২. দুতিযৱগ্গো
(১১) ২. অঞ্ঞাণকথা
৩১৪. অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি অৰহতো অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জাসংযোজনং অৱিজ্জানীৱৰণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে. নত্থি অৰহতো অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জাসংযোজনং অৱিজ্জানীৱৰণন্তি? আমন্তা. হঞ্চি নত্থি অৰহতো অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জাসংযোজনং অৱিজ্জানীৱৰণং, নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জাসংযোজনং অৱিজ্জানীৱৰণন্তি? আমন্তা. অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জাসংযোজনং অৱিজ্জানীৱৰণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জাসংযোজনং অৱিজ্জানীৱৰণন্তি? আমন্তা. অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স অৱিজ্জা অৱিজ্জোঘো অৱিজ্জাযোগো অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জাসংযোজনং অৱিজ্জানীৱৰণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অৰহা অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য, মুসা ভণেয্য, পিসুণং ভণেয্য, ফৰুসং ভণেয্য, সম্ফং পলপেয্য, সন্ধিং ছিন্দেয্য, নিল্লোপং হৰেয্য, একাগাৰিযং কৰেয্য, পৰিপন্থে তিট্ঠেয্য, পৰদাৰং গচ্ছেয্য, গামঘাতং কৰেয্য, নিগমঘাতং কৰেয্যাতি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, পুথুজ্জনো অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য, মুসা ভণেয্য…পে… গামঘাতং কৰেয্য, নিগমঘাতং কৰেয্যাতি? আমন্তা. অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণং, অৰহা অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য…পে… গামঘাতং কৰেয্য, নিগমঘাতং কৰেয্যাতি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণং, ন চ অৰহা অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য…পে… গামঘাতং কৰেয্য, নিগমঘাতং কৰেয্যাতি? আমন্তা. অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, ন চ পুথুজ্জনো অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য…পে… গামঘাতং কৰেয্য, নিগমঘাতং কৰেয্যাতি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি অৰহতো সত্থৰি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং, সিক্খায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপৰন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপৰন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
নত্থি অৰহতো সত্থৰি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং, সিক্খায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপৰন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপৰন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. হঞ্চি নত্থি অৰহতো সত্থৰি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং, নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স সত্থৰি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স সত্থৰি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স সত্থৰি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স সত্থৰি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে.
৩১৫. অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অৰহতো ৰাগো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মোতি? আমন্তা. হঞ্চি অৰহতো ৰাগো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৱত্থুকতো অনভাৱঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো, নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অৰহতো দোসো পহীনো…পে… মোহো পহীনো…পে… অনোত্তপ্পং পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মন্তি? আমন্তা. হঞ্চি অৰহতো অনোত্তপ্পং পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং, নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অৰহতো ৰাগপ্পহানায মগ্গো ভাৱিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতাতি? আমন্তা. হঞ্চি অৰহতো ৰাগপ্পহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অৰহতো দোসপ্পহানায…পে… মোহপ্পহানায…পে… অনোত্তপ্পপহানায মগ্গো ভাৱিতো …পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতাতি? আমন্তা. হঞ্চি অৰহতো অনোত্তপ্পপহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অৰহা ৱীতৰাগো ৱীতদোসো ৱীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতন্তি? আমন্তা. হঞ্চি অৰহা ৱীতৰাগো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
৩১৬. অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? সধম্মকুসলস্স অৰহতো অত্থি অঞ্ঞাণং, পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো নত্থি অঞ্ঞাণন্তি. সধম্মকুসলস্স অৰহতো অত্থি অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো অত্থি অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো নত্থি অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অৰহতো নত্থি অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
সধম্মকুসলস্স অৰহতো ৰাগো পহীনো, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো ৰাগো পহীনো, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
সধম্মকুসলস্স অৰহতো দোসো পহীনো…পে… মোহো পহীনো…পে… অনোত্তপ্পং পহীনং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো অনোত্তপ্পং পহীনং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
সধম্মকুসলস্স অৰহতো ৰাগপ্পহানায মগ্গো ভাৱিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো ৰাগপ্পহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
সধম্মকুসলস্স অৰহতো দোসপ্পহানায…পে… মোহপ্পহানায…পে… অনোত্তপ্পপহানায মগ্গো ভাৱিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো অনোত্তপ্পপহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
সধম্মকুসলো অৰহা ৱীতৰাগো ৱীতদোসো ৱীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পৰধম্মকুসলো অৰহা ৱীতৰাগো ৱীতদোসো ৱীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো ৰাগো পহীনো, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অৰহতো ৰাগো পহীনো, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো দোসো পহীনো…পে… মোহো পহীনো…পে… অনোত্তপ্পং পহীনং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অৰহতো অনোত্তপ্পং পহীনং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
পৰধম্মকুসলস্স অৰহতো ৰাগপ্পহানায মগ্গো ভাৱিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা…পে… দোসপ্পহানায মোহপ্পহানায…পে… অনোত্তপ্পপহানায মগ্গো ভাৱিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অৰহতো অনোত্তপ্পপহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
পৰধম্মকুসলো অৰহা ৱীতৰাগো ৱীতদোসো ৱীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলো অৰহা ৱীতৰাগো ৱীতদোসো ৱীতমোহো …পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
৩১৭. অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘জানতোহং [জানতাহং (সী.), জানত্ৱাহং (স্যা. পী. ক.)], ভিক্খৱে, পস্সতো আসৱানং খযং ৱদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, জানতো কিং পস্সতো আসৱানং খযো হোতি? ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৱেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি – এৱং খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো আসৱানং খযো হোতী’’তি [সং. নি. ৩.১০১; ইতিৱু. ১০২; সং. নি. ৫.১০৯৫]. অত্থেৱ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৱত্তব্বং – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘জানতোহং, ভিক্খৱে, পস্সতো আসৱানং খযং ৱদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, জানতো কিং পস্সতো আসৱানং খযো হোতি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি – ভিক্খৱে, জানতো পস্সতো আসৱানং খযো হোতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি – জানতো পস্সতো আসৱানং খযো হোতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি – জানতো পস্সতো আসৱানং খযো হোতি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি – জানতো পস্সতো আসৱানং খযো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, জানতো এৱং পস্সতো আসৱানং খযো হোতী’’তি [সং. নি. ৫.১০৯৫]. অত্থেৱ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৱত্তব্বং – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায, সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অভিজানং পৰিজানং ৱিৰাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি [সং. নি. ৪.২৬; ইতিৱু. ৭ ইতিৱুত্তকেপি]! অত্থেৱ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৱত্তব্বং – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘সহাৱস্স দস্সনসম্পদায,
তযস্সু ধম্মা জহিতা ভৱন্তি;
সক্কাযদিট্ঠী ৱিচিকিচ্ছিতঞ্চ,
সীলব্বতং ৱাপি যদত্থি কিঞ্চি;
চতূহপাযেহি চ ৱিপ্পমুত্তো,
ছচ্চাভিঠানানি অভব্ব কাতু’’ন্তি.
অত্থেৱ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৱত্তব্বং – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকস্স ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’ন্তি, সহ দস্সনুপ্পাদা, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি – সক্কাযদিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপৰামাসো’’তি. অত্থেৱ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৱত্তব্বং – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
ন ৱত্তব্বং – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি? আমন্তা. ননু অৰহা ইত্থিপুৰিসানং নামগোত্তং ন জানেয্য, মগ্গামগ্গং ন জানেয্য, তিণকট্ঠৱনপ্পতীনং নামং ন জানেয্যাতি? আমন্তা. হঞ্চি অৰহা ইত্থিপুৰিসানং নামগোত্তং ন জানেয্য, মগ্গামগ্গং ন জানেয্য, তিণকট্ঠৱনপ্পতীনং নামং ন জানেয্য, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে – ‘‘অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অৰহা ইত্থিপুৰিসানং নামগোত্তং ন জানেয্য, মগ্গামগ্গং ন জানেয্য, তিণকট্ঠৱনপ্পতীনং নামং ন জানেয্যাতি, অত্থি অৰহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অৰহা সোতাপত্তিফলং ৱা সকদাগামিফলং ৱা অনাগামিফলং ৱা অৰহত্তং ৱা ন জানেয্যাতি? ন হেৱং ৱত্তব্বে…পে….
অঞ্ঞাণকথা নিট্ঠিতা.