৪. চতুক্কনিদ্দেসো
৭৯৩. (১. ক) তত্থ কতমং কম্মস্সকতঞাণং? ‘‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠং, অত্থি হুতং, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো, অত্থি অযং লোকো, অত্থি পৰো লোকো, অত্থি মাতা, অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি – যা এৱৰূপা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘কম্মস্সকতঞাণং’’. ঠপেত্ৱা সচ্চানুলোমিকং ঞাণং, সব্বাপি সাসৱা কুসলা পঞ্ঞা কম্মস্সকতঞাণং.
(খ) তত্থ কতমং সচ্চানুলোমিকং ঞাণং? ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তি ৱা ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ‘‘ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি ৱা যা এৱৰূপী অনুলোমিকা খন্তি দিট্ঠি ৰুচি মুদি পেক্খা ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সচ্চানুলোমিকং ঞাণং’’.
(গ) চতূসু মগ্গেসু পঞ্ঞা মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং.
(ঘ) চতূসু ফলেসু পঞ্ঞা ফলসমঙ্গিস্স ঞাণং.
৭৯৪. (২) মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং দুক্খেপেতং ঞাণং, দুক্খসমুদযেপেতং ঞাণং, দুক্খনিৰোধেপেতং ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদাযপেতং ঞাণং.
(ক) তত্থ কতমং দুক্খে ঞাণং? দুক্খং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দুক্খে ঞাণং’’.
(খ-ঘ) দুক্খসমুদযং আৰব্ভ…পে… দুক্খনিৰোধং আৰব্ভ…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং’’.
৭৯৫. (৩) কামাৱচৰকুসলাব্যাকতে পঞ্ঞা কামাৱচৰা পঞ্ঞা, ৰূপাৱচৰকুসলাব্যাকতে পঞ্ঞা ৰূপাৱচৰা পঞ্ঞা, অৰূপাৱচৰকুসলাব্যাকতে পঞ্ঞা অৰূপাৱচৰা পঞ্ঞা, চতূসু মগ্গেসু চতূসু ফলেসু পঞ্ঞা অপৰিযাপন্না পঞ্ঞা.
৭৯৬. (৪. ক) তত্থ কতমং ধম্মে ঞাণং? চতূসু মগ্গেসু চতূসু ফলেসু পঞ্ঞা ধম্মে ঞাণং.
(খ) সো ইমিনা ধম্মেন ঞাতেন দিট্ঠেন পত্তেন ৱিদিতেন পৰিযোগাড়্হেন অতীতানাগতেন নযং নেতি. ‘‘যে হি কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা দুক্খং অব্ভঞ্ঞংসু [অব্ভঞ্ঞিংসু (স্যা.) এৱমুপৰিপি], দুক্খসমুদযং অব্ভঞ্ঞংসু, দুক্খনিৰোধং অব্ভঞ্ঞংসু, দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞংসু, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খং অব্ভঞ্ঞংসু, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খসমুদযং অব্ভঞ্ঞংসু, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খনিৰোধং অব্ভঞ্ঞংসু, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞংসু. যে হি কেচি অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা দুক্খং অভিজানিস্সন্তি, দুক্খসমুদযং অভিজানিস্সন্তি, দুক্খনিৰোধং অভিজানিস্সন্তি, দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিজানিস্সন্তি, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খং অভিজানিস্সন্তি, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খসমুদযং অভিজানিস্সন্তি, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খনিৰোধং অভিজানিস্সন্তি, ইমঞ্ঞেৱ তে দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিজানিস্সন্তী’’তি – যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘অন্ৱযে ঞাণং’’.
(গ) তত্থ কতমং পৰিযে ঞাণং? ইধ ভিক্খু পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি. সৰাগং ৱা চিত্তং ‘‘সৰাগং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতৰাগং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সদোসং ৱা চিত্তং ‘‘সদোসং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতদোসং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমোহং ৱা চিত্তং ‘‘সমোহং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ‘‘ৱীতমোহং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সংখিত্তং ৱা চিত্তং ‘‘সংখিত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ‘‘ৱিক্খিত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, মহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘‘মহগ্গতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অমহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘‘অমহগ্গতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সউত্তৰং ৱা চিত্তং ‘‘সউত্তৰং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অনুত্তৰং ৱা চিত্তং ‘‘অনুত্তৰং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, সমাহিতং ৱা চিত্তং ‘‘সমাহিতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অসমাহিতং ৱা চিত্তং ‘‘অসমাহিতং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘‘ৱিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘‘অৱিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতীতি – যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘পৰিযে ঞাণং’’.
(ঘ) ঠপেত্ৱা ধম্মে ঞাণং অন্ৱযে ঞাণং পৰিযে ঞাণং, অৱসেসা পঞ্ঞা সম্মুতিঞাণং.
৭৯৭. (৫. ক) তত্থ কতমা পঞ্ঞা আচযায নো অপচযায? কামাৱচৰকুসলে পঞ্ঞা আচযায নো অপচযায.
(খ) চতূসু মগ্গেসু পঞ্ঞা অপচযায নো আচযায.
(গ) ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকুসলে পঞ্ঞা আচযায চেৱ অপচযায চ.
(ঘ) অৱসেসা পঞ্ঞা নেৱ আচযায নো অপচযায.
৭৯৮. (৬. ক) তত্থ কতমা পঞ্ঞা নিব্বিদায নো পটিৱেধায? যায পঞ্ঞায কামেসু ৱীতৰাগো হোতি, ন চ অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতি ন চ সচ্চানি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পঞ্ঞা নিব্বিদায নো পটিৱেধায’’.
(খ) স্ৱেৱ পঞ্ঞায কামেসু ৱীতৰাগো সমানো অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতি ন চ সচ্চানি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পঞ্ঞা পটিৱেধায নো নিব্বিদায’’.
(গ) চতূসু মগ্গেসু পঞ্ঞা নিব্বিদায চেৱ পটিৱেধায চ.
(ঘ) অৱসেসা পঞ্ঞা নেৱ নিব্বিদায নো পটিৱেধায.
৭৯৯. (৭. ক) তত্থ কতমা হানভাগিনী পঞ্ঞা? পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা.
(খ) তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা.
(গ) অৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা.
(ঘ) নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা. দুতিযস্স ঝানস্স লাভিং ৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. উপেক্খাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা. ততিযস্স ঝানস্স লাভিং পীতিসুখসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. অদুক্খমসুখসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা. চতুত্থস্স ঝানস্স লাভিং উপেক্খাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. আকাসানঞ্চাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা. আকাসানঞ্চাযতনস্স লাভিং ৰূপসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্স লাভিং আকাসানঞ্চাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স লাভিং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা.
৮০০. (৮) তত্থ কতমা চতস্সো পটিসম্ভিদা? অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদা. অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. ইমা চতস্সো পটিসম্ভিদা.
৮০১. (৯) তত্থ কতমা চতস্সো পটিপদা? দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা, দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা, সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা, সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা.
(ক) তত্থ কতমা দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? কিচ্ছেন কসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স দন্ধং তণ্ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা’’.
(খ) তত্থ কতমা দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? কিচ্ছেন কসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স খিপ্পং তণ্ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা’’.
(গ) তত্থ কতমা সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? অকিচ্ছেন অকসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স দন্ধং তণ্ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা’’.
(ঘ) তত্থ কতমা সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? অকিচ্ছেন অকসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স খিপ্পং তণ্ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা’’. ইমা চতস্সো পটিপদা.
৮০২. (১০) তত্থ কতমানি চত্তাৰি আৰম্মণানি? পৰিত্তা পৰিত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা, পৰিত্তা অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা, অপ্পমাণা পৰিত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা, অপ্পমাণা অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা.
(ক) তত্থ কতমা পৰিত্তা পৰিত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা? সমাধিস্স ন নিকামলাভিস্স আৰম্মণং থোকং ফৰন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পৰিত্তা পৰিত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা’’.
(খ) তত্থ কতমা পৰিত্তা অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা? সমাধিস্স ন নিকামলাভিস্স আৰম্মণং ৱিপুলং ফৰন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘পৰিত্তা অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা’’.
(গ) তত্থ কতমা অপ্পমাণা পৰিত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা? সমাধিস্স নিকামলাভিস্স আৰম্মণং থোকং ফৰন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অপ্পমাণা পৰিত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা’’.
(ঘ) তত্থ কতমা অপ্পমাণা অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা? সমাধিস্স নিকামলাভিস্স আৰম্মণং ৱিপুলং ফৰন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘অপ্পমাণা অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা’’. ইমানি চত্তাৰি আৰম্মণানি.
(১১) মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং জৰামৰণেপেতং ঞাণং, জৰামৰণসমুদযেপেতং ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধেপেতং ঞাণং, জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদাযপেতং ঞাণং.
(ক) তত্থ কতমং জৰামৰণে ঞাণং? জৰামৰণং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘জৰামৰণে ঞাণং’’.
(খ-ঘ) জৰামৰণসমুদযং আৰব্ভ…পে… জৰামৰণনিৰোধং আৰব্ভ…পে… জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘জৰামৰণনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং’’.
৮০৩. (১২-২১) ধম্মসমঙ্গিস্স ঞাণং জাতিযাপেতং ঞাণং…পে… ভৱেপেতং ঞাণং…পে… উপাদানেপেতং ঞাণং…পে… তণ্হাযপেতং ঞাণং…পে… ৱেদনাযপেতং ঞাণং…পে… ফস্সেপেতং ঞাণং…পে… সড়াযতনেপেতং ঞাণং…পে… নামৰূপেপেতং ঞাণং…পে… ৱিঞ্ঞাণেপেতং ঞাণং…পে… সঙ্খাৰেসুপেতং ঞাণং, সঙ্খাৰসমুদযেপেতং ঞাণং, সঙ্খাৰনিৰোধেপেতং ঞাণং, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিযা পটিপদাযপেতং ঞাণং.
তত্থ কতমং সঙ্খাৰেসু ঞাণং? সঙ্খাৰে আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সঙ্খাৰেসু ঞাণং’’.
সঙ্খাৰসমুদযং আৰব্ভ…পে… সঙ্খাৰনিৰোধং আৰব্ভ…পে… সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং. এৱং চতুব্বিধেন ঞাণৱত্থু.
চতুক্কং.