুনা নযেন মগ্গচিত্তং ৱিমুচ্চতি. ‘‘এতং ঞত্ৱা যথাভূতং, সব্বসংযোজনক্খয’’ন্তিপি পাড়িযং লিখিতং, তস্স এতং সব্বসংযোজনক্খযসঙ্খাতং নিব্বানং যথাভূতং ঞত্ৱাতি অত্থো. পুৰিমপচ্ছিমেহি পন সদ্ধিং ন ঘটীযতি.
তস্স সম্মা ৱিমুত্তস্সাতি তস্স সম্মা ৱিমুত্তস্স খীণাসৱস্স. ঞাণং হোতীতি পচ্চৱেক্খণঞাণং হোতি. তাদিনোতি তংসণ্ঠিতস্স. অকুপ্পাতি অকুপ্পাৰম্মণত্তা কুপ্পকাৰণানং কিলেসানঞ্চ অভাৱেন অকুপ্পা. ৱিমুত্তীতি মগ্গৱিমুত্তিপি ফলৱিমুত্তিপি. ভৱসংযোজনক্খযেতি ভৱসংযোজনক্খযসঙ্খাতে নিব্বানে ভৱসংযোজনানঞ্চ খযন্তে উপ্পন্না. এতং খো পৰমং ঞাণন্তি এতং মগ্গফলঞাণং পৰমঞাণং নাম. সুখমনুত্তৰন্তি এতদেৱ মগ্গফলসুখং অনুত্তৰং সুখং নাম. আণণ্যমুত্তমন্তি সব্বেসং অণণানং খীণাসৱো উত্তমঅণণো, তস্মা অৰহত্তফলং আণণ্যমুত্তমন্তি অৰহত্তফলেন দেসনায কূটং গণ্হি. ইমস্মিঞ্চ সুত্তে ৱট্টমেৱ কথেত্ৱা গাথাসু ৱট্টৱিৱট্টং কথিতন্তি.
৪. মহাচুন্দসুত্তৱণ্ণনা
৪৬. চতুত্থে চেতীসূতি চেতিৰট্ঠে. সযংজাতিযন্তি এৱংনামকে নিগমে. মহাচুন্দোতি ধম্মসেনাপতিস্স কনিট্ঠভাতিকো. ধম্মে যোগো অনুযোগো এতেসন্তি ধম্মযোগা. ধম্মকথিকানং এতং নামং. ঝাযন্তীতি ঝাযী. অপসাদেন্তীতি ঘট্টেন্তি হিংসন্তি. ঝাযন্তীতি চিন্তেন্তি. পজ্ঝাযন্তীতিআদীনি উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতানি. কিমিমে ঝাযন্তীতি কিং নাম ইমে ঝাযন্তি. কিন্তিমে ঝাযন্তীতি কিমত্থং ইমে ঝাযন্তি. কথং ইমে ঝাযন্তীতি কেন কাৰণেন ইমে ঝাযন্তি. অমতং ধাতুং কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰন্তীতি মৰণৱিৰহিতং নিব্বানধাতুং সন্ধায কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱিহৰন্তা অনুক্কমেন তং নামকাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰন্তি. গম্ভীৰং অত্থপদন্তি গুড়্হং পটিচ্ছন্নং খন্ধধাতুআযতনাদিঅত্থং. পঞ্ঞায অতিৱিজ্ঝ পস্সন্তীতি সহৱিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পস্সন্তি. ইমস্মিং পনত্থে সম্মসনপটিৱেধপঞ্ঞাপি উগ্গহপৰিপুচ্ছাপঞ্ঞাপি ৱট্টতিযেৱাতি.
৫-৬. সন্দিট্ঠিকসুত্তদ্ৱযৱণ্ণনা
৪৭-৪৮. পঞ্চমে সন্তং ৱা অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তে ৱিজ্জমানং. লোভোতিআদীহি তীণি অকুসলমূলানি দস্সিতানি. লোভধম্মাতিআদীহি তংসম্পযুত্তকা ধম্মা. ছট্ঠে কাযসন্দোসন্তি কাযদ্ৱাৰস্স দুস্সনাকাৰং. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ইমেসু দ্ৱীসু সুত্তেসু পচ্চৱেক্খণাৱ কথিতা.
৭. খেমসুত্তৱণ্ণনা
৪৯. সত্তমে ৱুসিতৱাতি ৱুত্থব্ৰহ্মচৰিযৱাসো. কতকৰণীযোতি চতূহি মগ্গেহি কত্তব্বং কত্ৱা ঠিতো. ওহিতভাৰোতি খন্ধভাৰং কিলেসভাৰং অভিসঙ্খাৰভাৰঞ্চ ওতাৰেত্ৱা ঠিতো. অনুপ্পত্তসদত্থোতি সদত্থো ৱুচ্চতি অৰহত্তং, তং পত্তোতি অত্থো. পৰিক্খীণভৱসংযোজনোতি খীণভৱবন্ধনো. সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তোতি সম্মা হেতুনা কাৰণেন জানিত্ৱা ৱিমুত্তো. তস্স ন এৱং হোতি অত্থি মে সেয্যোতি ৱাতিআদীহি সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানাদযো তযো মানা পটিক্খিত্তা. ন হি খীণাসৱস্স ‘‘অত্থি ময্হং সেয্যো, অত্থি সদিসো, অত্থি হীনো’’তি মানো হোতি. নত্থি মে সেয্যোতিআদীহিপি তেযেৱ পটিক্খিত্তা. ন হি খীণাসৱস্স ‘‘অহমেৱ সেয্যো, অহং সদিসো, অহং হীনো, অঞ্ঞে সেয্যাদযো নত্থী’’তি এৱং মানো হোতি.
অচিৰপক্কন্তেসূতি অৰহত্তং ব্যাকৰিত্ৱা অচিৰংযেৱ পক্কন্তেসু. অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তীতি অৰহত্তং কথেন্তি. হসমানকা মঞ্ঞে অঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তীতি হসমানা ৱিয কথেন্তি. ৱিঘাতং আপজ্জন্তীতি দুক্খং আপজ্জন্তি.
ন উস্সেসু ন ওমেসু, সমত্তে নোপনীযৰেতি এত্থ উস্সাতি উস্সিততা সেয্যপুগ্গলা. ওমাতি হীনা. সমত্তোতি সদিসো. ইতি ইমেসু তীসুপি সেয্যহীনসদিসেসু খীণাসৱা মানেন ন উপনীযৰে, ন উপনেন্তি, ন উপগচ্ছন্তীতি অত্থো. খীণা জাতীতি খীণা তেসং জাতি. ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ৱুত্থং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. চৰন্তি সংযোজনৱিপ্পমুত্তাতি সব্বসংযোজনেহি ৱিমুত্তা হুত্ৱা চৰন্তি. সুত্তেপি গাথাযম্পি খীণাসৱো কথিতো.
৮. ইন্দ্ৰিযসংৱৰসুত্তৱণ্ণনা
৫০. অট্ঠমে হতূপনিসং হোতীতি হতূপনিস্সযং হোতি. সীলৱিপন্নস্সাতি ৱিপন্নসীলস্স. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি তৰুণৱিপস্সনাঞাণং. নিব্বিদাৱিৰাগোতি এত্থ নিব্বিদা বলৱৱিপস্সনা, ৱিৰাগো অৰিযমগ্গো. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনন্তি এত্থ ৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলং, ঞাণদস্সনন্তি পচ্চৱেক্খণঞাণং. উপনিস্সযসম্পন্নং হোতীতি সম্পন্নউপনিস্সযং হোতি. ইমস্মিং সুত্তে সীলানুৰক্খণইন্দ্ৰিযসংৱৰো কথিতো.
৯. আনন্দসুত্তৱণ্ণনা
৫১. নৱমে কিত্তাৱতাতি কিত্তকেন. অস্সুতঞ্চেৱাতি অঞ্ঞস্মিং কালে অস্সুতপুব্বং. ন সম্মোসং গচ্ছন্তীতি ৱিনাসং ন গচ্ছন্তি. চেতসো সম্ফুট্ঠপুব্বাতি চিত্তেন ফুসিতপুব্বা. সমুদাচৰন্তীতি মনোদ্ৱাৰে চৰন্তি. অৱিঞ্ঞাতঞ্চ ৱিজানাতীতি অঞ্ঞস্মিং কালে অৱিঞ্ঞাতকাৰণং জানাতি. পৰিযাপুণাতীতি ৱড়ঞ্জেতি কথেতি. দেসেতীতি পকাসেতি. পৰং ৱাচেতীতি পৰং উগ্গণ্হাপেতি.
আগতাগমাতি দীঘাদীসু যো কোচি আগমো আগতো এতেসন্তি আগতাগমা. ধম্মধৰাতি সুত্তন্তপিটকধৰা. ৱিনযধৰাতি ৱিনযপিটকধৰা. মাতিকাধৰাতি দ্ৱেপাতিমোক্খধৰা. পৰিপুচ্ছতীতি অনুসন্ধিপুব্বাপৰং পুচ্ছতি. পৰিপঞ্হতীতি ইদঞ্চিদঞ্চ পুচ্ছিস্সামীতি পৰিতুলতি পৰিচ্ছিন্দতি. ইদং, ভন্তে, কথন্তি, ভন্তে, ইদং অনুসন্ধিপুব্বাপৰং কথং হোতীতি পুচ্ছতি. ইমস্স ক্ৱত্থোতি ইমস্স ভাসিতস্স কো অত্থোতি পুচ্ছতি. অৱিৱটন্তি অৱিৱৰিতং. ৱিৱৰন্তীতি পাকটং কৰোন্তি. কঙ্খাঠানিযেসূতি কঙ্খায কাৰণভূতেসু. তত্থ যস্মিং ধম্মে কঙ্খা উপ্পজ্জতি, স্ৱেৱ কঙ্খাঠানিযো নামাতি ৱেদিতব্বো.
১০. খত্তিযসুত্তৱণ্ণনা
৫২. দসমে ভোগাধিপ্পাযাতি ভোগসংহৰণত্থং ঠপিতাধিপ্পাযা পৱত্তঅজ্ঝাসযা. পঞ্ঞূপৱিচাৰাতি পঞ্ঞৱন্তো ভৱেয্যামাতি এৱং পঞ্ঞত্থায পৱত্তূপৱিচাৰা. অযমেৱ নেসং ৱিচাৰো চিত্তে উপৱিচৰতি. বলাধিট্ঠানাতি বলকাযাধিট্ঠানা. বলকাযঞ্হি লদ্ধা তে লদ্ধপতিট্ঠা নাম হোন্তি. পথৱিভিনিৱেসাতি পথৱিসামিনো ভৱিস্সামাতি এৱং পথৱিঅত্থায কতচিত্তাভিনিৱেসা. ইস্সৰিযপৰিযোসানাতি ৰজ্জাভিসেকপৰিযোসানা. অভিসেকঞ্হি পত্ৱা তে পৰিযোসানপ্পত্তা নাম হোন্তি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
সেসপদেসু পনেত্থ অযমধিপ্পাযো – ব্ৰাহ্মণা তাৱ মন্তে লভিত্ৱা লদ্ধপতিট্ঠা নাম হোন্তি, গহপতিকা যংকিঞ্চি সিপ্পং, ইত্থী কুলদাযজ্জসামিকং পুত্তং, চোৰা যংকিঞ্চি আৱুধসত্থং, সমণা সীলপৰিপুণ্ণা লদ্ধপতিট্ঠা নাম হোন্তি. তস্মা মন্তাধিট্ঠানাতিআদীনি ৱুত্তানি.
ব্ৰাহ্মণানঞ্চ ‘‘যঞ্ঞং যজিস্সামা’’তি চিত্তং অভিনিৱিসতি, ব্ৰহ্মলোকে পত্তে পৰিযোসানপ্পত্তা নাম হোন্তি. তস্মা তে যঞ্ঞাভিনিৱেসা ব্ৰহ্মলোকপৰিযোসানাতি ৱুত্তা. কম্মন্তকৰণত্থায মনো এতেসং অভিনিৱিসতীতি কম্মন্তাভিনিৱেসা. কম্মে নিট্ঠিতে পৰিযোসানপ্পত্তা নাম হোন্তীতি নিট্ঠিতকম্মন্তপৰিযোসানা.
পুৰিসাধিপ্পাযাতি পুৰিসেসু পৱত্তঅজ্ঝাসযা. অলঙ্কাৰত্থায মনো উপৱিচৰতি এতিস্সাতি অলঙ্কাৰূপৱিচাৰা. অসপত্তী হুত্ৱা একিকাৱ ঘৰে ৱসেয্যন্তি এৱমস্সা চিত্তং অভিনিৱিসতীতি অসপত্তীভিনিৱেসা. ঘৰাৱাসিস্সৰিযে লদ্ধে পৰিযোসানপ্পত্তা নাম হোন্তীতি ইস্সৰিযপৰিযোসানা.
পৰভণ্ডস্স আদানে অধিপ্পাযো এতেসন্তি আদানাধিপ্পাযা. গহনে নিলীযনট্ঠানে এতেসং মনো উপৱিচৰতীতি গহনূপৱিচাৰা. অন্ধকাৰত্থায এতেসং চিত্তং অভিনিৱিসতীতি অন্ধকাৰাভিনিৱেসা. অদস্সনপ্পত্তা পৰিযোসানপ্পত্তা হোন্তীতি অদস্সনপৰিযোসানা.
অধিৱাসনক্খন্তিযঞ্চ সুচিভাৱসীলে চ অধিপ্পাযো এতেসন্তি খন্তিসোৰচ্চাধিপ্পাযা. অকিঞ্চনভাৱে নিগ্গহণভাৱে চিত্তং এতেসং অভিনিৱিসতীতি আকিঞ্চঞ্ঞাভিনিৱেসা. নিব্বানপ্পত্তা পৰিযোসানপ্পত্তা হোন্তীতি নিব্বানপৰিযোসানা.
১১. অপ্পমাদসুত্তৱণ্ণনা
৫৩. একাদসমে সমধিগ্গয্হাতি সুট্ঠু গণ্হিত্ৱা. জঙ্গলানং পাণানন্তি পথৱীতলচাৰীনং সপাদকপাণানং. পদজাতানীতি পদানি. সমোধানং গচ্ছন্তীতি ওধানং উপনিক্খেপং গচ্ছন্তি. অগ্গমক্খাযতীতি সেট্ঠং অক্খাযতি. পব্বজলাযকোতি পব্বজতিণচ্ছেদকো. ওধুনাতীতি হেট্ঠা মুখং ধুনাতি. নিধুনাতীতি উভোহি পস্সেহি ধুনাতি. নিচ্ছাদেতীতি বাহায ৱা পহৰতি, ৰুক্খে ৱা পহৰতি. অম্বপিণ্ডিযাতি অম্বফলপিণ্ডিযা. ৱণ্টূপনিবন্ধনানীতি ৱণ্টে উপনিবন্ধনানি, ৱণ্টে ৱা পতিট্ঠিতানি. তদন্ৱযানি ভৱন্তীতি ৱণ্টানুৱত্তকানি ভৱন্তি, অম্বপিণ্ডিদণ্ডকানুৱত্তকানি ভৱন্তীতিপি অত্থো. খুদ্দৰাজানোতি খুদ্দকৰাজানো, পকতিৰাজানো ৱা.
১২. ধম্মিকসুত্তৱণ্ণনা
৫৪. দ্ৱাদসমে সব্বসোতি সব্বেসু. সত্তসু ৱিহাৰেসূতি সত্তসু পৰিৱেণেসু. পৰিভাসতীতি পৰিভৱতি ভযং উপদংসেতি. ৱিহিংসতীতি ৱিহেঠেতি. ৱিতুদতীতি ৱিজ্ঝতি. ৰোসেতি ৱাচাযাতি ৱাচায ঘট্টেতি. পক্কমন্তীতি দিসা পক্কমন্তি. ন সণ্ঠহন্তীতি নপ্পতিট্ঠহন্তি. ৰিঞ্চন্তীতি ছড্ডেন্তি ৱিস্সজ্জেন্তি. পব্বাজেয্যামাতি নীহৰেয্যাম. হন্দাতি ৱৱস্সগ্গত্থে নিপাতো. অলন্তি যুত্তমেতং, যং তং পব্বাজেয্যুন্তি অত্থো. কিং তে ইমিনাতি কিং তৱ ইমিনা জাতিভূমিযং ৱাসেন. তীৰদস্সিং সকুণন্তি দিসাকাকং. মুঞ্চন্তীতি দিসাদস্সনত্থং ৱিস্সজ্জেন্তি. সামন্তাতি অৱিদূৰে. সমন্তাতিপি পাঠো, সমন্ততোতি অত্থো. অভিনিৱেসোতি পত্থৰিত্ৱা ঠিতসাখানং নিৱেসো. মূলসন্তানকানন্তি মূলানং নিৱেসো.
আড়্হকথালিকাতি তণ্ডুলাড়্হকস্স ভত্তপচনথালিকা. খুদ্দং মধুন্তি খুদ্দমক্খিকাহি কতং দণ্ডকমধুং. অনেলকন্তি নিদ্দোসং. ন চ সুদং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ফলানি হিংসন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স কোট্ঠাসে ফলানি ন হিংসন্তি. অত্তনো কোট্ঠাসেহি মূলং ৱা তচং ৱা পত্তং ৱা ছিন্দন্তো নাম নত্থি, অত্তনো অত্তনো সাখায হেট্ঠা পতিতানেৱ পৰিভুঞ্জন্তি. অঞ্ঞস্স কোট্ঠাসতো অঞ্ঞস কোট্ঠাসং পৰিৱত্তিত্ৱা গতম্পি ‘‘ন অম্হাকং সাখায ফল’’ন্তি ঞত্ৱা নো খাদন্তি. যাৱদত্থং ভক্খিত্ৱাতি কণ্ঠপ্পমাণেন খাদিত্ৱা. সাখং ভঞ্জিত্ৱাতি ছত্তপ্পমাণমত্তং ছিন্দিত্ৱা ছাযং কত্ৱা পক্কামি. যত্ৰ হি নামাতি যো হি নাম. পক্কমিস্সতীতি পক্কন্তো. নাদাসীতি দেৱতায আনুভাৱেন ফলমেৱ ন গণ্হি. এৱঞ্হি সা অধিট্ঠাসি.
তেনুপসঙ্কমীতি জনপদৱাসীহি গন্ত্ৱা, ‘‘মহাৰাজ, ৰুক্খো ফলং ন গণ্হি, অম্হাকং নু খো দোসো তুম্হাক’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘নেৱ ময্হং দোসো অত্থি, ন জানপদানং, অম্হাকং ৱিজিতে অধম্মো নাম ন ৱত্ততি, কেন নু খো কাৰণেন ৰুক্খো ন ফলিতো, সক্কং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা যেন সক্কো দেৱানমিন্দো তেনুপসঙ্কমি. পৱত্তেসীতি পৰিৱত্তেসি. উম্মূলমকাসীতি উদ্ধংমূলং অকাসি. অপি নু ত্ৱন্তি অপি নু তৱ. অট্ঠিতাযেৱাতি অট্ঠিতায এৱ. সচ্ছৱীনীতি সমানচ্ছৱীনি পকতিট্ঠানে ঠিতানি. ন পচ্চক্কোসতীতি নপ্পটিক্কোসতি. ৰোসন্তন্তি ঘট্টেন্তং. ভণ্ডন্তন্তি পহৰন্তং.
সুনেত্তোতি নেত্তা ৱুচ্চন্তি অক্খীনি, তেসং সুন্দৰতায সুনেত্তো. তিত্থকৰোতি সুগতিওগাহনতিত্থস্স কাৰকো. ৱীতৰাগোতি ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিগতৰাগো. পসৱতীতি পটিলভতি. দিট্ঠিসম্পন্নন্তি দস্সনসম্পন্নং, সোতাপন্নন্তি অত্থো. খন্তিন্তি অত্তনো গুণখণনং. যথামং সব্ৰহ্মচাৰীসূতি যথা ইমং সব্ৰহ্মচাৰীসু অক্কোসনপৰিভাসনং, অঞ্ঞং এৱৰূপং গুণখন্তিং ন ৱদামীতি অত্থো. ন নো সমসব্ৰহ্মচাৰীসূতি এত্থ সমজনো নাম সকজনো ৱুচ্চতি. তস্মা ন নো সকেসু সমানব্ৰহ্মচাৰীসু চিত্তানি পদুট্ঠানি ভৱিস্সন্তীতি অযমেত্থ অত্থো.
জোতিপালো চ গোৱিন্দোতি নামেন জোতিপালো ঠানেন মহাগোৱিন্দো. সত্তপুৰোহিতোতি ৰেণুআদীনং সত্তন্নং ৰাজূনং পুৰোহিতো. অহিংসকা অতীতংসেতি এতে ছ সত্থাৰো অতীতংসে অহিংসকা অহেসুং. নিৰামগন্ধাতি কোধামগন্ধেন নিৰামগন্ধা. কৰুণেৱিমুত্তাতি কৰুণজ্ঝানে অধিমুত্তা, কৰুণায চ কৰুণাপুব্বভাগে চ ঠিতা. যেতেতি এতে, অযমেৱ ৱা পাঠো. ন সাধুৰূপং আসীদেতি সাধুসভাৱং ন ঘট্টেয্য. দিট্ঠিট্ঠানপ্পহাযিনন্তি দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতপ্পহাযিনং. সত্তমোতি অৰহত্ততো পট্ঠায সত্তমো. অৱীতৰাগোতি অৱিগতৰাগো. এতেন অনাগামিভাৱং পটিক্খিপতি. পঞ্চিন্দ্ৰিযা মুদূতি পঞ্চ ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি মুদূনি. তস্স হি তানি সকদাগামিং উপাদায মুদূনি নাম হোন্তি. ৱিপস্সনাতি সঙ্খাৰপৰিগ্গহঞাণং. পুব্বেৱ উপহঞ্ঞতীতি পঠমতৰঞ্ঞেৱ উপহঞ্ঞতি. অক্খতোতি গুণখণনেন অক্খতো অনুপহতো হুত্ৱা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
ধম্মিকৱগ্গো পঞ্চমো.