৬. অপণ্ণকসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে অপণ্ণকপটিপদন্তি অৱিৰদ্ধপটিপদং একংসপটিপদং নিয্যানিকপটিপদং কাৰণপটিপদং সাৰপটিপদং মণ্ডপটিপদং অপচ্চনীকপটিপদং অনুলোমপটিপদং ধম্মানুধম্মপটিপদং পটিপন্নো হোতি, ন তক্কগ্গাহেন ৱা নযগ্গাহেন ৱা. এৱং গহেত্ৱা পটিপন্নো হি ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা উপাসকো ৱা উপাসিকা ৱা মনুস্সদেৱনিব্বানসম্পত্তীহি হাযতি পৰিহাযতি, অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো পন তাহি সম্পত্তীহি ন পৰিহাযতি. অতীতে কন্তাৰদ্ধানমগ্গং পটিপন্নেসু দ্ৱীসু সত্থৱাহেসু যক্খস্স ৱচনং গহেত্ৱা বালসত্থৱাহো সদ্ধিং সত্থেন অনযব্যসনং পত্তো, যক্খস্স ৱচনং অগ্গহেত্ৱা ‘‘উদকদিট্ঠট্ঠানে উদকং ছড্ডেস্সামা’’তি সত্থকে সঞ্ঞাপেত্ৱা মগ্গং পটিপন্নো পণ্ডিতসত্থৱাহো ৱিয. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে, দুতিযং আহু তক্কিকা;
এতদঞ্ঞায মেধাৱী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি. (জা. ১.১.১);
যোনি চস্স আৰদ্ধা হোতীতি এত্থ যোনীতি খন্ধকোট্ঠাসস্সপি কাৰণস্সপি পস্সাৱমগ্গস্সপি নামং. ‘‘চতস্সো খো ইমা, সাৰিপুত্ত, যোনিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫২) হি খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নাম. ‘‘যোনি হেসা ভূমিজ ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৬) কাৰণং. ‘‘ন চাহং ব্ৰাহ্মণং ব্ৰূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৱ’’ন্তি (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬) চ ‘‘তমেনং কম্মজৱাতা নিৱত্তিত্ৱা উদ্ধংপাদং অধোসিৰং সম্পৰিৱত্তেত্ৱা মাতু যোনিমুখে সম্পটিপাদেন্তী’’তি চ আদীসু পস্সাৱমগ্গো. ইধ পন কাৰণং অধিপ্পেতং. আৰদ্ধাতি পগ্গহিতা পৰিপুণ্ণা.
আসৱানং খযাযাতি এত্থ আসৱন্তীতি আসৱা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভু, ওকাসতো যাৱ ভৱগ্গা সৱন্তীতি ৱা আসৱা, এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকৰিত্ৱা পৱত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকৰণত্থো হি অযং আকাৰো. চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন মদিৰাদযো আসৱা, আসৱা ৱিযাতিপি আসৱা. লোকস্মিম্পি হি চিৰপাৰিৱাসিকা মদিৰাদযো আসৱাতি ৱুচ্চন্তি, যদি চ চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন আসৱা, এতেযেৱ ভৱিতুমৰহন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায, ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং ৱা সংসাৰদুক্খং সৱন্তি পসৱন্তীতিপি আসৱা. পুৰিমানি চেত্থ নিব্বচনানি যত্থ কিলেসা আসৱাতি আগচ্ছন্তি, তত্থ যুজ্জন্তি, পচ্ছিমং কম্মেপি. ন কেৱলঞ্চ কম্মকিলেসাযেৱ আসৱা, অপিচ খো নানপ্পকাৰা উপদ্দৱাপি. সুত্তেসু হি ‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৱ আসৱানং সংৱৰায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৱিৱাদমূলভূতা কিলেসা আসৱাতি আগতা.
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –
এত্থ তেভূমকং চ কম্মং অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি (পাৰা. ৩৯; অ. নি. ২.২০২-২৩০) এত্থ পৰূপৱাদৱিপ্পটিসাৰৱধবন্ধাদযো চেৱ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকাৰা উপদ্দৱা.
তে পনেতে আসৱা যত্থ যথা আগতা, তত্থ তথা ৱেদিতব্বা. এতে হি ৱিনযে তাৱ ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায, সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি (পাৰা. ৩৯; অ. নি. ২.২০২-২৩০) দ্ৱেধা আগতা. সড়াযতনে ‘‘তযো মে, আৱুসো, আসৱা কামাসৱো ভৱাসৱো অৱিজ্জাসৱো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিধা আগতা. অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু (চূড়নি. জতুকণ্ণিমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ৬৯; পটি. ম. ১.১০৭) অভিধম্মে (ধ. স. ১১০২-১১০৬; ৱিভ. ৯৩৭) চ তেযেৱ দিট্ঠাসৱেন সহ চতুধা আগতা. নিব্বেধিকপৰিযাযেন ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, আসৱা নিৰযগামিনিযা, অত্থি আসৱা তিৰচ্ছানযোনিগামিনিযা, অত্থি আসৱা পেত্তিৱিসযগামিনিযা, অত্থি আসৱা মনুস্সলোকগামিনিযা, অত্থি আসৱা দেৱলোকগামিনিযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চধা আগতা. কম্মমেৱ চেত্থ আসৱাতি ৱুত্তং. ছক্কনিপাতে ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, আসৱা সংৱৰাপহাতব্বা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ছধা আগতা. সব্বাসৱপৰিযাযে (ম. নি. ১.১৪ আদযো) তেযেৱ দস্সনেন পহাতব্বেহি সদ্ধিং সত্তধা আগতা. ইধ পন অভিধম্মনযেন চত্তাৰো আসৱা অধিপ্পেতাতি ৱেদিতব্বা.
খযাযাতি এত্থ পন আসৱানং সৰসভেদোপি খীণাকাৰোপি মগ্গফলনিব্বানানিপি ‘‘আসৱক্খযো’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘যো আসৱানং খযো ৱযো ভেদো পৰিভেদো অনিচ্চতা অন্তৰধান’’ন্তি এত্থ হি আসৱানং সৰসভেদো ‘‘আসৱক্খযো’’তি ৱুত্তো. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৱে, পস্সতো আসৱানং খযং ৱদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫; সং. নি. ২.২৩; ইতিৱু. ১০২) এত্থ আসৱপ্পহানং আসৱানং অচ্চন্তক্খযো অসমুপ্পাদো খীণাকাৰো নত্থিভাৱো ‘‘আসৱক্খযো’’তি ৱুত্তো.
‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসাৰিনো;
খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা’’তি. (ইতিৱু. ৬২) –
এত্থ মগ্গো ‘‘আসৱক্খযো’’তি ৱুত্তো. ‘‘আসৱানং খযা সমণো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৩৮) এত্থ ফলং.
‘‘পৰৱজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;
আসৱা তস্স ৱড্ঢন্তি, আৰা সো আসৱক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩) –
এত্থ নিব্বানং. ইমস্মিং পন সুত্তে ফলং সন্ধায ‘‘আসৱানং খযাযা’’তি আহ, অৰহত্তফলত্থাযাতি অত্থো.
ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰোতি মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্ৰিযেসু পিহিতদ্ৱাৰো. ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ভোজনস্মিং পমাণঞ্ঞূ, পটিগ্গহণপৰিভোগপচ্চৱেক্খণমত্তং জানাতি পজানাতীতি অত্থো. জাগৰিযং অনুযুত্তোতি ৰত্তিন্দিৱং ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু জাগৰণভাৱং অনুযুত্তো, জাগৰণেযেৱ যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো.
এৱং মাতিকং ঠপেত্ৱা ইদানি তমেৱ ঠপিতপটিপাটিযা ৱিভজন্তো কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খূতিআদিমাহ. তত্থ চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতিআদীনং অত্থো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৫) ৱিত্থাৰিতো, তথা পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি নেৱ দৱাযাতিআদীনং (ৱিসুদ্ধি. ১.১৮). আৱৰণীযেহি ধম্মেহীতি পঞ্চহি নীৱৰণেহি ধম্মেহি. নীৱৰণানি হি চিত্তং আৱৰিত্ৱা তিট্ঠন্তি, তস্মা আৱৰণীযা ধম্মাতি ৱুচ্চন্তি. সীহসেয্যং কপ্পেতীতি সীহো ৱিয সেয্যং কপ্পেতি. পাদে পাদং অচ্চাধাযাতি ৱামপাদং দক্খিণপাদে অতিআধায. সমং ঠপিতে হি পাদে জাণুকেন জাণুকং গোপ্ফকেন চ গোপ্ফকং ঘটীযতি, ততো ৱেদনা উট্ঠহন্তি. তস্মা তস্স দোসস্স পৰিৱজ্জনত্থং থোকং অতিক্কমিত্ৱা এস পাদং ঠপেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পাদে পাদং অচ্চাধাযা’’তি.
সতো সম্পজানোতি সতিযা চেৱ সম্পজঞ্ঞেন চ সমন্নাগতো. কথং পনেস নিদ্দাযন্তো সতো সম্পজানো নাম হোতীতি? পুৰিমপ্পৱত্তিৱসেন. অযং হি চঙ্কমে চঙ্কমন্তো নিদ্দায ওক্কমনভাৱং ঞত্ৱা পৱত্তমানং কম্মট্ঠানং ঠপেত্ৱা মঞ্চে ৱা ফলকে ৱা নিপন্নো নিদ্দং উপগন্ত্ৱা পুন পবুজ্ঝমানো কম্মট্ঠানং ঠিতট্ঠানে গণ্হন্তোযেৱ পবুজ্ঝতি. তস্মা নিদ্দাযন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতি. অযং তাৱ মূলকম্মট্ঠানে নযোৱ. পৰিগ্গহকম্মট্ঠানৱসেনাপি পনেস সতো সম্পজানো নাম হোতি. কথং? অযং হি চঙ্কমন্তো নিদ্দায ওক্কমনভাৱং ঞত্ৱা পাসাণফলকে ৱা মঞ্চে ৱা দক্খিণেন পস্সেন নিপজ্জিত্ৱা পচ্চৱেক্খতি – ‘‘অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে পতিট্ঠিতো, অচেতনো মঞ্চো অচেতনায পথৱিযা, অচেতনা পথৱী অচেতনে উদকে, অচেতনং উদকং অচেতনে ৱাতে, অচেতনো ৱাতো অচেতনে আকাসে পতিট্ঠিতো. তত্থ আকাসম্পি ‘অহং ৱাতং উক্খিপিত্ৱা ঠিত’ন্তি ন জানাতি, ৱাতোপি ‘অহং আকাসে পতিট্ঠিতো’তি ন জানাতি. তথা ৱাতো ন জানাতি. ‘অহং উদকং উক্খিপিত্ৱা ঠিতো’তি…পে… মঞ্চো ন জানাতি, ‘অহং কাযং উক্খিপিত্ৱা ঠিতো’তি, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে পতিট্ঠিতো’তি. ন হি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগো ৱা সমন্নাহাৰো ৱা মনসিকাৰো ৱা চেতনা ৱা পত্থনা ৱা অত্থী’’তি. তস্স এৱং পচ্চৱেক্খতো তং পচ্চৱেক্খণচিত্তং ভৱঙ্গে ওতৰতি. এৱং নিদ্দাযন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতীতি.
উট্ঠানসঞ্ঞং মনসিকৰিত্ৱাতি ‘‘এত্তকং ঠানং গতে চন্দে ৱা তাৰকায ৱা উট্ঠহিস্সামী’’তি উট্ঠানকালপৰিচ্ছেদিকং সঞ্ঞং মনসিকৰিত্ৱা, চিত্তে ঠপেত্ৱাতি অত্থো. এৱং কৰিত্ৱা সযিতো হি যথাপৰিচ্ছিন্নেযেৱ কালে উট্ঠহতি.