১. সুত্তন্তভাজনীযং
৬৪২. চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো – ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং [চতুত্থিং (সী.)]. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন [অব্যাপজ্ঝেন (সী. স্যা.)] ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. কৰুণাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং কৰুণাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. মুদিতাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মুদিতাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি.
১. মেত্তা
৬৪৩. কথঞ্চ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি? সেয্যথাপি নাম একং পুগ্গলং পিযং মনাপং দিস্ৱা মেত্তাযেয্য, এৱমেৱ সব্বে সত্তে মেত্তায ফৰতি.
তত্থ কতমা মেত্তা? যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মেত্তা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰং মনো মনাযতনং মনিন্দ্ৰিযং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায মেত্তায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৪৪. ‘‘একং দিস’’ন্তি পুৰত্থিমং ৱা দিসং পচ্ছিমং ৱা দিসং উত্তৰং ৱা দিসং দক্খিণং ৱা দিসং উদ্ধং ৱা অধো ৱা তিৰিযং ৱা ৱিদিসং ৱা.
৬৪৫. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৪৬. ‘‘ৱিহৰতী’’তি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৬৪৭. ‘‘তথা দুতিয’’ন্তি যথেৱ একং দিসং তথা দুতিযং দিসং তথা ততিযং দিসং তথা চতুত্থং দিসং তথা উদ্ধং তথা অধো তথা তিৰিযং তথা ৱিদিসং.
৬৪৮. ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং. পৰিযাদাযৱচনমেতং – ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি.
৬৪৯. ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তি তত্থ কতমা মেত্তা? যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মেত্তা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায মেত্তায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৫০. ‘‘ৱিপুলেনা’’তি যং ৱিপুলং তং মহগ্গতং, যং মহগ্গতং তং অপ্পমাণং, যং অপ্পমাণং সো অৱেৰো, যো অৱেৰো সো অব্যাপজ্জো [অব্যাপজ্ঝো (সী. স্যা.)].
৬৫১. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৫২. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
২. কৰুণা
৬৫৩. কথঞ্চ ভিক্খু কৰুণাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি? সেয্যথাপি নাম একং পুগ্গলং দুগ্গতং দুৰূপেতং দিস্ৱা কৰুণাযেয্য, এৱমেৱ সব্বে সত্তে কৰুণায ফৰতি.
তত্থ কতমা কৰুণা? যা সত্তেসু কৰুণা কৰুণাযনা কৰুণাযিতত্তং কৰুণাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কৰুণা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায কৰুণায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘কৰুণাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৫৪. ‘‘একং দিস’’ন্তি পুৰত্থিমং ৱা দিসং পচ্ছিমং ৱা দিসং উত্তৰং ৱা দিসং দক্খিণং ৱা দিসং উদ্ধং ৱা অধো ৱা তিৰিযং ৱা ৱিদিসং ৱা.
৬৫৫. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৫৬. ‘‘ৱিহৰতী’’তি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৬৫৭. ‘‘তথা দুতিয’’ন্তি যথেৱ একং দিসং তথা দুতিযং দিসং তথা ততিযং দিসং তথা চতুত্থং দিসং তথা উদ্ধং তথা অধো তথা তিৰিযং তথা ৱিদিসং.
৬৫৮. ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং. পৰিযাদাযৱচনমেতং – ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি.
৬৫৯. ‘‘কৰুণাসহগতেন চেতসা’’তি তত্থ কতমা কৰুণা? যা সত্তেসু কৰুণা কৰুণাযনা কৰুণাযিতত্তং কৰুণাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘কৰুণা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায কৰুণায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘কৰুণাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৬০. ‘‘ৱিপুলেনা’’তি যং ৱিপুলং তং মহগ্গতং, যং মহগ্গতং তং অপ্পমাণং, যং অপ্পমাণং সো অৱেৰো, যো অৱেৰো সো অব্যাপজ্জো.
৬৬১. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৬২. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৩. মুদিতা
৬৬৩. কথঞ্চ ভিক্খু মুদিতাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি? সেয্যথাপি নাম একং পুগ্গলং পিযং মনাপং দিস্ৱা মুদিতো অস্স, এৱমেৱ সব্বে সত্তে মুদিতায ফৰতি.
তত্থ কতমা মুদিতা? যা সত্তেসু মুদিতা মুদিতাযনা মুদিতাযিতত্তং মুদিতাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মুদিতা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায মুদিতায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘মুদিতাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৬৪. ‘‘একং দিস’’ন্তি পুৰত্থিমং ৱা দিসং পচ্ছিমং ৱা দিসং উত্তৰং ৱা দিসং দক্খিণং ৱা দিসং উদ্ধং ৱা অধো ৱা তিৰিযং ৱা ৱিদিসং ৱা.
৬৬৫. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৬৬. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৬৬৭. ‘‘তথা দুতিয’’ন্তি যথেৱ একং দিসং তথা দুতিযং দিসং তথা ততিযং দিসং তথা চতুত্থং দিসং তথা উদ্ধং তথা অধো তথা তিৰিযং তথা ৱিদিসং.
৬৬৮. ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং. পৰিযাদাযৱচনমেতং – ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি.
৬৬৯. ‘‘মুদিতাসহগতেন চেতসা’’তি তত্থ কতমা মুদিতা? যা সত্তেসু মুদিতা মুদিতাযনা মুদিতাযিতত্তং মুদিতাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘মুদিতা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায মুদিতায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘মুদিতাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৭০. ‘‘ৱিপুলেনা’’তি যং ৱিপুলং তং মহগ্গতং, যং মহগ্গতং তং অপ্পমাণং, যং অপ্পমাণং সো অৱেৰো, যো অৱেৰো সো অব্যাপজ্জো.
৬৭১. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৭২. ‘‘ৱিহৰতী’’তি …পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৪. উপেক্খা
৬৭৩. কথঞ্চ ভিক্খু উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি? সেয্যথাপি নাম একং পুগ্গলং নেৱ মনাপং ন অমনাপং দিস্ৱা উপেক্খকো অস্স, এৱমেৱ সব্বে সত্তে উপেক্খায ফৰতি.
তত্থ কতমা উপেক্খা? যা সত্তেসু উপেক্খা উপেক্খাযনা উপেক্খাযিতত্তং উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায উপেক্খায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৭৪. ‘‘একং দিস’’ন্তি পুৰত্থিমং ৱা দিসং পচ্ছিমং ৱা দিসং উত্তৰং ৱা দিসং দক্খিণং ৱা দিসং উদ্ধং ৱা অধো ৱা তিৰিযং ৱা ৱিদিসং ৱা.
৬৭৫. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৭৬. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
৬৭৭. ‘‘তথা দুতিয’’ন্তি যথেৱ একং দিসং তথা দুতিযং দিসং তথা ততিযং দিসং তথা চতুত্থং দিসং তথা উদ্ধং তথা অধো তথা তিৰিযং তথা ৱিদিসং.
৬৭৮. ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং. পৰিযাদাযৱচনমেতং – ‘‘সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোক’’ন্তি.
৬৭৯. ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা’’তি, তত্থ কতমা উপেক্খা? যা সত্তেসু উপেক্খা উপেক্খাযনা উপেক্খাযিতত্তং উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি – অযং ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খা’’.
তত্থ কতমং চিত্তং? যং চিত্তং মনো মানসং…পে… তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু – ইদং ৱুচ্চতি ‘‘চিত্তং’’. ইদং চিত্তং ইমায উপেক্খায সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা’’তি.
৬৮০. ‘‘ৱিপুলেনা’’তি যং ৱিপুলং তং মহগ্গতং, যং মহগ্গতং তং অপ্পমাণং, যং অপ্পমাণং সো অৱেৰো, যো অৱেৰো সো অব্যাপজ্জো.
৬৮১. ‘‘ফৰিত্ৱা’’তি ফৰিত্ৱা অধিমুচ্চিত্ৱা.
৬৮২. ‘‘ৱিহৰতী’’তি…পে… তেন ৱুচ্চতি ‘‘ৱিহৰতী’’তি.
সুত্তন্তভাজনীযং.