১. তিত্থাযতনসুত্তৱণ্ণনা
৬২. দুতিযস্স পঠমে তিত্থাযতনানীতি তিত্থভূতানি আযতনানি, তিত্থিযানং ৱা আযতনানি. তত্থ তিত্থং জানিতব্বং, তিত্থকৰা জানিতব্বা, তিত্থিযা জানিতব্বা, তিত্থিযসাৱকা জানিতব্বা. তিত্থং নাম দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো. তিত্থিকৰা নাম তাসং দিট্ঠীনং উপ্পাদকা. তিত্থিযা নাম যেসং তা দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি খমন্তি. তিত্থিযসাৱকা নাম তেসং পচ্চযদাযকা. আযতনন্তি ‘‘কম্বোজো অস্সানং আযতনং, গুন্নং দক্খিণাপথো আযতন’’ন্তি এত্থ সঞ্জাতিট্ঠানং আযতনং নাম.
‘‘মনোৰমে আযতনে, সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা;
ছাযং ছাযত্থিনো যন্তি, ফলত্থং ফলভোজিনো’’তি. (অ. নি. ৫.৩৮) –
এত্থ সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, ৱিমুত্তাযতনানী’’তি (অ. নি. ৫.২৬) এত্থ কাৰণং. তং ইধ সব্বম্পি লব্ভতি. সব্বেপি হি দিট্ঠিগতিকা সঞ্জাযমানা ইমেসুযেৱ তীসু ঠানেসু সঞ্জাযন্তি, সমোসৰণমানাপি এতেসুযেৱ তীসু ঠানেসু সমোসৰন্তি সন্নিপতন্তি, দিট্ঠিগতিকভাৱে চ নেসং এতানেৱ তীণি কাৰণানীতি তিত্থভূতানি সঞ্জাতিআদিনা অত্থেন আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. তেনেৱত্থেন তিত্থিযানং আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. সমনুযুঞ্জিযমানানীতি কা নামেতা দিট্ঠিযোতি এৱং পুচ্ছিযমানানি. সমনুগাহিযমানানীতি কিংকাৰণা এতা দিট্ঠিযো উপ্পন্নাতি এৱং সম্মা অনুগ্গাহিযমানানি. সমনুভাসিযমানানীতি পটিনিস্সজ্জেথ এতানি পাপকানি দিট্ঠিগতানীতি এৱং সম্মা অনুসাসিযমানানি. অপিচ তীণিপি এতানি অনুযোগপুচ্ছাৱেৱচনানেৱ. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং – ‘‘সমনুযুঞ্জতীতি ৱা সমনুগ্গাহতীতি ৱা সমনুভাসতীতি ৱা এসেসে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৱা’’তি.
পৰম্পি গন্ত্ৱাতি আচৰিযপৰম্পৰা লদ্ধিপৰম্পৰা অত্তভাৱপৰম্পৰাতি এতেসু যংকিঞ্চি পৰম্পৰং গন্ত্ৱাপি. অকিৰিযায সণ্ঠহন্তীতি অকিৰিযমত্তে সংতিট্ঠন্তি. ‘‘অম্হাকং আচৰিযো পুব্বেকতৱাদী, অম্হাকং পাচৰিযো পুব্বেকতৱাদী, অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো পুব্বেকতৱাদী. অম্হাকং আচৰিযো ইস্সৰনিম্মানৱাদী, অম্হাকং পাচৰিযো ইস্সৰনিম্মানৱাদী, অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো ইস্সৰনিম্মানৱাদী. অম্হাকং আচৰিযো অহেতুঅপচ্চযৱাদী, অম্হাকং পাচৰিযো অহেতুঅপচ্চযৱাদী, অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো অহেতুঅপচ্চযৱাদী’’তি এৱং গচ্ছন্তানি হি এতানি আচৰিযপৰম্পৰং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচৰিযো পুব্বেকতলদ্ধিকো, অম্হাকং পাচৰিযো…পে… অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযো অহেতুঅপচ্চযলদ্ধিকো’’তি এৱং গচ্ছন্তানি লদ্ধিপৰম্পৰং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচৰিযস্স অত্তভাৱো পুব্বেকতহেতু, অম্হাকং পাচৰিযস্স…পে… অম্হাকং আচৰিযপাচৰিযস্স অত্তভাৱো অহেতু অপচ্চযো’’তি এৱং গচ্ছন্তানি অত্তভাৱপৰম্পৰং গচ্ছন্তি নাম. এৱং পন সুৱিদূৰম্পি গচ্ছন্তানি অকিৰিযমত্তেযেৱ সণ্ঠহন্তি, একোপি এতেসং দিট্ঠিগতিকানং কত্তা ৱা কাৰেতা ৱা ন পঞ্ঞাযতি.
পুৰিসপুগ্গলোতি সত্তো. কামঞ্চ পুৰিসোতিপি ৱুত্তে পুগ্গলোতিপি ৱুত্তে সত্তোযেৱ ৱুত্তো হোতি, অযং পন সম্মুতিকথা নাম যো যথা জানাতি, তস্স তথা ৱুচ্চতি. পটিসংৱেদেতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পন্নং জানাতি পটিসংৱিদিতং কৰোতি, অনুভৱতি ৱা. পুব্বেকতহেতূতি পুব্বেকতকাৰণা, পুব্বেকতকম্মপচ্চযেনেৱ পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. ইমিনা কম্মৱেদনঞ্চ কিৰিযৱেদনঞ্চ পটিক্খিপিত্ৱা একং ৱিপাকৱেদনমেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যে ৱা ইমে পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা ৱাতসমুট্ঠানা সন্নিপাতিকা উতুপৰিণামজা ৱিসমপৰিহাৰজা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৱিপাকজা আবাধাতি অট্ঠ ৰোগা ৱুত্তা, তেসু সত্ত পটিক্খিপিত্ৱা একং ৱিপাকৱেদনংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৱেদনীযং উপপজ্জৱেদনীযং অপৰপৰিযাযৱেদনীযন্তি তযো কম্মৰাসযো ৱুত্তা, তেসুপি দ্ৱে পটিবাহিত্ৱা একং অপৰপৰিযাযকম্মংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৱেদনীযো ৱিপাকো উপপজ্জৱেদনীযো অপৰপৰিযাযৱেদনীযোতি তযো ৱিপাকৰাসযো ৱুত্তা, তেসুপি দ্ৱে পটিবাহিত্ৱা একং অপৰপৰিযাযৱিপাকমেৱ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে কুসলচেতনা অকুসলচেতনা ৱিপাকচেতনা কিৰিযচেতনাতি চত্তাৰো চেতনাৰাসযো ৱুত্তা, তেসুপি তযো পটিবাহিত্ৱা একং ৱিপাকচেতনংযেৱ সম্পটিচ্ছন্তি.
ইস্সৰনিম্মানহেতূতি ইস্সৰনিম্মানকাৰণা, ইস্সৰেন নিম্মিতত্তা পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. অযং হি তেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৱেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৱা আণত্তিমূলকেন ৱা পুব্বেকতেন ৱা অহেতুঅপচ্চযা ৱা পটিসংৱেদিতুং নাম ন সক্কা, ইস্সৰনিম্মানকাৰণাযেৱ পন ইমা পটিসংৱেদেতীতি. এৱংৱাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৱুত্তেসু অট্ঠসু ৰোগেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বে পটিবাহন্তি, হেট্ঠা ৱুত্তেসু চ তীসু কম্মৰাসীসু তীসু ৱিপাকৰাসীসু চতূসু চেতনাৰাসীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বেপি পটিবাহন্তি.
অহেতুঅপচ্চযাতি হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ ৱিনা, অকাৰণেনেৱ পটিসংৱেদেতীতি অত্থো. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৱেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৱা আণত্তিমূলকেন ৱা পুব্বেকতেন ৱা ইস্সৰনিম্মানহেতুনা ৱা পটিসংৱেদিতুং নাম ন সক্কা, অহেতুঅপচ্চযাযেৱ পন ইমা পটিসংৱেদেতীতি. এৱংৱাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৱুত্তেসু ৰোগাদীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বং পটিবাহন্তি.
এৱং সত্থা মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা ইদানি তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং তত্ৰ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ এৱং ৱদামীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৱং ৱদামীতি দস্সেতি. লদ্ধিঞ্হি অপ্পতিট্ঠাপেত্ৱা নিগ্গয্হমানা লদ্ধিতো লদ্ধিং সঙ্কমন্তি, ভো গোতম, ন মযং পুব্বেকতৱাদং ৱদামাতিআদীনি ৱদন্তি. লদ্ধিযা পন পতিট্ঠাপিতায সঙ্কমিতুং অলভন্তা সুনিগ্গহিতা হোন্তি, ইতি নেসং লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৱং ৱদামীতি আহ. তেনহাযস্মন্তোতি তেন হি আযস্মন্তো. কিং ৱুত্তং হোতি – যদি এতং সচ্চং, এৱং সন্তে তেন তুম্হাকং ৱাদেন. পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি পুব্বেকতহেতূতি যে কেচি লোকে পাণং অতিপাতেন্তি, সব্বে তে পুব্বেকতহেতু পাণাতিপাতিনো ভৱিস্সন্তি. কিংকাৰণা? ন হি পাণাতিপাতকম্মং অত্তনা কতমূলকেন ন আণত্তিমূলকেন ন ইস্সৰনিম্মানহেতুনা ন অহেতুঅপচ্চযা সক্কা পটিসংৱেদেতুং, পুব্বেকতহেতুযেৱ পটিসংৱেদেতীতি অযং ৱো লদ্ধি. যথা চ পাণাতিপাতিনো, এৱং পাণাতিপাতা ৱিৰমন্তাপি পুব্বেকতহেতুযেৱ ৱিৰমিস্সন্তীতি. ইতি ভগৱা তেসংযেৱ লদ্ধিং গহেত্ৱা তেসং নিগ্গহং আৰোপেতি. ইমিনা নযেন অদিন্নাদাযিনোতিআদীসুপি যোজনা ৱেদিতব্বা.
সাৰতো পচ্চাগচ্ছতন্তি সাৰভাৱেন গণ্হন্তানং. ছন্দোতি কত্তুকম্যতাছন্দো. ইদং ৱা কৰণীযং ইদং ৱা অকৰণীযন্তি এত্থ অযং অধিপ্পাযো – ইদং ৱা কৰণীযন্তি কত্তব্বস্স কৰণত্থায, ইদং ৱা অকৰণীযন্তি অকত্তব্বস্স অকৰণত্থায কত্তুকম্যতা ৱা পচ্চত্তপুৰিসকাৰো ৱা ন হোতি. ছন্দৱাযামেসু ৱা অসন্তেসু ‘‘ইদং কত্তব্ব’’ন্তিপি ‘‘ইদং ন কত্তব্ব’’ন্তিপি ন হোতি. ইতি কৰণীযাকৰণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানেতি এৱং কত্তব্বে চ অকত্তব্বে চ ভূততো থিৰতো অপঞ্ঞাযমানে অলব্ভমানে. যদি হি কত্তব্বং কাতুং অকত্তব্বতো চ ৱিৰমিতুং লভেয্য, কৰণীযাকৰণীযং সচ্চতো থেততো উপলব্ভেয্য. যস্মা পন উভযম্পি তং এস নুপলব্ভতি, তস্মা তং সচ্চতো থেততো ন উপলব্ভতি, এৱং তস্মিং চ অনুপলব্ভিযমানেতি অত্থো. মুট্ঠস্সতীনন্তি নট্ঠস্সতীনং ৱিস্সট্ঠস্সতীনং. অনাৰক্খানং ৱিহৰতন্তি ছসু দ্ৱাৰেসু নিৰাৰক্খানং ৱিহৰন্তানং. ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৱাদোতি এৱং ভূতানং তুম্হাকং ৱা অঞ্ঞেসং ৱা মযং সমণাতি পচ্চত্তং সকাৰণো সমণৱাদো ন হোতি ন ইজ্ঝতি. সমণাপি হি পুব্বেকতকাৰণাযেৱ হোন্তি, অস্সমণাপি পুব্বেকতকাৰণাযেৱাতি. সহধম্মিকোতি সকাৰণো. নিগ্গহো হোতীতি মম নিগ্গহো হোতি, তে পন নিগ্গহিতা হোন্তীতি.
এৱং পুব্বেকতৱাদিনো নিগ্গহেত্ৱা ইদানি ইস্সৰনিম্মানৱাদিনো নিগ্গহেতুং তত্ৰ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তস্সত্থো পুব্বেকতৱাদে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো, তথা অহেতুকৱাদেপি.
এৱং ইমেসং তিত্থাযতনানং পৰম্পি গন্ত্ৱা অকিৰিযায সণ্ঠহনভাৱেন তুচ্ছভাৱং অনিয্যানিকভাৱং, অসাৰভাৱেন থুসকোট্টনসদিসতং আপজ্জনভাৱেন অগ্গিসঞ্ঞায ধমমানখজ্জুপনকসৰিক্খতং তংদিট্ঠিকানং পুৰিমস্সপি মজ্ঝিমস্সপি পচ্ছিমস্সপি অত্থদস্সনতায অভাৱেন অন্ধৱেণূপমতং সদ্দমত্তেনেৱ তানি গহেত্ৱা সাৰদিট্ঠিকানং পথৱিযং পতিতস্স বেলুৱপক্কস্স দদ্দভাযিতসদ্দং সুত্ৱা ‘‘পথৱী সংৱট্টমানা আগচ্ছতী’’তি সঞ্ঞায পলাযন্তেন সসকেন সৰিক্খভাৱঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনা দেসিতস্স ধম্মস্স সাৰভাৱঞ্চেৱ নিয্যানিকভাৱঞ্চ দস্সেতুং অযং খো পন, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তত্থ অনিগ্গহিতোতি অঞ্ঞেহি অনিগ্গহিতো নিগ্গহেতুং অসক্কুণেয্যো. অসংকিলিট্ঠোতি নিক্কিলেসো পৰিসুদ্ধো, ‘‘সংকিলিট্ঠং নং কৰিস্সামা’’তি পৱত্তেহিপি তথা কাতুং অসক্কুণেয্যো. অনুপৱজ্জোতি উপৱাদৱিনিমুত্তো. অপ্পটিকুট্ঠোতি ‘‘কিং ইমিনা হৰথ ন’’ন্তি এৱং অপ্পটিবাহিতো, অনুপক্কুট্ঠো ৱা. ৱিঞ্ঞূহীতি পণ্ডিতেহি. অপণ্ডিতানঞ্হি অজানিত্ৱা কথেন্তানং ৱচনং অপ্পমাণং. তস্মা ৱিঞ্ঞূহীতি আহ.
ইদানি তস্স ধম্মস্স দস্সনত্থং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে’’তি পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমা ছ ধাতুযো’’তিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা যথাপটিপাটিযা ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো পুন ইমা ছ ধাতুযোতিআদিমাহ. তত্থ ধাতুযোতি সভাৱা. নিজ্জীৱনিস্সত্তভাৱপ্পকাসকো হি সভাৱট্ঠো ধাত্ৱট্ঠো নাম. ফস্সাযতনানীতি ৱিপাকফস্সানং আকৰট্ঠেন আযতনানি. মনোপৱিচাৰাতি ৱিতক্কৱিচাৰপাদেহি অট্ঠাৰসসু ঠানেসু মনস্স উপৱিচাৰা.
পথৱীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পৰিপাচনধাতু. ৱাযোধাতূতি ৱিত্থম্ভনধাতু. আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু. ৱিঞ্ঞাণধাতূতি ৱিজাননধাতু. এৱমিদং ধাতুকম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতুং ৱট্টতি. ৱিত্থাৰতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৱট্টতি, ৱিত্থাৰতোৱ ৱট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো ছধাতুৱসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং উভযথাপি কথেতুং ৱট্টতি.
সঙ্খেপতো ছধাতুৱসেন কম্মট্ঠানং পৰিগ্গণ্হন্তোপি এৱং পৰিগ্গণ্হাতি – পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতূতি ইমানি চত্তাৰি মহাভূতানি, আকাসধাতু উপাদাৰূপং. একস্মিং চ উপাদাৰূপে দিট্ঠে সেসানি তেৱীসতি দিট্ঠানেৱাতি সল্লক্খেতব্বানি. ৱিঞ্ঞাণধাতূতি চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খাৰক্খন্ধোতি ইমে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা নাম. চত্তাৰি পন মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাৰূপং ৰূপক্খন্ধো নাম. তত্থ চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা নামং, ৰূপক্খন্ধো ৰূপন্তি নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱেযেৱ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৱা জীৱো ৱা নত্থীতি এৱং একস্স ভিক্খুনো সঙ্খেপতো ছধাতুৱসেন অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.
ৱিত্থাৰতো পৰিগ্গণ্হন্তো পন চত্তাৰি মহাভূতানি পৰিগ্গণ্হিত্ৱা আকাসধাতুপৰিগ্গহানুসাৰেন তেৱীসতি উপাদাৰূপানি পৰিগ্গণ্হাতি. অথ নেসং পচ্চযং উপপৰিক্খন্তো পুন চত্তাৰেৱ মহাভূতানি দিস্ৱা তেসু পথৱীধাতু ৱীসতিকোট্ঠাসা, আপোধাতু দ্ৱাদস, তেজোধাতু চত্তাৰো, ৱাযোধাতু ছকোট্ঠাসাতি কোট্ঠাসৱসেন সমোধানেত্ৱা দ্ৱাচত্তালীস মহাভূতানি চ ৱৱত্থপেত্ৱা তেসু তেৱীসতি উপাদাৰূপানি পক্খিপিত্ৱা পঞ্চসট্ঠি ৰূপানি ৱৱত্থপেতি. তানি চ ৱত্থুৰূপেন সদ্ধিং ছসট্ঠি হোন্তীতি ছসট্ঠি ৰূপানি পস্সতি. ৱিঞ্ঞাণধাতু পন লোকিযচিত্তৱসেন একাসীতি চিত্তানি. তানি সব্বানিপি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নাম হোতি. তেহি সহজাতা ৱেদনাদযোপি তত্তকাযেৱাতি একাসীতি ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, একাসীতি সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, একাসীতি চেতনা সঙ্খাৰক্খন্ধোতি ইমে চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা তেভূমকৱসেন গয্হমানা চতুৱীসাধিকানি তীণি ধম্মসতানি হোন্তীতি ইতি ইমে চ অৰূপধম্মা ছসট্ঠি চ ৰূপধম্মাতি সব্বেপি সমোধানেত্ৱা নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱেৱ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৱা জীৱো ৱা নত্থীতি নামৰূপৱসেন পঞ্চক্খন্ধে ৱৱত্থপেত্ৱা তেসং পচ্চযং পৰিযেসন্তো অৱিজ্জাপচ্চযা তণ্হাপচ্চযা কম্মপচ্চযা আহাৰপচ্চযাতি এৱং পচ্চযং দিস্ৱা ‘‘অতীতেপি ইমেহি পচ্চযেহি ইদং ৱট্টং পৱত্তিত্থ, অনাগতেপি এতেহি পচ্চযেহি পৱত্তিস্সতি, এতৰহিপি এতেহিযেৱ পৱত্ততী’’তি তীসু কালেসু কঙ্খং ৱিতৰিত্ৱা অনুক্কমেন পটিপজ্জমানো অৰহত্তং পাপুণাতি. এৱং ৱিত্থাৰতোপি ছধাতুৱসেন অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.
চক্খু ফস্সাযতনন্তি সুৱণ্ণাদীনং সুৱণ্ণাদিআকৰো ৱিয দ্ৱে চক্খুৱিঞ্ঞাণানি দ্ৱে সম্পটিচ্ছনানি তীণি সন্তীৰণানীতি ইমেহি সত্তহি ৱিঞ্ঞাণেহি সহজাতানং সত্তন্নং ফস্সানং সমুট্ঠানট্ঠেন আকৰোতি আযতনং. সোতং ফস্সাযতনন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. মনো ফস্সাযতনন্তি এত্থ পন দ্ৱাৱীসতি ৱিপাকফস্সা যোজেতব্বা. ইতি হিদং ছফস্সাযতনানং ৱসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতব্বং. সঙ্খেপতো তাৱ – এত্থ হি পুৰিমানি পঞ্চ আযতনানি উপাদাৰূপং, তেসু দিট্ঠেসু অৱসেসং উপাদাৰূপং দিট্ঠমেৱ হোতি. ছট্ঠং আযতনং চিত্তং, তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৱেদনাদযো সেসা তযো অৰূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চ অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.
চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং পস্সিত্ৱা. সোমনস্সট্ঠানিযন্তি সোমনস্সস্স কাৰণভূতং. উপৱিচৰতীতি তত্থ মনং চাৰেন্তো উপৱিচৰতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ ইট্ঠং ৱা হোতু অনিট্ঠং ৱা, যং ৰূপং দিস্ৱা সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং সোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৱা দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং দোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৱা উপেক্খা উপ্পজ্জতি, তং উপেক্খাট্ঠানিযং নামাতি ৱেদিতব্বং. সদ্দাদীসুপি এসেৱ নযো. ইতি ইদং সঙ্খেপতো কম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতুং ৱট্টতি. ৱিত্থাৰতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৱট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো অট্ঠাৰসমনোপৱিচাৰৱসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৱিত্থাৰতোপি কথেতুং ৱট্টতি.
তত্থ সঙ্খেপতো তাৱ – চক্খু সোতং ঘানং জিৱ্হা কাযো, ৰূপং সদ্দো গন্ধো ৰসোতি ইমানি নৱ উপাদাৰূপানি, তেসু দিট্ঠেসু সেসং উপাদাৰূপং দিট্ঠমেৱ হোতি. ফোট্ঠব্বং তীণি মহাভূতানি, তেহি দিট্ঠেহি চতুত্থং দিট্ঠমেৱ হোতি. মনো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তেন সহজাতা ৱেদনাদযো তযো অৰূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চ অৰহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৱেদিতব্বং.
অৰিযসচ্চানীতি অৰিযভাৱকৰানি, অৰিযপটিৱিদ্ধানি ৱা সচ্চানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং পদং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫২৯) পকাসিতং. ছন্নং, ভিক্খৱে, ধাতূনন্তি ইদং কিমত্থং আৰদ্ধং? সুখাৱবোধনত্থং. যস্স হি তথাগতো দ্ৱাদসপদং পচ্চযাৱট্টং কথেতুকামো হোতি, তস্স গব্ভাৱক্কন্তি ৱট্টং দস্সেতি. গব্ভাৱক্কন্তি ৱট্টস্মিং হি দস্সিতে কথেতুম্পি সুখং হোতি পৰং অৱবোধে উতুম্পীতি সুখাৱবোধনত্থং ইদমাৰদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ ছন্নং ধাতূনন্তি হেট্ঠা ৱুত্তানংযেৱ পথৱীধাতুআদীনং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. এতেন পচ্চযমত্তং দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ছধাতুপচ্চযা গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতী’’তি. কস্স ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন, কিং মাতু, উদাহু পিতূতি? ন মাতু ন পিতু, পটিসন্ধিগ্গণ্হনকসত্তস্সেৱ পন ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন গব্ভস্সাৱক্কন্তি নাম হোতি. গব্ভো চ নামেস নিৰযগব্ভো তিৰচ্ছানযোনিগব্ভো পেত্তিৱিসযগব্ভো মনুস্সগব্ভো দেৱগব্ভোতি নানপ্পকাৰো হোতি. ইমস্মিং পন ঠানে মনুস্সগব্ভো অধিপ্পেতো. অৱক্কন্তি হোতীতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি পাতুভাৱো হোতি, কথং হোতীতি? তিণ্ণং সন্নিপাতেন. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৱে, সন্নিপাতা গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি. কতমেসং তিণ্ণং? ইধ মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ ন উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. নেৱ তাৱ গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি. ইধ মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, নেৱ তাৱ গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতি. যতো চ খো, ভিক্খৱে, মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. এৱং তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্সাৱক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮).
ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপন্তি ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তট্ঠানে ৱত্থুদসকং কাযদসকং ভাৱদসকং তযো অৰূপিনো খন্ধাতি তেত্তিংস ধম্মা গহিতা, ইমস্মিং পন ‘‘ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধম্পি পক্খিপিত্ৱা গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে চতুত্তিংস ধম্মা গহিতাতি ৱেদিতব্বা. নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তিআদীহি যথেৱ ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপপাতুভাৱো দস্সিতো, এৱং নামৰূপে সতি সড়াযতনপাতুভাৱো, সড়াযতনে সতি ফস্সপাতুভাৱো, ফস্সে সতি ৱেদনাপাতুভাৱো দস্সিতো.
ৱেদিযমানস্সাতি এত্থ ৱেদনং অনুভৱন্তোপি ৱেদিযমানোতি ৱুচ্চতি জানন্তোপি. ‘‘ৱেদিযামহং, ভন্তে, ৱেদিযতীতি মং সঙ্ঘো ধাৰেতূ’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ১০২) এত্থ হি অনুভৱন্তো ৱেদিযমানো নাম, ‘‘সুখং ৱেদনং ৱেদিযমানো সুখং ৱেদনং ৱেদিযামীতি পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০; ৱিভ. ৩৬৩) এত্থ জানন্তো. ইধাপি জানন্তোৱ অধিপ্পেতো. ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি এৱং জানন্তস্স সত্তস্স ‘‘ইদং দুক্খং এত্তকং দুক্খং, নত্থি ইতো উদ্ধং দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞপেমি বোধেমি জানাপেমি. অযং দুক্খসমুদযোতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ দুক্খাদীসু অযং সন্নিট্ঠানকথা – ঠপেত্ৱা হি তণ্হং তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং নাম, তস্সেৱ পভাৱিকা পুব্বতণ্হা দুক্খসমুদযো নাম, তেসং দ্ৱিন্নম্পি সচ্চানং অনুপ্পত্তিনিৰোধো দুক্খনিৰোধো নাম, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা নাম. ইতি ভগৱা ওক্কন্তিযা সতি নামৰূপন্তি কথেন্তোপি ৱেদিযমানস্স জানমানস্সেৱ কথেসি, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি কথেন্তোপি, সড়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি কথেন্তোপি, ফস্সপচ্চযা ৱেদনাতি কথেন্তোপি, ৱেদিযমানস্স খো পনাহং, ভিক্খৱে, ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি, অযং দুক্খসমুদযোতি, অযং দুক্খনিৰোধোতি, অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি ৱেদিযমানস্স জানমানস্সেৱ কথেসি.
ইদানি তানি পটিপাটিযা ঠপিতানি সচ্চানি ৱিত্থাৰেন্তো কতমঞ্চ, ভিক্খৱেতিআদিমাহ. তং সব্বং সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৩৭) ৱিত্থাৰিতমেৱ. তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ ‘‘দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং যাযং তণ্হা পোনোব্ভৱিকা’’তি (ম. নি. ১.১৩৩; দী. নি. ২.৪০০; ৱিভ. ২০৩) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি পচ্চযাকাৰৱসেন. তত্থ চ দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং ‘‘যো তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো’’তি (ম. নি. ১.১৩৪; দী. নি. ২.৪০১; ৱিভ. ২০৪) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা’’তি পচ্চযাকাৰনিৰোধৱসেন.
তত্থ অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি অসেসৱিৰাগেন চ অসেসনিৰোধেন চ. উভযম্পেতং অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনমেৱ. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সঙ্খাৰানং অনুপ্পত্তিনিৰোধো হোতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ইমেহি পন পদেহি যং আগম্ম অৱিজ্জাদযো নিৰুজ্ঝন্তি, অত্থতো তং নিব্বানং দীপিতং হোতি. নিব্বানঞ্হি অৱিজ্জানিৰোধোতিপি সঙ্খাৰনিৰোধোতিপি এৱং তেসং তেসং ধম্মানং নিৰোধনামেন কথীযতি. কেৱলস্সাতি সকলস্স. দুক্খক্খন্ধস্সাতি ৱট্টদুক্খৰাসিস্স. নিৰোধো হোতীতি অপ্পৱত্তি হোতি. তত্থ যস্মা অৱিজ্জাদীনং নিৰোধো নাম খীণাকাৰোপি ৱুচ্চতি অৰহত্তম্পি নিব্বানম্পি, তস্মা ইধ খীণাকাৰদস্সনৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু অৰহত্তং, দ্ৱাদসসুযেৱ নিব্বানং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং. ইদং ৱুচ্চতীতি এত্থ নিব্বানমেৱ সন্ধায ইদন্তি ৱুত্তং. অট্ঠঙ্গিকোতি ন অট্ঠহি অঙ্গেহি ৱিনিমুত্তো অঞ্ঞো মগ্গো নাম অত্থি. যথা পন পঞ্চঙ্গিকং তূৰিযন্তি ৱুত্তে পঞ্চঙ্গমত্তমেৱ তূৰিযন্তি ৱুত্তং হোতি, এৱমিধাপি অট্ঠঙ্গিকমত্তমেৱ মগ্গো হোতীতি ৱেদিতব্বো. অনিগ্গহিতোতি ন নিগ্গহিতো. নিগ্গণ্হন্তো হি হাপেত্ৱা ৱা দস্সেতি ৱড্ঢেত্ৱা ৱা তং পৰিৱত্তেত্ৱা ৱা. তত্থ যস্মা চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি ‘‘ন ইমানি চত্তাৰি, দ্ৱে ৱা তীণি ৱা’’তি এৱং হাপেত্ৱাপি ‘‘পঞ্চ ৱা ছ ৱা’’তি এৱং ৱড্ঢেত্ৱাপি ‘‘ন ইমানি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, অঞ্ঞানেৱ চত্তাৰি অৰিযসচ্চানী’’তি দস্সেতুং ন সক্কা. তস্মা অযং ধম্মো অনিগ্গহিতো নাম. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.