(১৫) ২. অট্ঠানপাড়ি-দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা

২৭৮. অপুব্বং অচৰিমন্তি এত্থ চক্কৰতনপাতুভাৱতো পুব্বে পুব্বং, তস্সেৱ অন্তৰধানতো পচ্ছা চৰিমং. তত্থ দ্ৱিধা চক্কৰতনস্স অন্তৰধানং হোতি চক্কৱত্তিনো কালকিৰিযায ৱা পব্বজ্জায ৱা. অন্তৰধাযমানঞ্চ পন তং কালকিৰিযতো ৱা পব্বজ্জতো ৱা সত্তমে দিৱসে অন্তৰধাযতি, ততো পৰং চক্কৱত্তিনো পাতুভাৱো অৱাৰিতো.

কস্মা পন একচক্কৱাড়ে দ্ৱে চক্কৱত্তিনো ন উপ্পজ্জন্তীতি? ৱিৱাদুপচ্ছেদতো, অচ্ছৰিযভাৱতো, চক্কৰতনস্স মহানুভাৱতো চ. দ্ৱীসু হি উপ্পজ্জন্তেসু ‘‘অম্হাকং ৰাজা মহন্তো, অম্হাকং ৰাজা মহন্তো’’তি ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য, ‘‘একস্মিং দীপে চক্কৱত্তী, একস্মিং দীপে চক্কৱত্তী’’তি চ অনচ্ছৰিযো ভৱেয্য. যো চাযং চক্কৰতনস্স দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰেসু চতূসু মহাদীপেসু ইস্সৰিযানুপ্পদানসমত্থো মহানুভাৱো, সোপি পৰিহাযেথ. ইতি ৱিৱাদুপচ্ছেদতো অচ্ছৰিযভাৱতো চক্কৰতনস্স মহানুভাৱতো চ ন একচক্কৱাড়ে দ্ৱে উপ্পজ্জন্তি.

২৭৯. যং ইত্থী অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ তিট্ঠতু তাৱ সব্বঞ্ঞুগুণে নিব্বত্তেত্ৱা লোকনিত্থৰণসমত্থো বুদ্ধভাৱো, পণিধানমত্তম্পি ইত্থিযা ন সম্পজ্জতি.

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠ ধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –

ইমানি হি পণিধানসম্পত্তিকাৰণানি. ইতি পণিধানম্পি সম্পাদেতুং অসমত্থায ইত্থিযা কুতো বুদ্ধভাৱোতি. ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং ইত্থী অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৱুত্তং. সব্বাকাৰপৰিপূৰোৱ পুঞ্ঞুস্সযো সব্বাকাৰপৰিপূৰমেৱ অত্তভাৱং নিব্বত্তেতীতি পুৰিসোৱ অৰহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো, ন ইত্থী.

২৮০. ৰাজা অস্স চক্কৱত্তীতিআদীসুপি যস্মা ইত্থিযা কোসোহিতৱত্থগুয্হতাদীনং অভাৱেন লক্খণানি ন পৰিপূৰন্তি, ইত্থিৰতনাভাৱেন সত্তৰতনসমঙ্গিতা ন সম্পজ্জতি, সব্বমনুস্সেহি চ অধিকো অত্তভাৱো ন হোতি. তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো যং ইত্থী ৰাজা অস্স চক্কৱত্তী’’তি ৱুত্তং.

২৮১. যস্মা চ সক্কত্তাদীনি তীণি ঠানানি উত্তমানি, ইত্থিলিঙ্গঞ্চ হীনং, তস্মা চস্সা সক্কত্তাদীনিপি পটিসিদ্ধানি.

ননু চ যথা ইত্থিলিঙ্গং, এৱং পুৰিসলিঙ্গম্পি ব্ৰহ্মলোকে নত্থি. তস্মা ‘‘যং পুৰিসো ব্ৰহ্মত্তং কাৰেয্য, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তিপি ন ৱত্তব্বং সিযাতি. নো ন ৱত্তব্বং. কস্মা? ইধ পুৰিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতো. ব্ৰহ্মত্তন্তি হি মহাব্ৰহ্মত্তং অধিপ্পেতং. ইত্থী চ ইধ ঝানং ভাৱেত্ৱা কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জানং সহব্যতং উপপজ্জতি, ন মহাব্ৰহ্মানং. পুৰিসো পন তত্থ নুপ্পজ্জতীতি ন ৱত্তব্বো. সমানেপি চেত্থ উভযলিঙ্গাভাৱে পুৰিসসণ্ঠানাৱ ব্ৰহ্মানো, ন ইত্থিসণ্ঠানা. তস্মা সুৱুত্তমেৱেতং.

২৮৪. কাযদুচ্চৰিতস্সাতিআদীসু যথা নিম্ববীজকোসাতকিবীজাদীনি মধুৰং ফলং ন নিব্বত্তেন্তি, অসাতং অমধুৰমেৱ নিব্বত্তেন্তি, এৱং কাযদুচ্চৰিতাদীনি মধুৰং ৱিপাকং ন নিব্বত্তেন্তি, অমধুৰমেৱ নিব্বত্তেন্তি. যথা চ উচ্ছুবীজসালিবীজাদীনি মধুৰং সাদুৰসমেৱ ফলং নিব্বত্তেন্তি, ন অসাতং কটুকং. এৱং কাযসুচৰিতাদীনি মধুৰমেৱ ৱিপাকং নিব্বত্তেন্তি, ন অমধুৰং. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘যাদিসং ৱপতে বীজং, তাদিসং হৰতে ফলং;

কল্যাণকাৰী কল্যাণং, পাপকাৰী চ পাপক’’ন্তি. (সং. নি. ১.২৫৬);

তস্মা ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং কাযদুচ্চৰিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং.

২৯০-২৯৫. কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গীতিআদীসু সমঙ্গীতি পঞ্চৱিধা সমঙ্গিতা – আযূহনসমঙ্গিতা, চেতনাসমঙ্গিতা, কম্মসমঙ্গিতা, ৱিপাকসমঙ্গিতা, উপট্ঠানসমঙ্গিতাতি. তত্থ কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণে আযূহনসমঙ্গিতাতি ৱুচ্চতি. তথা চেতনাসমঙ্গিতা. যাৱ পন সত্তা অৰহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৱ সব্বেপি সত্তা পুব্বে উপচিতচেতনায সমঙ্গিতায চেতনাসমঙ্গিনোতি ৱুচ্চন্তি. এসা চেতনাসমঙ্গিতা. যাৱ অৰহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৱ সব্বেপি সত্তা পুব্বে উপচিতং ৱিপাকাৰহং কম্মং সন্ধায ‘‘কম্মসমঙ্গিনো’’তি ৱুচ্চন্তি. এসা কম্মসমঙ্গিতা. ৱিপাকসমঙ্গিতা ৱিপাকক্খণেযেৱ ৱেদিতব্বা. যাৱ পন সত্তা অৰহত্তং ন পাপুণন্তি, তাৱ তেসং ততো ততো চৱিত্ৱা নিৰযে উপ্পজ্জমানানং অগ্গিজালালোহকুম্ভিআদীহি উপট্ঠানাকাৰেহি নিৰযো, গব্ভসেয্যকত্তং আপজ্জমানানং মাতুকুচ্ছি, দেৱেসু উপ্পজ্জমানানং কপ্পৰুক্খৱিমানাদীহি উপট্ঠানাকাৰেহি দেৱলোকোতি এৱং উপপত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতি. ইতি নেসং ইমিনা উপপত্তিনিমিত্তউপট্ঠানেন অপৰিমুত্ততা উপট্ঠানসমঙ্গিতা নাম. সা চলতি, সেসা নিচ্চলা. নিৰযে হি উপট্ঠিতেপি দেৱলোকো উপট্ঠাতি, দেৱলোকে উপট্ঠিতেপি নিৰযো উপট্ঠাতি, মনুস্সলোকে উপট্ঠিতেপি তিৰচ্ছানযোনি উপট্ঠাতি, তিৰচ্ছানযোনিযা চ উপট্ঠিতাযপি মনুস্সলোকো উপট্ঠাতিযেৱ.

তত্ৰিদং ৱত্থু – সোণগিৰিপাদে কিৰ অচেলৱিহাৰে সোণত্থেৰো নাম একো ধম্মকথিকো. তস্স পিতা সুনখৱাজিকো নাম অহোসি, থেৰো তং পটিবাহন্তোপি সংৱৰে ঠপেতুং অসক্কোন্তো ‘‘মা নস্সি ৱৰাকো’’তি মহল্লককালে অকামকং নং পব্বাজেসি. তস্স গিলানসেয্যায নিপন্নস্স নিৰযো উপট্ঠাসি. সোণগিৰিপাদতো মহন্তা সুনখা আগন্ত্ৱা খাদিতুকামা ৱিয সম্পৰিৱাৰেসুং. সো মহাভযভীতো ‘‘ৱাৰেহি, তাত সোণ, ৱাৰেহি, তাত সোণা’’তি আহ. কিং মহাথেৰাতি? ন পস্সসি, তাতাতি তং পৱত্তিং আচিক্খি. সোণত্থেৰো ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স পিতা নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, পতিট্ঠাস্স ভৱিস্সামী’’তি সামণেৰেহি নানাপুপ্ফানি আহৰাপেত্ৱা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু তলসন্থৰণপূজং আসনপূজঞ্চ কাৰেত্ৱা পিতৰং মঞ্চকেন চেতিযঙ্গণং হৰিত্ৱা মঞ্চে নিসীদাপেত্ৱা ‘‘অযং, মহাথেৰ, পূজা তুম্হাকং অত্থায কতা, ‘অযং মে ভগৱা দুগ্গতপণ্ণাকাৰো’তি ৱত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা চিত্তং পসাদেহী’’তি আহ. সা মহাথেৰো পূজং দিস্ৱা তথা কৰোন্তো চিত্তং পসাদেসি. তাৱদেৱস্স দেৱলোকো উপট্ঠাসি. নন্দনৱন-চিত্তলতাৱন-মিস্সকৱন-ফাৰুসকৱন-ৱিমানানি চেৱ দেৱনাটকানি চ পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতানি ৱিয অহেসুং. সো ‘‘অপেথ, সোণ, অপেথ, সোণা’’তি থেৰং আহ. কিমিদং, মহাথেৰাতি? এতা তে মাতৰো আগচ্ছন্তীতি. থেৰো ‘‘সগ্গো উপট্ঠিতো মহাথেৰস্সা’’তি চিন্তেসি. এৱং উপট্ঠানসমঙ্গিতা চলতীতি ৱেদিতব্বা. এতাসু সমঙ্গিতাসু ইধ আযূহনচেতনাকম্ম-সমঙ্গিতাৱসেন ‘‘কাযদুচ্চৰিতসমঙ্গী’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ একে আচৰিযা ‘‘যস্মিং খণে কম্মং আযূহতি, তস্মিংযেৱ খণে তস্স সগ্গো ৱাৰিতো’’তি ৱদন্তি. অপৰে পন ‘‘আযূহিতকম্মং নাম ৱিপাকৱাৰং লভন্তম্পি অত্থি অলভন্তম্পি. তত্থ যদা কম্মং ৱিপাকৱাৰং লভতি, তস্মিংযেৱ কালে তস্স সগ্গো ৱাৰিতো’’তি ৱদন্তি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

অট্ঠানপাড়িৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.