১. সুমনসুত্তৱণ্ণনা

৩১. চতুত্থস্স পঠমে সুমনা ৰাজকুমাৰীতি মহাসক্কাৰং কত্ৱা পত্থনং পত্থেত্ৱা এৱং লদ্ধনামা ৰাজকঞ্ঞা. ৱিপস্সিসম্মাসম্বুদ্ধকালস্মিং হি নাগৰেসু ‘‘যুদ্ধম্পি কত্ৱা সত্থাৰং অম্হাকং গণ্হিস্সামা’’তি সেনাপতিং নিস্সায বুদ্ধপ্পমুখং সঙ্ঘং লভিত্ৱা পটিপাটিযা পুঞ্ঞানি কাতুং আৰদ্ধেসু সব্বপঠমদিৱসো সেনাপতিস্স ৱাৰো অহোসি. তস্মিং দিৱসে সেনাপতি মহাদানং সজ্জেত্ৱা ‘‘অজ্জ যথা অঞ্ঞো কোচি একভিক্খম্পি ন দেতি, এৱং ৰক্খথা’’তি সমন্তা পুৰিসে ঠপেসি. তংদিৱসং সেট্ঠিভৰিযা ৰোদমানা পঞ্চহি কুমাৰিকাসতেহি সদ্ধিং কীড়িত্ৱা আগতং ধীতৰং আহ – ‘‘সচে, অম্ম, তৱ পিতা জীৱেয্য, অজ্জাহং পঠমং দসবলং ভোজেয্য’’ন্তি. সা তং আহ – ‘‘অম্ম, মা চিন্তযি, অহং তথা কৰিস্সামি, যথা বুদ্ধপ্পমুখো সঙ্ঘো অম্হাকং পঠমং ভিক্খং ভুঞ্জিস্সতী’’তি. ততো সতসহস্সগ্ঘনিকায সুৱণ্ণপাতিযা নিৰুদকপাযাসং পূৰেত্ৱা সপ্পিমধুসক্খৰাদীহি অভিসঙ্খৰিত্ৱা অঞ্ঞিস্সা পাতিযা পটিকুজ্জিত্ৱা তং সুমনমালাগুড়েহি পৰিক্খিপিত্ৱা মালাগুড়সদিসং কত্ৱা ভগৱতো গামং পৱিসনৱেলায সযমেৱ উক্খিপিত্ৱা ধাতিগণপৰিৱুতা ঘৰা নিক্খমি.

অন্তৰামগ্গে সেনাপতিনো উপট্ঠাকা, ‘‘অম্ম, মা ইতো আগমা’’তি ৱদন্তি. মহাপুঞ্ঞা নাম মনাপকথা হোন্তি, ন চ তেসং পুনপ্পুনং ভণন্তানং কথা পটিক্খিপিতুং সক্কা হোতি. সা ‘‘চূড়পিত, মহাপিত, মাতুল, কিস্স তুম্হে গন্তুং ন দেথা’’তি আহ. সেনাপতিনা ‘‘অঞ্ঞস্স কস্সচি খাদনীযং ভোজনীযং মা দেথা’’তি ঠপিতম্হ, অম্মাতি. কিং পন মম হত্থে খাদনীযং ভোজনীযং পস্সথাতি? মালাগুড়ং পস্সামাতি. কিং তুম্হাকং সেনাপতি মালাপূজম্পি কাতুং ন দেতীতি? দেতি, অম্মাতি. তেন হি অপেথাতি ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘মালাগুড়ং গণ্হথ ভগৱা’’তি আহ. ভগৱা একং সেনাপতিস্স উপট্ঠাকং ওলোকেত্ৱা মালাগুড়ং গণ্হাপেসি. সা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভৱাভৱাভিনিব্বত্তিযং মে সতি পৰিতস্সনজীৱিতং নাম মা হোতু, অযং সুমনমালা ৱিয নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে পিযাৱ হোমি, নামেন চ সুমনাযেৱা’’তি পত্থনং কত্ৱা সত্থাৰা ‘‘সুখিনী হোহী’’তি ৱুত্তা ৱন্দিত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.

ভগৱাপি সেনাপতিস্স গেহং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. সেনাপতি যাগুং গহেত্ৱা উপগঞ্ছি, সত্থা হত্থেন পত্তং পিদহি. নিসিন্নো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘোতি. অত্থি নো একো অন্তৰামগ্গে পিণ্ডপাতো লদ্ধোতি? মালং অপনেত্ৱা পিণ্ডপাতং অদ্দস. চূড়ুপট্ঠাকো আহ – ‘‘সামি মালাতি মং ৱত্ৱা মাতুগামো ৱঞ্চেসী’’তি. পাযাসো ভগৱন্তং আদিং কত্ৱা সব্বভিক্খূনং পহোসি. সেনাপতি অত্তনো দেয্যধম্মং অদাসি. সত্থা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা মঙ্গলং ৱত্ৱা পক্কামি. সেনাপতি ‘‘কা নাম সা পিণ্ডপাতমদাসী’’তি পুচ্ছি. সেট্ঠিধীতা সামীতি. সপ্পঞ্ঞা ইত্থী, এৱৰূপায ঘৰে ৱসন্তিযা পুৰিসস্স সগ্গসম্পত্তি নাম ন দুল্লভাতি কং আনেত্ৱা জেট্ঠকট্ঠানে ঠপেসি?

সা পিতুগেহে চ সেনাপতিগেহে চ ধনং গহেত্ৱা যাৱতাযুকং তথাগতস্স দানং দত্ৱা পুঞ্ঞানি কৰিত্ৱা ততো চুতা কামাৱচৰদেৱলোকে নিব্বত্তি. নিব্বত্তক্খণেযেৱ জাণুপ্পমাণেন ওধিনা সকলং দেৱলোকং পৰিপূৰযমানং সুমনৱস্সং ৱস্সি. দেৱতা ‘‘অযং অত্তনাৱ অত্তনো নামং গহেত্ৱা আগতা’’তি ‘‘সুমনা দেৱধীতা’’ত্ৱেৱস্সা নামং অকংসু. সা একনৱুতিকপ্পে দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তী নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অৱিজহিতসুমনৱস্সা ‘‘সুমনা সুমনা’’ত্ৱেৱ নামা অহোসি. ইমস্মিং পন কালে কোসলৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি. তাপি পঞ্চসতা কুমাৰিকা তংদিৱসঞ্ঞেৱ তস্মিং তস্মিং কুলে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা একদিৱসেযেৱ সব্বা মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিংসু. তংখণংযেৱ জাণুপ্পমাণেন ওধিনা সুমনৱস্সং ৱস্সি. তং দিস্ৱা ৰাজা ‘‘পুব্বে কতাভিনীহাৰা এসা ভৱিস্সতী’’তি তুট্ঠমানসো ‘‘ধীতা মে অত্তনাৱ অত্তনো নামং গহেত্ৱা আগতা’’তি সুমনাত্ৱেৱস্সা নামং কত্ৱা ‘‘ময্হং ধীতা ন একিকাৱ নিব্বত্তিস্সতী’’তি নগৰং ৱিচিনাপেন্তো ‘পঞ্চ দাৰিকাসতানি জাতানী’’তি সুত্ৱা সব্বা অত্তনাৱ পোসাপেসি. মাসে মাসে সম্পতে ‘‘আনেত্ৱা মম ধীতু দস্সেথা’’তি আহ. এৱমেসা মহাসক্কাৰং কত্ৱা পত্থনং পত্থেত্ৱা এৱংলদ্ধনামাতি ৱেদিতব্বা.

তস্সা সত্তৱস্সিককালে অনাথপিণ্ডিকেন ৱিহাৰং নিট্ঠাপেত্ৱা তথাগতস্স দূতে পেসিতে সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো সাৱত্থিং অগমাসি. অনাথপিণ্ডিকো গন্ত্ৱা ৰাজানং এৱমাহ – ‘‘মহাৰাজ, সত্থু ইধাগমনং অম্হাকম্পি মঙ্গলং তুম্হাকম্পি মঙ্গলমেৱ, সুমনং ৰাজকুমাৰিং পঞ্চহি দাৰিকাসতেহি সদ্ধিং পুণ্ণঘটে চ গন্ধমালাদীনি চ গাহাপেত্ৱা দসবলস্স পচ্চুগ্গমনং পেসেথা’’তি. ৰাজা ‘‘সাধু মহাসেট্ঠী’’তি তথা অকাসি. সাপি ৰঞ্ঞা ৱুত্তনযেনেৱ গন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. সত্থা তস্সা ধম্মং দেসেসি. সা পঞ্চহি কুমাৰিকাসতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. অঞ্ঞানিপি পঞ্চ দাৰিকাসতানি পঞ্চ মাতুগামসতানি পঞ্চ উপাসকসতানি তস্মিংযেৱ খণে সোতাপত্তিফলং পাপুণিংসু. এৱং তস্মিং দিৱসে অন্তৰামগ্গেযেৱ দ্ৱে সোতাপন্নসহস্সানি জাতানি.

যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি কস্মা উপসঙ্কমীতি? পঞ্হং পুচ্ছিতুকামতায. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিৰ সহাযকা দ্ৱে ভিক্খূ অহেসুং. তেসু একো সাৰণীযধম্মং পূৰেতি, একো ভত্তগ্গৱত্তং. সাৰণীযধম্মপূৰকো ইতৰং আহ – ‘‘আৱুসো, অদিন্নস্স ফলং নাম নত্থি, অত্তনা লদ্ধং পৰেসং দত্ৱা ভুঞ্জিতুং ৱট্টতী’’তি. ইতৰো পন আহ – ‘‘আৱুসো, ত্ৱং ন জানাসি, দেয্যধম্মং নাম ৱিনিপাতেতুং ন ৱট্টতি, অত্তনো যাপনমত্তমেৱ গণ্হন্তেন ভত্তগ্গৱত্তং পূৰেতুং ৱট্টতী’’তি. তেসু একোপি একং অত্তনো ওৱাদে ওতাৰেতুং নাসক্খি. দ্ৱেপি অত্তনো পটিপত্তিং পূৰেত্ৱা ততো চুতা কামাৱচৰদেৱলোকে নিব্বত্তিংসু. তত্থ সাৰণীযধম্মপূৰকো ইতৰং পঞ্চহি ধম্মেহি অধিগণ্হি.

এৱং তে দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তা একং বুদ্ধন্তৰং খেপেত্ৱা ইমস্মিং কালে সাৱত্থিযং নিব্বত্তিংসু. সাৰণীযধম্মপূৰকো কোসলৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি, ইতৰো তস্সাযেৱ উপট্ঠাকইত্থিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি. তে দ্ৱেপি জনা একদিৱসেনেৱ জাযিংসু. তে নামগ্গহণদিৱসে ন্হাপেত্ৱা সিৰিগব্ভে নিপজ্জাপেত্ৱা দ্ৱিন্নম্পি মাতৰো বহি সক্কাৰং সংৱিদহিংসু. তেসু সাৰণীযধম্মপূৰকো অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা মহন্তং সেতচ্ছত্তং সুপঞ্ঞত্তং সিৰিসযনং অলঙ্কতপটিযত্তঞ্চ নিৱেসনং দিস্ৱা ‘‘একস্মিং ৰাজকুলে নিব্বত্তোস্মী’’তি অঞ্ঞাসি. সো ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা ইধ নিব্বত্তোস্মী’’তি আৱজ্জেন্তো ‘‘সাৰণীযধম্মনিস্সন্দেনা’’তি ঞত্ৱা ‘‘সহাযো মে কুহিং নু খো নিব্বত্তো’’তি আৱজ্জেন্তো নীচসযনে নিপন্নং দিস্ৱা ‘‘অযং ভত্তগ্গৱত্তং পূৰেমীতি মম ৱচনং ন গণ্হি, ইমস্মিং ইদানি তং ঠানে নিগ্গণ্হিতুং ৱট্টতী’’তি ‘‘সম্ম মম ৱচনং নাকাসী’’তি আহ. অথ কিং জাতন্তি. পস্স ময্হং সম্পত্তিং, সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা সিৰিসযনে নিপন্নোস্মি, ত্ৱং নীচমঞ্চে থদ্ধঅত্থৰণমত্তে নিপন্নোসীতি. কিং পন ত্ৱং এতং নিস্সায মানং কৰোসি, ননু ৱেড়ুসলাকাহি কত্ৱা পিলোতিকায পলিৱেঠিতং সব্বমেতং পথৱীধাতুমত্তমেৱাতি?

সুমনা তেসং কথং সুত্ৱা ‘‘মম ভাতিকানং সন্তিকে কোচি নত্থী’’তি তেসং সমীপং গচ্ছন্তী দ্ৱাৰং নিস্সায ঠিতা ‘‘ধাতূ’’তি ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইদং ধাতূতি ৱচনং বহিদ্ধা নত্থি. মম ভাতিকা সমণদেৱপুত্তা ভৱিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৱা – ‘‘সচাহং ‘ইমে এৱং কথেন্তী’তি মাতাপিতূনং কথেস্সামি, ‘অমনুস্সা এতে’তি নীহৰাপেস্সন্তি. ইদং কাৰণং অঞ্ঞস্স অকথেত্ৱা কঙ্খচ্ছেদকং পুৰিসহেৰঞ্ঞিকং মম পিতৰং মহাগোতমদসবলংযেৱ পুচ্ছিস্সামী’’তি ভুত্তপাতৰাসা ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘দসবলস্স উপট্ঠানং গমিস্সামী’’তি আহ. ৰাজা পঞ্চ ৰথসতানি যোজাপেসি. জম্বুদীপতলস্মিঞ্হি তিস্সোৱ কুমাৰিযো পিতূনং সন্তিকা পঞ্চ ৰথসতানি লভিংসু – বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো ধীতা চুন্দী ৰাজকঞ্ঞা, ধনঞ্চযস্স সেট্ঠিস্স ধীতা ৱিসাখা, অযং সুমনা ৰাজকঞ্ঞাতি. সা গন্ধমালং আদায ৰথে ঠিতা পঞ্চৰথসতপৰিৱাৰা ‘‘ইমং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি.

ইধস্সূতি ইধ ভৱেয্যুং. একো দাযকোতি একো অত্তনা লদ্ধলাভতো পৰস্স দত্ৱা পৰিভুঞ্জনকো সাৰণীযধম্মপূৰকো. একো অদাযকোতি একো অত্তনা লদ্ধং পৰস্স অদত্ৱা পৰিভুঞ্জনকো ভত্তগ্গৱত্তপূৰকো. দেৱভূতানং পন নেসন্তি দেৱভূতানং এতেসং. অধিগণ্হাতীতি অধিভৱিত্ৱা গণ্হাতি অজ্ঝোত্থৰতি অতিসেতি. আধিপতেয্যেনাতি জেট্ঠককাৰণেন. ইমেহি পঞ্চহি ঠানেহীতি সেসদেৱে সক্কো দেৱৰাজা ৱিয ইমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি অধিগণ্হাতি. মানুসকেনাতিআদীসু আযুনা মহাকস্সপত্থেৰো ৱিয বাকুলত্থেৰো ৱিয আনন্দত্থেৰো ৱিয চ, ৱণ্ণেন মহাগতিম্বঅভযত্থেৰো ৱিয ভণ্ডাগাৰঅমচ্চো ৱিয চ, সুখেন ৰট্ঠপালকুলপুত্তো ৱিয সোণসেট্ঠিপুত্তো ৱিয যসদাৰকো ৱিয চ, যসেন ধম্মাসোকো ৱিয, তথা আধিপচ্চেনাতি ইমেহি পঞ্চহি কাৰণেহি অতিৰেকো জেট্ঠকো হোতি.

যাচিতোৱ বহুলন্তি বাকুলত্থেৰ-সীৱলিত্থেৰ-আনন্দত্থেৰাদযো ৱিয যাচিতোৱ বহুলং চীৱৰাদীনি পৰিভুঞ্জতীতি ইমেহি কাৰণেহি অতিৰেকো হোতি জেট্ঠকো. যদিদং ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তিন্তি যং একস্স ৱিমুত্তিযা সদ্ধিং ইতৰস্স ৱিমুত্তিং আৰব্ভ নানাকৰণং ৱত্তব্বং ভৱেয্য, তং ন ৱদামীতি অত্থো. সত্তৱস্সিকদাৰকো ৱা হি ৱিমুত্তিং পটিৱিজ্ঝতু ৱস্সসতিকত্থেৰো ৱা ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা উপাসকো ৱা উপাসিকা ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা, পটিৱিদ্ধলোকুত্তৰমগ্গে নানত্তং নাম নত্থি. অলমেৱাতি যুত্তমেৱ. যত্ৰ হি নামাতি যানি নাম.

গচ্ছং আকাসধাতুযাতি আকাসেন গচ্ছন্তো. সদ্ধোতি ৰতনত্তযগুণানং সদ্ধাতা. থনযন্তি গজ্জন্তো. ৱিজ্জুমালীতি মালাসদিসায মেঘমুখে চৰন্তিযা ৱিজ্জুলতায সমন্নাগতো. সতক্ককূতি সতকূটো, ইতো চিতো চ উট্ঠিতেন ৱলাহককূটসতেন সমন্নাগতোতি অত্থো. দস্সনসম্পন্নোতি সোতাপন্নো. ভোগপৰিব্যূড়্হোতি উদকোঘেন ৱিয দানৱসেন দীযমানেহি ভোগেহি পৰিব্যূড়্হো, দেৱলোকং সম্পাপিতোতি অত্থো. পেচ্চাতি পৰলোকে. সগ্গে পমোদতীতি যস্মিং সগ্গে উপ্পজ্জতি, তত্থেৱ মোদতীতি.