২. অধিকৰণৱগ্গৱণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে বলানীতি কেনট্ঠেন বলানি. অকম্পিযট্ঠেন বলানি নাম, তথা দুৰভিভৱনট্ঠেন অনজ্ঝোমদ্দনট্ঠেন চ. পটিসঙ্খানবলন্তি পচ্চৱেক্খণবলং. ভাৱনাবলন্তি ব্ৰূহনবলং ৱড্ঢনবলং. সুদ্ধং অত্তানন্তি ইদং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. তত্ৰাতি তেসু দ্ৱীসু বলেসু. যমিদন্তি যং ইদং. সেখানমেতং বলন্তি সত্তন্নং সেখানং ঞাণবলমেতং. সেখঞ্হি সো, ভিক্খৱে, বলং আগম্মাতি সত্তন্নং সেখানং ঞাণবলং আৰব্ভ সন্ধায পটিচ্চ. পজহতীতি মগ্গেন পজহতি. পহাযাতি ইমিনা পন ফলং কথিতং. যং পাপন্তি যং পাপকং লামকং. যস্মা পনেতানি দ্ৱেপি ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, তস্মা এত্থ এতদগ্গং নাগতন্তি ৱেদিতব্বং.
১২. দুতিযে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতীতিআদীসু অযং হেট্ঠা অনাগতানং পদানং ৱসেন অত্থৱণ্ণনা – ৱিৱেকনিস্সিতন্তি ৱিৱেকং নিস্সিতং. ৱিৱেকোতি ৱিৱিত্ততা. স্ৱাযং তদঙ্গৱিৱেকো ৱিক্খম্ভন-সমুচ্ছেদ-পটিপ্পস্সদ্ধি-নিস্সৰণৱিৱেকোতি পঞ্চৱিধো. তস্মিং পঞ্চৱিধে ৱিৱেকে. ৱিৱেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং, সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং, নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতঞ্চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতীতি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. তথা হি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৱনানুযুত্তো যোগী ৱিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৱিৱেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং, মগ্গকালে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৱিৱেকনিস্সিতং, আৰম্মণতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি. পঞ্চৱিধৱিৱেকনিস্সিতম্পীতি একে. তে হি ন কেৱলং বলৱৱিপস্সনামগ্গফলক্খণেসুযেৱ বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধৰন্তি, ৱিপস্সনাপাদককসিণজ্ঝানআনাপানাসুভব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানেসুপি উদ্ধৰন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচৰিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৱত্তিক্খণে কিচ্চতো এৱ ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং. যথা চ ‘‘ৱিপস্সনাক্খণে অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতম্পি ভাৱেতী’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. এস নযো ৱিৰাগনিস্সিতন্তিআদীসু. ৱিৱেকত্থা এৱ হি ৱিৰাগাদযো.
কেৱলং হেত্থ ৱোস্সগ্গো দুৱিধো পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৱোস্সগ্গো চাতি. তত্থ পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গোতি ৱিপস্সনাক্খণে চ তদঙ্গৱসেন, মগ্গক্খণে চ সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসপ্পহানং. পক্খন্দনৱোস্সগ্গোতি ৱিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৱেন, মগ্গক্খণে পন আৰম্মণকৰণেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকে অত্থৱণ্ণনানযে ৱট্টতি. তথা হি অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো যথাৱুত্তেন পকাৰেন কিলেসে পৰিচ্চজতি, নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি. ৱোস্সগ্গপৰিণামিন্তি ইমিনা পন সকলেন ৱচনেন ৱোস্সগ্গত্থং পৰিণমন্তং পৰিণতঞ্চ, পৰিপচ্চন্তং পৰিপক্কঞ্চাতি ইদং ৱুত্তং হোতি. অযঞ্হি বোজ্ঝঙ্গভাৱনানুযুত্তো ভিক্খু যথা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কিলেসপৰিচ্চাগৱোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৱোস্সগ্গত্থঞ্চ পৰিপচ্চতি, যথা চ পৰিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৱেতীতি. এস নযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসু.
ইধ পন নিব্বানংযেৱ সব্বসঙ্খতেহি ৱিৱিত্তত্তা ৱিৱেকো, সব্বেসং ৱিৰাগভাৱতো ৱিৰাগো, নিৰোধভাৱতো নিৰোধোতি ৱুত্তং. মগ্গো এৱ চ ৱোস্সগ্গপৰিণামী, তস্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তিযা ৱিৱেকনিস্সিতং, তথা ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং. তঞ্চ খো অৰিযমগ্গক্খণুপ্পত্তিযা কিলেসানং সমুচ্ছেদতো পৰিচ্চাগভাৱেন চ নিব্বানপক্খন্দনভাৱেন চ পৰিণতং পৰিপক্কন্তি অযমেৱ অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসু. ইতি ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা. ইমেসুপি দ্ৱীসু বলেসু এতদগ্গভাৱো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
১৩. ততিযে ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতিআদীনং চতুন্নং ঝানানং পাড়িঅত্থো চ ভাৱনানযো চ সব্বো সব্বাকাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৬৯-৭০) ৱিত্থাৰিতোযেৱ. ইমানি পন চত্তাৰি ঝানানি একো ভিক্খু চিত্তেকগ্গত্থায ভাৱেতি, একো ৱিপস্সনাপাদকত্থায, একো অভিঞ্ঞাপাদকত্থায, একো নিৰোধপাদকত্থায, একো ভৱৱিসেসত্থায. ইধ পন তানিপি ৱিপস্সনাপাদকানি অধিপ্পেতানি. অযং হি ভিক্খু ইমানি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা হেতুপচ্চযপৰিগ্গহং কত্ৱা সপ্পচ্চযং নামৰূপঞ্চ ৱৱত্থপেত্ৱা ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি. এৱমেতানি ঝানানি লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানেৱ কথিতানি. ইমস্মিম্পি বলদ্ৱযে এতদগ্গভাৱো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
১৪. চতুত্থে সংখিত্তেন চ ৱিত্থাৰেন চাতি সংখিত্তধম্মদেসনা ৱিত্থাৰধম্মদেসনা চাতি দ্ৱেযেৱ ধম্মদেসনাতি দস্সেতি. তত্থ মাতিকং উদ্দিসিত্ৱা কথিতা দেসনা সংখিত্তদেসনা নাম. তমেৱ মাতিকং ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা কথিতা ৱিত্থাৰদেসনা নাম. মাতিকং ৱা ঠপেত্ৱাপি অট্ঠপেত্ৱাপি ৱিত্থাৰতো ৱিভজিত্ৱা কথিতা ৱিত্থাৰদেসনা নাম. তাসু সংখিত্তদেসনা নাম মহাপঞ্ঞস্স পুগ্গলস্স ৱসেন কথিতা, ৱিত্থাৰদেসনা নাম মন্দপঞ্ঞস্স. মহাপঞ্ঞস্স হি ৱিত্থাৰদেসনা অতিপপঞ্চো ৱিয হোতি. মন্দপঞ্ঞস্স সঙ্খেপদেসনা সসকস্স উপ্পতনং ৱিয হোতি, নেৱ অন্তং ন কোটিং পাপুণিতুং সক্কোতি. সঙ্খেপদেসনা চ উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স ৱসেন কথিতা, ৱিত্থাৰদেসনা ইতৰেসং তিণ্ণং ৱসেন. সকলম্পি হি তেপিটকং সঙ্খেপদেসনা ৱিত্থাৰদেসনাতি এত্থেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.
১৫. পঞ্চমে যস্মিং, ভিক্খৱে, অধিকৰণেতি ৱিৱাদাধিকৰণং, অনুৱাদাধিকৰণং, আপত্তাধিকৰণং, কিচ্চাধিকৰণন্তি ইমেসং চতুন্নং অধিকৰণানং যস্মিং অধিকৰণে. আপন্নো চ ভিক্খূতি আপত্তিং আপন্নো ভিক্খু চ. তস্মেতন্তি তস্মিং এতং. দীঘত্তাযাতি দীঘং অদ্ধানং তিট্ঠনত্থায. খৰত্তাযাতি দাস-কোণ্ড-চণ্ডাল-ৱেনাতি এৱং খৰৱাচাপৱত্তনত্থায. ৱাড়ত্তাযাতি পাণি লেড্ডুদণ্ডাদীহি পহৰণৱসেন কক্খড়ভাৱত্থায. ভিক্খূ চ ন ফাসুং ৱিহৰিস্সন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদাপন্নে ভিক্খুসঙ্ঘে যেপি উদ্দেসং ৱা পৰিপুচ্ছং ৱা গহেতুকামা পধানং ৱা অনুযুঞ্জিতুকামা, তে ফাসুং ন ৱিহৰিস্সন্তি. ভিক্খুসঙ্ঘস্মিং হি উপোসথপৱাৰণায ঠিতায উদ্দেসাদীহি অত্থিকা উদ্দেসাদীনি গহেতুং ন সক্কোন্তি, ৱিপস্সকানং চিত্তুপ্পাদো ন একগ্গো হোতি, ততো ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং ন সক্কোন্তি. এৱং ভিক্খূ চ ন ফাসুং ৱিহৰিস্সন্তি. ন দীঘত্তাযাতিআদীসু ৱুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৱং পচ্চৱেক্খতি. অকুসলং আপন্নোতি এত্থ অকুসলন্তি আপত্তি অধিপ্পেতা, আপত্তিং আপন্নোতি অত্থো. কঞ্চিদেৱ দেসন্তি ন সব্বমেৱ আপত্তিং, আপত্তিযা পন কঞ্চিদেৱ দেসং অঞ্ঞতৰং আপত্তিন্তি অত্থো. কাযেনাতি কৰজকাযেন. অনত্তমনোতি অতুট্ঠচিত্তো. অনত্তমনৱাচন্তি অতুট্ঠৱাচং. মমেৱাতি মংযেৱ. তত্থাতি তস্মিং অধিকৰণে. অচ্চযো অচ্চগমাতি অপৰাধো অতিক্কমিত্ৱা মদ্দিত্ৱা গতো, অহমেৱেত্থ অপৰাধিকো. সুঙ্কদাযকংৱ ভণ্ডস্মিন্তি যথা সুঙ্কট্ঠানং পৰিহৰিত্ৱা নীতে ভণ্ডস্মিং সুঙ্কদাযকং অপৰাধো অভিভৱতি, সো চ তত্থ অপৰাধিকো হোতি, ন ৰাজানো ন ৰাজপুৰিসাতি অত্থো.
ইদং ৱুত্তং হোতি – যো হি ৰঞ্ঞা ঠপিতং সুঙ্কট্ঠানং পৰিহৰিত্ৱা ভণ্ডং হৰতি, তং সহ ভণ্ডসকটেন আনেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেন্তি. তত্থ নেৱ সুঙ্কট্ঠানস্স দোসো অত্থি, ন ৰঞ্ঞো ন ৰাজপুৰিসানং, পৰিহৰিত্ৱা গতস্সেৱ পন দোসো, এৱমেৱং যং সো ভিক্খু আপত্তিং আপন্নো, তত্থ নেৱ আপত্তিযা দোসো, ন চোদকস্স. তীহি পন কাৰণেহি তস্সেৱ ভিক্খুনো দোসো. তস্স হি আপত্তিং আপন্নভাৱেনপি দোসো, চোদকে অনত্তমনতাযপি দোসো, অনত্তমনস্স সতো পৰেসং আৰোচনেনপি দোসো. চোদকস্স পন যং সো তং আপত্তিং আপজ্জন্তং অদ্দস, তত্থ দোসো নত্থি. অনত্তমনতায চোদনায পন দোসো. তম্পি অমনসিকৰিত্ৱা অযং ভিক্খু অত্তনোৱ দোসং পচ্চৱেক্খন্তো ‘‘ইতি মমেৱ তত্থ অচ্চযো অচ্চগমা সুঙ্কদাযকংৱ ভণ্ডস্মি’’ন্তি এৱং পটিসঞ্চিক্খতীতি অত্থো. দুতিযৱাৰে চোদকস্স অনত্তমনতা চ অনত্তমনতায চোদিতভাৱো চাতি দ্ৱে দোসা, তেসং ৱসেন ‘‘অচ্চযো অচ্চগমা’’তি এত্থ যোজনা কাতব্বা. সেসমেত্থ উত্তানমেৱাতি.
১৬. ছট্ঠে অঞ্ঞতৰোতি একো অপাকটনামো ব্ৰাহ্মণো. যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি যেনাতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনং. তস্মা যত্থ ভগৱা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. যেন ৱা কাৰণেন ভগৱা দেৱমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কাৰণেন উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কাৰণেন ভগৱা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহাৰুক্খো ৱিয. উপসঙ্কমীতি গতোতি ৱুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৱাতি উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপনং. অথ ৱা এৱং গতো ততো আসন্নতৰং ঠানং ভগৱতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৱাতিপি ৱুত্তং হোতি.
ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদীতি যথা চ খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো ভগৱা তেন, এৱং সোপি ভগৱতা সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসি, সীতোদকং ৱিয উণ্হোদকেন সম্মোদিতং একীভাৱং অগমাসি. যায চ ‘‘কচ্চি, ভো গোতম, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ভোতো গোতমস্স চ সাৱকানঞ্চ অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰো’’তিআদিকায কথায সম্মোদি, তং পীতিপামোজ্জসঙ্খাতস্স সম্মোদস্স জননতো সম্মোদিতুং যুত্তভাৱতো চ সম্মোদনীযং, অত্থব্যঞ্জনমধুৰতায সুচিৰম্পি কালং সাৰেতুং নিৰন্তৰং পৱত্তেতুং অৰহৰূপতো সৰিতব্বভাৱতো চ সাৰণীযং. সুয্যমানসুখতো ৱা সম্মোদনীযং, অনুস্সৰিযমানসুখতো সাৰণীযং, তথা ব্যঞ্জনপৰিসুদ্ধতায সম্মোদনীযং, অত্থপৰিসুদ্ধতায সাৰণীযন্তি এৱং অনেকেহি পৰিযাযেহি সম্মোদনীযং সাৰণীযং কথং ৱীতিসাৰেত্ৱা পৰিযোসাপেত্ৱা নিট্ঠপেত্ৱা যেনত্থেন আগতো, তং পুচ্ছিতুকামো একমন্তং নিসীদি.
একমন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি, তথা নিসীদীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৱা এতং উপযোগৱচনং. নিসীদীতি উপাৱিসি. পণ্ডিতা হি পুৰিসা গৰুট্ঠানীযং উপসঙ্কমিত্ৱা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি. অযঞ্চ নেসং অঞ্ঞতৰো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.
কথং নিসিন্নো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা. সেয্যথিদং – অতিদূৰং, অচ্চাসন্নং, উপৰিৱাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং অতিপচ্ছাতি. অতিদূৰে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং কৰোতি. উপৰিৱাতে নিসিন্নো সৰীৰগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগাৰৱং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৱং পসাৰেত্ৱা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা নিসীদি. তেন ৱুত্তং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.
এতদৱোচাতি দুৱিধা হি পুচ্ছা – অগাৰিকপুচ্ছা, অনগাৰিকপুচ্ছা চ. তত্থ ‘‘কিং, ভন্তে, কুসলং, কিং অকুসল’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৯৬) ইমিনা নযেন অগাৰিকপুচ্ছা আগতা. ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি (ম. নি. ৩.৮৬) ইমিনা নযেন অনগাৰিকপুচ্ছা. অযং পন অত্তনো অনুৰূপং অগাৰিকপুচ্ছং পুচ্ছন্তো এতং ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো’’তিআদিৱচনং অৱোচ. তত্থ হেতু পচ্চযোতি উভযম্পেতং কাৰণৱেৱচনমেৱ. অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাহেতূতি অধম্মচৰিযাসঙ্খাতায ৱিসমচৰিযায হেতু, তংকাৰণা তপ্পচ্চযাতি অত্থো. তত্ৰাযং পদত্থো – অধম্মস্স চৰিযা অধম্মচৰিযা, অধম্মকাৰণন্তি অত্থো. ৱিসমং চৰিযা, ৱিসমস্স ৱা কম্মস্স চৰিযাতি ৱিসমচৰিযা. অধম্মচৰিযা চ সা ৱিসমচৰিযা চাতি অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা. এতেনুপাযেন সুক্কপক্খেপি অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্থতো পনেত্থ অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা নাম দস অকুসলকম্মপথা, ধম্মচৰিযাসমচৰিযা নাম দস কুসলকম্মপথাতি ৱেদিতব্বা.
অভিক্কন্তং, ভো গোতমাতি এত্থ অযং অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দৰাভিৰূপঅব্ভনুমোদনেসু দিস্সতি. ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তিআদীসু (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৩; অ. নি. ৮.২০) হি খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততৰো চ পণীততৰো চা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দৰে.
‘‘কো মে ৱন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. –
আদীসু (ৱি. ৱ. ৮৫৭) অভিৰূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫০; পাৰা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধাপি অব্ভনুমোদনেযেৱ. যস্মা চ অব্ভনুমোদনে, তস্মা সাধু সাধু, ভো গোতমাতি ৱুত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
‘‘ভযে কোধে পসংসাযং, তুৰিতে কোতূহলচ্ছৰে;
হাসে সোকে পসাদে চ, কৰে আমেডিতং বুধো’’তি. –
ইমিনা চ লক্খণেন ইধ পসাদৱসেন পসংসাৱসেন চাযং দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. অথ ৱা অভিক্কন্তন্তি অভিক্কন্তং অতিইট্ঠং অতিমনাপং, অতিসুন্দৰন্তি ৱুত্তং হোতি.
তত্থ একেন অভিক্কন্তসদ্দেন দেসনং থোমেতি, একেন অত্তনো পসাদং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অভিক্কন্তং, ভো গোতম, যদিদং ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনা, অভিক্কন্তং যদিদং ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনং আগম্ম মম পসাদোতি. ভগৱতোযেৱ ৱা ৱচনং দ্ৱে দ্ৱে অত্থে সন্ধায থোমেতি – ভোতো গোতমস্স ৱচনং অভিক্কন্তং দোসনাসনতো, অভিক্কন্তং গুণাধিগমনতো, তথা সদ্ধাজননতো, পঞ্ঞাজননতো, সাত্থতো, সব্যঞ্জনতো, উত্তানপদতো, গম্ভীৰত্থতো, কণ্ণসুখতো, হদযঙ্গমতো, অনত্তুক্কংসনতো, অপৰৱম্ভনতো, কৰুণাসীতলতো, পঞ্ঞাৱদাততো, আপাথৰমণীযতো, ৱিমদ্দক্খমতো, সুয্যমানসুখতো, ৱীমংসিযমানহিততোতি এৱমাদীহি যোজেতব্বং.
ততো পৰম্পি চতূহি উপমাহি দেসনংযেৱ থোমেতি. তত্থ নিক্কুজ্জিতন্তি অধোমুখঠপিতং, হেট্ঠামুখজাতং ৱা. উক্কুজ্জেয্যাতি উপৰিমুখং কৰেয্য. পটিচ্ছন্নন্তি তিণপণ্ণাদিছাদিতং. ৱিৱৰেয্যাতি উগ্ঘাটেয্য. মূড়্হস্সাতি দিসামূড়্হস্স. মগ্গং আচিক্খেয্যাতি হত্থে গহেত্ৱা ‘‘এস মগ্গো’’তি ৱদেয্য. অন্ধকাৰেতি কাড়পক্খচাতুদ্দসীঅড্ঢৰত্তঘনৱনসণ্ডমেঘপটলেহি চতুৰঙ্গে তমে. অযং তাৱ অনুত্তানপদত্থো.
অযং পন অধিপ্পাযযোজনা – যথা কোচি নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্য, এৱং সদ্ধম্মৱিমুখং অসদ্ধম্মে পতিতং মং অসদ্ধম্মা ৱুট্ঠাপেন্তেন, যথা পটিচ্ছন্নং ৱিৱৰেয্য, এৱং কস্সপস্স ভগৱতো সাসনন্তৰধানতো পভুতি মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্নং সাসনং ৱিৱৰন্তেন, যথা মূড়্হস্স মগ্গং আচিক্খেয্য, এৱং কুম্মগ্গমিচ্ছামগ্গপ্পটিপন্নস্স মে সগ্গমোক্খমগ্গং আৱিকৰোন্তেন, যথা অন্ধকাৰে তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য, এৱং মোহন্ধকাৰে নিমুগ্গস্স মে বুদ্ধাদিৰতনৰূপানি অপস্সতো তপ্পটিচ্ছাদকমোহন্ধকাৰৱিদ্ধংসকদেসনাপজ্জোতধাৰণেন ময্হং ভোতা গোতমেন এতেহি পৰিযাযেহি পকাসিতত্তা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতোতি.
এৱং দেসনং থোমেত্ৱা ইমায দেসনায ৰতনত্তযে পসন্নচিত্তো পসন্নাকাৰং কৰোন্তো এসাহন্তিআদিমাহ. তত্থ এসাহন্তি এসো অহং. ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামীতি ভৱং মে গোতমো সৰণং পৰাযণং অঘস্স তাতা হিতস্স চ ৱিধাতাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ভৱন্তং গোতমং গচ্ছামি ভজামি সেৱামি পযিৰুপাসামি, এৱং ৱা জানামি বুজ্ঝামীতি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতি অত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থো. তস্মা গচ্ছামীতি ইমস্স জানামি বুজ্ঝামীতি অযমত্থো ৱুত্তো. ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চাতি এত্থ পন অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিৰোধে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চ চতূসু অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতীতি ধম্মো. সো অত্থতো অৰিযমগ্গো চেৱ নিব্বানঞ্চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪) ৱিত্থাৰো. ন কেৱলঞ্চ অৰিযমগ্গো চেৱ নিব্বানঞ্চ, অপিচ খো অৰিযফলেহি সদ্ধিং পৰিযত্তিধম্মোপি. ৱুত্তঞ্হেতং ছত্তমাণৱকৱিমানে –
‘‘ৰাগৱিৰাগমনেজমসোকং, ধম্মমসঙ্খতমপ্পটিকূলং;
মধুৰমিমং পগুণং সুৱিভত্তং, ধম্মমিমং সৰণত্থমুপেহী’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৮৭);
এত্থ ৰাগৱিৰোগোতি মগ্গো কথিতো. অনোজমসোকন্তি ফলং. ধম্মমসঙ্খতন্তি নিব্বানং. অপ্পটিকূলং মধুৰমিমং পগুণং সুৱিভত্তন্তি পিটকত্তযেন ৱিভত্তা সব্বধম্মক্খন্ধাতি. দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতোতি সঙ্ঘো. সো অত্থতো অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহো. ৱুত্তঞ্হেতং তস্মিযেৱ ৱিমানে –
‘‘যত্থ চ দিন্নমহপ্ফলমাহু, চতূসু সুচীসু পুৰিসযুগেসু;
অট্ঠ চ পুগ্গলধম্মদসা তে, সঙ্ঘমিমং সৰণত্থমুপেহী’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৮৮);
ভিক্খূনং সঙ্ঘো ভিক্খুসঙ্ঘো. এত্তাৱতা ব্ৰাহ্মণো তীণি সৰণগমনানি পটিৱেদেসি.
ইদানি তেসু সৰণগমনেসু কোসল্লত্থং সৰণং, সৰণগমনং, যো চ সৰণং গচ্ছতি, সৰণগমনপ্পভেদো, সৰণগমনফলং, সংকিলেসো, ভেদোতি অযং ৱিধি ৱেদিতব্বো.
সেয্যথিদং – পদত্থতো তাৱ হিংসতীতি সৰণং, সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিপৰিকিলেসং হনতি ৱিনাসেতীতি অত্থো, ৰতনত্তযস্সেৱেতং অধিৱচনং. অথ ৱা হিতে পৱত্তনেন অহিতা চ নিৱত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি বুদ্ধো, ভৱকন্তাৰা উত্তাৰণেন লোকস্স অস্সাসদানেন চ ধম্মো, অপ্পকানম্পি কাৰানং ৱিপুলফলপটিলাভকৰণেন সঙ্ঘো. তস্মা ইমিনাপি পৰিযাযেন ৰতনত্তযং সৰণং. তপ্পসাদতগ্গৰুতাহি ৱিহতকিলেসো তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং. তংসমঙ্গীসত্তো সৰণং গচ্ছতি, ৱুত্তপ্পকাৰেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এতানি মে তীণি ৰতনানি সৰণং, এতানি পৰাযণ’’ন্তি এৱং উপেতীতি অত্থো. এৱং তাৱ সৰণং সৰণগমনং যো চ সৰণং গচ্ছতি ইদং তযং ৱেদিতব্বং.
সৰণগমনপ্পভেদে পন দুৱিধং সৰণগমনং লোকুত্তৰং লোকিযঞ্চাতি. তত্থ লোকুত্তৰং দিট্ঠসচ্চানং মগ্গক্খণে সৰণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন আৰম্মণতো নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱা কিচ্চতো সকলেপি ৰতনত্তযে ইজ্ঝতি. লোকিযং পুথুজ্জনানং সৰণগমনুপক্কিলেসৱিক্খম্ভনেন আৰম্মণতো বুদ্ধাদিগুণাৰম্মণং হুত্ৱা ইজ্ঝতি. তং অত্থতো বুদ্ধাদীসু ৱত্থূসু সদ্ধাপটিলাভো, সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠি দসসু পুঞ্ঞকিৰিযাৱত্থূসু দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৱুচ্চতি.
তযিদং চতুধা পৱত্ততি অত্তসন্নিয্যাতনেন তপ্পৰাযণতায সিস্সভাৱূপগমনেন পণিপাতেনাতি. তত্থ অত্তসন্নিয্যাতনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং অত্তানং বুদ্ধস্স নিয্যাতেমি, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্সা’’তি এৱং বুদ্ধাদীনং অত্তপৰিচ্চজনং. তপ্পৰাযণতা নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং বুদ্ধপৰাযণো, ধম্মপৰাযণো, সঙ্ঘপৰাযণো ইতি মং ধাৰেথা’’তি এৱং তপ্পৰাযণভাৱো. সিস্সভাৱূপগমনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং বুদ্ধস্স অন্তেৱাসিকো, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্স ইতি মং ধাৰেথা’’তি এৱং সিস্সভাৱূপগমো. পণিপাতো নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৱা অহং অভিৱাদন-পচ্চুট্ঠান-অঞ্জলিকম্ম-সামীচিকম্মং বুদ্ধাদীনংযেৱ তিণ্ণং ৱত্থূনং কৰোমি ইতি মং ধাৰেথা’’তি এৱং বুদ্ধাদীসু পৰমনিপচ্চকাৰো. ইমেসঞ্হি চতুন্নম্পি আকাৰানং অঞ্ঞতৰম্পি কৰোন্তেন গহিতংযেৱ হোতি সৰণগমনং.
অপিচ ‘‘ভগৱতো অত্তানং পৰিচ্চজামি, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্স অত্তানং পৰিচ্চজামি, জীৱিতং পৰিচ্চজামি, পৰিচ্চত্তোযেৱ মে অত্তা, পৰিচ্চত্তংযেৱ মে জীৱিতং, জীৱিতপৰিযন্তিকং বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামি, বুদ্ধো মে সৰণং লেণং তাণ’’ন্তি এৱম্পি অত্তসন্নিয্যাতনং ৱেদিতব্বং. ‘‘সত্থাৰঞ্চ ৱতাহং পস্সেয্যং, ভগৱন্তমেৱ পস্সেয্যং, সুগতঞ্চ ৱতাহং পস্সেয্যং, ভগৱন্তমেৱ পস্সেয্যং, সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চ ৱতাহং পস্সেয্যং, ভগৱন্তমেৱ পস্সেয্য’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) এৱম্পি মহাকস্সপস্স সৰণগমনে ৱিয সিস্সভাৱূপগমনং দট্ঠব্বং.
‘‘সো অহং ৱিচৰিস্সামি, গামা গামং পুৰা পুৰং;
নমস্সমানো সম্বুদ্ধং, ধম্মস্স চ সুধম্মত’’ন্তি. (সু. নি. ১৯৪; সং. নি. ১.২৪৬);
এৱম্পি আড়ৱকাদীনং সৰণগমনং ৱিয তপ্পৰাযণতা ৱেদিতব্বা. ‘‘অথ খো ব্ৰহ্মাযু ব্ৰাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা ভগৱতো পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা ভগৱতো পাদানি মুখেন চ পৰিচুম্বতি, পাণীহি চ পৰিসম্বাহতি, নামঞ্চ সাৱেতি – ‘ব্ৰহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো; ব্ৰহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণো’’’তি (ম. নি. ২.৩৯৪) এৱম্পি পণিপাতো ৱেদিতব্বো.
সো পনেস ঞাতিভযাচৰিযদক্খিণেয্যৱসেন চতুব্বিধো হোতি. তত্থ দক্খিণেয্যপণিপাতেন সৰণগমনং হোতি, ন ইতৰেহি. সেট্ঠৱসেনেৱ হি সৰণং গণ্হাতি, সেট্ঠৱসেন চ ভিজ্জতি. তস্মা যো সাকিযো ৱা কোলিযো ৱা ‘‘বুদ্ধো অম্হাকং ঞাতকো’’তি ৱন্দতি, অগ্গহিতমেৱ হোতি সৰণং. যো ৱা ‘‘সমণো গোতমো ৰাজপূজিতো মহানুভাৱো অৱন্দিযমানো অনত্থম্পি কৰেয্যা’’তি ভযেন ৱন্দতি, অগ্গহিতমেৱ হোতি সৰণং. যো ৱা বোধিসত্তকালে ভগৱতো সন্তিকে কিঞ্চি উগ্গহিতং সৰমানো বুদ্ধকালে ৱা –
‘‘একেন ভোগে ভুঞ্জেয্য, দ্ৱীহি কম্মং পযোজযে;
চতুত্থঞ্চ নিধাপেয্য, আপদাসু ভৱিস্সতী’’তি. (দী. নি. ৩.২৬৫) –
এৱৰূপং অনুসাসনিং উগ্গহেত্ৱা ‘‘আচৰিযো মে’’তি ৱন্দতি, অগ্গহিতমেৱ হোতি সৰণং. যো পন ‘‘অযং লোকে অগ্গদক্খিণেয্যো’’তি ৱন্দতি, তেনেৱ গহিতং হোতি সৰণং.
এৱং গহিতসৰণস্স চ উপাসকস্স ৱা উপাসিকায ৱা অঞ্ঞতিত্থিযেসু পব্বজিতম্পি ঞাতিং ‘‘ঞাতকো মে অয’’ন্তি ৱন্দতো সৰণগমনং ন ভিজ্জতি, পগেৱ অপব্বজিতং. তথা ৰাজানং ভযৱসেন ৱন্দতো. সো হি ৰট্ঠপূজিতত্তা অৱন্দিযমানো অনত্থম্পি কৰেয্যাতি. তথা যং কিঞ্চি সিপ্পং সিক্খাপকং তিত্থিযং ‘‘আচৰিযো মে অয’’ন্তি ৱন্দতোপি ন ভিজ্জতীতি এৱং সৰণগমনপ্পভেদো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ লোকুত্তৰস্স সৰণগমনস্স চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি ৱিপাকফলং, সব্বদুক্খক্খযো আনিসংসফলং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সৰণং গতো;
চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. (ধ. প. ১৯০);
‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অৰিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং. (ধ. প. ১৯১);
‘‘এতং খো সৰণং খেমং, এতং সৰণমুত্তমং;
এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ১৯২);
অপিচ নিচ্চতো অনুপগমনাদিৱসেনপেতস্স আনিসংসফলং ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, সুখতো উপগচ্ছেয্য, কঞ্চি ধম্মং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, মাতৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, পিতৰং, অৰহন্তং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, পদুট্ঠচিত্তো তথাগতস্স লোহিতং উপ্পাদেয্য, সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৮-১৩০; অ. নি. ১.২৭২-২৭৭).
লোকিযস্স পন সৰণগমনস্স ভৱসম্পদাপি ভোগসম্পদাপি ফলমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে,
ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং,
দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি. (সং. নি. ১.৩৭);
অপৰম্পি ৱুত্তং –
‘‘অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো অসীতিযা দেৱতাসহস্সেহি সদ্ধিং যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং ঠিতং খো সক্কং দেৱানমিন্দং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৱোচ – ‘সাধু খো, দেৱানমিন্দ, বুদ্ধসৰণগমনং হোতি. বুদ্ধসৰণগমনহেতু খো দেৱানমিন্দ এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. তে অঞ্ঞে দেৱে দসহি ঠানেহি অধিগণ্হন্তি দিব্বেন আযুনা দিব্বেন ৱণ্ণেন সুখেন যসেন আধিপতেয্যেন দিব্বেহি ৰূপেহি সদ্দেহি গন্ধেহি ৰসেহি ফোট্ঠব্বেহী’’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১).
এসেৱ নযো ধম্মে সঙ্ঘে চ. অপিচ ৱেলামসুত্তাদিৱসেনাপি (অ. নি. ৯.২০ আদযো) সৰণগমনস্স ফলৱিসেসো ৱেদিতব্বো. এৱং সৰণগমনফলং ৱেদিতব্বং.
তত্থ লোকিযসৰণগমনং তীসু ৱত্থূসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণাদীহি সংকিলিস্সতি, ন মহাজুতিকং হোতি ন মহাৱিপ্ফাৰং. লোকুত্তৰস্স নত্থি সংকিলেসো. লোকিযস্স চ সৰণগমনস্স দুৱিধো ভেদো সাৱজ্জো অনৱজ্জো চ. তত্থ সাৱজ্জো অঞ্ঞসত্থাৰাদীসু অত্তসন্নিয্যাতনাদীহি হোতি, সো অনিট্ঠফলো. অনৱজ্জো কালকিৰিযায, সো অৱিপাকত্তা অফলো. লোকুত্তৰস্স পন নেৱত্থি ভেদো. ভৱন্তৰেপি হি অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং সত্থাৰং ন উদ্দিসতীতি এৱং সৰণগমনস্স সংকিলেসো চ ভেদো চ ৱেদিতব্বো.
উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতূতি মং ভৱং গোতমো ‘‘উপাসকো অয’’ন্তি এৱং ধাৰেতু, জানাতূতি অত্থো. উপাসকৱিধিকোসল্লত্থং পনেত্থ কো উপাসকো, কস্মা উপাসকোতি ৱুচ্চতি, কিমস্স সীলং, কো আজীৱো, কা ৱিপত্তি, কা সম্পত্তীতি ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং.
তত্থ কো উপাসকোতি যো কোচি সৰণগতো গহট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো খো, মহানাম, উপাসকো বুদ্ধং সৰণং গতো হোতি, ধম্মং সৰণং গতো, সঙ্ঘং সৰণং গতো হোতি. এত্তাৱতা খো, মহানাম, উপাসকো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৩৩).
কস্মা উপাসকোতি. ৰতনত্তযস্স উপাসনতো. সো হি বুদ্ধং উপাসতীতি উপাসকো. ধম্মং, সঙ্ঘং উপাসতীতি উপাসকোতি.
কিমস্স সীলন্তি. পঞ্চ ৱেৰমণিযো. যথাহ –
‘‘যতো খো, মহানাম, উপাসকো পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি, অদিন্নাদানা, কামেসুমিচ্ছাচাৰা, মুসাৱাদা, সুৰামেৰযমজ্জপ্পমাদট্ঠানা পটিৱিৰতো হোতি. এত্তাৱতা খো, মহানাম, উপাসকো সীলৱা হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৩৩).
কো আজীৱোতি. পঞ্চ মিচ্ছাৱণিজ্জা পহায ধম্মেন সমেন জীৱিককপ্পনং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৱে, ৱণিজ্জা উপাসকেন অকৰণীযা. কতমা পঞ্চ. সত্থৱণিজ্জা, সত্তৱণিজ্জা, মংসৱণিজ্জা, মজ্জৱণিজ্জা, ৱিসৱণিজ্জা. ইমা খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ ৱণিজ্জা উপাসকেন অকৰণীযা’’তি (অ. নি. ৫.১৭৭).
কা ৱিপত্তীতি. যা তস্সেৱ সীলস্স চ আজীৱস্স চ ৱিপত্তি, অযমস্স ৱিপত্তি. অপিচ যায এস চণ্ডালো চেৱ হোতি মলঞ্চ পতিকুট্ঠো চ, সাপি তস্স ৱিপত্তীতি ৱেদিতব্বা. তে চ অত্থতো অস্সদ্ধিযাদযো পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. যথাহ –
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো উপাসকো উপাসকচণ্ডালো চ হোতি উপাসকমলঞ্চ উপাসকপতিকুট্ঠো চ. কতমেহি পঞ্চহি? অস্সদ্ধো হোতি, দুস্সীলো হোতি, কোতূহলমঙ্গলিকো হোতি, মঙ্গলং পচ্চেতি নো কম্মং, ইতো চ বহিদ্ধা দক্খিণেয্যং পৰিযেসতি, তত্থ চ পুব্বকাৰং কৰোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৭৫).
কা সম্পত্তীতি. যা চস্স সীলসম্পদা চ আজীৱসম্পদা চ, সা সম্পত্তি. যে চস্স ৰতনভাৱাদিকৰা সদ্ধাদযো পঞ্চ ধম্মা. যথাহ –
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো উপাসকো উপাসকৰতনঞ্চ হোতি উপাসকপদুমঞ্চ উপাসকপুণ্ডৰীকঞ্চ. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো হোতি, সীলৱা হোতি, ন কোতূহলমঙ্গলিকো হোতি, কম্মং পচ্চেতি নো মঙ্গলং, ন ইতো বহিদ্ধা দক্খিণেয্যং গৱেসতি, ইধ চ পুব্বকাৰং কৰোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৭৫).
অজ্জতগ্গেতি এত্থ অযং অগ্গসদ্দো আদিকোটিকোট্ঠাসসেট্ঠেসু দিস্সতি. ‘‘অজ্জতগ্গে সম্ম, দোৱাৰিক, আৱৰামি দ্ৱাৰং নিগণ্ঠানং নিগণ্ঠীন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.৭০) হি আদিম্হি দিস্সতি. ‘‘তেনেৱ অঙ্গুলগ্গেন তং অঙ্গুলগ্গং পৰামসেয্য (কথা. ৪৪১). উচ্ছগ্গং ৱেড়গ্গ’’ন্তিআদীসু কোটিযং. ‘‘অম্বিলগ্গং ৱা মধুৰগ্গং ৱা তিত্তকগ্গং ৱা (সং. নি. ৫.৩৭৪), অনুজানামি, ভিক্খৱে, ৱিহাৰগ্গেন ৱা পৰিৱেণগ্গেন ৱা ভাজেতু’’ন্তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩১৮) কোট্ঠাসে. ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩৪) সেট্ঠে. ইধ পনাযং আদিম্হি দট্ঠব্বো. তস্মা অজ্জতগ্গেতি অজ্জতং আদিং কত্ৱাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অজ্জতন্তি অজ্জভাৱং. অজ্জদগ্গেতি ৱা পাঠো, দকাৰো পদসন্ধিকৰো, অজ্জ অগ্গং কত্ৱাতি অত্থো.
পাণুপেতন্তি পাণেহি উপেতং, যাৱ মে জীৱিতং পৱত্ততি, তাৱ উপেতং, অনঞ্ঞসত্থুকং তীহি সৰণগমনেহি সৰণং গতং উপাসকং কপ্পিযকাৰকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু জানাতু. অহঞ্হি সচেপি মে তিখিণেন অসিনা সীসং ছিন্দেয্য, নেৱ বুদ্ধং ‘‘ন বুদ্ধো’’তি ৱা ধম্মং ‘‘ন ধম্মো’’তি ৱা সঙ্ঘং ‘‘ন সঙ্ঘো’’তি ৱা ৱদেয্যন্তি এৱং অত্তসন্নিয্যাতনেন সৰণং গন্ত্ৱা চতূহি চ পচ্চযেহি পৱাৰেত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামীতি.
১৭. সত্তমে জাণুস্সোণীতি জাণুস্সোণিঠানন্তৰং কিৰ নামেকং ঠানন্তৰং, তং যেন কুলেন লদ্ধং, তং জাণুস্সোণিকুলন্তি ৱুচ্চতি. অযং তস্মিং কুলে জাতত্তা ৰঞ্ঞো সন্তিকে চ লদ্ধজাণুস্সোণিসক্কাৰত্তা জাণুস্সোণীতি ৱুচ্চতি. তেনুপসঙ্কমীতি ‘‘সমণো কিৰ গোতমো পণ্ডিতো ব্যত্তো বহুস্সুতো’’তি সুত্ৱা ‘‘সচে সো লিঙ্গৱিভত্তিকাৰকাদিভেদং জানিস্সতি, অম্হেহি ঞাতমেৱ জানিস্সতি, অঞ্ঞাতং কিং জানিস্সতি. ঞাতমেৱ কথেস্সতি, অঞ্ঞাতং কিং কথেস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা মানদ্ধজং পগ্গয্হ সিঙ্গং উক্খিপিত্ৱা মহাপৰিৱাৰেহি পৰিৱুতো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি. কতত্তা চ, ব্ৰাহ্মণ, অকতত্তা চাতি সত্থা তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো ইধ আগচ্ছন্তো ন জানিতুকামো অত্থগৱেসী হুত্ৱা আগতো, মানং পন পগ্গয্হ সিঙ্গং উক্খিপিত্ৱা আগতো. কিং নু খ্ৱস্স যথা পঞ্হস্স অত্থং জানাতি, এৱং কথিতে ৱড্ঢি ভৱিস্সতি, উদাহু যথা ন জানাতী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘যথা ন জানাতি, এৱং কথিতে ৱড্ঢি ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘কতত্তা চ, ব্ৰাহ্মণ, অকতত্তা চা’’তি আহ.
ব্ৰাহ্মণো তং সুত্ৱা ‘‘সমণো গোতমো কতত্তাপি অকতত্তাপি নিৰযে নিব্বত্তিং ৱদতি, ইদং উভযকাৰণেনাপি একট্ঠানে নিব্বত্তিযা কথিতত্তা দুজ্জানং মহন্ধকাৰং, নত্থি ময্হং এত্থ পতিট্ঠা. সচে পনাহং এত্তকেনেৱ তুণ্হী ভৱেয্যং, ব্ৰাহ্মণানং মজ্ঝে কথনকালেপি মং এৱং ৱদেয্যুং – ‘ত্ৱং সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং মানং পগ্গয্হ সিঙ্গং উক্খিপিত্ৱা গতোসি, একৱচনেনেৱ তুণ্হী হুত্ৱা কিঞ্চি ৱত্তুং নাসক্খি, ইমস্মিং ঠানে কস্মা কথেসী’তি. তস্মা পৰাজিতোপি অপৰাজিতসদিসো হুত্ৱা পুন সগ্গগমনপঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা কো নু খো, ভো গোতমাতি ইমং দুতিযপঞ্হং আৰভি.
এৱম্পি তস্স অহোসি – ‘‘উপৰিপঞ্হেন হেট্ঠাপঞ্হং জানিস্সামি, হেট্ঠাপঞ্হেন উপৰিপঞ্হ’’ন্তি. তস্মাপি ইমং পঞ্হং পুচ্ছি. সত্থা পুৰিমনযেনেৱ চিন্তেত্ৱা যথা ন জানাতি, এৱমেৱ কথেন্তো পুনপি ‘‘কতত্তা চ, ব্ৰাহ্মণ, অকতত্তা চা’’তি আহ. ব্ৰাহ্মণো তস্মিম্পি পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ‘‘অলং, ভো, ন ঈদিসস্স পুৰিসস্স সন্তিকং আগতেন অজানিত্ৱা গন্তুং ৱট্টতি, সকৱাদং পহায সমণং গোতমং অনুৱত্তিত্ৱা ময্হং অত্থং গৱেসিস্সামি, পৰলোকমগ্গং সোধেস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা সত্থাৰং আযাচন্তো ন খো অহন্তিআদিমাহ. অথস্স নিহতমানতং ঞত্ৱা সত্থা উপৰি দেসনং ৱড্ঢেন্তো তেন হি, ব্ৰাহ্মণাতিআদিমাহ. তত্থ তেন হীতি কাৰণনিদ্দেসো. যস্মা সংখিত্তেন ভাসিতস্স অত্থং অজানন্তো ৱিত্থাৰদেসনং যাচসি, তস্মাতি অত্থো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
১৮. অট্ঠমে আযস্মাতি পিযৱচনমেতং. আনন্দোতি তস্স থেৰস্স নামং. একংসেনাতি একন্তেন. অনুৱিচ্চাতি অনুপৱিসিত্ৱা. ৱিঞ্ঞূতি পণ্ডিতা. গৰহন্তীতি নিন্দন্তি, অৱণ্ণং ভাসন্তি. সেসমেত্থ নৱমে চ সব্বং উত্তানত্থমেৱ.
২০. দসমে দুন্নিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনন্তি উপ্পটিপাটিযা গহিতপাড়িপদমেৱ হি অত্থস্স ব্যঞ্জনত্তা ব্যঞ্জনন্তি ৱুচ্চতি. উভযমেতং পাড়িযাৱ নামং. অত্থো চ দুন্নীতোতি পৰিৱত্তেত্ৱা উপ্পটিপাটিযা গহিতা অট্ঠকথা. দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৱে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতীতি পৰিৱত্তেত্ৱা উপ্পটিপাটিযা গহিতায পাড়িযা অট্ঠকথা নাম দুন্নযা দুন্নীহাৰা দুক্কথা নাম হোতি. একাদসমে ৱুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
অধিকৰণৱগ্গো দুতিযো.