১৬. ঞাণৱিভঙ্গো
১. এককমাতিকা
৭৫১. একৱিধেন ঞাণৱত্থু – পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণা ন হেতূ, অহেতুকা, হেতুৱিপ্পযুত্তা, সপ্পচ্চযা, সঙ্খতা, অৰূপা, লোকিযা, সাসৱা, সংযোজনিযা, গন্থনিযা, ওঘনিযা, যোগনিযা, নীৱৰণিযা, পৰামট্ঠা, উপাদানিযা, সংকিলেসিকা, অব্যাকতা, সাৰম্মণা, অচেতসিকা, ৱিপাকা, উপাদিন্নুপাদানিযা, অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা, ন সৱিতক্কসৱিচাৰা, ন অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা, অৱিতক্কঅৱিচাৰা, ন পীতিসহগতা, নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বা, নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বহেতুকা, নেৱাচযগামিনাপচযগামিনো, নেৱসেক্খনাসেক্খা, পৰিত্তা, কামাৱচৰা, ন ৰূপাৱচৰা, ন অৰূপাৱচৰা, পৰিযাপন্না, নো অপৰিযাপন্না, অনিযতা, অনিয্যানিকা,
উপ্পন্নৱত্থুকা উপ্পন্নাৰম্মণা,
(৩) পুৰেজাতৱত্থুকা পুৰেজাতাৰম্মণা
(৪) অজ্ঝত্তিকৱত্থুকা বাহিৰাৰম্মণা
(৫) অসম্ভিন্নৱত্থুকা অসম্ভিন্নাৰম্মণা
(৬) নানাৱত্থুকা নানাৰম্মণা
(৭) ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোন্তি
(৮) ন অসমন্নাহাৰা উপ্পজ্জন্তি
(৯) ন অমনসিকাৰা উপ্পজ্জন্তি
(১০) ন অব্বোকিণ্ণা উপ্পজ্জন্তি
(১১) ন অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জন্তি
(১২) ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সমনন্তৰা উপ্পজ্জন্তি
(১৩) পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণা অনাভোগা
(১৪) পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি [কিঞ্চি (সী. ক.)] ধম্মং পটিৱিজানাতি অঞ্ঞত্ৰ অভিনিপাতমত্তা
(১৫) পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সমনন্তৰাপি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতি
(১৬) পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ইৰিযাপথং কপ্পেতি
(১৭) পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সমনন্তৰাপি ন কঞ্চি ইৰিযাপথং কপ্পেতি
(১৮) পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কাযকম্মং ন ৱচীকম্মং পট্ঠপেতি
(১৯) পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সমনন্তৰাপি ন কাযকম্মং ন ৱচীকম্মং পট্ঠপেতি
(২০) পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কুসলাকুসলং ধম্মং সমাদিযতি
(২১) পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সমনন্তৰাপি ন কুসলাকুসলং ধম্মং সমাদিযতি
(২২) পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন সমাপজ্জতি ন ৱুট্ঠাতি
(২৩) পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সমনন্তৰাপি ন সমাপজ্জতি ন ৱুট্ঠাতি
(২৪) পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন চৱতি ন উপ্পজ্জতি
(২৫) পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সমনন্তৰাপি ন চৱতি ন উপ্পজ্জতি
(২৬) পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন সুপতি ন পটিবুজ্ঝতি ন সুপিনং পস্সতি
(২৭) পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং সমনন্তৰাপি ন সুপতি ন পটিবুজ্ঝতি ন সুপিনং পস্সতি, যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা পঞ্ঞা
এৱং একৱিধেন ঞাণৱত্থু.
২. দুকমাতিকা
৭৫২. দুৱিধেন ঞাণৱত্থু –
(১) লোকিযা পঞ্ঞা, লোকুত্তৰা পঞ্ঞা
(২) কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যা পঞ্ঞা, কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যা পঞ্ঞা
(৩) সাসৱা পঞ্ঞা, অনাসৱা পঞ্ঞা
(৪) আসৱৱিপ্পযুত্তা সাসৱা পঞ্ঞা, আসৱৱিপ্পযুত্তা অনাসৱা পঞ্ঞা
(৫) সংযোজনিযা পঞ্ঞা, অসংযোজনিযা পঞ্ঞা
(৬) সংযোজনৱিপ্পযুত্তা সংযোজনিযা পঞ্ঞা, সংযোজনৱিপ্পযুত্তা অসংযোজনিযা পঞ্ঞা
(৭) গন্থনিযা পঞ্ঞা, অগন্থনিযা পঞ্ঞা
(৮) গন্থৱিপ্পযুত্তা গন্থনিযা পঞ্ঞা, গন্থৱিপ্পযুত্তা অগন্থনিযা পঞ্ঞা
(৯) ওঘনিযা পঞ্ঞা, অনোঘনিযা পঞ্ঞা
(১০) ওঘৱিপ্পযুত্তা ওঘনিযা পঞ্ঞা, ওঘৱিপ্পযুত্তা অনোঘনিযা পঞ্ঞা
(১১) যোগনিযা পঞ্ঞা, অযোগনিযা পঞ্ঞা
(১২) যোগৱিপ্পযুত্তা যোগনিযা পঞ্ঞা, যোগৱিপ্পযুত্তা অযোগনিযা পঞ্ঞা
(১৩) নীৱৰণিযা পঞ্ঞা, অনীৱৰণিযা পঞ্ঞা
(১৪) নীৱৰণৱিপ্পযুত্তা নীৱৰণিযা পঞ্ঞা, নীৱৰণৱিপ্পযুত্তা অনীৱৰণিযা পঞ্ঞা
(১৫) পৰামট্ঠা পঞ্ঞা, অপৰামট্ঠা পঞ্ঞা
(১৬) পৰামাসৱিপ্পযুত্তা পৰামট্ঠা পঞ্ঞা, পৰামাসৱিপ্পযুত্তা অপৰামট্ঠা পঞ্ঞা
(১৭) উপাদিন্না পঞ্ঞা, অনুপাদিন্না পঞ্ঞা
(১৮) উপাদানিযা পঞ্ঞা, অনুপাদানিযা পঞ্ঞা
(১৯) উপাদানৱিপ্পযুত্তা উপাদানিযা পঞ্ঞা, উপাদানৱিপ্পযুত্তা অনুপাদানিযা পঞ্ঞা
(২০) সংকিলেসিকা পঞ্ঞা, অসংকিলেসিকা পঞ্ঞা
(২১) কিলেসৱিপ্পযুত্তা সংকিলেসিকা পঞ্ঞা, কিলেসৱিপ্পযুত্তা অসংকিলেসিকা পঞ্ঞা
(২২) সৱিতক্কা পঞ্ঞা, অৱিতক্কা পঞ্ঞা
(২৩) সৱিচাৰা পঞ্ঞা, অৱিচাৰা পঞ্ঞা
(২৪) সপ্পীতিকা পঞ্ঞা, অপ্পীতিকা পঞ্ঞা
(২৫) পীতিসহগতা পঞ্ঞা, ন পীতিসহগতা পঞ্ঞা
(২৬) সুখসহগতা পঞ্ঞা, ন সুখসহগতা পঞ্ঞা
(২৭) উপেক্খাসহগতা পঞ্ঞা, ন উপেক্খাসহগতা পঞ্ঞা
(২৮) কামাৱচৰা পঞ্ঞা, ন কামাৱচৰা পঞ্ঞা
(২৯) ৰূপাৱচৰা পঞ্ঞা, ন ৰূপাৱচৰা পঞ্ঞা
(৩০) অৰূপাৱচৰা পঞ্ঞা, ন অৰূপাৱচৰা পঞ্ঞা
(৩১) পৰিযাপন্না পঞ্ঞা, অপৰিযাপন্না পঞ্ঞা
(৩২) নিয্যানিকা পঞ্ঞা, অনিয্যানিকা পঞ্ঞা
(৩৩) নিযতা পঞ্ঞা, অনিযতা পঞ্ঞা
(৩৪) সউত্তৰা পঞ্ঞা, অনুত্তৰা পঞ্ঞা
(৩৫) অত্থজাপিকা পঞ্ঞা, জাপিতত্থা পঞ্ঞা
এৱং দুৱিধেন ঞাণৱত্থু.
৩. তিকমাতিকা
৭৫৩. তিৱিধেন ঞাণৱত্থু –
(১) চিন্তামযা পঞ্ঞা, সুতমযা পঞ্ঞা, ভাৱনামযা পঞ্ঞা
(২) দানমযা পঞ্ঞা, সীলমযা পঞ্ঞা, ভাৱনামযা পঞ্ঞা
(৩) অধিসীলে পঞ্ঞা, অধিচিত্তে পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞায পঞ্ঞা
(৪) আযকোসল্লং, অপাযকোসল্লং, উপাযকোসল্লং
(৫) ৱিপাকা পঞ্ঞা, ৱিপাকধম্মধম্মা পঞ্ঞা, নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা পঞ্ঞা
(৬) উপাদিন্নুপাদানিযা পঞ্ঞা, অনুপাদিন্নুপাদানিযা পঞ্ঞা, অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা পঞ্ঞা
(৭) সৱিতক্কসৱিচাৰা পঞ্ঞা, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা পঞ্ঞা, অৱিতক্কঅৱিচাৰা পঞ্ঞা
(৮) পীতিসহগতা পঞ্ঞা, সুখসহগতা পঞ্ঞা, উপেক্খাসহগতা পঞ্ঞা
(৯) আচযগামিনী পঞ্ঞা, অপচযগামিনী পঞ্ঞা, নেৱাচযগামিনাপচযগামিনী পঞ্ঞা
(১০) সেক্খা পঞ্ঞা, অসেক্খা পঞ্ঞা, নেৱসেক্খনাসেক্খা পঞ্ঞা
(১১) পৰিত্তা পঞ্ঞা, মহগ্গতা পঞ্ঞা, অপ্পমাণা পঞ্ঞা
(১২) পৰিত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা, মহগ্গতাৰম্মণা পঞ্ঞা, অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা
(১৩) মগ্গাৰম্মণা পঞ্ঞা, মগ্গহেতুকা পঞ্ঞা, মগ্গাধিপতিনী পঞ্ঞা
(১৪) উপ্পন্না পঞ্ঞা, অনুপ্পন্না পঞ্ঞা, উপ্পাদিনী পঞ্ঞা
(১৫) অতীতা পঞ্ঞা, অনাগতা পঞ্ঞা, পচ্চুপ্পন্না পঞ্ঞা
(১৬) অতীতাৰম্মণা পঞ্ঞা, অনাগতাৰম্মণা পঞ্ঞা, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পঞ্ঞা
(১৭) অজ্ঝত্তা পঞ্ঞা, বহিদ্ধা পঞ্ঞা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধা পঞ্ঞা
(১৮) অজ্ঝত্তাৰম্মণা পঞ্ঞা, বহিদ্ধাৰম্মণা পঞ্ঞা, অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা পঞ্ঞা
(১৯) সৱিতক্কসৱিচাৰা পঞ্ঞা অত্থি ৱিপাকা, অত্থি ৱিপাকধম্মধম্মা, অত্থি নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা
(২০) অত্থি উপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা
(২১) অত্থি পীতিসহগতা, অত্থি সুখসহগতা, অত্থি উপেক্খাসহগতা
(২২) অত্থি আচযগামিনী, অত্থি অপচযগামিনী, অত্থি নেৱাচযগামিনাপচযগামিনী
(২৩) অত্থি সেক্খা, অত্থি অসেক্খা, অত্থি নেৱসেক্খনাসেক্খা
(২৪) অত্থি পৰিত্তা, অত্থি মহগ্গতা, অত্থি অপ্পমাণা
(২৫) অত্থি পৰিত্তাৰম্মণা, অত্থি মহগ্গতাৰম্মণা, অত্থি অপ্পমাণাৰম্মণা
(২৬) অত্থি মগ্গাৰম্মণা, অত্থি মগ্গহেতুকা, অত্থি মগ্গাধিপতিনী
(২৭) অত্থি উপ্পন্না, অত্থি অনুপ্পন্না, অত্থি উপ্পাদিনী
(২৮) অত্থি অতীতা, অত্থি অনাগতা, অত্থি পচ্চুপ্পন্না
(২৯) অত্থি অতীতাৰম্মণা, অত্থি অনাগতাৰম্মণা, অত্থি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা
(৩০) অত্থি অজ্ঝত্তা, অত্থি বহিদ্ধা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা
(৩১) অত্থি অজ্ঝত্তাৰম্মণা, অত্থি বহিদ্ধাৰম্মণা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা
(৩২) অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা পঞ্ঞা অত্থি ৱিপাকা, অত্থি ৱিপাকধম্মধম্মা, অত্থি নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা
(৩৩) অত্থি উপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা
(৩৪) অত্থি আচযগামিনী, অত্থি অপচযগামিনী, অত্থি নেৱাচযগামিনাপচযগামিনী
(৩৫) অত্থি সেক্খা, অত্থি অসেক্খা, অত্থি নেৱসেক্খনাসেক্খা
(৩৬) অত্থি উপ্পন্না, অত্থি অনুপ্পন্না, অত্থি উপ্পাদিনী
(৩৭) অত্থি অতীতা, অত্থি অনাগতা, অত্থি পচ্চুপ্পন্না
(৩৮) অত্থি অজ্ঝত্তা, অত্থি বহিদ্ধা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা
(৩৯) অৱিতক্কঅৱিচাৰা পঞ্ঞা অত্থি ৱিপাকা, অত্থি ৱিপাকধম্মধম্মা, অত্থি নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা
(৪০) অত্থি উপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপ্পাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপ্পাদিন্নঅনুপাদানিযা
(৪১) অত্থি পীতিসহগতা, অত্থি সুখসহগতা, অত্থি উপেক্খাসহগতা
(৪২) অত্থি আচযগামিনী, অত্থি অপচযগামিনী, অত্থি নেৱাচযগামিনাপচযগামিনী
(৪৩) অত্থি সেক্খা, অত্থি অসেক্খা, অত্থি নেৱসেক্খনাসেক্খা
(৪৪) অত্থি পৰিত্তাৰম্মণা, অত্থি মহগ্গতাৰম্মণা, অত্থি অপ্পমাণাৰম্মণা
(৪৫) অত্থি মগ্গাৰম্মণা, অত্থি মগ্গহেতুকা, অত্থি মগ্গাধিপতিনী
(৪৬) অত্থি উপ্পন্না, অত্থি অনুপ্পন্না, অত্থি উপ্পাদিনী
(৪৭) অত্থি অতীতা, অত্থি অনাগতা, অত্থি পচ্চুপ্পন্না
(৪৮) অত্থি অতীতাৰম্মণা, অত্থি অনাগতাৰম্মণা, অত্থি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা
(৪৯) অত্থি অজ্ঝত্তা, অত্থি বহিদ্ধা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা
(৫০) অত্থি অজ্ঝত্তাৰম্মণা, অত্থি বহিদ্ধাৰম্মণা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা
(৫১) পীতিসহগতা পঞ্ঞা সুখসহগতা পঞ্ঞা অত্থি ৱিপাকা, অত্থি ৱিপাকধম্মধম্মা, অত্থি নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা
(৫২) অত্থি উপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা
(৫৩) অত্থি সৱিতক্কসৱিচাৰা, অত্থি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা, অত্থি অৱিতক্কঅৱিচাৰা
(৫৪) অত্থি আচযগামিনী, অত্থি অপচযগামিনী, অত্থি নেৱাচযগামিনাপচযগামিনী
(৫৫) অত্থি সেক্খা, অত্থি অসেক্খা, অত্থি নেৱসেক্খনাসেক্খা
(৫৬) অত্থি পৰিত্তা, অত্থি মহগ্গতা, অত্থি অপ্পমাণা
(৫৭) অত্থি পৰিত্তাৰম্মণা, অত্থি মহগ্গতাৰম্মণা, অত্থি অপ্পমাণাৰম্মণা
(৫৮) অত্থি মগ্গাৰম্মণা, অত্থি মগ্গহেতুকা, অত্থি মগ্গাধিপতিনী
(৫৯) অত্থি উপ্পন্না, অত্থি অনুপ্পন্না, অত্থি উপ্পাদিনী
(৬০) অত্থি অতীতা, অত্থি অনাগতা, অত্থি পচ্চুপ্পন্না
(৬১) অত্থি অতীতাৰম্মণা, অত্থি অনাগতাৰম্মণা, অত্থি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা
(৬২) অত্থি অজ্ঝতা, অত্থি বহিদ্ধা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা
(৬৩) অত্থি অজ্ঝত্তাৰম্মণা, অত্থি বহিদ্ধাৰম্মণা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা
(৬৪) উপেক্খাসহগতা পঞ্ঞা অত্থি ৱিপাকা, অত্থি ৱিপাকধম্মধম্মা, অত্থি নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা
(৬৫) অত্থি উপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নুপাদানিযা, অত্থি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা
(৬৬) অত্থি আচযগামিনী, অত্থি অপচযগামিনী, অত্থি নেৱাচযগামিনাপচযগামিনী
(৬৭) অত্থি সেক্খা, অত্থি অসেক্খা, অত্থি নেৱসেক্খনাসেক্খা
(৬৮) অত্থি পৰিত্তা, অত্থি মহগ্গতা, অত্থি অপ্পমাণা
(৬৯) অত্থি পৰিত্তাৰম্মণা, অত্থি মহগ্গতাৰম্মণা, অত্থি অপ্পমাণাৰম্মণা
(৭০) অত্থি মগ্গাৰম্মণা, অত্থি মগ্গহেতুকা, অত্থি মগ্গাধিপতিনী
(৭১) অত্থি উপ্পন্না, অত্থি অনুপ্পন্না, অত্থি উপ্পাদিনী
(৭২) অত্থি অতীতা, অত্থি অনাগতা, অত্থি পচ্চুপ্পন্না
(৭৩) অত্থি অতীতাৰম্মণা, অত্থি অনাগতাৰম্মণা, অত্থি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা
(৭৪) অত্থি অজ্ঝত্তা, অত্থি বহিদ্ধা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা
(৭৫) অত্থি অজ্ঝত্তাৰম্মণা, অত্থি বহিদ্ধাৰম্মণা, অত্থি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা
এৱং তিৱিধেন ঞাণৱত্থু.
৪. চতুক্কমাতিকা
৭৫৪. চতুব্বিধেন ঞাণৱত্থু –
(১) কম্মস্সকতঞাণং, সচ্চানুলোমিকং ঞাণং, মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, ফলসমঙ্গিস্স ঞাণং
(২) দুক্খে ঞাণং, দুক্খসমুদযে ঞাণং, দুক্খনিৰোধে ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং