১৭. খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গো

১. এককমাতিকা

৮৩২. (১)জাতিমদো (২)গোত্তমদো (৩)আৰোগ্যমদো (৪)যোব্বনমদো (৫)জীৱিতমদো (৬)লাভমদো (৭)সক্কাৰমদো (৮) গৰুকাৰমদো (৯) পুৰেক্খাৰমদো (১০) পৰিৱাৰমদো (১১) ভোগমদো (১২) ৱণ্ণমদো (১৩) সুতমদো (১৪) পটিভানমদো (১৫) ৰত্তঞ্ঞুমদো (১৬) পিণ্ডপাতিকমদো (১৭) অনৱঞ্ঞাতমদো (১৮) ইৰিযাপথমদো (১৯) ইদ্ধিমদো (২০) যসমদো (২১) সীলমদো (২২) ঝানমদো (২৩) সিপ্পমদো (২৪) আৰোহমদো (২৫) পৰিণাহমদো (২৬) সণ্ঠানমদো (২৭) পাৰিপূৰিমদো (২৮)মদো (২৯) পমাদো (৩০) থম্ভো (৩১) সাৰম্ভো (৩২) অত্ৰিচ্ছতা (৩৩)মহিচ্ছতা (৩৪) পাপিচ্ছতা (৩৫) সিঙ্গং (৩৬) তিন্তিণং (৩৭) চাপল্যং (৩৮)অসভাগৱুত্তি (৩৯) অৰতি (৪০) তন্দী (৪১) ৱিজম্ভিতা (৪২) ভত্তসম্মদো (৪৩) চেতসো চ লীনত্তং [চেতসো লীনত্তং (স্যা.)] (৪৪) কুহনা (৪৫) লপনা (৪৬) নেমিত্তিকতা (৪৭)নিপ্পেসিকতা (৪৮) লাভেন লাভং নিজিগীসনতা [নিজিগিংসনতা (সী.), জিগিংসনতা (স্যা.)] (৪৯) সেয্যোহমস্মীতি মানো (৫০) সদিসোহমস্মীতি মানো (৫১) হীনো হমস্মীতি মানো (৫২) সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো (৫৩) সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো (৫৪) সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো (৫৫) সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো (৫৬) সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো (৫৭) সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো (৫৮) হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো (৫৯) হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো (৬০) হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো (৬১) মানো (৬২) অতিমানো (৬৩) মানাতিমানো (৬৪) ওমানো (৬৫)অধিমানো (৬৬) অস্মিমানো (৬৭) মিচ্ছামানো (৬৮) ঞাতিৱিতক্কো (৬৯)জনপদৱিতক্কো (৭০) অমৰৱিতক্কো (৭১) পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো (৭২) লাভসক্কাৰসিলোকপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো (৭৩) অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো

এককং.

২. দুকমাতিকা

৮৩৩. (১) কোধো চ উপনাহো চ (২) মক্খো চ পড়াসো [পলাসো (সী. স্যা.)] চ (৩) ইস্সা চ মচ্ছৰিযঞ্চ (৪) মাযা চ সাঠেয্যঞ্চ (৫) অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ (৬) ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ (৭) সস্সতদিট্ঠি চ উচ্ছেদদিট্ঠি চ (৮) অন্তৱাদিট্ঠি চ অনন্তৱাদিট্ঠি চ (৯) পুব্বন্তানুদিট্ঠি চ অপৰন্তানুদিট্ঠি চ (১০) অহিৰিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ (১১) দোৱচস্সতা চ পাপমিত্ততা চ (১২) অনজ্জৱো চ অমদ্দৱো চ (১৩) অক্খন্তি চ অসোৰচ্চঞ্চ (১৪) অসাখল্যঞ্চ অপ্পটিসন্থাৰো চ (১৫)ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা চ ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা চ (১৬) মুট্ঠস্সচ্চঞ্চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ (১৭) সীলৱিপত্তি চ দিট্ঠিৱিপত্তি চ (১৮) অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ

দুকং.

৩. তিকমাতিকা

৮৩৪. (১) তীণি অকুসলমূলানি (২) তযো অকুসলৱিতক্কা (৩) তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা (৪) তিস্সো অকুসলধাতুযো (৫) তীণি দুচ্চৰিতানি (৬) তযো আসৱা (৭) তীণি সংযোজনানি (৮) তিস্সো তণ্হা (৯) অপৰাপি তিস্সো তণ্হা (১০) অপৰাপি তিস্সো তণ্হা (১১) তিস্সো এসনা (১২) তিস্সো ৱিধা (১৩) তীণি ভযানি (১৪)তীণি তমানি (১৫) তীণি তিত্থাযতনানি (১৬) তযো কিঞ্চনা (১৭) তীণি অঙ্গণানি (১৮) তীণি মলানি (১৯) তীণি ৱিসমানি (২০) অপৰানিপি তীণি ৱিসমানি (২১) তযো অগ্গী (২২) তযো কসাৱা (২৩) অপৰেপি তযো কসাৱা (২৪)অস্সাদদিট্ঠি, অত্তানুদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠি (২৫) অৰতি, ৱিহেসা, অধম্মচৰিযা (২৬)দোৱচস্সতা, পাপমিত্ততা, নানত্তসঞ্ঞা (২৭) উদ্ধচ্চং, কোসজ্জং, পমাদো (২৮) অসন্তুট্ঠিতা, অসম্পজঞ্ঞতা, মহিচ্ছতা (২৯) অহিৰিকং, অনোত্তপ্পং, পমাদো (৩০)অনাদৰিযং, দোৱচস্সতা, পাপমিত্ততা (৩১) অস্সদ্ধিযং, অৱদঞ্ঞুতা, কোসজ্জং (৩২) উদ্ধচ্চং, অসংৱৰো, দুস্সীল্যং (৩৩) অৰিযানং অদস্সনকম্যতা, সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা, উপাৰম্ভচিত্ততা (৩৪) মুট্ঠস্সচ্চং, অসম্পজঞ্ঞং, চেতসো ৱিক্খেপো (৩৫)অযোনিসো মনসিকাৰো, কুম্মগ্গসেৱনা, চেতসো চ লীনত্তং

তিকং.

৪. চতুক্কমাতিকা

৮৩৫. (১) চত্তাৰো আসৱা (২) চত্তাৰো গন্থা (৩) চত্তাৰো ওঘা (৪) চত্তাৰো যোগা (৫) চত্তাৰি উপাদানানি (৬) চত্তাৰো তণ্হুপ্পাদা (৭) চত্তাৰি অগতিগমনানি (৮) চত্তাৰো ৱিপৰিযাসা [ৱিপৰিযেসা (সী. স্যা. ক.)] (৯) চত্তাৰো অনৰিযৱোহাৰা (১০) অপৰেপি চত্তাৰো অনৰিযৱোহাৰা (১১) চত্তাৰি দুচ্চৰিতানি (১২) অপৰানিপি চত্তাৰি দুচ্চৰিতানি (১৩)চত্তাৰি ভযানি (১৪) অপৰানিপি চত্তাৰি ভযানি (১৫) চতস্সো দিট্ঠিযো

চতুক্কং.

৫. পঞ্চকমাতিকা

৮৩৬. (১) পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি (২) পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি (৩) পঞ্চ মচ্ছৰিযানি (৪) পঞ্চ সঙ্গা (৫) পঞ্চ সল্লা (৬) পঞ্চ চেতোখিলা (৭)পঞ্চ চেতসোৱিনিবন্ধা [চেতসোৱিনিবদ্ধা (ক.)] (৮) পঞ্চ নীৱৰণানি (৯) পঞ্চ কম্মানি আনন্তৰিকানি (১০) পঞ্চ দিট্ঠিযো (১১) পঞ্চ ৱেৰা (১২) পঞ্চ ব্যসনা (১৩) পঞ্চ অক্খন্তিযা আদীনৱা (১৪) পঞ্চ ভযানি (১৫) পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা

পঞ্চকং.

৬. ছক্কমাতিকা

৮৩৭. (১) ছ ৱিৱাদমূলানি (২) ছ ছন্দৰাগা (৩) ছ ৱিৰোধৱত্থূনি (৪) ছ তণ্হাকাযা (৫) ছ অগাৰৱা (৬) ছ পৰিহানিযা ধম্মা (৭) অপৰেপি ছ পৰিহানিযা ধম্মা (৮) ছ সোমনস্সুপৱিচাৰা (৯) ছ দোমনস্সুপৱিচাৰা (১০) ছ উপেক্খুপৱিচাৰা (১১) ছ গেহসিতানি সোমনস্সানি (১২) ছ গেহসিতানি দোমনস্সানি (১৩) ছ গেহসিতা উপেক্খা (১৪) ছ দিট্ঠিযো

ছক্কং.

৭. সত্তকমাতিকা

৮৩৮. (১) সত্ত অনুসযা (২) সত্ত সংযোজনানি (৩) সত্ত পৰিযুট্ঠানানি (৪)সত্ত অসদ্ধম্মা (৫) সত্ত দুচ্চৰিতানি (৬) সত্ত মানা (৭) সত্ত দিট্ঠিযো

সত্তকং.

৮. অট্ঠকমাতিকা

৮৩৯. (১) অট্ঠ কিলেসৱত্থূনি (২) অট্ঠ কুসীতৱত্থূনি (৩) অট্ঠসু লোকধম্মেসু চিত্তস্স পটিঘাতো (৪) অট্ঠ অনৰিযৱোহাৰা (৫) অট্ঠ মিচ্ছত্তা (৬) অট্ঠ পুৰিসদোসা (৭) অট্ঠ অসঞ্ঞিৱাদা (৮) অট্ঠ নেৱসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিৱাদা

অট্ঠকং.

৯. নৱকমাতিকা

৮৪০. (১) নৱ আঘাতৱত্থূনি (২) নৱ পুৰিসমলানি (৩) নৱৱিধা মানা (৪)নৱ তণ্হামূলকা ধম্মা (৫) নৱ ইঞ্জিতানি (৬) নৱ মঞ্ঞিতানি (৭) নৱ ফন্দিতানি (৮) নৱ পপঞ্চিতানি (৯) নৱ সঙ্খতানি

নৱকং.

১০. দসকমাতিকা

৮৪১. (১) দস কিলেসৱত্থূনি (২) দস আঘাতৱত্থূনি (৩) দস অকুসলকম্মপথা (৪) দস সংযোজনানি (৫) দস মিচ্ছত্তা (৬) দসৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি (৭) দসৱত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি

দসকং.

৮৪২. অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায, অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি বাহিৰস্স উপাদায, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. ইতি অতীতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, অনাগতানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৱা অভিসঙ্খিপিত্ৱা অট্ঠ তণ্হাৱিচৰিতসতং হোতি. যানি চ দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্ৰহ্মজালে ৱেয্যাকৰণে ৱুত্তানি ভগৱতা.

মাতিকা.

১. এককনিদ্দেসো

(১) জাতিমদো

৮৪৩. তত্থ কতমো জাতিমদো? জাতিং পটিচ্চ মদো মজ্জনা মজ্জিতত্তং মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো [উণ্ণতি উণ্ণামো (স্যা. ক.) ধ. স. ১১২১] ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘জাতিমদো’’.

(২-২৭) গোত্তমদাদী

৮৪৪. তত্থ কতমো গোত্তমদো? গোত্তং পটিচ্চ…পে… আৰোগ্যং পটিচ্চ…পে… যোব্বনং পটিচ্চ…পে… জীৱিতং পটিচ্চ…পে… লাভং পটিচ্চ…পে… সক্কাৰং পটিচ্চ…পে… গৰুকাৰং পটিচ্চ…পে… পুৰেক্খাৰং পটিচ্চ…পে… পৰিৱাৰং পটিচ্চ…পে… ভোগং পটিচ্চ…পে… ৱণ্ণং পটিচ্চ…পে… সুতং পটিচ্চ…পে… পটিভানং পটিচ্চ…পে… ৰত্তঞ্ঞুতং পটিচ্চ…পে… পিণ্ডপাতিকত্তং পটিচ্চ…পে… অনৱঞ্ঞাতং পটিচ্চ…পে… ইৰিযাপথং পটিচ্চ…পে… ইদ্ধিং পটিচ্চ…পে… যসং পটিচ্চ…পে… সীলং পটিচ্চ…পে… ঝানং পটিচ্চ…পে… সিপ্পং পটিচ্চ…পে… আৰোহং পটিচ্চ…পে… পৰিণাহং পটিচ্চ…পে… সণ্ঠানং পটিচ্চ…পে… পাৰিপূৰিং পটিচ্চ মদো মজ্জনা মজ্জিতত্তং মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পাৰিপূৰিমদো’’.

(২৮) মদো

৮৪৫. তত্থ কতমো মদো? যো মদো মজ্জনা মজ্জিতত্তং মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মদো’’.

(২৯) পমাদো

৮৪৬. তত্থ কতমো পমাদো? কাযদুচ্চৰিতে ৱা ৱচীদুচ্চৰিতে ৱা মনোদুচ্চৰিতে ৱা পঞ্চসু ৱা কামগুণেসু চিত্তস্স ৱোস্সগ্গো ৱোস্সগ্গানুপ্পদানং কুসলানং ৱা ধম্মানং ভাৱনায অসক্কচ্চকিৰিযতা অসাতচ্চকিৰিযতা অনট্ঠিতকিৰিযতা ওলীনৱুত্তিতা নিক্খিত্তছন্দতা নিক্খিত্তধুৰতা অনাসেৱনা অভাৱনা অবহুলীকম্মং অনধিট্ঠানং অননুযোগো পমাদো, যো এৱৰূপো পমাদো পমজ্জনা পমজ্জিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পমাদো’’.

(৩০) থম্ভো

৮৪৭. তত্থ কতমো থম্ভো? যো থম্ভো থম্ভনা থম্ভিতত্তং কক্খড়িযং ফাৰুসিযং উজুচিত্ততা অমুদুতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘থম্ভো’’.

(৩১) সাৰম্ভো

৮৪৮. তত্থ কতমো সাৰম্ভো? যো সাৰম্ভো পটিসাৰম্ভো সাৰম্ভনা পটিসাৰম্ভনা পটিসাৰম্ভিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সাৰম্ভো’’.

(৩২) অত্ৰিচ্ছতা

৮৪৯. তত্থ কতমা অত্ৰিচ্ছতা? ইতৰীতৰচীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি পঞ্চহি ৱা কামগুণেহি অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, যা এৱৰূপা ইচ্ছা ইচ্ছাগতা অত্ৰিচ্ছতা ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অত্ৰিচ্ছতা’’.

(৩৩) মহিচ্ছতা

৮৫০. তত্থ কতমা মহিচ্ছতা? ইতৰীতৰচীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰেহি পঞ্চহি ৱা কামগুণেহি অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, যা এৱৰূপা ইচ্ছা ইচ্ছাগতা মহিচ্ছতা ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মহিচ্ছতা’’.

(৩৪) পাপিচ্ছতা

৮৫১. তত্থ কতমা পাপিচ্ছতা? ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো সমানো ‘‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, দুস্সীলো সমানো ‘‘সীলৱাতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, অপ্পস্সুতো সমানো ‘‘বহুস্সুতোতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, সঙ্গণিকাৰামো সমানো ‘‘পৱিৱিত্তোতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, কুসীতো সমানো ‘‘আৰদ্ধৱীৰিযোতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, মুট্ঠস্সতী সমানো ‘‘উপট্ঠিতস্সতীতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, অসমাহিতো সমানো ‘‘সমাহিতোতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, দুপ্পঞ্ঞো সমানো ‘‘পঞ্ঞৱাতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি, অখীণাসৱো সমানো ‘‘খীণাসৱোতি মং জনো জানাতূ’’তি ইচ্ছতি – যা এৱৰূপা ইচ্ছা ইচ্ছাগতা পাপিচ্ছতা ৰাগো সাৰাগো চিত্তস্স সাৰাগো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পাপিচ্ছতা’’.

(৩৫) সিঙ্গং

৮৫২. তত্থ কতমং সিঙ্গং? যং সিঙ্গং সিঙ্গাৰতা চাতুৰতা চাতুৰিযং পৰিক্খত্ততা পাৰিক্খত্তিযং – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সিঙ্গং’’.

(৩৬) তিন্তিণং

৮৫৩. তত্থ কতমং তিন্তিণং? যং তিন্তিণং তিন্তিণাযনা তিন্তিণাযিতত্তং লোলুপ্পং লোলুপ্পাযনা লোলুপ্পাযিতত্তং পুচ্ছঞ্জিকতা সাধুকম্যতা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘তিন্তিণং’’.

(৩৭) চাপল্যং

৮৫৪. তত্থ কতমং চাপল্যং? চীৱৰমণ্ডনা পত্তমণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা ইমস্স ৱা পূতিকাযস্স বাহিৰানং ৱা পৰিক্খাৰানং মণ্ডনা ৱিভূসনা কেড়না পৰিকেড়না গিদ্ধিকতা গিদ্ধিকত্তং চপলতা চাপল্যং – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চাপল্যং’’.

(৩৮) অসভাগৱুত্তি

৮৫৫. তত্থ কতমং অসভাগৱুত্তি? মাতৰি ৱা পিতৰি ৱা জেট্ঠে ৱা ভাতৰি ৱা আচৰিযেসু ৱা উপজ্ঝাযে ৱা বুদ্ধে ৱা সাৱকেসু ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু গৰুট্ঠানিযেসু ৱিপ্পটিকূলগ্গাহিতা ৱিপচ্চনীকসাততা অনাদৰিযং অনাদৰিযতা অগাৰৱতা অপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অসভাগৱুত্তি’’.

(৩৯) অৰতি

৮৫৬. তত্থ কতমা অৰতি? পন্তেসু ৱা সেনাসনেসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেসু ৱা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অৰতি অৰতিতা অনভিৰতি অনভিৰমণা উক্কণ্ঠিতা পৰিতস্সিতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৰতি’’.

(৪০) তন্দী

৮৫৭. তত্থ কতমা তন্দী? যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনকতা আলস্যং আলস্যাযনা আলস্যাযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘তন্দী’’.

(৪১) ৱিজম্ভিতা

৮৫৮. তত্থ কতমা ৱিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৱিজম্ভনা আনমনা ৱিনমনা সন্নমনা পণমনা ব্যাধিযকং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ৱিজম্ভিতা’’.

(৪২) ভত্তসম্মদো

৮৫৯. তত্থ কতমো ভত্তসম্মদো? যা ভুত্তাৱিস্স ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো ভত্তপৰিড়াহো কাযদুট্ঠুল্লং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভত্তসম্মদো’’.

(৪৩) চেতসো চ লীনত্তং

৮৬০. তত্থ কতমং চেতসো চ লীনত্তং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং থিনং থীযনা থীযিতত্তং চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চেতসো চ লীনত্তং’’.

(৪৪) কুহনা

৮৬১. তত্থ কতমা কুহনা? লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতস্স পাপিচ্ছস্স ইচ্ছাপকতস্স পচ্চযপটিসেৱনসঙ্খাতেন [পচ্চযপটিসেধনসঙ্খাতেন (সী.)] ৱা সামন্তজপ্পিতেন ৱা ইৰিযাপথস্স ৱা অঠপনা [আঠপনা (ক.)] ঠপনা সণ্ঠপনা ভাকুটিতা ভাকুটিযং কুহনা কুহাযনা কুহিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কুহনা’’.

(৪৫) লপনা

৮৬২. তত্থ কতমা লপনা? লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতস্স পাপিচ্ছস্স ইচ্ছাপকতস্স যা পৰেসং আলপনা লপনা সল্লপনা উল্লপনা সমুল্লপনা উন্নহনা সমুন্নহনা উক্কাচনা সমুক্কাচনা অনুপ্পিযভাণিতা চাটুকম্যতা মুগ্গসূপ্যতা পাৰিভটযতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘লপনা’’.

(৪৬) নেমিত্তিকতা

৮৬৩. তত্থ কতমা নেমিত্তিকতা? লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতস্স পাপিচ্ছস্স ইচ্ছাপকতস্স যং পৰেসং নিমিত্তং নিমিত্তকম্মং ওভাসো ওভাসকম্মং সামন্তজপ্পা পৰিকথা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘নেমিত্তিকতা’’.

(৪৭) নিপ্পেসিকতা

৮৬৪. তত্থ কতমা নিপ্পেসিকতা? লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতস্স পাপিচ্ছস্স ইচ্ছাপকতস্স যা পৰেসং অক্কোসনা ৱম্ভনা গৰহণা উক্খেপনা সমুক্খেপনা খিপনা সঙ্খিপনা পাপনা সম্পাপনা অৱণ্ণহাৰিকা পৰপিট্ঠিমংসিকতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘নিপ্পেসিকতা’’.

(৪৮) লাভেন লাভং নিজিগীসনতা

৮৬৫. তত্থ কতমা লাভেন লাভং নিজিগীসনতা? লাভসক্কাৰসিলোকসন্নিস্সিতো পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো ইতো লদ্ধং আমিসং অমুত্ৰ হৰতি অমুত্ৰ ৱা লদ্ধং আমিসং ইধ আহৰতি, যা এৱৰূপা আমিসস্স এট্ঠি গৱেট্ঠি পৰিযেট্ঠি এসনা গৱেসনা পৰিযেসনা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘লাভেন লাভং নিজিগীসনতা’’.

(৪৯) সেয্যোহমস্মীতি মানো

৮৬৬. তত্থ কতমো সেয্যোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন [ৱিজ্জট্ঠানেন (স্যা.)] ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা মানং জপ্পেতি, যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সেয্যোহমস্মীতি মানো’’.

(৫০) সদিসোহমস্মীতি মানো

৮৬৭. তত্থ কতমো সদিসোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা মানং জপ্পেতি, যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সদিসোহমস্মীতি মানো’’.

(৫১) হীনোহমস্মীতি মানো

৮৬৮. তত্থ কতমো হীনোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা ওমানং জপ্পেতি, যো এৱৰূপো ওমানো ওমঞ্ঞনা ওমঞ্ঞিতত্তং হীড়না ওহীড়না ওহীড়িতত্তং অত্তুঞ্ঞা অত্তৱঞ্ঞা অত্তপৰিভৱো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘হীনোহমস্মীতি মানো’’.

(৫২) সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো

৮৬৯. তত্থ কতমো সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো সেয্যো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি সেয্যং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায মানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো’’.

(৫৩) সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো

৮৭০. তত্থ কতমো সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো সেয্যো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি সদিসং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায মানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সেয্যস্স সদিসোহমস্মীতি মানো’’.

(৫৪) সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো

৮৭১. তত্থ কতমো সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো সেয্যো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি হীনং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায ওমানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো ওমানো ওমঞ্ঞনা ওমঞ্ঞিতত্তং হীড়না ওহীড়না ওহীড়িতত্তং অত্তুঞ্ঞা অত্তৱঞ্ঞা অত্তপৰিভৱো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সেয্যস্স হীনোহমস্মীতি মানো’’.

(৫৫) সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো

৮৭২. তত্থ কতমো সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো সদিসো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি সেয্যং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায মানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং…পে… কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সদিসস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো’’.

(৫৬) সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো

৮৭৩. তত্থ কতমো সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো সদিসো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি সদিসং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায মানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি মানো’’.

(৫৭) সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো

৮৭৪. তত্থ কতমো সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো সদিসো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি হীনং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায ওমানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো ওমানো ওমঞ্ঞনা ওমঞ্ঞিতত্তং হীড়না ওহীড়না ওহীড়িতত্তং অত্তুঞ্ঞা অত্তৱঞ্ঞা অত্তপৰিভৱো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সদিসস্স হীনোহমস্মীতি মানো’’.

(৫৮) হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো

৮৭৫. তত্থ কতমো হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো হীনো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি সেয্যং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায মানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘হীনস্স সেয্যোহমস্মীতি মানো’’.

(৫৯) হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো

৮৭৬. তত্থ কতমো হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো হীনো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি সদিসং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায মানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘হীনস্স সদিসোহমস্মীতি মানো’’.

(৬০) হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো

৮৭৭. তত্থ কতমো হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো? ইধেকচ্চো হীনো হোতি জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি সদিসং অত্তানং দহতি; সো তং নিস্সায ওমানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো ওমানো ওমঞ্ঞনা ওমঞ্ঞিতত্তং হীড়না ওহীড়না ওহীড়িতত্তং অত্তুঞ্ঞা অত্তৱঞ্ঞা অত্তপৰিভৱো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানো’’.

(৬১) মানো

৮৭৮. তত্থ কতমো মানো? যো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মানো’’.

(৬২) অতিমানো

৮৭৯. তত্থ কতমো অতিমানো? ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পৰেহি অত্তানং অতিমঞ্ঞতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অতিমানো’’.

(৬৩) মানাতিমানো

৮৮০. তত্থ কতমো মানাতিমানো? ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা…পে… অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা পুব্বকালং পৰেহি সদিসং অত্তানং দহতি, অপৰকালং অত্তানং সেয্যং দহতি. যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মানাতিমানো’’.

(৬৪) ওমানো

৮৮১. তত্থ কতমো ওমানো? ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা ওমানং জপ্পেতি. যো এৱৰূপো ওমানো ওমঞ্ঞনা ওমঞ্ঞিতত্তং হীড়না ওহীড়না ওহীড়িতত্তং অত্তুঞ্ঞা অত্তৱঞ্ঞা অত্তপৰিভৱো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ওমানো’’.

(৬৫) অধিমানো

৮৮২. তত্থ কতমো অধিমানো? অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিতা, অকতে কতসঞ্ঞিতা, অনধিগতে অধিগতসঞ্ঞিতা, অসচ্ছিকতে সচ্ছিকতসঞ্ঞিতা, যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অধিমানো’’.

(৬৬) অস্মিমানো

৮৮৩. তত্থ কতমো অস্মিমানো? ৰূপং অস্মীতি মানো, অস্মীতি ছন্দো, অস্মীতি অনুসযো, ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা…পে… সঙ্খাৰা…পে… ৱিঞ্ঞাণং অস্মীতি মানো, অস্মীতি ছন্দো, অস্মীতি অনুসযো, যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অস্মিমানো’’.

(৬৭) মিচ্ছামানো

৮৮৪. তত্থ কতমো মিচ্ছামানো? ইধেকচ্চো পাপকেন ৱা কম্মাযতনেন পাপকেন ৱা সিপ্পাযতনেন পাপকেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন পাপকেন ৱা সুতেন পাপকেন ৱা পটিভানেন পাপকেন ৱা সীলেন পাপকেন ৱা ৱতেন পাপকেন ৱা সীলব্বতেন পাপিকায ৱা দিট্ঠিযা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা মানং জপ্পেতি, যো এৱৰূপো মানো মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তং উন্নতি উন্নামো ধজো সম্পগ্গাহো কেতুকম্যতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মিচ্ছামানো’’.

(৬৮) ঞাতিৱিতক্কো

৮৮৫. তত্থ কতমো ঞাতিৱিতক্কো? ঞাতকে আৰব্ভ গেহসিতো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ঞাতিৱিতক্কো’’.

(৬৯) জনপদৱিতক্কো

৮৮৬. তত্থ কতমো জনপদৱিতক্কো? জনপদং আৰব্ভ গেহসিতো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘জনপদৱিতক্কো’’.

(৭০) অমৰৱিতক্কো

৮৮৭. তত্থ কতমো অমৰৱিতক্কো? দুক্কৰকাৰিতাপটিসংযুত্তো ৱা দিট্ঠিগতপটিসংযুত্তো ৱা গেহসিতো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অমৰৱিতক্কো’’.

(৭১) পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো

৮৮৮. তত্থ কতমো পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো? ইধেকচ্চো গিহীহি সংসট্ঠো ৱিহৰতি সহনন্দী সহসোকী, সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনা ৱা যোগং আপজ্জতি. যো তত্থ গেহসিতো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পৰানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো’’.

(৭২) লাভাদিপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো

৮৮৯. তত্থ কতমো লাভসক্কাৰসিলোকপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো? লাভসক্কাৰসিলোকং আৰব্ভ গেহসিতো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘লাভসক্কাৰসিলোকপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো’’.

(৭৩) অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো

৮৯০. তত্থ কতমো অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো? ইধেকচ্চো জাতিযা ৱা গোত্তেন ৱা কোলপুত্তিযেন ৱা ৱণ্ণপোক্খৰতায ৱা ধনেন ৱা অজ্ঝেনেন ৱা কম্মাযতনেন ৱা সিপ্পাযতনেন ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেন ৱা সুতেন ৱা পটিভানেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱত্থুনা মা মং পৰে অৱজানিংসূতি. যো তত্থ গেহসিতো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অনৱঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো’’.

এককং.

২. দুকনিদ্দেসো

(১) কোধো চ উপনাহো চ

৮৯১. (ক) তত্থ কতমো কোধো? যো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কোধো’’.

(খ) তত্থ কতমো উপনাহো? পুব্বকালং কোধো, অপৰকালং উপনাহো. যো এৱৰূপো উপনাহো উপনয্হনা উপনয্হিতত্তং অট্ঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা অনুসংসন্দনা অনুপ্পবন্ধনা দড়্হীকম্মং কোধস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপনাহো’’.

(২) মক্খো চ পড়াসো চ

৮৯২. (ক) তত্থ কতমো মক্খো? যো মক্খো মক্খাযনা মক্খাযিতত্তং [মক্খিযনা মক্খিযিতত্তং (সী. ক.)] নিট্ঠুৰিযং নিট্ঠুৰিযকম্মং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মক্খো’’.

(খ) তত্থ কতমো পড়াসো? যো পড়াসো পড়াসাযনা [পলাসাযনা পলাসাযিতত্তং (স্যা.)] পড়াসাহাৰো ৱিৱাদট্ঠানং যুগগ্গাহো অপ্পটিনিস্সগ্গো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পড়াসো’’.

(৩) ইস্সা চ মচ্ছৰিযঞ্চ

৮৯৩. (ক) তত্থ কতমা ইস্সা? যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা ইস্সাযিতত্তং উসূযা উসূযনা উসূযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ইস্সা’’.

(খ) তত্থ কতমং মচ্ছৰিযং? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছেৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং [পগ্গহিতত্তং (সী. ক.) ধ. স. ১১২৭] চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মচ্ছৰিযং’’.

(৪) মাযা চ সাঠেয্যঞ্চ

৮৯৪. (ক) তত্থ কতমা মাযা? ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনহেতুং পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ইচ্ছতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি সঙ্কপ্পেতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ৱাচং ভাসতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি কাযেন পৰক্কমতি. যা এৱৰূপা মাযা মাযাৱিতা অচ্চাসৰা ৱঞ্চনা নিকতি ৱিকিৰণা পৰিহৰণা গূহনা পৰিগূহনা ছাদনা পটিচ্ছাদনা অনুত্তানীকম্মং অনাৱিকম্মং ৱোচ্ছাদনা পাপকিৰিযা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মাযা’’.

(খ) তত্থ কতমং সাঠেয্যং? ইধেকচ্চো সঠো হোতি পৰিসঠো. যং তত্থ সঠং সঠতা সাঠেয্যং কক্কৰতা কক্কৰিযং [কক্খড়তা কক্খড়িযং (স্যা.)] পৰিক্খত্ততা পাৰিক্খত্তিযং – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সাঠেয্যং’’.

(৫) অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ

৮৯৫. (ক) তত্থ কতমা অৱিজ্জা? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৱিজ্জা’’.

(খ) তত্থ কতমা ভৱতণ্হা? যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দো ভৱৰাগো ভৱনন্দী ভৱতণ্হা ভৱসিনেহো ভৱপৰিড়াহো ভৱমুচ্ছা ভৱজ্ঝোসানং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱতণ্হা’’.

(৬) ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ

৮৯৬. (ক) তত্থ কতমা ভৱদিট্ঠি? ‘‘ভৱিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱদিট্ঠি’’.

(খ) তত্থ কতমা ৱিভৱদিট্ঠি? ‘‘ন ভৱিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ৱিভৱদিট্ঠি.