২. দুকনিদ্দেসো
(১) কোধো চ উপনাহো চ
৮৯১. (ক) তত্থ কতমো কোধো? যো কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তং ব্যাপত্তি ব্যাপজ্জনা ব্যাপজ্জিতত্তং ৱিৰোধো পটিৱিৰোধো চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কোধো’’.
(খ) তত্থ কতমো উপনাহো? পুব্বকালং কোধো, অপৰকালং উপনাহো. যো এৱৰূপো উপনাহো উপনয্হনা উপনয্হিতত্তং অট্ঠপনা ঠপনা সণ্ঠপনা অনুসংসন্দনা অনুপ্পবন্ধনা দড়্হীকম্মং কোধস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপনাহো’’.
(২) মক্খো চ পড়াসো চ
৮৯২. (ক) তত্থ কতমো মক্খো? যো মক্খো মক্খাযনা মক্খাযিতত্তং [মক্খিযনা মক্খিযিতত্তং (সী. ক.)] নিট্ঠুৰিযং নিট্ঠুৰিযকম্মং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মক্খো’’.
(খ) তত্থ কতমো পড়াসো? যো পড়াসো পড়াসাযনা [পলাসাযনা পলাসাযিতত্তং (স্যা.)] পড়াসাহাৰো ৱিৱাদট্ঠানং যুগগ্গাহো অপ্পটিনিস্সগ্গো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পড়াসো’’.
(৩) ইস্সা চ মচ্ছৰিযঞ্চ
৮৯৩. (ক) তত্থ কতমা ইস্সা? যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সা ইস্সাযনা ইস্সাযিতত্তং উসূযা উসূযনা উসূযিতত্তং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ইস্সা’’.
(খ) তত্থ কতমং মচ্ছৰিযং? পঞ্চ মচ্ছৰিযানি – আৱাসমচ্ছৰিযং, কুলমচ্ছৰিযং, লাভমচ্ছৰিযং, ৱণ্ণমচ্ছৰিযং, ধম্মমচ্ছৰিযং. যং এৱৰূপং মচ্ছেৰং মচ্ছৰাযনা মচ্ছৰাযিতত্তং ৱেৱিচ্ছং কদৰিযং কটুকঞ্চুকতা অগ্গহিতত্তং [পগ্গহিতত্তং (সী. ক.) ধ. স. ১১২৭] চিত্তস্স – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মচ্ছৰিযং’’.
(৪) মাযা চ সাঠেয্যঞ্চ
৮৯৪. (ক) তত্থ কতমা মাযা? ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা তস্স পটিচ্ছাদনহেতুং পাপিকং ইচ্ছং পণিদহতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ইচ্ছতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি সঙ্কপ্পেতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি ৱাচং ভাসতি. ‘‘মা মং জঞ্ঞা’’তি কাযেন পৰক্কমতি. যা এৱৰূপা মাযা মাযাৱিতা অচ্চাসৰা ৱঞ্চনা নিকতি ৱিকিৰণা পৰিহৰণা গূহনা পৰিগূহনা ছাদনা পটিচ্ছাদনা অনুত্তানীকম্মং অনাৱিকম্মং ৱোচ্ছাদনা পাপকিৰিযা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মাযা’’.
(খ) তত্থ কতমং সাঠেয্যং? ইধেকচ্চো সঠো হোতি পৰিসঠো. যং তত্থ সঠং সঠতা সাঠেয্যং কক্কৰতা কক্কৰিযং [কক্খড়তা কক্খড়িযং (স্যা.)] পৰিক্খত্ততা পাৰিক্খত্তিযং – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সাঠেয্যং’’.
(৫) অৱিজ্জা চ ভৱতণ্হা চ
৮৯৫. (ক) তত্থ কতমা অৱিজ্জা? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অৱিজ্জা’’.
(খ) তত্থ কতমা ভৱতণ্হা? যো ভৱেসু ভৱচ্ছন্দো ভৱৰাগো ভৱনন্দী ভৱতণ্হা ভৱসিনেহো ভৱপৰিড়াহো ভৱমুচ্ছা ভৱজ্ঝোসানং – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱতণ্হা’’.
(৬) ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ
৮৯৬. (ক) তত্থ কতমা ভৱদিট্ঠি? ‘‘ভৱিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভৱদিট্ঠি’’.
(খ) তত্থ কতমা ৱিভৱদিট্ঠি? ‘‘ন ভৱিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ৱিভৱদিট্ঠি.
(৭) সস্সতদিট্ঠি চ উচ্ছেদদিট্ঠি চ
৮৯৭. (ক) তত্থ কতমা সস্সতদিট্ঠি? ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সস্সতদিট্ঠি’’.
(খ) তত্থ কতমা উচ্ছেদদিট্ঠি? ‘‘উচ্ছিজ্জিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উচ্ছেদদিট্ঠি’’.
(৮) অন্তৱাদিট্ঠি চ অনন্তৱাদিট্ঠি চ
৮৯৮. (ক) তত্থ কতমা অন্তৱাদিট্ঠি? ‘‘অন্তৱা অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অন্তৱাদিট্ঠি’’.
(খ) তত্থ কতমা অনন্তৱাদিট্ঠি? ‘‘অনন্তৱা অত্তা চ লোকো চা’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অনন্তৱাদিট্ঠি’’.
(৯) পুব্বন্তানুদিট্ঠি চ অপৰন্তানুদিট্ঠি চ
৮৯৯. (ক) তত্থ কতমা পুব্বন্তানুদিট্ঠি? পুব্বন্তং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পুব্বন্তানুদিট্ঠি’’.
(খ) তত্থ কতমা অপৰন্তানুদিট্ঠি? অপৰন্তং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অপৰন্তানুদিট্ঠি’’.
(১০) অহিৰিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ
৯০০. (ক) তত্থ কতমং অহিৰিকং? যং ন হিৰীযতি হিৰিযিতব্বেন, ন হিৰীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অহিৰিকং’’.
(খ) তত্থ কতমং অনোত্তপ্পং? যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেন ন ওত্তপ্পতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অনোত্তপ্পং’’.
(১১) দোৱচস্সতা চ পাপমিত্ততা চ
৯০১. (ক) তত্থ কতমা দোৱচস্সতা? সহধম্মিকে ৱুচ্চমানে দোৱচস্সাযং দোৱচস্সিযং দোৱচস্সতা ৱিপ্পটিকুলগ্গাহিতা ৱিপচ্চনীকসাততা অনাদৰিযং অনাদৰতা অগাৰৱতা অপ্পতিস্সৱতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দোৱচস্সতা’’.
(খ) তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছৰিনো দুপ্পঞ্ঞা, যা তেসং সেৱনা নিসেৱনা সংসেৱনা ভজনা সম্ভজনা ভত্তি সম্ভত্তি সম্পৱঙ্কতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পাপমিত্ততা’’.
(১২) অনজ্জৱো চ অমদ্দৱো চ
৯০২. (ক) তত্থ কতমো অনজ্জৱো? যো অনজ্জৱো অনজ্জৱতা জিম্হতা ৱঙ্কতা কুটিলতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অনজ্জৱো’’.
(খ) তত্থ কতমো অমদ্দৱো? যা অমুদুতা অমদ্দৱতা কক্খড়িযং ফাৰুসিযং কক্খড়তা কঠিনতা [কথিনতা (স্যা. ক.)] উজুচিত্ততা অমুদুতা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অমদ্দৱো’’.
(১৩) অক্খন্তি চ অসোৰচ্চঞ্চ
৯০৩. (ক) তত্থ কতমা অক্খন্তি? যা অক্খন্তি অক্খমনতা অনধিৱাসনতা চণ্ডিক্কং অসুৰোপো অনত্তমনতা চিত্তস্স – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অক্খন্তি’’.
(খ) তত্থ কতমং অসোৰচ্চং? কাযিকো ৱীতিক্কমো ৱাচসিকো ৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো ৱীতিক্কমো – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অসোৰচ্চং’’. সব্বম্পি দুস্সীল্যং অসোৰচ্চং.
(১৪) অসাখল্যঞ্চ অপ্পটিসন্থাৰো চ
৯০৪. (ক) তত্থ কতমং অসাখল্যং? যা সা ৱাচা কণ্ডকা কক্কসা পৰকটুকা পৰাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৱত্তনিকা তথাৰূপিং ৱাচং ভাসিতা হোতি. যা তত্থ অসণ্হৱাচতা অসখিলৱাচতা ফৰুসৱাচতা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অসাখল্যং’’.
(খ) তত্থ কতমো অপ্পটিসন্থাৰো [অপ্পটিসন্ধাৰো (ক.)]? দ্ৱে পটিসন্থাৰা – আমিসপটিসন্থাৰো চ ধম্মপটিসন্থাৰো চ. ইধেকচ্চো অপ্পটিসন্থাৰকো হোতি আমিসপটিসন্থাৰেন ৱা ধম্মপটিসন্থাৰেন ৱা – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অপ্পটিসন্থাৰো’’.
(১৫) ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা চ ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা চ
৯০৫. (ক) তত্থ কতমা ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা? ইধেকচ্চো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং চক্খুন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…পে… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা…পে… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৱাধিকৰণমেনং মনিন্দ্ৰিযং অসংৱুতং ৱিহৰন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৱাস্সৱেয্যুং, তস্স সংৱৰায ন পটিপজ্জতি, ন ৰক্খতি মনিন্দ্ৰিযং, মনিন্দ্ৰিযে ন সংৱৰং আপজ্জতি. যা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্ৰিযানং অগুত্তি অগোপনা অনাৰক্খো অসংৱৰো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা’’.
(খ) তত্থ কতমা ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো অপ্পটিসঙ্খা অযোনিসো আহাৰং আহাৰেতি দৱায মদায মণ্ডনায ৱিভূসনায. যা তত্থ অসন্তুট্ঠিতা অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা ভোজনে – অযং ৱুচ্চতি ‘‘ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা.’’
(১৬) মুট্ঠস্সচ্চঞ্চ অসম্পজঞ্ঞঞ্চ
৯০৬. (ক) তত্থ কতমং মুট্ঠস্সচ্চং? যা অস্সতি অননুস্সতি অপ্পটিস্সতি অস্সতি অস্সৰণতা অধাৰণতা পিলাপনতা সম্মুসনতা – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘মুট্ঠস্সচ্চং’’.
(খ) তত্থ কতমং অসম্পজঞ্ঞং? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অসম্পজঞ্ঞং’’.
(১৭) সীলৱিপত্তি চ দিট্ঠিৱিপত্তি চ
৯০৭. (ক) তত্থ কতমা সীলৱিপত্তি? যো কাযিকো ৱীতিক্কমো ৱাচসিকো ৱীতিক্কমো কাযিকৱাচসিকো ৱীতিক্কমো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সীলৱিপত্তি’’. সব্বম্পি দুস্সীল্যং সীলৱিপত্তি.
(খ) তত্থ কতমা দিট্ঠিৱিপত্তি? ‘‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং…পে… যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি – যা এৱৰূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং…পে… ৱিপৰিযাসগ্গাহো – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দিট্ঠিৱিপত্তি’’. সব্বাপি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি.
(১৮) অজ্ঝত্তসংযোজনঞ্চ বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ
৯০৮. (ক) তত্থ কতমং অজ্ঝত্তসংযোজনং? পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি – অজ্ঝত্তসংযোজনং. (খ) পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি – বহিদ্ধাসংযোজনং.
দুকং.