৩. তিকনিদ্দেসো
(১) তীণি অকুসলমূলানি
৯০৯. তত্থ কতমানি তীণি অকুসলমূলানি? লোভো, দোসো, মোহো.
(ক) তত্থ কতমো লোভো? যো ৰাগো সাৰাগো অনুনযো অনুৰোধো নন্দী নন্দিৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো ইচ্ছা মুচ্ছা অজ্ঝোসানং গেধো পৰিগেধো সঙ্গো পঙ্কো এজা মাযা জনিকা সঞ্জননী সিব্বিনী জালিনী সৰিতা ৱিসত্তিকা সোতং ৱিসটা [ৱিসদা (সী. ক.) ধ. স. ১১৪১] আযূহনী [আযূহিনী (ক.)] দুতিযা পণিধি ভৱনেত্তি ৱনং ৱনথো সন্থৱো [সন্ধৱো (ক.)] সিনেহো অপেক্খা পটিবন্ধু আসা আসীসনা আসীসিতত্তং [আসিংসনা আসিংসিতত্তং (সী. স্যা.)] ৰূপাসা সদ্দাসা গন্ধাসা ৰসাসা ফোট্ঠব্বাসা লাভাসা ধনাসা পুত্তাসা জীৱিতাসা জপ্পা অভিজপ্পা জপ্পনা জপ্পিতত্তং লোলুপ্পং লোলুপ্পাযনা লোলুপ্পাযিতত্তং পুচ্ছঞ্জিকতা সাধুকম্যতা অধম্মৰাগো ৱিসমলোভো নিকন্তি নিকামনা পত্থনা পিহনা সম্পত্থনা কামতণ্হা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হা ৰূপতণ্হা অৰূপতণ্হা নিৰোধতণ্হা সদ্দতণ্হা ৰূপতণ্হা গন্ধতণ্হা ৰসতণ্হা ফোট্ঠব্বতণ্হা ধম্মতণ্হা ওঘো যোগো গন্থো উপাদানং আৱৰণং নীৱৰণং ছদনং বন্ধনং উপক্কিলেসো অনুসযো পৰিযুট্ঠানং লতা ৱেৱিচ্ছং দুক্খমূলং দুক্খনিদানং দুক্খপ্পভৱো মাৰপাসো মাৰবড়িসং মাৰৱিসযো তণ্হানদী তণ্হাজালং তণ্হাগদ্দুলং তণ্হাসমুদ্দো অভিজ্ঝা লোভো অকুসলমূলং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘লোভো’’.
(খ) তত্থ কতমো দোসো? ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘অনত্থং মে চৰতী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘অনত্থং মে চৰিস্সতী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘পিযস্স মে মনাপস্স অনত্থং অচৰি’’…পে… অনত্থং চৰতি…পে… ‘‘অনত্থং চৰিস্সতী’’তি আঘাতো জাযতি, ‘‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰি’’…পে… অত্থং চৰতি…পে… ‘‘অত্থং চৰিস্সতী’’তি আঘাতো জাযতি, অট্ঠানে ৱা পন আঘাতো জাযতি. যো এৱৰূপো চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো পটিঘং পটিৱিৰোধো কোপো পকোপো সম্পকোপো দোসো পদোসো সম্পদোসো চিত্তস্স ব্যাপত্তি মনোপদোসো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দোসো’’.
(গ) তত্থ কতমো মোহো? দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপৰন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপৰন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং, যং এৱৰূপং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মোহো’’. ইমানি তীণি অকুসলমূলানি.
(২) তযো অকুসলৱিতক্কা
৯১০. তত্থ কতমে তযো অকুসলৱিতক্কা? কামৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কো.
(ক) তত্থ কতমো কামৱিতক্কো? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামৱিতক্কো’’.
(খ) তত্থ কতমো ব্যাপাদৱিতক্কো? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদৱিতক্কো’’.
(গ) তত্থ কতমো ৱিহিংসাৱিতক্কো? ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহিংসাৱিতক্কো’’. ইমে তযো অকুসলৱিতক্কা.
(৩) তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা
৯১১. তত্থ কতমা তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা? কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৱিহিংসাসঞ্ঞা.
(ক) তত্থ কতমা কামসঞ্ঞা? কামপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামসঞ্ঞা’’.
(খ) তত্থ কতমা ব্যাপাদসঞ্ঞা? ব্যাপাদপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদসঞ্ঞা’’.
(গ) তত্থ কতমা ৱিহিংসাসঞ্ঞা? ৱিহিংসাপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহিংসাসঞ্ঞা’’. ইমা তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা.
(৪) তিস্সো অকুসলধাতুযো
৯১২. তত্থ কতমা তিস্সো অকুসলধাতুযো? কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৱিহিংসাধাতু.
তত্থ কতমা কামধাতু? কামৱিতক্কো কামধাতু. ব্যাপাদৱিতক্কো ব্যাপাদধাতু. ৱিহিংসাৱিতক্কো ৱিহিংসাধাতু.
(ক) তত্থ কতমো কামৱিতক্কো? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামৱিতক্কো’’.
(খ) তত্থ কতমো ব্যাপাদৱিতক্কো? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্যাপাদৱিতক্কো’’.
(গ) তত্থ কতমো ৱিহিংসাৱিতক্কো? ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহিংসাৱিতক্কো’’. ইমা তিস্সো অকুসলধাতুযো.
(৫) তীণি দুচ্চৰিতানি
৯১৩. তত্থ কতমানি তীণি দুচ্চৰিতানি? কাযদুচ্চৰিতং, ৱচীদুচ্চৰিতং, মনোদুচ্চৰিতং.
(ক) তত্থ কতমং কাযদুচ্চৰিতং? পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচাৰো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘কাযদুচ্চৰিতং’’.
(খ) তত্থ কতমং ৱচীদুচ্চৰিতং? মুসাৱাদো, পিসুণা ৱাচা, ফৰুসা ৱাচা, সম্ফপ্পলাপো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘ৱচীদুচ্চৰিতং’’.
(গ) তত্থ কতমং মনোদুচ্চৰিতং? অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মনোদুচ্চৰিতং’’.
(ক-গ) তত্থ কতমং কাযদুচ্চৰিতং? অকুসলং কাযকম্মং কাযদুচ্চৰিতং, অকুসলং ৱচীকম্মং ৱচীদুচ্চৰিতং, অকুসলং মনোকম্মং মনোদুচ্চৰিতং.
তত্থ কতমং অকুসলং কাযকম্মং? অকুসলা কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্মং, অকুসলা ৱচীসঞ্চেতনা অকুসলং ৱচীকম্মং, অকুসলা মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্মং. ইমানি তীণি দুচ্চৰিতানি.
(৬) তযো আসৱা
৯১৪. তত্থ কতমে তযো আসৱা? কামাসৱো, ভৱাসৱো, অৱিজ্জাসৱো.
(ক) তত্থ কতমো কামাসৱো? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো কামনন্দী কামতণ্হা কামসিনেহো কামপৰিড়াহো কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামাসৱো’’.
(খ) তত্থ কতমো ভৱাসৱো? যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দো…পে… ভৱজ্ঝোসানং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱাসৱো’’.
(গ) তত্থ কতমো অৱিজ্জাসৱো? দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৱিজ্জাসৱো’’. ইমে তযো আসৱা.
(৭) তীণি সংযোজনানি
৯১৫. তত্থ কতমানি তীণি সংযোজনানি? সক্কাযদিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপৰামাসো.
(ক) তত্থ কতমা সক্কাযদিট্ঠি? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো – ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৰূপং ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সক্কাযদিট্ঠি’’.
(খ) তত্থ কতমা ৱিচিকিচ্ছা? সত্থৰি কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, ধম্মে কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, সঙ্ঘে কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, সিক্খায কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, পুব্বন্তে কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, অপৰন্তে কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, পুব্বন্তাপৰন্তে কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি. যা এৱৰূপা কঙ্খা কঙ্খাযনা কঙ্খাযিতত্তং থম্ভিতত্তং চিত্তস্স মনোৱিলেখো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিচিকিচ্ছা’’.
(গ) তত্থ কতমো সীলব্বতপৰামাসো? ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধী’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সীলব্বতপৰামাসো’’. ইমানি তীণি সংযোজনানি.
(৮) তিস্সো তণ্হা
৯১৬. তত্থ কতমা তিস্সো তণ্হা? কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা.
তত্থ কতমা ভৱতণ্হা? ভৱদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱতণ্হা’’.
তত্থ কতমা ৱিভৱতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিভৱতণ্হা’’. অৱসেসা তণ্হা কামতণ্হা.
তত্থ কতমা কামতণ্হা? কামধাতুপটিসংযুত্তো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামতণ্হা’’.
( ) [(তত্থ কতমা ভৱতণ্হা)] ৰূপধাতুঅৰূপধাতুপটিসংযুত্তো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱতণ্হা’’.
( ) [(তত্থ কতমা ৱিভৱতণ্হা) (?)] উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিভৱতণ্হা’’. ইমা তিস্সো তণ্হা.
(৯) অপৰাপি তিস্সো তণ্হা
৯১৭. তত্থ কতমা অপৰাপি তিস্সো তণ্হা? কামতণ্হা, ৰূপতণ্হা, অৰূপতণ্হা.
(ক) তত্থ কতমা কামতণ্হা? কামধাতুপটিসংযুত্তো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামতণ্হা’’.
(খ) তত্থ কতমা ৰূপতণ্হা? ৰূপধাতুপটিসংযুত্তো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৰূপতণ্হা’’.
(গ) তত্থ কতমা অৰূপতণ্হা? অৰূপধাতুপটিসংযুত্তো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৰূপতণ্হা’’. ইমা তিস্সো তণ্হা.
(১০) অপৰাপি তিস্সো তণ্হা
৯১৮. তত্থ কতমা অপৰাপি তিস্সো তণ্হা? ৰূপতণ্হা, অৰূপতণ্হা, নিৰোধতণ্হা.
(ক) তত্থ কতমা ৰূপতণ্হা? ৰূপধাতুপটিসংযুত্তো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৰূপতণ্হা’’.
(খ) তত্থ কতমা অৰূপতণ্হা? অৰূপধাতুপটিসংযুত্তো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৰূপতণ্হা’’.
(গ) তত্থ কতমা নিৰোধতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘নিৰোধতণ্হা’’. ইমা তিস্সো তণ্হা.
(১১) তিস্সো এসনা
৯১৯. তত্থ কতমা তিস্সো এসনা? কামেসনা, ভৱেসনা, ব্ৰহ্মচৰিযেসনা.
(ক) তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো…পে… কামজ্ঝোসানং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামেসনা’’.
(খ) তত্থ কতমা ভৱেসনা? যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দো…পে… ভৱজ্ঝোসানং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱেসনা’’.
(গ) তত্থ কতমা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা? ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৱা, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি – ৱা…পে… ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ৱা যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযেসনা’’.
(ক) তত্থ কতমা কামেসনা, কামৰাগো, তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কামেসনা’’.
(খ) তত্থ কতমা ভৱেসনা, ভৱৰাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱেসনা’’.
(গ) তত্থ কতমা ব্ৰহ্মচৰিযেসনা, অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযেসনা’’. ইমা তিস্সো এসনা.
(১২) তিস্সো ৱিধা
৯২০. তত্থ কতমা তিস্সো ৱিধা? ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি ৱিধা, ‘‘সদিসোহমস্মী’’তি ৱিধা, ‘‘হীনোহমস্মী’’তি ৱিধা – ইমা তিস্সো ৱিধা.
(১৩) তীণি ভযানি
৯২১. তত্থ কতমানি তীণি ভযানি? জাতিভযং, জৰাভযং, মৰণভযং.
(ক) তত্থ কতমং জাতিভযং? জাতিং পটিচ্চ ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্ৰাসো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘জাতিভযং’’.
(খ) তত্থ কতমং জৰাভযং? জৰং পটিচ্চ ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্ৰাসো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘জৰাভযং’’.
(গ) তত্থ কতমং মৰণভযং? মৰণং পটিচ্চ ভযং ভযানকং ছম্ভিতত্তং লোমহংসো চেতসো উত্ৰাসো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মৰণভযং’’. ইমানি তীণি ভযানি.
(১৪) তীণি তমানি
৯২২. তত্থ কতমানি তীণি তমানি? অতীতং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, অনাগতং ৱা অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, এতৰহি ৱা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আৰব্ভ কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – ইমানি তীণি তমানি.
(১৫) তীণি তিত্থাযতনানি
৯২৩. তত্থ কতমানি তীণি তিত্থাযতনানি? ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠী – ‘‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি; ইধ পনেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠী – ‘‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং ইস্সৰনিম্মানহেতূ’’তি; ইধ পনেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠী – ‘‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং অহেতু অপ্পচ্চযা’’তি – ইমানি তীণি তিত্থাযতনানি.
(১৬) তযো কিঞ্চনা
৯২৪. তত্থ কতমে তযো কিঞ্চনা [কতমানি তীণি কিঞ্চনানি (?) দী. নি. ৩.৩০৫]? ৰাগো কিঞ্চনং, দোসো কিঞ্চনং, মোহো কিঞ্চনং – ইমে তযো কিঞ্চনা.
(১৭) তীণি অঙ্গণানি
তত্থ কতমানি তীণি অঙ্গণানি? ৰাগো অঙ্গণং, দোসো অঙ্গণং, মোহো অঙ্গণং – ইমানি তীণি অঙ্গণানি.
(১৮) তীণি মলানি
তত্থ কতমানি তীণি মলানি? ৰাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মলং – ইমানি তীণি মলানি.
(১৯) তীণি ৱিসমানি
তত্থ কতমানি তীণি ৱিসমানি? ৰাগো ৱিসমং, দোসো ৱিসমং, মোহো ৱিসমং – ইমানি তীণি ৱিসমানি.
(২০) অপৰানিপি তীণি ৱিসমানি
তত্থ কতমানি অপৰানিপি তীণি ৱিসমানি? কাযৱিসমং, ৱচীৱিসমং, মনোৱিসমং – ইমানি তীণি ৱিসমানি.
(২১) তযো অগ্গী
তত্থ কতমে তযো অগ্গী? ৰাগগ্গি, দোসগ্গি, মোহগ্গি – ইমে তযো অগ্গী.
(২২) তযো কসাৱা
তত্থ কতমে তযো কসাৱা? ৰাগকসাৱো, দোসকসাৱো, মোহকসাৱো – ইমে তযো কসাৱা.
(২৩) অপৰেপি তযো কসাৱা
তত্থ কতমে অপৰেপি তযো কসাৱা? কাযকসাৱো, ৱচীকসাৱো, মনোকসাৱো – ইমে তযো কসাৱা.
(২৪. ক) অস্সাদদিট্ঠি
৯২৫. তত্থ কতমা অস্সাদদিট্ঠি? ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱংৱাদী হোতি এৱংদিট্ঠী – ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি. সো কামেসু পাতব্যতং আপজ্জতি. অযং ৱুচ্চতি ‘‘অস্সাদদিট্ঠি’’.
(খ) অত্তানুদিট্ঠি
তত্থ কতমা অত্তানুদিট্ঠি? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো – ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৰূপং ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অত্তানুদিট্ঠি’’.
(গ) মিচ্ছাদিট্ঠি
তত্থ কতমা মিচ্ছাদিট্ঠি? ‘‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং…পে… যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠি’’. সস্সতদিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি, সক্কাযদিট্ঠি অত্তানুদিট্ঠি, উচ্ছেদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি.
(২৫. ক) অৰতি
৯২৬. তত্থ কতমা অৰতি? পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি অৰতিতা অনভিৰতি অনভিৰমণা উক্কণ্ঠিতা পৰিতস্সিতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৰতি’’.
(খ) ৱিহেসা
তত্থ কতমা ৱিহেসা? ইধেকচ্চো পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা ৰজ্জুযা ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন সত্তে ৱিহেঠেতি, যা এৱৰূপা হেঠনা ৱিহেঠনা হিংসনা ৱিহিংসনা ৰোসনা ৱিৰোসনা পৰূপঘাতো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহেসা’’.
(গ) অধম্মচৰিযা
তত্থ কতমা অধম্মচৰিযা? কাযেন অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা, ৱাচায অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা, মনসা অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অধম্মচৰিযা’’.
(২৬. ক) দোৱচস্সতা
৯২৭. তত্থ কতমা দোৱচস্সতা? সহধম্মিকে ৱুচ্চমানে দোৱচস্সাযং দোৱচস্সিযং দোৱচস্সতা ৱিপ্পটিকুলগ্গাহিতা ৱিপচ্চনীকসাততা অনাদৰিযং অনাদৰতা অগাৰৱতা অপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দোৱচস্সতা’’.
(খ) পাপমিত্ততা
তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছৰিনো দুপ্পঞ্ঞা, যা তেসং সেৱনা নিসেৱনা সংসেৱনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি তংসম্পৱঙ্কতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পাপমিত্ততা’’.
(গ) নানত্তসঞ্ঞা
তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? কামসঞ্ঞা, ব্যাপাদসঞ্ঞা, ৱিহিংসাসঞ্ঞা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’. সব্বাপি অকুসলা সঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা.
(২৭. ক) উদ্ধচ্চং
৯২৮. তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৱূপসমো চেতসো ৱিক্খেপো ভন্তত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চং’’.
(খ) কোসজ্জং
তত্থ কতমং কোসজ্জং? কাযদুচ্চৰিতে ৱা ৱচীদুচ্চৰিতে ৱা মনোদুচ্চৰিতে ৱা পঞ্চসু ৱা কামগুণেসু চিত্তস্স ৱোস্সগ্গো ৱোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং ভাৱনায অসক্কচ্চকিৰিযতা অসাতচ্চকিৰিযতা অনট্ঠিতকিৰিযতা ওলীনৱুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুৰতা অনাসেৱনা অভাৱনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘কোসজ্জং’’.
(গ) পমাদো
তত্থ কতমো পমাদো? কাযদুচ্চৰিতে ৱা ৱচীদুচ্চৰিতে ৱা মনোদুচ্চৰিতে ৱা পঞ্চসু ৱা কামগুণেসু চিত্তস্স ৱোস্সগ্গো ৱোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং ভাৱনায অসক্কচ্চকিৰিযতা অসাতচ্চকিৰিযতা অনট্ঠিতকিৰিযতা ওলীনৱুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুৰতা অনাসেৱনা অভাৱনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো, যো এৱৰূপো পমাদো পমজ্জনা পমজ্জিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পমাদো’’.
(২৮. ক) অসন্তুট্ঠিতা
৯২৯. তত্থ কতমা অসন্তুট্ঠিতা? ইতৰীতৰচীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি পঞ্চহি ৱা কামগুণেহি অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, যা এৱৰূপা ইচ্ছা ইচ্ছাগতা অসন্তুট্ঠিতা ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অসন্তুট্ঠিতা’’.
(খ) অসম্পজঞ্ঞতা
তত্থ কতমা অসম্পজঞ্ঞতা? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অসম্পজঞ্ঞতা’’.
(গ) মহিচ্ছতা
তত্থ কতমা মহিচ্ছতা? ইতৰীতৰচীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি পঞ্চহি ৱা কামগুণেহি অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, যা এৱৰূপা ইচ্ছা ইচ্ছাগতা মহিচ্ছতা ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মহিচ্ছতা’’.
(২৯. ক) অহিৰিকং
৯৩০. তত্থ কতমং অহিৰিকং? যং ন হিৰীযতি হিৰীযিতব্বেন, ন হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অহিৰিকং’’.
(খ) অনোত্তপ্পং
তত্থ কতমং অনোত্তপ্পং? যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেন, ন ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অনোত্তপ্পং’’.
(গ) পমাদো
তত্থ কতমো পমাদো? কাযদুচ্চৰিতে ৱা ৱচীদুচ্চৰিতে ৱা মনোদুচ্চৰিতে ৱা পঞ্চসু ৱা কামগুণেসু চিত্তস্স ৱোস্সগ্গো ৱোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং ভাৱনায অসক্কচ্চকিৰিযতা অসাতচ্চকিৰিযতা অনট্ঠিতকিৰিযতা ওলীনৱুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুৰতা অনাসেৱনা অভাৱনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো, যো এৱৰূপো পমাদো পমজ্জনা পমজ্জিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পমাদো’’.
(৩০. ক) অনাদৰিযং
৯৩১. তত্থ কতমং অনাদৰিযং? যং অনাদৰিযং অনাদৰতা অগাৰৱতা অপ্পতিস্সৱতা অনদ্দা অনদ্দাযনা অনদ্দাযিতত্তং [অনাদা অনাদাযনা অনাদাযিতত্তং (স্যা.)] অসীল্যং অচিত্তীকাৰো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অনাদৰিযং’’.
(খ) দোৱচস্সতা
তত্থ কতমা দোৱচস্সতা? সহধম্মিকে ৱুচ্চমানে দোৱচস্সাযং দোৱচস্সিযং দোৱচস্সতা ৱিপ্পটিকুলগ্গাহিতা ৱিপচ্চনীকসাততা অনাদৰিযং অনাদৰতা অগাৰৱতা অপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দোৱচস্সতা’’.
(গ) পাপমিত্ততা
তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছৰিনো দুপ্পঞ্ঞা, যা তেসং সেৱনা নিসেৱনা সংসেৱনা পটিসেৱনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি তংসম্পৱঙ্কতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পাপমিত্ততা’’.
(৩১. ক) অস্সদ্ধিযং
৯৩২. তত্থ কতমং অস্সদ্ধিযং? ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো হোতি, ন সদ্দহতি বুদ্ধং ৱা ধম্মং ৱা সঙ্ঘং ৱা, যং এৱৰূপং অস্সদ্ধিযং অস্সদ্দহনা অনোকপ্পনা অনভিপ্পসাদো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অস্সদ্ধিযং’’.
(খ) অৱদঞ্ঞুতা
তত্থ কতমা অৱদঞ্ঞুতা? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছেৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৱদঞ্ঞুতা’’.
(গ) কোসজ্জং
তত্থ কতমং কোসজ্জং? কাযদুচ্চৰিতে ৱা ৱচীদুচ্চৰিতে ৱা মনোদুচ্চৰিতে ৱা পঞ্চসু ৱা কামগুণেসু চিত্তস্স ৱোস্সগ্গো, ৱোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ধম্মানং, ভাৱনায অসক্কচ্চকিৰিযতা অসাতচ্চকিৰিযতা অনট্ঠিতকিৰিযতা ওলীনৱুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুৰতা অনাসেৱনা অভাৱনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘কোসজ্জং’’.
(৩২. ক) উদ্ধচ্চং
৯৩৩. তত্থ কতমং উদ্ধচ্চং? যং চিত্তস্স উদ্ধচ্চং অৱূপসমো চেতসো ৱিক্খেপো ভৱন্তত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘উদ্ধচ্চং’’.
(খ) অসংৱৰো
তত্থ কতমো অসংৱৰো? ইধেকচ্চো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অসংৱৰো’’.
(গ) দুস্সীল্যং
তত্থ কতমং দুস্সীল্যং? কাযিকো ৱীতিক্কমো, ৱাচসিকো ৱীতিক্কমো, কাযিকৱাচসিকো ৱীতিক্কমো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দুস্সীল্যং’’.
(৩৩. ক) অৰিযানং অদস্সনকম্যতা
৯৩৪. তত্থ কতমা অৰিযানং অদস্সনকম্যতা? তত্থ কতমে অৰিযা? অৰিযা ৱুচ্চন্তি বুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ. যা ইমেসং অৰিযানং অদস্সনকম্যতা অদট্ঠুকম্যতা অসমেতুকম্যতা অসমাগন্তুকম্যতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৰিযানং অদস্সনকম্যতা’’.
(খ) সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা
তত্থ কতমা সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা? তত্থ কতমো সদ্ধম্মো? চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সদ্ধম্মো’’. যা ইমস্স সদ্ধম্মস্স অসোতুকম্যতা অসৱনকম্যতা অনুগ্গহেতুকম্যতা অধাৰেতুকম্যতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা’’.