৯. ব্ৰহ্মৱিহাৰনিদ্দেসৱণ্ণনা
মেত্তাভাৱনাকথাৱণ্ণনা
২৪০. মেত্তং ব্ৰহ্মৱিহাৰং. ভাৱেতুকামেনাতি উপ্পাদেতুকামেন পচ্চৱেক্খিতব্বোতি সম্বন্ধো. সুখনিসিন্নেনাতি ৱিসমং অনিসীদিত্ৱা পল্লঙ্কাভুজনেন সুখনিসিন্নেন.
কস্মাতি পচ্চৱেক্খণায কাৰণপুচ্ছা, অঞ্ঞং অধিগন্তুকামেন অঞ্ঞত্থ আদীনৱানিসংসপচ্চৱেক্খণা কিমত্থিযাতি অধিপ্পাযো. মেত্তা নাম অত্থতো অদোসো. তথা হি অদোসনিদ্দেসে ‘‘মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্ত’’ন্তি (ধ. স. ১০৬২) নিদ্দিট্ঠং. খন্তীতি চ ইধ অধিৱাসনক্খন্তি অধিপ্পেতা. সা পন অত্থতো অদোসপ্পধানা চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধাতি মেত্তায সিজ্ঝমানায তিতিক্খাখন্তি সিদ্ধা এৱ হোতীতি আহ ‘‘খন্তি অধিগন্তব্বা’’তি. তেন খন্তিযং আনিসংসপচ্চৱেক্খণা সত্থিকাৱাতি দস্সেতি. অভিভূতো পৰিযুট্ঠানেন. পৰিযাদিন্নচিত্তো কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসালাভেন. আদীনৱো দট্ঠব্বো পাণঘাতাদিৱসেন দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকাদিঅনত্থমূলভাৱতো.
খন্তী পৰমং তপোতি পৰাপকাৰসহনাদিকা তিতিক্খলক্খণা খন্তি উত্তমং তপো অকত্তব্বাকৰণকত্তব্বকৰণলক্খণায সম্মাপটিপত্তিযা মূলভাৱতো. খন্তিবলং বলানীকন্তি পৰমং মঙ্গলভূতা খন্তি এৱ বলং এতস্সাতি খন্তিবলং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘খন্তিবলা সমণব্ৰাহ্মণা’’তি. দোসাদিপটিপক্খৱিধমনসমত্থতায অনীকভূতেন তেনেৱ চ খন্তিবলেন বলানীকং. খন্ত্যা ভিয্যো ন ৱিজ্জতীতি অত্তনো পৰেসঞ্চ অনত্থপটিবাহনো, অত্থাৱহো চ খন্তিতো উত্তৰি অপস্সযো নত্থি.
ৱিৱেচনত্থাযাতি ৱিক্খম্ভনত্থায. খন্তিযা সংযোজনত্থায অত্তানন্তি অধিপ্পাযো. ভাৱনং দূসেন্তীতি দোসা, পুগ্গলাযেৱ দোসা পুগ্গলদোসা. যেসু ভাৱনা ন সম্পজ্জতি, অঞ্ঞদত্থু ৱিপজ্জতেৱ, তে এৱ ৱুত্তা. পঠমন্তি ৱক্খমানেন কোট্ঠাসতো কোট্ঠাসন্তৰুপসংহৰণনযেন ৱিনা সব্বপঠমং.
পিযাযিতব্বো পিযো, তপ্পটিপক্খো অপ্পিযো. সো সঙ্খেপতো দুৱিধো অত্থস্স অকাৰকো, অনত্থস্স কাৰকোতি. তত্থ যো অত্তনো, পিযস্স চ অনত্থস্স কাৰকো, সো ৱেৰিপুগ্গলো দট্ঠব্বো. যো পন অত্তনো, পিযস্স চ অত্থস্স অকাৰকো, অপ্পিযস্স চ অত্থস্স কাৰকো, ‘‘অত্থং মে নাচৰী’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৩৭), ‘‘অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অত্থং অচৰী’’তিআদিনা চ আঘাতৱত্থুভূতো, সো অপ্পিযো, অননুকূলৱুত্তিকো অনিট্ঠোতি অত্থো. লিঙ্গৱিসভাগেতি ইত্থিলিঙ্গাদিনা লিঙ্গেন ৱিসদিসে. ওধিসোতি ভাগসো. ‘‘তিস্স দত্তা’’তিআদিনা ওধিসকন্তি অত্থো.
ইদানি যথাৱুত্তেসু ছসু পুগ্গলেসু অভাৱেতব্বতায কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘অপ্পিযং হী’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পিযং হি পিযট্ঠানে ঠপেন্তো কিলমতীতি দোসেন ভাৱনায সপৰিস্সযতমাহ. অপ্পিযতা হি পিযভাৱস্স উজুপটিপক্খা, ন চ তস্স পিযট্ঠানে ঠপনেন ৱিনা ভাৱনা সিজ্ঝতি. অতিপ্পিযসহাযকং মজ্ঝত্তট্ঠানে ঠপেন্তো কিলমতীতি ৰাগেন ভাৱনায সপৰিস্সযতমাহ অতিপ্পিযসহাযস্স গেহস্সিতপেমট্ঠানভাৱতো. তেনাহ ‘‘অপ্পমত্তকেপী’’তিআদি. মজ্ঝত্তং ইট্ঠানিট্ঠতাহি মজ্ঝসভাৱং নেৱ পিযং নাপ্পিযন্তি অত্থো. গৰুট্ঠানে পিযট্ঠানে চ ঠপেন্তো কিলমতি মজ্ঝত্তে সম্ভাৱনীযপিযাযিতব্বতানং অভাৱা. ন হি অজ্ঝুপেক্খিতব্বে ভাৱনীযতা, মনাপতা ৱা পচ্চুপট্ঠাতি, পিযগৰুভাৱসম্পন্নে চ পঠমং মেত্তা ভাৱেতব্বা. কোধো উপ্পজ্জতি কোট্ঠাসন্তৰভাৱানুপনযনতো.
তমেৱাতি ৱিসভাগলিঙ্গমেৱ. লিঙ্গসভাগেতি অৱিসেসেত্ৱা ‘‘পিযপুগ্গলে’’তি আহ. ভিত্তিযুদ্ধমকাসীতি সীলং অধিট্ঠায পিহিতদ্ৱাৰে গব্ভে সযনপীঠে নিসীদিত্ৱা মেত্তং ভাৱেন্তো মেত্তামুখেন উপ্পন্নৰাগেন অন্ধীকতো ভৰিযায সন্তিকং গন্তুকামো দ্ৱাৰং অসল্লক্খেত্ৱা ভিত্তিং ভিন্দিত্ৱাপি নিক্খমিতুকামতায ভিত্তিং পহৰি. তেনাহ ‘‘মেত্তাযনামুখেন ৰাগো ৱঞ্চেতী’’তি (নেত্তি. অট্ঠ. ২১), ‘‘অন্ধতমং তদা হোতি, যং ৰাগো সহতে নৰ’’ন্তি চ.
আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নে অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নভূতে ধৰমানতায পচ্চক্খতো ৱিয উপলব্ভমানে খন্ধপ্পবন্ধে ইধ সত্তাদিগ্গহণং, ন তিযদ্ধগতেতি আহ ‘‘কালকতে পনা’’তিআদি. কস্মা পন কালকতে মেত্তাভাৱনা ন ইজ্ঝতীতি? মেত্তাব্যাপাৰস্স অযোগ্যট্ঠানভাৱতো. ন হি মতপুগ্গলো হিতূপসংহাৰাৰহো. যত্থ সতি সম্ভৱে পযোগতো হিতূপসংহাৰো লব্ভেয্য, তত্থেৱ মানসো হিতূপসংহাৰো যুজ্জেয্য. দুক্খাপনযনমোদপ্পৱত্তীসুপি এসেৱ নযোতি কৰুণাভাৱনাদীনম্পি কালকতে অনিজ্ঝনং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞত্থ পগুণমেত্তাঝানো আচৰিযস্স কালকতভাৱং অজানন্তো তং মেত্তায ফৰিতুকামো ‘‘আচৰিযং আৰব্ভ মেত্তং আৰভতী’’তি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘পগুণাৱ মে মেত্তাঝানসমাপত্তী’’তি. নিমিত্তন্তি আৰম্মণং. গৱেসাহীতি ‘‘যং পুগ্গলং উদ্দিস্সমেত্তং আৰভসি, সো জীৱতি ন জীৱতী’’তি জানাহীতি অত্থো. মেত্তাযন্তোতি মেত্তং কৰোন্তো, মেত্তং ভাৱেন্তোতি অত্থো.
২৪১. অত্তনি ভাৱনা নাম সক্খিভাৱত্থাতি নানাৱিধসুখানুবন্ধঅনৱজ্জসুখঅব্যাসেকসুখাদি যং অত্তনি উপলব্ভতি, তং নিদস্সেন্তো তস্স ৱত্তমানতায আহ ‘‘অহং সুখিতো হোমী’’তি. সৰীৰসুখং নাম অনেকন্তিকং, ঈদিসস্স পুগ্গলস্স অনোকাসং চিত্তদুক্খন্তি তদভাৱং সন্ধাযাহ ‘‘নিদ্দুক্খোতি ৱা’’তি. হোমীতি সম্বন্ধো. তথা অৱেৰোতিআদীসু, ৱিসেসতো চ দুক্খাভাৱে সুখসঞ্ঞা. সা পনাযং নিদ্দুক্খতা ৱেৰীনং পুগ্গলানং ৱেৰসঞ্ঞিতানং পাপধম্মানং অভাৱতো, ৱিসেসতো ব্যাপাদৱিৰহতো ঈঘসঞ্ঞিতায ঈতিযা অভাৱতো, অনৱজ্জকাযিকসুখসমঙ্গিতায চ হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱেৰো অব্যাপজ্জো অনীঘো সুখী’’তি. অত্তানং পৰিহৰামীতি এৱংভূতো হুত্ৱা মম অত্তভাৱং পৱত্তেমি, যাপেমীতি অত্থো.
এৱং সন্তে যং ৱিভঙ্গে ৱুত্তং, তং ৱিৰুজ্ঝতীতি সম্বন্ধো. এৱং সন্তেতি এৱং সতি, যদি অত্তনিপি মেত্তা ভাৱেতব্বাতি অত্থো. ‘‘যং ৱিভঙ্গে ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা ৱিভঙ্গদেসনায সমানগতিকং সুত্তপদং আহৰন্তো ‘‘কথঞ্চ ভিক্খূ’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো পৰতো আগমিস্সতি.
তন্তি ৱিভঙ্গাদীসু ৱচনং. অপ্পনাৱসেনাতি অপ্পনাৱহভাৱনাৱসেন. ইদন্তি ‘‘অহং সুখিতো হোমী’’তিআদিৱচনং. সক্খিভাৱৱসেনাতি অহং ৱিয সব্বে সত্তা অত্তনো সুখকামা, তস্মা তেসু মযা অত্তনি ৱিয সুখূপসংহাৰো কাতব্বোতি এৱং তত্থ অত্তানং সক্খিভাৱে ঠপনৱসেন. তেনাহ ‘‘সচেপি হী’’তিআদি. কস্মা পন অত্তনি ভাৱনা অপ্পনাৱহা ন হোতীতি? অত্তসিনেহৱসেন সপৰিস্সযভাৱতো. কোট্ঠাসন্তৰে পন ভাৱিতভাৱনস্স তত্থাপি সীমসম্ভেদো হোতিযেৱ.
সব্বা দিসাতি অনৱসেসা দসপি দিসা. অনুপৰিগম্ম চেতসাতি চিত্তেন পৰিযেসনৱসেন অনুগন্ত্ৱা. নেৱজ্ঝগা পিযতৰমত্তনা ক্ৱচীতি সব্বুস্সাহেন পৰিযেসন্তো অতিসযেন অত্ততো পিযতৰং অঞ্ঞং সত্তং কত্থচি দিসায নেৱ অধিগচ্ছেয্য ন পস্সেয্য. এৱং পিযো পুথু অত্তা পৰেসন্তি এৱং কস্সচি অত্ততো পিযতৰস্স অনুপলব্ভনৱসেন পুথু ৱিসুং ৱিসুং তেসং তেসং সত্তানং অত্তা পিযো. তস্মা তেন কাৰণেন, অত্তকামো অত্তনো হিতসুখং ইচ্ছন্তো, পৰং সত্তং অন্তমসো কুন্থকিপিল্লিকম্পি, ন হিংসে ন হনেয্য, ন ৱিহেঠেয্যাতি অত্থো.
অযং নযোতি সব্বেহি সত্তেহি, অত্তনো চ পিযতৰভাৱং নিদস্সেত্ৱা তেসু কৰুণাযনং ৱদতা ভগৱতা সুখেসিতায ‘‘অত্তানং সক্খিভাৱে ঠপেত্ৱা সত্তেসু মেত্তা ভাৱেতব্বা’’তি মেত্তাভাৱনায নযদস্সনং কতমেৱাতি অত্থো.
২৪২. সুখপৱত্তনত্থন্তি সুখেন অকিচ্ছেন মেত্তায পৱত্তনত্থং. য্ৱাস্সাতি যো পুগ্গলো অস্স যোগিনো. পিযোতি ইট্ঠো. মনাপোতি মনৱড্ঢনকো. গৰূতি গুণৱিসেসৱসেন গৰুকাতব্বো. ভাৱনীযোতি সম্ভাৱেতব্বো. আচৰিযমত্তোতি সীলাদিনা আচৰিযপ্পমাণো. পিযৱচনাদীনীতি আদি-সদ্দেন অত্থচৰিযাদিকে সঙ্গণ্হাতি. সীলসুতাদীনীতি আদি-সদ্দেন সদ্ধাদিকে, ধুতধম্মজাগৰিযানুযোগাদিকে চ সঙ্গণ্হাতি.
কামন্তি যুত্তপ্পত্তকাৰিতাসুখসিদ্ধিদীপনোযং নিপাতো. তেনেতং দীপেতি – তাদিসং পুগ্গলং উদ্দিস্স ভাৱনং আৰভন্তো যোগী যুত্তপ্পত্তকাৰী, সুখেন চস্স তত্থ ভাৱনা ইজ্ঝতি, তেন পন যোগিনা তাৱতা সন্তোসো ন কাতব্বোতি. তেনাহ ‘‘অপ্পনা সম্পজ্জতী’’তিআদি. সীমাসম্ভেদন্তি মৰিযাদাপনযনং, অত্তা পিযো মজ্ঝত্তো ৱেৰীতি ৱিভাগাকৰণন্তি অত্থো. তদনন্তৰন্তি ততো পিযমনাপগৰুভাৱনীযতো, তত্থ ৱা মেত্তাধিগমতো অনন্তৰং. অতিপ্পিযসহাযকে মেত্তা ভাৱেতব্বাতি সম্বন্ধো, গৰুট্ঠানীযে পটিলদ্ধং মেত্তামনসিকাৰং অতিপ্পিযসহাযকে উপসংহৰিতব্বন্তি অত্থো. সুখূপসংহাৰকতস্স তং হোতি পগেৱ পটিপক্খধম্মানং ৱিক্খম্ভিতত্তা. অতিপ্পিযসহাযকতো অনন্তৰং মজ্ঝত্তে মেত্তা ভাৱেতব্বা মজ্ঝত্তং পিযগৰুট্ঠানে ঠপেতুং সুকৰভাৱতো. ‘‘অতিপ্পিযসহাযকতো’’তি চ ইদং পুৰিমাৱত্থং গহেত্ৱা ৱুত্তং. পগুণমনসিকাৰাধিগমতো পট্ঠায হিস্স সোপি পিযট্ঠানে এৱ তিট্ঠতি. মজ্ঝত্ততো ৱেৰীপুগ্গলেতি মজ্ঝত্তপুগ্গলে মেত্তাযন্তেন তত্থ পগুণমনসিকাৰাধিগমেন পিযভাৱং উপসংহৰিত্ৱা তদনন্তৰং ৱেৰীপুগ্গলং ভাৱনায মজ্ঝত্তে ঠপেত্ৱা ততো মজ্ঝত্ততো পিযভাৱূপসংহাৰেন ৱেৰীপুগ্গলে মেত্তা ভাৱেতব্বা. ‘‘ৱেৰীপুগ্গলে’’তি চ ইদং পুৰিমাৱত্থং গহেত্ৱা ৱুত্তং. একেকস্মিং কোট্ঠাসে মুদুং কম্মনিযং চিত্তং কত্ৱাতি পিযগৰুট্ঠানীযো, অতিপ্পিযো, মজ্ঝত্তো, ৱেৰীতি চতূসু পুগ্গলকোট্ঠাসেসু পঠমং তাৱ পিযগৰুট্ঠানীযে মেত্তাভাৱনং অধিগন্ত্ৱা ৱসীভাৱপ্পত্তিযা তথাপৱত্তং চিত্তং কোট্ঠাসন্তৰূপসংহাৰত্থং মুদুং কম্মনিযং কত্ৱা তদনন্তৰং অতিপ্পিযসহাযে অতিপ্পিযভাৱং ৱিক্খম্ভেত্ৱা পিযভাৱমত্তে চিত্তং ঠপেন্তেন ভাৱনা উপসংহৰিতব্বা, তম্পি ৱসীভাৱাপাদনেন মুদুং কম্মনিযং কত্ৱা তদনন্তৰং মজ্ঝত্তে উদাসিনভাৱং ৱিক্খম্ভেত্ৱা পিযভাৱং উপট্ঠপেত্ৱা ভাৱনা উপসংহৰিতব্বা, পুন তম্পি ৱসীভাৱাপাদনেন মুদুং কম্মনিযং কত্ৱা তদনন্তৰং ৱেৰিম্হি ৱেৰীসঞ্ঞং ৱিক্খম্ভেত্ৱা মজ্ঝত্তভাৱূপট্ঠপনমুখেন পিযভাৱং উপ্পাদেন্তেন ভাৱনা উপসংহৰিতব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘তদনন্তৰে তদনন্তৰে উপসংহৰিতব্ব’’ন্তি, ঝানচিত্তং উপনেতব্বং উপ্পাদেতব্বন্তি অত্থো.
ৱেৰীপুগ্গলো ৱা নত্থি কম্মবলেন ৱা এতৰহি পযোগসম্পত্তিযা ৱা সব্বসো অনত্থকৰস্স অভাৱতো. মহাপুৰিসজাতিকত্তাতি মহাপুৰিসসভাৱত্তা চিৰকালপৰিচযসমিদ্ধখন্তিমেত্তানুদ্দযাদিগুণসম্পন্নতায উড়াৰজ্ঝাসযত্তাতি অত্থো. তাদিসো হি সব্বসহো পৰাপৰাধং তিণাযপি ন মঞ্ঞতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনত্থং কৰোন্তেপি পৰে ৱেৰীসঞ্ঞাৱ নুপ্পজ্জতী’’তি. তেনাতি তেন যোগিনা. অত্থি ৱেৰীপুগ্গলোতি সম্বন্ধো.
২৪৩. পুৰিমপুগ্গলেসূতি পিযাদীসু ঝানস্স আৰম্মণভূতেসু পুৰিমেসু পুগ্গলেসু. মেত্তং সমাপজ্জিত্ৱাতি পটিঘং ৱিক্খম্ভেত্ৱা উপ্পাদিতং মেত্তাঝানং সমাপজ্জিত্ৱা. মেত্তাযন্তেন পটিঘং পটিৱিনোদেতব্বন্তি এত্থ কেচি পন ‘‘উপচাৰজ্ঝানং সম্পাদেত্ৱা’’তি অত্থং ৱদন্তি, তেসং উপচাৰজ্ঝানতো ৱুট্ঠানম্পি ইচ্ছিতব্বং সিযা ‘‘ৱুট্ঠহিত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা. পুব্বে তস্মিং পুগ্গলে অসতিযা অমনসিকাৰেন পটিঘং অনুপ্পাদেন্তস্স সাধাৰণতো তং ৱিক্খম্ভেত্ৱা ঝানস্স উপ্পাদনং, সমাপজ্জনঞ্চ ৱুত্তং. ইদানি পন তং অনুস্সৰন্তস্সপি মনসি কৰোন্তস্সপি যথা পটিঘং ন উপ্পজ্জতি, তং ৱিধিং দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং ‘‘তং পুগ্গলং মেত্তাযন্তেন পটিঘং ৱিনোদেতব্ব’’ন্তি. মেত্তাযনমেৱ হি ইধ পটিঘৱিনোদনং অধিপ্পেতং. ন নিব্বাতীতি ন ৱূপসম্মতি.
অনুসাৰতোতি অনুগমনতো, পচ্চৱেক্খণতোতি অত্থো. ঘটিতব্বন্তি ৱাযমিতব্বং.
তঞ্চ খো ঘটনং ৱাযমনং. ইমিনা ইদানি ৱক্খমানেন আকাৰেন.
উভতো দ্ৱীসু ঠানেসু দণ্ডো এতস্সাতি উভতোদণ্ডকং, তেন. ওচৰকা লামকাচাৰা পাপপুৰিসা. তত্ৰাপীতি তেসুপি অঙ্গমঙ্গানি ওক্কন্তেসুপি. তেনাতি মনোপদোসেন. ন সাসনকৰো. সব্বপাপস্স অকৰণং হি সাসনং. তস্সেৱাতি ততোপি. নিস্সক্কে হি ইদং সামিৱচনং, সমুচ্চযে চ এৱ-সদ্দো, পঠমং কুদ্ধপুৰিসতোপীতি অত্থো. তেনাতি কুজ্ঝনেন. পাপিযোতি পাপতৰো. সাৰম্ভাদিকস্স কিলেসানুবন্ধস্স ৱত্থুভাৱতো কোধস্স সাৱজ্জতং ঞত্ৱাপি কুজ্ঝনতো সচে কোধে অনৱজ্জসঞ্ঞী কুদ্ধস্স পুগ্গলস্স ন পটিকুজ্ঝেয্যাতি কেচি. উভিন্নন্তি দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং. তেনাহ ‘‘অত্তনো চ পৰস্স চা’’তি. অথ ৱা উভিন্নন্তি উভযেসং লোকানং, ইধলোকপৰলোকানন্তি অত্থো.
সপত্তকন্তাতি পটিসত্তূহি ইচ্ছিতা. সপত্তকৰণাতি তেহি কাতব্বা. কোধনন্তি কুজ্ঝনসীলং. কোধনাযন্তি কোধনো অযং, অযন্তি চ নিপাতমত্তং. কোধপৰেতোতি কোধেন অনুগতো, পৰাভিভূতো ৱা. দুব্বণ্ণোৱ হোতীতি পকতিযা ৱণ্ণৱাপি অলঙ্কতপটিযত্তোপি মুখৱিকাৰাদিৱসেন ৱিৰূপো এৱ হোতি এতৰহি, আযতিং চাতি. কোধাভিভৱস্স একন্তিকমিদং ফলন্তি দীপেতুং ‘‘দুব্বণ্ণো ৱা’’তি অৱধাৰণং কত্ৱা পুন ‘‘কোধাভিভূতো’’তি ৱুত্তং. ন পচুৰত্থোতি ন পহূতধনো. ন ভোগৱাতি উপভোগপৰিভোগৱত্থুৰহিতো. ন যসৱাতি ন কিত্তিমা.
ছৱালাতন্তি ছৱদহনালাতং, চিতকাযং সন্তজ্জনুম্মুক্কন্তিপি ৱদন্তি. উভতোপদিত্তন্তি উভোসু কোটীসু দড্ঢং. মজ্ঝে গূথগতন্তি ৱেমজ্ঝট্ঠানে সুনখস্স ৱা সিঙ্গালস্স ৱা উহদেন গূথেন মক্খিতং. কট্ঠত্থন্তি দাৰুকিচ্চং. নেৱ ফৰতি ন সাধেতি. তথূপমাহন্তি তথূপমং তাদিসং অহং. ইমন্তি ‘‘সো চ হোতি অভিজ্ঝালূ’’তিআদিনা (ইতিৱু. ৯২) হেট্ঠা ৱুত্তং সন্ধায সত্থা ৱদতি, তস্মা কামেসু তিব্বসাৰাগতাদিনা সীলৰহিতন্তি অধিপ্পাযো. ইধ পন ব্যাপন্নচিত্তং পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পতাৱসেন যোজেতব্বং.
সো দানি ত্ৱন্তিআদি যথাৱুত্তেহি সুত্তপদেহি অত্তনো ওৱদনাকাৰদস্সনং.
২৪৪. যো যো ধম্মোতি কাযসমাচাৰাদীসু যো যো সুচৰিতধম্মো. ৱূপসন্তোতি সংযতো. পৰিসুদ্ধোতি কিলেসমলৱিগমেন ৱিসুদ্ধো. কিলেসদাহাভাৱেন ৱা উপসন্তো, অনৱজ্জভাৱেন পৰিসুদ্ধো, কাযসমাচাৰস্সেৱ উপসমো চিৰকালং সংযতকাযকম্মতায ৱেদিতব্বো. এৱং সেসেসুপি.
তেতি ৱচীমনোসমাচাৰে.
সোতি উপসন্তৱচীসমাচাৰো পুগ্গলো. পটিসন্থাৰকুসলোতি যথা পৰেহি ছিদ্দং ন হোতি, এৱং পটিসন্থৰণে কুসলো. সখিলোতি অধিৱাসনখন্তিসঙ্খাতেন সখিলভাৱেন সমন্নাগতো. সুখসম্ভাসোতি পিযকথো. সম্মোদকোতি সম্মোদনীযকথায সম্মোদনসীলো. উত্তানমুখোতি ৱিকুণিতমুখো অহুত্ৱা পীতিসোমনস্সৱসেন ৱিকসিতমুখো. পুব্বভাসীতি যেন কেনচি সমাগতো পটিসন্থাৰৱসেন পঠমংযেৱ আভাসনসীলো. মধুৰেন সৰেন ধম্মং ওসাৰেতি সৰভঞ্ঞৱসেন. সৰভাণং পন কৰোন্তো পৰিমণ্ডলেহি পৰিপুণ্ণেহি পদেহি চ ব্যঞ্জনেহি চ অব্যাকুলেহি ধম্মকথং কথেতি.
সব্বজনস্স পাকটো সক্কচ্চকিৰিযাযাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি. ওকপ্পেত্ৱাতি সদ্দহিত্ৱা. ওকপ্পনলক্খণা হি সদ্ধা. ওহিতসোতোতি অৱহিতসোতো, সুস্সুসন্তোতি অত্থো. অট্ঠিংকত্ৱা অত্থং কত্ৱা, অত্থিকো ৱা হুত্ৱা.
‘‘একোপি ন ৱূপসন্তো হোতী’’তি পাঠো, এৱৰূপো পুগ্গলো নিৰযতো নিৰযং উপপজ্জন্তো বহুকালং তত্থেৱ সংসৰতীতি দস্সেতুং ‘‘অট্ঠমহানিৰযসোড়সউস্সদনিৰযপৰিপূৰকো ভৱিস্সতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ সঞ্জীৱাদযো অট্ঠ মহানিৰযা. অৱীচিমহানিৰযস্স দ্ৱাৰে দ্ৱাৰে চত্তাৰো চত্তাৰো কত্ৱা কুক্কুড়াদযো সোড়স উস্সদনিৰযা. কাৰুঞ্ঞং উপট্ঠপেতব্বং মহাদুক্খভাগিভাৱতো. যস্মিং পুগ্গলে অৱিহেসাভূতা দুক্খাপনযনকামতা উপতিট্ঠতি, তত্থ পটিঘো অনোকাসোৱাতি আহ ‘‘কাৰুঞ্ঞম্পি পটিচ্চ আঘাতো ৱূপসম্মতী’’তি.
ইমস্স চ অত্থস্সাতি ‘‘যো যো ধম্মো’’তিআদিনা ৱুত্তস্স অত্থস্স.
২৪৫. যং ৱেৰী দুক্খাপেতুং সক্কোতি, সো তস্স ৱসেন ‘‘অত্তনো ৱিসযে’’তি ৱুত্তো ভিক্খুনো কাযো. কিন্তি কিং কাৰণং. তস্সাতি ৱেৰিনো. অৱিসযেতি দুক্খং উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যতায অগোচৰে. সচিত্তেতি অত্তনো চিত্তে. মহানত্থকৰন্তি ইধলোকত্থপৰলোকত্থপৰমত্থানং ৱিৰাধনৱসেন মহতো ৱিপুলস্স, নানাৱিধস্স চ দিট্ঠধম্মিকাদিভেদস্স অনত্থস্স কাৰণং. মূলনিকন্তনন্তি সীলস্স মূলানি নাম হিৰোত্তপ্পখন্তিমেত্তানুদ্দযা, তেসং ছিন্দনং. কোধো হি উপ্পজ্জমানোৱ পাণাতিপাতাদিৱসেন হিৰোত্তপ্পাদীনি উচ্ছিন্দতি. জড়োতি অন্ধবালো.
অনৰিযং কম্মন্তি ৱেৰিনা কতমহাপৰাধমাহ. যো সযন্তি যো ত্ৱং সযম্পি. দোসেতুকামোতি কোধং উপ্পাদেতুকামো. যদি কৰি যদি অকাসি. দোসুপ্পাদেনাতি দোসস্স উপ্পাদনেন. দুক্খং তস্স চ নামাতি দুক্খঞ্চ নাম তস্স অপৰাধকস্স. নামাতি অসম্ভাৱনে নিপাতো, তেন তস্স কাৰণং অনেকন্তিকন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কাহসি ৱা ন ৱা’’তি, কৰিস্সসি ন ৱা কৰিস্সসীতি অত্থো. অহিতং মগ্গন্তি অত্তনো অহিতাৱহং দুগ্গতিমগ্গং.
অট্ঠানেতি দোসো তৱ অপ্পিযস্স কাৰাপকো, সত্তু পন তস্স ৱসৱত্তিতায দাসসদিসোতি অট্ঠানং পচ্চাপকিৰিযায. তস্মা তমেৱ দোসং ছিন্দস্সু উচ্ছিন্দ. খণিকত্তাতি উদযৱযপৰিচ্ছিন্নো অত্তনো পৱত্তিকালসঙ্খাতো খণো এতেসং অত্থীতি খণিকা, তব্ভাৱতো খণপভঙ্গুভাৱতোতি অত্থো. কস্স দানীধ কুজ্ঝসীতি অপৰাধকস্স সন্তানে যেহি খন্ধেহি তে অপৰাধো কতো, তে তংখণংযেৱ সব্বসো নিৰুদ্ধা. ইদানি পন অঞ্ঞে তিট্ঠন্তীতি কস্স ত্ৱং ইধ কুজ্ঝসি. ন হি যুত্তং অনপৰাধেসু কুজ্ঝনন্তি অধিপ্পাযো. তং ৱিনা কস্স সো কৰেতি যো পুগ্গলো যস্স দুক্খং কৰোতি, তং দুক্খকিৰিযায ৱিসযভূতং পুগ্গলং ৱিনা কস্স নাম সো দুক্খকাৰকো দুক্খং কৰে কৰেয্য. সযম্পি দুক্খহেতু ত্ৱমিতীতি এৱং সযম্পি ত্ৱং এতস্স দুক্খস্স হেতু, এৱং সমানে তস্স তুয্হঞ্চ তস্স দুক্খস্স হেতুভাৱে কিং কাৰণা তস্স কুজ্ঝসি ন তুয্হন্তি অত্থো.
২৪৬. পৰলোকেপি অনুগামিভাৱতো কম্মংযেৱ সকং সন্তকং এতেসন্তি কম্মস্সকা, তেসং ভাৱো কম্মস্সকতা. পচ্চৱেক্খণা নাম নিসেধনত্থা, নিসেধনঞ্চ ভাৱিনো কম্মস্সাতি আহ ‘‘যং কম্মং কৰিস্সসী’’তি. পটিঘৱসেন পন পৱত্তকম্মং পাকটভাৱতো আসন্নং, পচ্চক্খঞ্চাতি আহ ‘‘ইদঞ্চা’’তি. চ-সদ্দো ব্যতিৰেকে, সো তস্স কম্মস্স ফলনিস্সন্দেন ‘‘নেৱ সম্মাসম্বোধি’’ন্তিআদিনা ব্যতিৰেকতো ৱুচ্চমানমেৱত্থং জোতেতি. নেৱ সমত্থন্তি সম্বন্ধো. নিৰযে নিযুত্তং, জাতন্তি ৱা নেৰযিকং. অত্তানংযেৱ ওকিৰতি দোসৰজেনাতি অধিপ্পাযো.
২৪৭. সত্থু পুব্বচৰিযগুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা, সত্থু গাৰৱেনাপি পটিঘং ৱূপসমেয্যাতি.
বোধিসত্তোপি সমানো ননু তে সত্থা চিত্তং নপ্পদূসেসি, পগেৱ অভিসম্বুদ্ধোতি অধিপ্পাযো. দেৱিযা পদুট্ঠেনাতি দেৱিযা সদ্ধিং পদুব্ভিনা মিচ্ছাচাৰৱসেন অপৰদ্ধেন. যত্থ সুসানে ছৱসৰীৰং ছড্ডীযতি, তং আমকসুসানং. নিখঞ্ঞমানোতি নিখণিযমানো. পুৰিসকাৰং কত্ৱাতি আৱাটতো নিক্খমনত্থায বাহুবলেন পুৰিসকাৰং কত্ৱা. যক্খানুভাৱেনাতি অড্ডৱিনিচ্ছযেন আৰাধিতচিত্তস্স যক্খস্স আনুভাৱেন. সিৰিগব্ভন্তি ৱাসাগাৰে.
আসীসেথেৱাতি যথাধিপ্পেতে অত্থে ঞাযতো অনৱজ্জতো আসং কৰেয্য. ন নিব্বিন্দেয্যাতি ‘‘এৱং কিচ্ছাপন্নস্স মে কুতো সোত্থিভাৱো’’তি ন নিব্বিন্দেয্য. ৱুত্তঞ্হি ‘‘আপদাসু খো, মহাৰাজ, থামো ৱেদিতব্বো’’তি (উদা. ৫৩). যথা ইচ্ছিন্তি যেন পকাৰেন কস্সচি পীড়ং অকত্ৱা ৰজ্জে পতিট্ঠিতং অত্তানং ইচ্ছিং, তথা অহং অহুন্তি পস্সামি. ৱোতি হি নিপাতমত্তং.
কাসিৰঞ্ঞাতি কলাবুনা কাসিৰাজেন. সকণ্টকাহীতি অযকণ্টকেহি সকণ্টকাহি.
মহল্লকোতি ৱুদ্ধো ৱযোঅনুপ্পত্তো. ৰুজ্ঝন্তীতি নিৰুজ্ঝন্তি.
চিত্তপৰিগ্গণ্হনকালোতি ৱিসেৱনং কাতুং অদত্ৱা চিত্তস্স সম্মদেৱ দমনকালো.
পুথুসল্লেনাতি ৱিপুলেন সল্লেন. নাগোতি হত্থিনাগো. ৱধীতি ৱিজ্ঝি, মাৰেসীতি ৱা অত্থো. ইমং ঠানং আগন্ত্ৱা মযি এৱং কৰণং নাম ন তৱ ৱসেন হোতি, তস্মা কস্স ৱা ৰঞ্ঞো, ৰাজমত্তস্স ৱা অযং পযোগো উয্যোজনাতি অত্থো.
ছব্বণ্ণৰস্মীতি নীলপীতলোহিতাদিৱসেন ছব্বণ্ণমযূখা. ছব্বণ্ণকিৰণৱন্তদন্ততায হি তে হত্থী ‘‘ছদ্দন্তা’’তি ৱুচ্চন্তি, ন ছদ্দন্তৱন্ততায.
ছাতোতি জিঘচ্ছিতো. খাদেয্যাতি খাদেয্যং, অযমেৱ ৱা পাঠো. আহিতোতি সুহিতো. সম্বলন্তি মগ্গাহাৰং. তং পন যস্মা উপচাৰেন পথস্স হিতন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘পাথেয্য’’ন্তিপি ৱুত্তং. ‘‘মিত্তদুব্ভী ৱতাযং অন্ধবালো’’তি কাৰুঞ্ঞেন অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তং পুৰিসং উদিক্খমানো.
মা অয্যোসি মে ভদন্তেতি এত্থ মাতি নিপাতমত্তং, মাতি ৱা পটিক্খেপো, তেন উপৰি তেন কাতব্বং ৱিপ্পকাৰং পটিসেধেতি. অয্যো মেতি অয্যিৰকো ত্ৱং মম অতিথিভাৱতো. ভদন্তেতি পিযসমুদাচাৰো. ত্ৱং নামেতাদিসং কৰীতি ত্ৱম্পি এৱৰূপং অকাসি নাম.
তিৰচ্ছানভূতোপি পন মহাকপি হুত্ৱা খেমন্তভূমিং সম্পাপেসীতি যোজনা.
পেড়ায পক্খিপন্তেপীতি খুদ্দকায পেড়ায পাদেহি কোটেত্ৱা পক্খিপন্তেপি. মদ্দন্তেপীতি দুব্বলভাৱকৰণত্থং নানপ্পকাৰেহি মদ্দন্তেপি. অলম্পানেতি এৱংনামকে অহিতুণ্ডিকে.
পীতং ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দো অৱুত্তত্থৱিকপ্পে, তেন ওদাতমঞ্জিট্ঠাদিং অৱুত্তং সঙ্গণ্হাতি. চিত্তানুৱত্তন্তোতি চিত্তং অনুৱত্তন্তো. হোমি চিন্তিতসন্নিভো এৱমযং বহুলাভং লভতূতি. আনুভাৱেন পন থলং কৰেয্য উদকং…পে… ছাৰিকং কৰে. এৱং পন যদি চিত্তৱসী হেস্সং…পে… উত্তমত্থো ন সিজ্ঝতীতি তদা অত্তনা তত্থ দিট্ঠং আদীনৱং দস্সেতি ভগৱা. তত্থ উত্তমত্থোতি বুদ্ধভাৱমাহ. ভোজপুত্তেহীতি লুদ্দপুত্তেহি.
অড়াৰাতি যেন সযং তদা লুদ্দহত্থতো মোচিতো, তং সত্থৱাহং নামেন আলপতি. অতিকস্সাতি নাসায আৱুতৰজ্জুং আকড্ঢিত্ৱা. সম্পৰিগয্হাতি কাড়ৱেত্তলতাদীহি সব্বসো পৰিগ্গহেত্ৱা, অচ্ছৰিযানি দুস্সহানং সহনৱসেনাতি অধিপ্পাযো.
অতিৱিয অযুত্তং অপ্পতিৰূপং পটিঘচিত্তুপ্পাদনেন কেনচি অপ্পটিসমখন্তিগুণস্স সত্থুসাসনাৱোক্কমনপ্পসঙ্গতো.
২৪৮. ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.১২৪; ৩.৯৯, ১০০; ৩.৫.৫২০; কথা. ৭৫) আগতানি সুত্তপদানি অনমতগ্গসদ্দো, তদত্থো ৱা এতেসন্তি অনমতগ্গিযানি.
অজেহি গমনমগ্গো অজপথো. সঙ্কূ লগ্গাপেত্ৱা তে আলম্বিত্ৱা গমনমগ্গো সঙ্কুপথো. সঙ্কূতি অঙ্কুসাকাৰেন কতদীঘদণ্ডো ৱুচ্চতি. আদি-সদ্দেন পপাতমগ্গদুগ্গমগ্গাদিকে সঙ্গণ্হাতি. উভতোব্যূড়্হেতি সম্পহাৰত্থং দ্ৱীহিপি পক্খেহি গাড়্হসন্নাহে. অঞ্ঞানি চ দুক্কৰানি কৰিত্ৱা ধনাসায পব্বতৱিদুগ্গনদীৱিদুগ্গাদিপক্খন্দনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. মং পোসেসি, উপকাৰং অকাসি, তত্ৰ নপ্পতিৰূপং মনং পদূসেতুন্তি এৱং চিত্তং উপ্পাদেতব্বন্তি সম্বন্ধো. এৱং চিত্তুপ্পাদনঞ্চ এতৰহি দিস্সমানেন পুত্তাদীনং পোসনাদিনা অতীতস্স অনুমানতো গহণৱসেন ৱেদিতব্বং.
২৪৯. মেত্তাযাতি মেত্তাসঙ্খাতায, মেত্তাসহিতায ৱা. চেতোৱিমুত্তিযাতি চিত্তসমাধানে. আসেৱিতাযাতি আদৰেন সেৱিতায. ভাৱিতাযাতি ৱড্ঢিতায. বহুলীকতাযাতি পুনপ্পুনং কতায. যানীকতাযাতি যুত্তযানং ৱিয কতায. ৱত্থুকতাযাতি অধিট্ঠানৱত্থুং ৱিয কতায. অনুট্ঠিতাযাতি অধিট্ঠিতায. পৰিচিতাযাতি পৰিচিণ্ণায চিণ্ণৱসীভাৱায. সুসমাৰদ্ধাযাতি সুট্ঠু সম্পাদিতায. পাটিকঙ্খাতি ইচ্ছিতব্বা অৱস্সংভাৱিনো. সেসং পৰতো আগমিস্সতি.
২৫০. ধাতুৱিনিব্ভোগোতি সসম্ভাৰসঙ্খেপাদিনা ধাতূনং ৱিনিব্ভুজনং. অপৰাধো নাম অপৰজ্ঝন্তস্স পুগ্গলস্স ৰূপধম্মমুখেন গয্হতীতি কত্ৱা আহ ‘‘কিং কেসানং কুজ্ঝসী’’তিআদি, কেসাদিৱিনিমুত্তস্স অপৰজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অভাৱতো. ইদানি নিব্বত্তিতপৰমত্থধম্মৱসেনেৱ ৱিনিব্ভোগৱিধিং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পঞ্চক্খন্ধে উপাদায, দ্ৱাদসাযতনানি উপাদাযাতি পচ্চেকং উপাদায-সদ্দো যোজেতব্বো. কোধস্স পতিট্ঠানট্ঠানং ন হোতীতি যথা আৰগ্গে সাসপস্স, আকাসে চ চিত্তকম্মস্স পতিট্ঠানট্ঠানং নত্থি, এৱমস্স ‘‘ৱেৰী’’তি পৰিকপ্পিতে পুগ্গলে কোধস্স পতিট্ঠানট্ঠানং ন হোতি, কেসাদীনং অকুজ্ঝিতব্বতো, তব্বিনিমুত্তস্স চ পুগ্গলস্স অভাৱতো.
২৫১. সংৱিভাগোতি আমিসসংৱিভাগো. পৰস্সাতি পচ্চত্থিকস্স. ভিন্নাজীৱোতি অপৰিসুদ্ধাজীৱো. তস্সেৱং কৰোতোতি এৱং সংৱিভাগং কৰোন্তস্স তস্স দাযকস্স. ইতৰস্সাতি পটিগ্গাহকস্স. ‘‘মম মাতৰাউপাসিকায দিন্নো’’তি ইদং ‘‘ধম্মিযলাভো’’তি এতস্স কাৰণৱচনং. তেন পন তস্স আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি.
সব্বত্থসাধকন্তি ‘‘অত্তত্থো পৰত্থো দিট্ঠধম্মিকো অত্থো সম্পৰাযিকো অত্থো’’তি (মহানি. ৬৯; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) এৱমাদীনং সব্বেসং অত্থানং, হিতানং, পযোজনানঞ্চ নিপ্ফাদকং. উন্নমন্তি দাযকা. নমন্তি পটিগ্গাহকা.
২৫২. এৱন্তি যথাৱুত্তেহি ককচূপমোৱাদানুস্সৰণাদীহি অত্তনো ওৱদনাকাৰেহি. ৱূপসন্তপটিঘস্সাতি পটিসঙ্খানবলেন ৱিনোদিতাঘাতস্স. তস্মিম্পীতি ৱেৰীপুগ্গলেপি. ৱেৰী-গহণেনেৱ চেত্থ অপ্পিযপুগ্গলস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং ৱেৰিম্হি মেত্তায সিদ্ধায তস্মিম্পি মেত্তাসিদ্ধিতো, পিযতো পন অতিপ্পিযসহাযকস্স ৱিসুং গহণং আসন্নপচ্চত্থিকস্স দুব্বিনিমোচযভাৱদস্সনত্থং. মেত্তাৱসেনাতি মেত্তাযনৱসেন. সমচিত্ততন্তি হিতূপসংহাৰেন সমানচিত্ততং. সীমাসম্ভেদো সা এৱ সমচিত্ততা. ইমস্মিং পুগ্গলেতি মেত্তাকম্মট্ঠানিকপুগ্গলে. নিসিন্নেতি ভাৱেনভাৱলক্খণে ভুম্মং.
হিতমজ্ঝত্তেতি পিযে, মজ্ঝত্তে চ. চতুব্বিধেতি চতুব্বিধে জনে, যত্থ কত্থচীতি অধিপ্পাযো. নানত্তন্তি পিযমজ্ঝত্তাদিনানাকৰণং. হিতচিত্তোৱ পাণিনন্তি কেৱলং সত্তেসু হিতচিত্তো এৱাতি পৱুচ্চতি, ন পন ‘‘মেত্তায নিকামলাভী’’তি ৱা ‘‘কুসলী’’তি ৱা পৱুচ্চতি. কস্মা? যস্মা অত্তাদীসু পস্সতি নানত্তন্তি. কস্মা পনাযং হিতচিত্তো কুসলীতি ন ৱুচ্চতীতি? সাতিসযস্স কুসলস্স ৱসেন কুসলিভাৱস্স অধিপ্পেতত্তা. ইমস্স চ পুগ্গলস্স মেত্তাভাৱনা ন ৱিসেসৱতী. অথ ৱা ন নিকামলাভী মেত্তায যতো অত্তাদীসু পস্সতি নানত্তং. কুসলীতি পৱুচ্চতি, যস্মা হিতচিত্তোৱ পাণিনন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. গামসীমাদযো ৱিয গামন্তৰাদীহি সত্তসঙ্খাতে মেত্তাৱিসযে ভাৱনায পুব্বে অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণমৰিযাদাৰূপেন ঠিতত্তা অত্তাদযো ইধ সীমা নামাতি আহ ‘‘চতস্সো সীমাযো’’তি. সম্ভিন্না হোন্তীতি এত্থ ৱুত্তং সম্ভেদং দস্সেতুং ‘‘সমং ফৰতি মেত্তাযা’’তিআদি ৱুত্তং. মহাৱিসেসোতি মহন্তো ভাৱনায ৱিসেসো অতিসযো. পুৰিমেন পুৰিমতো অত্তাদিনানত্তদস্সিনা. ন নাযতীতি ন ঞাযতি.
২৫৩. নিমিত্তন্তি যথা কসিণকম্মট্ঠানাদীসু তংতংকসিণমণ্ডলাদিপৰিগ্গহমুখেন ভাৱনাৱসেন লদ্ধং উগ্গহনিমিত্তং নিস্সায ঝানস্স গোচৰভাৱেন পটিভাগনিমিত্তং উপতিট্ঠতি, ন এৱমিধ উপট্ঠিতং নিমিত্তং নাম অত্থি. যো পনাযং যথাৱুত্তো সীমাসম্ভেদো লদ্ধো, স্ৱেৱ নিমিত্তং ৱিযাতি নিমিত্তং. তস্মিং হি লদ্ধে ভাৱনায সাতিসযত্তা নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানেৱ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্নাৱ, উপচাৰসমাধিনা চিত্তং সমাহিতমেৱ. তেনাহ ‘‘নিমিত্তঞ্চ উপচাৰঞ্চ লদ্ধং হোতী’’তি. তমেৱ নিমিত্তন্তি সীমাসম্ভেদৱসেন পৱত্তসমথনিমিত্তং. অপ্পকসিৰেনেৱ অকিচ্ছেনেৱ, পগেৱ পৰিপন্থস্স ৱিসোধিতত্তা.
এত্তাৱতাতি এত্তকেন ভাৱনানুযোগেন. অনেন যোগিনা. পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনন্তিআদীনং পদানং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তো এৱ.
‘‘পঠমজ্ঝানাদীনং অঞ্ঞতৰৱসেনা’’তি ইদং ৱক্খমানায ৱিকুব্বনায তেসং সাধাৰণতায ৱুত্তং. অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৱ ন উপচাৰমত্তলাভিনো. পগুণবলৱভাৱাপাদনেন ৱেপুল্লাদিৱিসেসপ্পত্তস্স ওধিসো, অনোধিসো চ দিসাফৰণাদিৱসেন ঝানস্স পৱিজম্ভনা ৱিকুব্বনা ৱিৱিধা কিৰিযাতি কত্ৱা.
২৫৪. মেত্তাসহগতেনাতি উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গা মেত্তায সহ পৱত্তেন সংসট্ঠেন সম্পযুত্তেনাতি অত্থো. যস্মা পন তং ৱুত্তনযেন মেত্তায সহগতং, তায একুপ্পাদাদিৱিধিনা সম্মদেৱ আগতং হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মেত্তায সমন্নাগতেনা’’তি. চেতো-সদ্দো ‘‘অধিচেতসো’’তিআদীসু (পাচি. ১৫৩; উদা. ৩৭) সমাধিপৰিযাযোপি হোতীতি ততো ৱিসেসেতুং ‘‘চেতসাতি চিত্তেনা’’তি ৱুত্তং. এতন্তি এতং পদং. দিসোধিপৰিগ্গহো সত্তোধিপৰিগ্গহমুখেনেৱ হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘একিস্সা দিসায পঠমপৰিগ্গহিতং সত্তং উপাদাযা’’তি. দিসাসু হি ঠিতসত্তা দিসাগহণেন গহিতা. তেনাহ ‘‘একদিসাপৰিযাপন্নসত্তফৰণৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি. ফৰণঞ্চ সাৰম্মণস্স ধম্মস্স অত্তনো আৰম্মণস্স ফস্সনা পচ্চক্খতো দস্সনং গহণং আৰম্মণকৰণমেৱাতি আহ ‘‘ফৰিত্ৱাতি ফুসিত্ৱা আৰম্মণং কত্ৱা’’তি. ব্ৰহ্মৱিহাৰাধিট্ঠিতন্তি মেত্তাঝানুপত্থম্ভিতং. তথাতি নিযমনং. তং অনিযমাপেক্খসম্বন্ধীভাৱতো উপমাকাৰনিযমনং. দুতিযন্তি উপমেয্যদস্সনং, উপমেয্যঞ্চ নাম উপমং, তেন সম্বন্ধঞ্চ ৱিনা নত্থীতি তদুভযম্পি দস্সেতুং ‘‘যথা পুৰত্থিমাদীসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তথা দুতিযন্তি এত্থ ফৰিত্ৱা ৱিহৰতীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. এৱং ততিযং চতুত্থন্তি এত্থাপি. তদনন্তৰন্তি চ ফৰণাপেক্খং অনন্তৰগ্গহণং, ন ফৰিতব্বদিসাপেক্খং দিসানং অনিদ্দিট্ঠৰূপত্তা. ফৰণানুক্কমেন হি তাসং দুতিযাদিতা, ন সৰূপতো. তেনেৱাহ ‘‘যং কিঞ্চি একং দিস’’ন্তি. ইতীতি এৱং যথাৱুত্তং চতস্সো, এৱং উদ্ধং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এতেনেৱ নযেনা’’তি. ইদম্পি ইতি-সদ্দস্সেৱ অত্থদস্সনং. পাড়িযং (ম. নি. ৩.৩০৯; ৩.২৩০; ৱিভ. ৬৪২) অধো তিৰিযন্তি এত্থ পি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতুং ‘‘অধোদিসম্পি তিৰিযং দিসম্পী’’তি ৱুত্তং. এতেনেৱ ‘‘দুতিয’’ন্তিআদীসুপি পি-সদ্দস্স লুত্তনিদ্দিট্ঠতা দীপিতাতি ৱেদিতব্বং. এৱমেৱাতি ইদম্পি ইতি-সদ্দস্সেৱ অত্থদস্সনং. এত্থ চ ‘‘অধো’’তি ইমিনা যথা নিৰযেসু, নাগভৱনাদীসু, যত্থ তত্থ ৱা অত্তনো হেট্ঠিমদিসায সত্তা গয্হন্তি, এৱং ‘‘উদ্ধ’’ন্তি ইমিনা দেৱলোকে, যত্থ তত্থ ৱা অত্তনো উপৰিমদিসাযং সত্তা গহিতাতি ৱেদিতব্বং.
মজ্ঝত্তাদীতি আদি-সদ্দেন ইত্থিপুৰিসঅৰিযানৰিযদেৱমনুস্সাদিকে পভেদে সঙ্গণ্হাতি. ঈসকম্পি বহি অৱিক্খিপমানোতি অপ্পকম্পি কম্মট্ঠানতো বহি ৱিক্খেপং অনাপজ্জন্তো হিতূপসংহাৰতো অঞ্ঞথা থোকম্পি অৱত্তমানো. সব্বত্ততাযাতি ৱা সব্বেন অত্তভাৱেন যথা সব্বভাৱেন অত্তনি অত্তনো অত্তভাৱে হিতেসিতা, এৱং সব্বধি সব্বসত্তেসু মেত্তায ফৰিত্ৱা ৱিহৰতীতি অত্থো. মেত্তায ৱুচ্চমানত্তা সত্তৱিসযো সব্ব-সদ্দো, সো চ দীঘং কত্ৱা ৱুত্তো, তস্মা সব্বসত্তকাযসঙ্খাতা পজা এতস্স অত্থীতি সব্বাৱন্তোতি পদত্থতো দস্সেন্তো ‘‘সব্বাৱন্তন্তি সব্বসত্তৱন্ত’’ন্তি আহ. এত্থ চ সব্বধীতি দিসোধিনা, দেসোধিনা চ অনোধিসোফৰণং ৱুত্তং, সব্বত্ততায সব্বাৱন্তন্তি সত্তোধিনা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অনোধিসো দস্সনত্থ’’ন্তি. একমেৱত্থং পকাৰতো পৰিযাযেন্তি ঞাপেন্তীতি পৰিযাযা, ৱেৱচনানি. ৱিপুলাদিসদ্দা চেত্থ তাদিসাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ৱিপুলেনাতি এৱমাদিপৰিযাযদস্সনতো’’তি. পৰিযাযদস্সনে চ পুব্বে গহিতপদানিপি পুন গয্হন্তি, যথা ‘‘সদ্ধা সদ্দহনা’’তি (ধ. স. ১২) এত্থ ৱুত্তম্পি সদ্ধাপদং পুন ইন্দ্ৰিযাদিপৰিযাযদস্সনে ‘‘সদ্ধা সদ্ধিন্দ্ৰিয’’ন্তি (ধ. স. ১২) ৱুত্তং. তথাসদ্দো ৱা ইতিসদ্দো ৱা ন ৱুত্তোতি ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি এতস্স অনুৱত্তকো তথা-সদ্দো চ ইতি-সদ্দো চ তেসং ফৰণানন্তৰাদিট্ঠানং অট্ঠানন্তি কত্ৱা তে ন ৱুত্তাতি পুন ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসাতি ৱুত্ত’’ন্তি অত্থো. ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পুন ৱচনং নিগমনন্তি আহ ‘‘নিগমনৱসেন ৱা এতং ৱুত্ত’’ন্তি. ননু চ সমাপনৱসেন ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পুন ৱচনং নিগমনন্তি? নাযং দোসো ওধিসোঅনোধিসোফৰণানং সমাপনে এৱ ৱুত্তত্তা. ৱিপুলেনাতি মহন্তেন, মহত্তঞ্চস্স অসুভকম্মট্ঠানাদীসু ৱিয আৰম্মণস্স একদেসমেৱ অগ্গহেত্ৱা অনৱসেসগ্গহণৱসেনাতি আহ ‘‘ফৰণৱসেন ৱিপুলতা দট্ঠব্বা’’তি.
কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতাদীহি মহত্তং গতং, মহন্তেহি ৱা উড়াৰচ্ছন্দচিত্তৱীৰিযপঞ্ঞেহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. তযিদং যস্মা একন্ততো ৰূপাৱচৰং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভূমিৱসেন মহগ্গত’’ন্তি. নিৰুড়্হো হি ৰূপাৰূপাৱচৰেসু মহগ্গতৱোহাৰো. পগুণৱসেনাতি পকাৰতো গুণিতং বহুলীকতং পগুণং, তস্স ৱসেন, সুভাৱিতভাৱেনাতি অত্থো. তং হি পমাণং গহেতুং অসক্কুণেয্যতায অপ্পমাণং নাম হোতি. অপ্পমাণসত্তাৰম্মণৱসেনাতি অপৰিমাণসত্তাৰম্মণকৰণৱসেন. সযম্পি ৱেৰৰহিতত্তা, তংসমঙ্গিনো ৱেৰাভাৱহেতুত্তা চ অৱেৰং. তযিদং দ্ৱযং যতো লভতি, তং দস্সেতুং ‘‘ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেনা’’তি ৱুত্তং. চেতসো ব্যাপত্তিৱসেন হননতো ব্যাপজ্জং, চেতসিকং অসাতং, তদভাৱতো অব্যাপজ্জং. তেনাহ ‘‘নিদ্দুক্খ’’ন্তি. তং পনস্স অব্যাপজ্জত্তং পঞ্চৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱিয ন সভাৱতো, অথ খো পচ্চত্থিকৱিৱেকতোতি দস্সেন্তো ‘‘দোমনস্সপ্পহানতো’’তি আহ. অযন্তি ইধ যথানীতং অপ্পমঞ্ঞাৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৬৪২), তেসু তেসু চ সুত্তপদেসেসু (ম. নি. ১.৪৫৯; ২.৩০৯, ৩১৫) আগতং মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰৱিকুব্বনমাহ.
২৫৫. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ইমিস্সা ‘‘পঞ্চহাকাৰেহি, সত্তহাকাৰেহি, দসহাকাৰেহী’’তি আকাৰৱিভাগেন পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ২.২২) ৱুত্তায চ ৱিকুব্বনায মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণস্স ৱিয ভেদাভাৱমুপসংহৰতি ওধিসোফৰণঅনোধিসোফৰণদিসাফৰণৱসেন দেসনায আগতত্তা. কেৱলং পনেত্থ পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ২.২২) ৱিয সত্তোধি ন গহিতোতি অযমেৱ ৱিসেসো. যম্পীতি ৱিকুব্বনং সন্ধাযাহ.
ইদানি ভেদাভাৱদস্সনমুখেন উদ্দেসতো আনীতং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িং নিদ্দেসতো দস্সেত্ৱা তস্সা অনুত্তানপদৱণ্ণনং কাতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদিমাহ.
২৫৬. তত্থ সব্বে সত্তাতি সব্ব-সদ্দো কামং পদেসসব্বৱিসযো, ন সব্বসব্বৱিসযো যথা ‘‘সব্বং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.১১৯-১২০), ‘‘সত্তা’’তি পন পদেন পৰিচ্ছিন্নং অত্তনো ৱিসযং অসেসেত্ৱাৱ পৰিযাদিযতীতি আহ ‘‘অনৱসেসপৰিযাদানমেত’’ন্তি.
তত্ৰাতি তস্মিং ৰূপে. সত্তোতি সজ্জনকিচ্চেন ছন্দাদিপৰিযাযেন লোভেন আসত্তো লগ্গো. তত্ৰাতি ৱা কৰণে ভুম্মং, তেন ছন্দাদিনাতি অত্থো.
যদি সত্ততায সত্তা, কথং ৱীতৰাগেসূতি আহ ‘‘ৰুড়্হীসদ্দেনা’’তিআদি. অৱীতৰাগেসু ৰুড়্হেন, অৱীতৰাগেসু ৱা পৱত্তিত্ৱা ইন্দ্ৰিযবদ্ধখন্ধসন্তানতায তংসদিসেসু ৱীতৰাগেসু ৰুড়্হেন সদ্দেন. অথ ৱা কিঞ্চি নিমিত্তং গহেত্ৱা সতিপি অঞ্ঞস্মিং তন্নিমিত্তযুত্তে কত্থচি ৱিসযে সম্মুতিযা চিৰকালতায নিমিত্তৱিৰহেপি পৱত্তি ৰুড়্হী নাম যথা ‘‘গচ্ছন্তীতি গাৱো’’তি, এৱং সত্তসদ্দস্সাপি ৰুড়্হীভাৱো দট্ঠব্বো. ভূতপুব্বগতিযা ৱা ৱীতৰাগেসু সত্তৱোহাৰো দট্ঠব্বো. সত্ৱযোগতোতি এত্থ সত্ৱং নাম বুদ্ধি, ৱীৰিযং, তেজো ৱা, তেন যোগতো সত্তা, যথা ‘‘নীলগুণযোগতো নীলো পটো’’তি.
পাণন্তি এতেনাতি পাণনং, অস্সাসপস্সাসা, তস্স কম্মং পাণনতা, তায, অস্সাসপস্সাসসম্পযোগেনাতি অত্থো. ভূতত্তাতি কম্মকিলেসেহি জাতত্তা. পূৰণতো, গলনতো চ পুগ্গলাতি নেৰুত্তা. সত্তা হি নিব্বত্তন্তা তংতংসত্তনিকাযং পূৰেন্তা ৱিয হোন্তি, সব্বাৱত্থনিপাতিতায চ গলন্তি চৱন্তীতি অত্থো. অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানং ‘‘অত্তা’’তি ভৱতি এত্থ অভিধানং, চিত্তঞ্চাতি অত্তভাৱো, সৰীৰং, খন্ধপঞ্চকমেৱ ৱা. তন্তি খন্ধপঞ্চকং. উপাদাযাতি গহেত্ৱা উপাদানং নিস্সযং কত্ৱা. পঞ্ঞত্তিমত্তসম্ভৱতোতি পৰমত্থতো অসন্তেপি সত্তসঞ্ঞিতে পঞ্ঞত্তিমত্তেন সম্ভৱতো.
যথা চ সত্তাতি ৱচনন্তি যথা সত্ত-সদ্দো যথাৱুত্তেনট্ঠেন নিপ্পৰিযাযতো পদেসৱুত্তিপি ৰুড়্হীৱসেন অনৱসেসপৰিযাদাযকো. সেসানিপীতি পাণাদিৱচনানিপি. তানিপি হি ৰূপাৰূপভৱূপগচতুত্থজ্ঝানাদিসমঙ্গীনং অস্সাসপস্সাসাভাৱতো অৱিনিপাতধম্মানং পুগলনস্স অভাৱতো পদেসৱুত্তীনি. ৰুড়্হীৱসেন আৰোপেত্ৱা যথাৱুত্তায ৰুড়্হিযা ৱসেন কত্থচি ৱিসযে অৱিজ্জমানম্পি পাণপুগ্গলভাৱং আৰোপেত্ৱা. যদি সাধাৰণতো সত্তৱেৱচনানীতি গহেত্ৱা অনোধিসোফৰণা মেত্তা ৱুচ্চতি, অথ কস্মা পঞ্চহেৱ আকাৰেহি ৱুত্তাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘কামঞ্চা’’তিআদি. কেচি পনাহু ‘‘ন খো পনেতানি ‘‘সত্তা’’তিআদীনি পদানি ৱেৱচনতামত্তং উপাদায গহিতানি, যতো জন্তুআদীনম্পি গহণং আপজ্জেয্য, অত্থৱিসেসং পন নিমিত্তভূতং উপাদায গহিতানী’’তি, তে সন্ধাযাহ ‘‘যে পনা’’তিআদি. তত্থ অত্থতোতি সজ্জনট্ঠেন সত্তা, পাণনট্ঠেন পাণাতি এৱমাদিঅত্থতো. তেসং তং মতিমত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনোধিসোফৰণা ৱিৰুজ্ঝতী’’তি. কস্মা? কেচি সত্তা, কেচি পাণা, কেচি পুগ্গলাতি আপজ্জনতো. তথা অত্থং অগ্গহেত্ৱাতি সত্তাদিসদ্দা সপ্পদেসৱিসযাতি এৱমত্থং অগ্গহেত্ৱা পুব্বে ৱুত্তনযেন নিপ্পদেসৱিসযাতি এৱমত্থং গহেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ইমেসূ’’তিআদি. পঞ্চসু আকাৰেসূতি ‘‘সব্বে সত্তা’’তিআদিনা পাড়িযং (পটি. ম. ২.২২) আগতেসু পঞ্চসু ভাৱনাকাৰেসু. অঞ্ঞতৰৱসেনাতি যস্স কস্সচি ৱসেন.
২৫৭. ইদানি দ্ৱাৱীসতিযা ভাৱনাকাৰেসু অপ্পনা পৰিগ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. ব্যাপাদৰহিতাতি দোমনস্সব্যাপাদৰহিতা. তস্মাতি যস্মা ন কেৱলং যথাৱুত্তআকাৰৱিভাগমত্ততো অপ্পনাৱিভাগো, তস্মা. ইমেসুপি পদেসূতি ‘‘সব্বে সত্তা অৱেৰা হোন্তূ’’তিআদিকোট্ঠাসেসুপি. যং যং পাকটং হোতীতি যদিপি পুব্বভাগে তত্থ তত্থ অভিনিৱেসে অনেককোট্ঠাসৱসেনেৱ মনসিকাৰং পৱত্তেতি, ভাৱনায সমিজ্ঝনক্খণে পন তত্থ যং পগুণতৰতায সুপাকটং হোতি, তস্স ৱসেন অপ্পনা হোতি, যথা তং দ্ৱত্তিংসাকাৰে. তত্থ পন আৰম্মণং, ইধ ভাৱনাকাৰোতি অযমেৱ ৱিসেসো. চতুন্নন্তি চতুন্নং চতুন্নং. ব্যাপনিচ্ছালোপেন হি নিদ্দিট্ঠং. এস নযো সেসেসুপি.
লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং তেসং পচুৰতো লব্ভমানত্তা. ততিযা পন পকতি যদিপি পঠমদুকেন ন সঙ্গহিতা, দুতিযদুকেন পন তিকেন চ সঙ্গহিতা এৱ.
ইতি সব্বানিপীতি অনোধিসোফৰণে ৱীসতি, ওধিসোফৰণে অট্ঠৱীসতি, দিসাফৰণে চত্তাৰি সতানি, অসীতি চাতি এৱং সব্বানিপি. সত-সদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো.
২৫৮. এৱং মেত্তাভাৱনং ৱিভাৱেত্ৱা ইদানি তত্থ আনিসংসে ৱিভাৱেতুং ‘‘ইতী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ সেসা জনাতি মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা অলাভিনো. সম্পৰিৱত্তমানাতি দক্খিণেন পস্সেন অসযিত্ৱা সব্বসো পৰিৱত্তমানা. কাকচ্ছমানাতি ঘুৰুঘুৰুপস্সাসৱসেন ৱিস্সৰং কৰোন্তা. সুখং সুপতীতি এত্থ দুৱিধাসুপনা সযনে পিট্ঠিপ্পসাৰণলক্খণা, কিৰিযামযচিত্তেহি অৱোকিণ্ণভৱঙ্গপ্পৱত্তিলক্খণা চ. তত্থাযং উভযথাপি সুখমেৱ সুপতি. যস্মা সণিকং নিপজ্জিত্ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গানি সমোধায পাসাদিকেন আকাৰেন সযতি, নিদ্দোক্কমনেপি ঝানং সমাপন্নো ৱিয হোতি. তেনাহ ‘‘এৱং অসুপিত্ৱা’’তিআদি.
নিদ্দাকালে সুখং অলভিত্ৱা দুক্খেন সুত্তত্তা এৱ পটিবুজ্ঝনকালে সৰীৰখেদেন নিত্থুননং, ৱিজম্ভনং, ইতো চিতো ৱিপৰিৱত্তনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘নিত্থুনন্তা ৱিজম্ভন্তা সম্পৰিৱত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তী’’তি. অযং পন সুখেন সুত্তত্তা সৰীৰখেদাভাৱতো নিত্থুননাদিৰহিতোৱ পটিবুজ্ঝতি. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱং অপ্পটিবুজ্ঝিত্ৱা’’তিআদি. সুখপটিবোধো চ সৰীৰৱিকাৰাভাৱেনাতি আহ ‘‘সুখং নিব্বিকাৰ’’ন্তি.
‘‘ভদ্দকমেৱ সুপিনং পস্সতী’’তি ইদং অনুভূতপুব্বৱসেন, দেৱতূপসংহাৰৱসেন চস্স ভদ্দকমেৱ সুপিনং হোতি, ন পাপকন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘চেতিযং ৱন্দন্তো ৱিযা’’তিআদি. ধাতুক্খোভহেতুকম্পি চস্স বহুলং ভদ্দকমেৱ সিযা যেভুয্যেন চিত্তজৰূপানুগুণতায উতুআহাৰজৰূপানং.
উৰে আমুত্তমুত্তাহাৰো ৱিযাতি গীৱায বন্ধিত্ৱা উৰে লম্বিতমুত্তাহাৰো ৱিযাতি কেহিচি ৱুত্তং. তং একাৱলিৱসেন ৱুত্তং সিযা, অনেকৰতনাৱলিসমূহভূতো পন মুত্তাহাৰো অংসপ্পদেসতো পট্ঠায যাৱ কটিপ্পদেসস্স হেট্ঠাভাগা পলম্বন্তো উৰে আমুক্কোযেৱ নাম হোতি.
তত্থেৱাতি পাটলিপুত্তেযেৱ. সক্কা নিসীদিতুং ৱা নিপজ্জিতুং ৱা দেসস্স খেমতায, তস্স তস্স পদেসস্স ৰমণীযতায চ.
দসাৱ অন্তো দসন্তো, ৱত্থস্স ওসানন্তো.
সমপ্পৱত্তৱাসন্তি তত্থ তত্থ ৱিহাৰে সমপ্পৱত্তৱত্তৱাসং. থেৰো কিৰ অত্তনা পৱিট্ঠপৱিট্ঠৱিহাৰে ‘‘অহমেত্থ আগন্তুকো’’তি অচিন্তেত্ৱা তত্থ তত্থ যথাৰহং অত্তনা কাতব্বৱত্তানি পৰিপূৰেন্তো এৱ ৱিহাসি. অপৰে পন ভণন্তি সব্বসত্তেসু সমপ্পৱত্তমেত্তাৱিহাৰৱাসং. অযং হি থেৰো অৰহত্তাধিগমতো পুব্বেপি মেত্তাৱিহাৰী অহোসি.
ৱনন্তৰে ঠিতোতি থেৰো কিৰ তথা সমপ্পৱত্তৱাসৱসেন চৰমানো একদিৱসং অঞ্ঞতৰং ৰমণীযং ৱনন্তৰং দিস্ৱা তত্থ অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা যথাপৰিচ্ছেদেন ততো উট্ঠিতো অত্তনো গুণাৱজ্জনহেতুকেন পীতিসোমনস্সেন উদানেন্তো ‘‘যাৱতা উপসম্পন্নো’’তি গাথং অভাসি. তমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৱনন্তৰে ঠিতো’’তি পঠমগাথা ঠপিতা. তত্থ গজ্জমানকোতি সীহগজ্জিতং গজ্জন্তো. গুণমেসন্তোতি অত্তনো গুণসমুদযং গৱেসন্তো পচ্চৱেক্খন্তো.
মণিলৰুক্খে নিৱাসিতায তং দেৱতং ‘‘মণিলিযা’’তি ৱোহৰন্তি, তস্মা সা দেৱতাপি ‘‘অহং, ভন্তে, মণিলিযা’’তি আহ. ৰুক্খদেৱতানং হি যেভুয্যেন নিৱাসৰুক্খৱসেন ৱোহাৰো যথা ফন্দনদেৱতাতি. তত্থেৱাতি চিত্তলপব্বতেযেৱ.
‘‘বলৱপিযচিত্ততাযা’’তি ইমিনা বলৱপিযচিত্ততামত্তেনপি সত্থং ন কমতি, পগেৱ মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযাতি দস্সেতি.
খিপ্পমেৱ চিত্তং সমাধিযতি কেনচি পৰিপন্থেন পৰিহীনজ্ঝানস্স ব্যাপাদস্স দূৰসমুস্সাৰিতভাৱতো খিপ্পমেৱ সমাধিযতি. আসৱানং খযাযাতি কেচি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. এত্থ চ কিঞ্চাপি ইতো অঞ্ঞকম্মট্ঠানৱসেন অধিগতজ্ঝানানম্পি সুখসুপনাদযো আনিসংসা লব্ভন্তি, যথাহ –
‘‘সুখং সুপন্তি মুনযো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতা;
সুপ্পবুদ্ধং পবুজ্ঝন্তি, সদা গোতমসাৱকা’’তি. –
চ আদি, তথাপিমে আনিসংসা ব্ৰহ্মৱিহাৰলাভিনো অনৱসেসা লব্ভন্তি ব্যাপাদাদীনং উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো ব্ৰহ্মৱিহাৰানং. তেনেৱাহ ‘‘নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো, ব্যাপাদস্স, যদিদং মেত্তা চেতোৱিমুত্তী’’তিআদি (দী. নি. ৩.৩২৬; অ. নি. ৬.১৩). ব্যাপাদাদিৱসেন চ সত্তানং দুক্খসুপনাদযোতি তপ্পটিপক্খভূতেসু ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু সিদ্ধেসু সুখসুপনাদযো হত্থগতা এৱ হোন্তীতি.
কৰুণাভাৱনাৱণ্ণনা
২৫৯. কৰুণন্তি কৰুণাব্ৰহ্মৱিহাৰং. নিক্কৰুণতাযাতি ৱিহেসায, ‘‘ইধেকচ্চো পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা সত্তানং ৱিহেঠনজাতিকো হোতী’’তি এৱং ৱুত্তৱিহেঠনেতি অত্থো. আদীনৱন্তি দোসং. যথা তথা সত্তানং ৱিহেঠনায পাপকো ৱিপাকো ইধ চেৱ সম্পৰাযে চ. তথা হি যো সত্তে জীৱিতা ৱোৰোপনেন ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গচ্ছেদনেন ৱা ধনজানিযা ৱা অলাভায ৱা অৱাসায ৱা অনত্থায ৱা অযসত্থায ৱা পৰিসংসক্কনেন ৱা অন্তমসো যথাৱজ্জদস্সনেনপি ৱিহেঠেতি, তস্স সো পমাদৱিহাৰো দিট্ঠেৱ ধম্মে অলাভাযপি হোতি, লদ্ধস্স পৰিহানাযপি হোতি, তন্নিমিত্তং পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, অৱিসাৰদো পৰিসং উপসঙ্কমতি মঙ্কুভূতো, সম্মূড়্হো কালং কৰোতি, কাযস্স ভেদা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা, সুগতিযম্পি মনুস্সভূতো দুজ্জচ্চোপি হোতি নীচকুলিকো, দুব্বণ্ণোপি হোতি দুদ্দসিকো, বহ্ৱাবাধোপি হোতি ৰোগবহুলো, দুগ্গতোপি হোতি অপ্পন্নপানো, অপ্পাযুকোপি হোতি পৰিত্তজীৱিতোতি এৱমাদিঅনেকানত্থানুবন্ধিতা ৱিহেসায পচ্চৱেক্খিতব্বা, তপ্পটিপক্খতো কৰুণায আনিসংসা পচ্চৱেক্খিতব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘নিক্কৰুণতায আদীনৱং কৰুণায চ আনিসংসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা’’তি. ‘‘পিযো হী’’তিআদিনা পঠমং পিযপুগ্গলাদীসু অনাৰম্ভস্স কাৰণমাহ. পিযং হি পুগ্গলং কৰুণাযিতুমাৰভন্তস্স ন তাৱ পিযভাৱো ৱিগচ্ছতি, অৱিগতে চ তস্মিং কুতো কৰুণাযনা. তেনাহ ‘‘পিযট্ঠানেযেৱ তিট্ঠতী’’তি. সেসপুগ্গলেসুপি এসেৱ নযো. লিঙ্গৱিসভাগকালকতানং অখেত্তভাৱে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
যত্থ পন পঠমং আৰভিতব্বা, তং পাড়িনযেনেৱ দস্সেতুং ‘‘কথঞ্চ ভিক্খূ’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ দুগ্গতন্তি দলিদ্দং. সো হি ভোগপাৰিজুঞ্ঞতো সুখসাধনানং অভাৱেন দুক্খং গতো উপগতো দুগ্গতোতি ৱুচ্চতি. অথ ৱা দুগ্গতন্তি দুক্খেন সমঙ্গিভাৱং গতং. দুৰুপেতন্তি কাযদুচ্চৰিতাদীহি উপেতং. গতিকুলৰূপাদিৱসেন ৱা তমভাৱে ঠিতো দুগ্গতো. কাযদুচ্চৰিতাদীহি উপেতত্তা তমপৰাযণভাৱে ঠিতো দুৰুপেতোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. পৰমকিচ্ছপ্পত্তন্তি অতিৱিয কিচ্ছমাপন্নং মহাব্যসনং নিমুগ্গং. অপ্পেৱ নামাতি সাধু ৱত.
ৱধেথ নন্তি ‘‘ঘাতেথ নং চোৰ’’ন্তি এৱং পহিতায ৰঞ্ঞো আণায খাদনীযম্পি…পে… দেন্তি ‘‘ইদানেৱ মাৰিযমানো এত্তকম্পি সুখং লভতূ’’তি. সুসজ্জিতোতি সুখানুভৱনে সন্নদ্ধো.
এতেনেৱ উপাযেনাতি যেন যেন ৱিধিনা এতৰহি যথাৱুত্তে পৰমকিচ্ছাপন্নে আযতিং ৱা দুক্খভাগিম্হি পুগ্গলে কৰুণাযিতুং কৰুণা উপ্পাদিতা, এতেনেৱ নযেন. পিযপুগ্গলেতি পিযাযিতব্বপুগ্গলে. এতৰহি ৱা দিস্সমানং আযতিং ৱা ভাৱিনিং দুক্খপ্পত্তিং গহেত্ৱা কৰুণা পৱত্তেতব্বাতি সম্বন্ধো. মজ্ঝত্তৱেৰীসুপি এসেৱ নযো. যো হি সো কৰুণায ৱত্থুভূতো দুৱিধো পুগ্গলো ৱুত্তো, কামং তত্থ কৰুণাভাৱনা সুখেনেৱ ইজ্ঝতি, ইমিনা পন ভিক্খুনা তত্থ ভাৱনং পগুণতৰং কত্ৱা সীমাসম্ভেদং কাতুং তদনন্তৰং পিযপুগ্গলে, ততো মজ্ঝত্তে, ততো ৱেৰিপুগ্গলে কৰুণা ভাৱেতব্বা. ভাৱেন্তেন চ একেকস্মিং কোট্ঠাসে মুদুং কম্মনিযং চিত্তং কত্ৱা তদনন্তৰে তদনন্তৰে উপসংহৰিতব্বং. যস্স পন ৱেৰিপুগ্গলো ৱা নত্থি, মহাপুৰিসজাতিকত্তা ৱা অনত্থং কৰোন্তেপি ৱেৰিসঞ্ঞাৱ নুপ্পজ্জতি, তেন মজ্ঝত্তে মে চিত্তং কম্মনিযং জাতং, ইদানি ৱেৰিম্হি উপসংহৰামীতি ব্যাপাৰোৱ ন কাতব্বো. যস্স পন অত্থি, তং সন্ধাযাহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি.
তত্থ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱাতি মেত্তাকম্মট্ঠানিকস্স (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪০ আদযো) ৱুত্তনযেন. তং মেত্তায ৱুত্তনযেনেৱ. ৱূপসমেতব্বন্তি ‘‘অথানেন পুৰিমপুগ্গলেসূ’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪৩), ‘‘ককচূপমওৱাদাদীনং অনুস্সৰতো’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪৩) চ মেত্তাভাৱনায ৱুত্তেন নযেন তং পটিঘং ৱূপসমেতব্বং. এৱং এতৰহি মহাদুক্খপ্পত্তে সুখিতেপি অকতকুসলতায আযতিং দুক্খপ্পত্তিযা ৱসেন কৰুণাযনৱিধিং দস্সেত্ৱা ইদানি কতকল্যাণেপি তং দস্সেতুং ‘‘যোপি চেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তেসন্তি ব্যসনানং. ৱট্টদুক্খং অনতিক্কন্তত্তাতি সম্মাসম্বুদ্ধেনাপি অক্খানেন পৰিযোসাপেতুং অসক্কুণেয্যস্স অনাগতস্স আপাযিকস্স সুগতীসুপি জাতিজৰাদিভেদস্সাতি অপৰিমিতস্স সংসাৰদুক্খস্স অনতিক্কন্তভাৱতো. সব্বথাপি কৰুণাযিত্ৱাতি দুক্খপ্পত্তিযা, সুখপ্পত্তিযা অকতকুসলতায ৱা কতাকুসলতায ৱাতি সব্বপকাৰেনপি কৰুণায ৱত্থুভাৱস্স সল্লক্খণেন তস্মিং তস্মিং পুগ্গলে কৰুণং কত্ৱা কৰুণাভাৱনং ৱড্ঢেত্ৱা. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘অথানেন পুনপ্পুনং মেত্তাযন্তেনা’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪৩) মেত্তাভাৱনাযং ৱুত্তেন নযেন. তং নিমিত্তন্তি সীমাসম্ভেদৱসেন পৱত্তং সমথনিমিত্তং. মেত্তায ৱুত্তনযেনেৱাতি যথা মেত্তাভাৱনাযং ‘‘অপ্পকসিৰেনেৱা’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২৫৩) তিকচতুক্কজ্ঝানৱসেন অপ্পনা ‘‘একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২৫৩-২৫৪) তস্সা ৱড্ঢনা চ ৱুত্তা, এৱমিধ কৰুণাভাৱনাযং তিকচতুক্কজ্ঝানৱসেন অপ্পনা ৱেদিতব্বা চ ৱড্ঢেতব্বা চ, তথেৱস্সা ৱড্ঢনাৱিধিপি ৱেদিতব্বাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তনযেনেৱাতি অৱধাৰণেন ‘‘পঠমং ৱেৰিপুগ্গলো কৰুণাযিতব্বো’’তি ইদং যথা পাড়িৱিৰুদ্ধং, এৱং যুত্তিৱিৰুদ্ধম্পীতি ইমমত্থং দীপেতি. পঠমং হি ৱেৰিং সমনুস্সৰতো কোধো উপ্পজ্জেয্য, ন কৰুণা. অত্তাপি সক্খিভাৱেন কৰুণাযনৱসেন গহেতব্বো, সো কিমিতি পচ্ছা গয্হতীতি. ‘‘অপ্পনা ৱড্ঢেতব্বা’’তি ইমিনা চ অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৱ ‘‘কৰুণাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ৫০৯; ২.৩০৯, ৩১৫, ৪৫২, ৪৭১; ৩.২৩০) ৱুত্তৱিকুব্বনা ইজ্ঝতীতি অযমত্থো দস্সিতো.
কৰুণাপদমত্তমেৱ চস্সা পাড়িযা ৱিসেসোতি তং অনামসিত্ৱা পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তৱিকুব্বনা, মেত্তায ৱুত্তআনিসংসা চ ইধ লব্ভন্তীতি দস্সেতুং ‘‘ততো পৰং…পে… ৱেদিতব্বা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ততো পৰন্তি ‘‘কৰুণাসহগতেন চেতসা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ৫০৯; ২.৩০৯, ৩১৫, ৪৫২, ৪৭১; ৩.২৩০) ৱুত্তৱিকুব্বনতো উপৰি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
মুদিতাভাৱনাৱণ্ণনা
২৬০. পিযপুগ্গলাদীসূতি পিযমজ্ঝত্তৱেৰীসু ন আৰভিতব্বা. মুদিতাভাৱনাতি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা যোজনা. ন হীতিআদি তত্থ কাৰণৱচনং. পিযভাৱমত্তেনাতি এত্থ মত্ত-সদ্দো ৱিসেসনিৱত্তি অত্থো, তেন সোমনস্সপটিসন্ধিকতাদিসিদ্ধা নিচ্চপ্পহংসিতমুখতা, পুব্বভাসিতা, সুখসম্ভাসতা, সখিলতা, সম্মোদকতাতি এৱমাদিকে মুদিতায পদট্ঠানভূতে ৱিসেসে উল্লিঙ্গেতি, ঈদিসেহি ৱিসেসেহি ৱিৰহিতোতি ৱুত্তং হোতি. এৱ-কাৰেন পন পিযপুগ্গলস্স সুখসমপ্পিততাদিং, মুদিতায চ হেতুভূতং পমোদপ্পৱত্তিং নিৱত্তেতি. পিযপুগ্গলেপি হি পৰমায সম্পত্তিযা পমুদিতে হট্ঠতুট্ঠে ভিক্খুনো মুদিতোকাসং লভেয্য. ৱক্খতি হি ‘‘পিযপুগ্গলং ৱা’’তিআদি. আদিতো মজ্ঝত্তপুগ্গলং অনুস্সৰন্তস্স উদাসিনতা সণ্ঠাতি, ৱেৰিং সমনুস্সৰন্তস্স কোধো উপ্পজ্জতি. তেনাহ ‘‘পগেৱ মজ্ঝত্তৱেৰিনো’’তি.
পমোদপ্পৱত্তিযা সোণ্ডসদিসো সহাযো সোণ্ডসহাযো. মুদিতমুদিতোৱাতি পসাদসোম্মতায অতিৱিয মুদিতো এৱ. পসাদে হি ইদং আমেডিতং. এৱং অট্ঠকথানযেন আদিতো মুদিতাভাৱনায ৱত্থুং দস্সেত্ৱা ইদানি পাড়িনযেন দস্সেতুং ‘‘পিযপুগ্গলং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুখিতন্তি সঞ্জাতসুখং, সুখপ্পত্তন্তি অত্থো. সজ্জিতন্তি সুখানুভৱনে সন্নদ্ধং পটিযত্তসুখসাধনং. অহো সাধূতি তস্স সত্তস্স সম্পত্তিযং সম্পজঞ্ঞপুব্বপমোদনাকাৰদস্সনং. পুন অহো সুট্ঠূতি তস্স পমোদনস্স বহুলীকাৰদস্সনং. পিযং মনাপন্তি এত্থ মনাপ-গ্গহণেন পাড়িযম্পি অতিপ্পিযসহাযকো অধিপ্পেতোতি একে.
অতীতেতি তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে অতীতে. অনাগতেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ন হি ভৱন্তৰগতে ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনা ৰুহতি. যদি এৱং, অতীতানাগতে কথন্তি? নাযং দোসো. ‘‘সো এৱাযং দত্তো তিস্সো’’তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নতায ৱিজ্জমানভাৱেন গহেতব্বতো. কথং পনস্স অনাগতে সম্পত্তি আৰম্মণং হোতীতি? আদেসাদিতো, পচ্চুপ্পন্নায ৱা পযোগসম্পত্তিযা অনুমানতো লদ্ধায গহেতব্বতো.
পিযপুগ্গলেতি সোণ্ডসহাযসঞ্ঞিতে অতিপ্পিযপুগ্গলে, পিযপুগ্গলে চ. দুৱিধোপি চেস ইধ পিযভাৱসামঞ্ঞতো ‘‘পিযপুগ্গলো’’তি ৱুত্তো. অনুক্কমেনাতি অতিপ্পিযপুগ্গলো পিযপুগ্গলো মজ্ঝত্তো ৱেৰীতি চতূসু কোট্ঠাসেসু একেকস্মিং কম্মট্ঠানং পগুণং, মুদুং, কম্মনিযঞ্চ কত্ৱা সেসেসু উপসংহৰণানুক্কমেন. কিঞ্চাপি চতূসু জনেসু সমচিত্ততাৱ সীমাসম্ভেদো সীমা সম্ভিজ্জতি এতাযাতি কত্ৱা. ভাৱনায পন তথা বহুসো পৱত্তমানায পুৰিমসিদ্ধং হেতুং, ইতৰং ফলঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সমচিত্ততায সীমাসম্ভেদং কত্ৱা’’তি. যথাৱুত্তসীমাভাৱো ৱা সীমাসম্ভেদোতি ৱুত্তং ‘‘সমচিত্ততায সীমাসম্ভেদং কত্ৱা’’তি. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
উপেক্খাভাৱনাৱণ্ণনা
২৬১. উপেক্খাভাৱনন্তি উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনং. যস্মা পুৰিমব্ৰহ্মৱিহাৰত্তযনিস্সন্দো চতুত্থব্ৰহ্মৱিহাৰো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মেত্তাদীসু পটিলদ্ধতিকচতুক্কজ্ঝানেনা’’তি. পগুণততিযজ্ঝানাতি সুভাৱিতং ৱসীভাৱং পাপিতং পগুণং, তথাৰূপা ততিযব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানতো. অপ্পগুণং হি উপৰিঝানস্স পদট্ঠানং ন হোতি. চতুক্কনযৱসেন চেত্থ ততিযগ্গহণং. সুখিতা হোন্তূতিআদিৱসেনাতি আদি-সদ্দেন ‘‘নিদ্দুক্খা হোন্তূ’’তি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সত্তকেলাযনং সত্তেসু মমাযনং মমত্তকৰণং, তথা মনসিকাৰেন যোগো সত্তকেলাযনমনসিকাৰযুত্তত্তং, তস্মা. মেত্তাদীনং ৰাগগেহস্সিতদোমনস্সসোমনস্সানং আসন্নৱুত্তিতায যথাৰহং পটিঘানুনযসমীপচাৰিতা ৱেদিতব্বা. অথ ৱা ‘‘সুখিতা হোন্তু, দুক্খতো মুচ্চন্তু মোদন্তূ’’তি হিতেসিতভাৱপ্পত্তিযা তিস্সন্নম্পি অনুনযস্স আসন্নচাৰিতা. সতি চ তব্বিপৰিযাযে লোহিতপ্পকোপে পুব্বো ৱিয লদ্ধোকাসমেৱেত্থ পটিঘন্তি অৱিসেসেন তাসং পটিঘানুনযসমীপচাৰিতা দট্ঠব্বা.
‘‘সোমনস্সযোগেন ওড়াৰিকত্তা’’তি ইদং ততিযজ্ঝানস্স ৱসেন ৱুত্তং, ততো ৱুট্ঠিতস্স ইদমাদীনৱদস্সনন্তি. মেত্তাদিৱসেন পন ওড়াৰিকভাৱে ৱুচ্চমানে ৱিতক্কৱিচাৰপীতিযোগেনেৱ ওড়াৰিকতা ৱত্তব্বা সিযা, তাহিপি তাসং সমাযোগসম্ভৱতো, উপেক্খায চ তদভাৱতো. ন ৱা ৱত্তব্বা ততিযজ্ঝানিকানংযেৱ মেত্তাদীনং ইধাধিপ্পেতত্তা, তংতংঝানসমতিক্কমেনেৱ চ তংতংঝানিকা মেত্তাদযোপি সমতিক্কন্তা এৱ নাম হোন্তি, ঝানসামঞ্ঞেন ৱিয মেত্তাদিসামঞ্ঞেন ৱোহাৰমত্তং. পুৰিমাসূতি মেত্তাকৰুণামুদিতাসু. সন্তভাৱতোতি যথাৱুত্তসত্তকেলাযনাদিঅনুপসন্তভাৱাভাৱতো উপেক্খায সন্তভাৱতো. ‘‘সন্তভাৱতো’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. সুখুমতা পণীততা ৱিদূৰকিলেসতা ৱিপুলফলতাতি এৱমাদযোপি উপেক্খায আনিসংসা দট্ঠব্বা. পকতিমজ্ঝত্তোতি কিঞ্চি কাৰণং অনপেক্খিত্ৱা পকতিযা সভাৱেনেৱ ইমস্স ভিক্খুনো উদাসিনপক্খে ঠিতো. অজ্ঝুপেক্খিত্ৱাতি অত্তনা কতকম্মৱসেনেৱ অযমাযস্মা আগতো গচ্ছতি চ, ত্ৱম্পি অত্তনা কতকম্মৱসেনেৱ আগতো গচ্ছসি চ, ন তস্স তৱ পযোগেন কিঞ্চি সুখং ৱা উপনেতুং, দুক্খং ৱা অপনেতুং লব্ভা, কেৱলং পনেতং চিত্তস্স অনুজুকম্মং, যদিদং মেত্তাযনাদিনা সত্তেসু কেলাযনং. বুদ্ধাদীহি অৰিযেহি গতমগ্গো চেস অপণ্ণকপটিপদাভূতো, যদিদং সব্বসত্তেসু মজ্ঝত্ততাতি এৱং পটিপক্খজিগুচ্ছামুখেন মজ্ঝত্ততায সমুপজাতগাৰৱবহুমানাদৰো তং পুগ্গলং পুনপ্পুনং অজ্ঝুপেক্খতি, তত্থ চ সৱিসেসং উপেক্খং পচ্চুপট্ঠপেতি, তস্স তথা পটিপজ্জতো পকতিযাপি উদাসিনত্তা সাতিসযং তত্থ মজ্ঝত্ততা সণ্ঠাতি. ভাৱনাবলেন নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানেৱ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্না এৱ হোন্তি, সো তং উপেক্খং পিযপুগ্গলাদীসু উপসংহৰতি. তেনাহ ‘‘উপেক্খা উপ্পাদেতব্বা. ততো পিযপুগ্গলাদীসূ’’তি. একং পুগ্গলন্তি এত্থ অঞ্ঞত্থো এক-সদ্দো ‘‘ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) ৱিয. একৱচনেনেৱ চেত্থ সঙ্খ্যাৱিসেসো সিদ্ধো, তস্মা অঞ্ঞং একং পুগ্গলন্তি অযমেত্থ অত্থো. তেন অত্তানং নিৱত্তেতি. ‘‘নেৱ মনাপ’’ন্তি ইমিনা পিযপুগ্গলং, অতিপ্পিযসহাযকঞ্চ নিৱত্তেতি, অত্তানম্পি ৱা অত্তনি অমনাপতায অভাৱতো. ‘‘ন অমনাপ’’ন্তি ইমিনা অপ্পিযং, ৱেৰিপুগ্গলঞ্চ, পাৰিসেসতো মজ্ঝত্তপুগ্গলস্স গহণং আপন্নং. ইতি ‘‘একং পুগ্গলং নেৱ মনাপং নামনাপ’’ন্তি ইমিনা অত্তনো, পিযাদীনঞ্চ পটিক্খেপমুখেন উদাসিনপুগ্গলং দস্সেতি.
ৱুত্তনযেনাতি ‘‘য্ৱাস্স পকতিমজ্ঝত্তো’’তিআদিনা অনন্তৰং ৱুত্তেন নযেন. অত্তসিনেহস্স বলৱভাৱতো ৱেৰিতোপি অত্তনি মজ্ঝত্ততায দুৰূপসংহাৰত্তা ‘‘ইমেসু চ অত্তনি চা’’তি অত্তা পচ্ছা ৱুত্তো. পথৱীকসিণে ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘অযং সমাপত্তি আসন্নপীতিপচ্চত্থিকা’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.৮৭) পথৱীকসিণে ৱুত্তনযেন. যং হি হেট্ঠা ‘‘পগুণততিযজ্ঝানা ৱুট্ঠাযা’’তিআদি (ৱিসুদ্ধি. ১.৮৭) ৱুত্তং, তং হেট্ঠা তীসু ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু, চতুত্থব্ৰহ্মৱিহাৰে চ আদীনৱানিসংসদস্সনৱসেন ৱুত্তং. ইদং পন ততিযজ্ঝানে আদীনৱং, চতুত্থজ্ঝানে চ আনিসংসং দিস্ৱা চতুত্থাধিগমায যোগং কৰোন্তস্স চতুত্থজ্ঝানস্স উপ্পজ্জনাকাৰদস্সনং. তস্মা তত্থ ৱুত্তং ‘‘পথৱীসদ্দং অপনেত্ৱা তদেৱ নিমিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা যোজেতব্বং.
পথৱীকসিণাদীসূতি আদি-সদ্দেন সেসকসিণানি, অস্সাসপস্সাসনিমিত্তঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. কামং কসিণানাপানেসু উপ্পন্নস্সাপি ততিযজ্ঝানস্স উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰেন ৰূপাৱচৰজ্ঝানাদিতায অত্থেৱ সভাগতা, তং পন অকাৰণং আৰম্মণস্স ৱিসদিসতাযাতি আহ ‘‘আৰম্মণৱিসভাগতাযা’’তি. ননু চ অঞ্ঞথাৱ কসিণাদিভাৱনা, অঞ্ঞথা ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনাতি ভাৱনাৱসেনাপি যথাৱুত্তজ্ঝানানং অত্থেৱ ৱিসদিসতাতি? সচ্চমেতং, ভাৱনাৱসেন পন ৱিসদিসতা অনুপ্পত্তিযা ন একন্তিকং কাৰণং. তথা হি অঞ্ঞথাৱ মেত্তাদিভাৱনা, অঞ্ঞথা উপেক্খাভাৱনা. তথাপি সত্তেসু যথাপৱত্তিতং হিতেসিতাদিআকাৰং ব্যতিৰেকমুখেন আমসন্তী, ততো ৱিনিৱত্তমানৰূপেন অজ্ঝুপেক্খনাকাৰেন ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা পৱত্ততি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘কম্মস্সকা সত্তা, তে কস্স ৰুচিযা সুখিতা ৱা ভৱিস্সন্তী’’তিআদি (ৱিসুদ্ধি. ১.২৬৩). আৰম্মণসভাগতাপি চেত্থ অত্থীতি মেত্তাদিৱসেন পটিলদ্ধততিযজ্ঝানস্স ইজ্ঝতি উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰো. তেন ৱুত্তং ‘‘মেত্তাদীসূ’’তিআদি. তত্থ মেত্তাদীসূতি মেত্তাদীসু নিপ্ফাদেতব্বেসু, মেত্তাদিৱসেনাতি অত্থো. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা
২৬২. ব্ৰহ্মুত্তমেনাতি এত্থ সম্মুতিব্ৰহ্মানো উপপত্তিব্ৰহ্মানো ৱিসুদ্ধিব্ৰহ্মানোতি তিৱিধা ব্ৰহ্মানো.
‘‘সম্পন্নং সালিকেদাৰং, সুৱা ভুঞ্জন্তি কোসিয;
পটিৱেদেমি তে ব্ৰহ্মে, ন নে ৱাৰেতুমুস্সহে. (জা. ১.১৪.১);
পৰিব্বজ মহাব্ৰহ্মে, পচন্তঞ্ঞেপি পাণিনো’’তি. (পাচি. ৬৪৭) –
চ এৱমাদীসু হি ব্ৰহ্মসদ্দেন সম্মুতিব্ৰহ্মানো ৱুত্তা.
‘‘অপাৰুতা তেসং অমতস্স দ্ৱাৰা,
যে সোতৱন্তো পমুঞ্চন্তু সদ্ধং;
ৱিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং,
ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্ৰহ্মে’’.
‘‘অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতী’’তি (দী. নি. ২.৭১; ম. নি. ১.২৮৩; ২.৩৪০; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৯) চ এৱমাদীসু ব্ৰহ্মসদ্দেন উপপত্তিব্ৰহ্মানো ৱুত্তা. ‘‘ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তিআদি (ম. নি. ১.১৪৮; সং. নি. ২.২১; অ. নি. ৪.৮; ৫.১১; পটি. ম. ২.৪৪) ৱচনতো ‘‘ব্ৰহ্ম’’ন্তি অৰিযধম্মো ৱুচ্চতি, ততো নিব্বত্তত্তা অৱিসেসেন সব্বেপি অৰিযা ৱিসুদ্ধিব্ৰহ্মানো নাম পৰমত্থব্ৰহ্মতায. ৱিসেসতো পন ‘‘ব্ৰহ্মাতি, ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱচনতো সম্মাসম্বুদ্ধো উত্তমব্ৰহ্মা নাম সদেৱকে লোকে ব্ৰহ্মভূতেহি গুণেহি উক্কংসপাৰমিপ্পত্তিতো. ইতি ব্ৰহ্মানং উত্তমো, ব্ৰহ্মা চ সো উত্তমো চাতি ৱা ব্ৰহ্মুত্তমো, ভগৱা. তেন কথিতে ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ৪৫৯, ৫০৯; ২.৩০৯, ৩১৫, ৪৫১, ৪৭১) তত্থ তত্থ ৱেনেয্যানং দেসিতে. ইতীতি এৱং যথাৱুত্তেন ভাৱনাক্কমেন চেৱ অত্থৱণ্ণনাক্কমেন চ ৱিদিত্ৱা জানিত্ৱা. পকিণ্ণককথাপি ৱিঞ্ঞেয্যাতি পুব্বে ৱিয অসাধাৰণং তংতংব্ৰহ্মৱিহাৰপটিনিযতমেৱ অত্থং অগ্গহেত্ৱা সাধাৰণভাৱতো তত্থ তত্থ পকিণ্ণকং ৱিসটং অত্থং গহেত্ৱা পৱত্তিতা পকিণ্ণককথাপি ৱিজানিতব্বা.
মেজ্জতীতি ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুনিৱত্তনত্থং ধম্মমেৱ কত্তাৰং কত্ৱা নিদ্দিসতি. সিনিয্হতীতি এত্থ সত্তেসু ব্যাপজ্জনৱসেন লূখভাৱস্স পটিপক্খভূতং ঞাণপুব্বঙ্গমং হিতাকাৰপৱত্তিৱসেন সিনেহনং দট্ঠব্বং, ন তণ্হাযনৱসেন. তং হি মোহপুব্বঙ্গমং লুব্ভনসভাৱং, ইদং পন অদুস্সনসভাৱং অলোভসম্পযুত্তং. ননু চ তণ্হাসিনেহোপি ব্যাপাদৱিৰোধী তেন সহানৱট্ঠানতো. যদিপি তেন সহ একস্মিং চিত্তে নপ্পৱত্ততি, ৱিৰোধী পন ন হোতি অপ্পহাযকতো. মেজ্জতীতি মিত্তো, হিতজ্ঝাসযো খন্ধপ্পবন্ধো, তপ্পৰিযাপন্নতায মিত্তে ভৱা, মিত্তে ৱা আৰম্মণভূতে পিযে পুগ্গলে ভৱা, মিত্তস্স এসা পৱত্তি মেজ্জনৱসেন ৱাতি ৱেদিতব্বা.
কৰোতীতি কৰুণা, কিং কৰোতি, কেসং, কিং নিমিত্তন্তি আহ ‘‘পৰদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পন’’ন্তি. কম্পনন্তি চ পৰেসং দুক্খং দিস্ৱা তস্স অপনেতুকামস্স অসহনাকাৰেন চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং. তযিদং সপ্পুৰিসানংযেৱ হোতীতি আহ ‘‘সাধূন’’ন্তি. সপ্পুৰিসা হি সপৰহিতসাধনেন ‘‘সাধূ’’তি ৱুচ্চন্তি. ৱিনাসেতীতি অদস্সনং গমেতি, অপনেতীতি অত্থো. তেনেত্থ হিংসনং অপনযনন্তি দস্সেতি. পৰদুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা হি কৰুণা. ফৰণৱসেনাতি ফুসনৱসেন, আৰম্মণকৰণৱসেনাতি অত্থো. আৰম্মণকৰণঞ্চেত্থ দুক্খিতেসু দুক্খাপনযনাকাৰেনেৱাতি দট্ঠব্বং.
মোদন্তি তাযাতি মোদনকিৰিযায মুদিতায কৰণভাৱনিদ্দেসো, স্ৱাযং উপচাৰসিদ্ধো, মুদিতাৱিনিমুত্তো নত্থি তত্থ কোচি কত্তাতি তমেৱ কত্তুভাৱেন নিদ্দিসতি ‘‘সযং ৱা মোদতী’’তি, অযম্পি উপচাৰনিদ্দেসোৱ. ধম্মানং অৱসৱত্তনতোতি ৱসৱত্তিভাৱনিৱাৰণত্থং ‘‘মোদনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মুদিতা’’তি আহ.
পিযাদীসু পক্খপাতুপচ্ছেদনমুখেন উদাসিনভাৱসঙ্খাতা উপপত্তিতো ইক্খা উপেক্খা. তেনাহ ‘‘অৱেৰা হোন্তূ’’তিআদি. তত্থ উপেক্খতীতি কত্তুনিদ্দেসে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
২৬৩. হিতো নাম অত্থচৰো, তস্মা হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণাতি সত্তানং হিতচৰণাকাৰেন পৱত্তিলক্খণা, হিতাকাৰস্স ৱা পৱত্তনলক্খণা. হিতূপসংহাৰৰসাতি সত্তেসু হিতস্স উপনযনকিচ্চা, উপনযনসম্পত্তিকা ৱা. ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৩৭; ৱিভ. ৯০৯) পৱত্তনকস্স আঘাতস্স ৱিনযনাকাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতি, ঞাণস্স গোচৰভাৱং গচ্ছতি, যত্থ ৱা সযং উপ্পজ্জতি, তত্থ আঘাতৱিনযনং পচ্চুপট্ঠপেতীতি আঘাতৱিনযপচ্চুপট্ঠানা. অমনাপানম্পি সত্তানং পটিক্কূলে অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞিতাৰূপেন, পগেৱ মনাপানং যং মনাপভাৱদস্সনং, তথাপৱত্তো যোনিসোমনসিকাৰো, তং পদট্ঠানং এতিস্সাতি মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমোতি ব্যাপাদস্স ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱূপসমো. সম্পত্তীতি সম্পজ্জনং সম্মদেৱ নিব্বত্তি. সিনেহসম্ভৱোতি তণ্হাসিনেহস্স উপ্পত্তি. ৱিপত্তীতি ৱিনাসো. মেত্তামুখেন হি ৰাগো ৱঞ্চেতি.
কৰুণাদীনং লক্খণাদীসু ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিসেসমত্তমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. সত্তানং পৱত্তদুক্খস্স অপনযনাকাৰো. অপনযনং পন হোতু ৱা মা ৱা, যো দুক্খাপনযনাকাৰো, তথাপৱত্তিলক্খণা দুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা. অপনেতুকামতায পৰেসং দুক্খস্স অসহনং অনধিৱাসনং পৰদুক্খাসহনং. ন ৱিহিংসা অৱিহিংসা, সত্তানং অৱিহেঠনং. তং পচ্চুপট্ঠপেতি, ৱিহিংসায ৱা পটিপক্খভাৱেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি অৱিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা. ৱিহিংসূপসমোতি এত্থ ৱিহিংসন্তি এতায সত্তে, ৱিহিংসনং ৱা নেসং তন্তি ৱিহিংসা, সত্তানং ৱিহেঠনাকাৰেন পৱত্তো কৰুণায পটিপক্খভূতো পটিঘচিত্তুপ্পাদো. কৰুণামুখেন সোকো ৱঞ্চেতীতি আহ ‘‘সোকসম্ভৱো ৱিপত্তী’’তি.
পমোদনলক্খণাতি পৰসম্পত্তিযা পমোদনলক্খণা. অনিস্সাযনৰসাতি ইস্সাযনস্স উসূযনস্স পটিপক্খভাৱকিচ্চা. সত্তানং সম্পত্তিযা, পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলধম্মেসু চ অসহনং অৰমণং অৰতিইচ্চেৱ সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্সা ৱিহননাকাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতি, তস্স ৱা ৱিঘাতং ৱূপসমং পচ্চুপট্ঠপেতীতি অৰতিৱিঘাতপচ্চুপট্ঠানা.
পহাসো গেহসিতপীতিৱসেন পহট্ঠভাৱো উপ্পিলাৱিতত্তং. সত্তেসু সমভাৱদস্সনৰসাতি পিযাদিভেদেসু সব্বসত্তেসু উদাসিনৱুত্তিযা সমভাৱস্সেৱ দস্সনকিচ্চা, উপপত্তিতো ইক্খণতো সমভাৱেনেৱ তেসং গহণকিচ্চাতি অত্থো. সত্তেসু পটিক্কূলাপটিক্কূলাকাৰানং অগ্গহণতো তত্থ পটিঘানুনযানং ৱূপসমনাকাৰেন ৱুত্তিযা তেসং ৱূপসমং ৱিক্খম্ভনং পচ্চুপট্ঠপেতীতি পটিঘানুনযৱূপসমপচ্চুপট্ঠানা. এৱং পৱত্তকম্মস্সকতাদস্সনপদট্ঠানাতি এত্থ ‘‘এৱ’’ন্তি ইমিনা ব্যতিৰেকমুখেন হিতূপসংহাৰদুক্খাপনযনসম্পত্তিপমোদনাকাৰেন পচ্চামসন্তো মেত্তাদীনং তিস্সন্নং পৱত্তিআকাৰপটিসেধনমুখেন পৱত্তং কম্মস্সকতাঞাণং উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স আসন্নকাৰণং, ন যং কিঞ্চীতি দস্সেতি.
২৬৪. ৱিপস্সনাসুখঞ্চেৱ ভৱসম্পত্তি চাতি এত্থ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো চাতি ৱত্তব্বং. তম্পি হি নেসং সাধাৰণপযোজনং. তথা ‘‘সুখং সুপতী’’তিআদযো (অ. নি. ৮.১; ১১.১৫) একাদসানিসংসা. তে পন হেট্ঠা ৱুত্তা এৱাতি ইধ ন গহিতা.
নিস্সৰতি অপগচ্ছতি এতেনাতি নিস্সৰণং, পহাযকং. কামঞ্চেতেহি পঞ্চপি নীৱৰণানি, তদেকট্ঠা চ পাপধম্মা ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীযন্তি, উজুৱিপচ্চনীকদস্সনৱসেন পন ব্যাপাদাদযো পাড়িযং (দী. নি. ৩.৩২৬; অ. নি. ৬.১৩) ৱুত্তা. এৱঞ্চ কত্ৱা ৰাগনিস্সৰণতাৱচনং উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স সুট্ঠু সমত্থিতং দট্ঠব্বং.
২৬৫. এত্থাতি এতেসু ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু. মেত্তা সত্তেসু যথাৰহং দানপিযৱচনাদিসীলসুতাদিগুণগহণৱসেন পৱত্ততি. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা’’তি. ৰাগোপি তত্থ যথা তথা গুণগ্গহণমুখেনেৱ পৱত্ততি মনাপসঞ্ঞাপলোভতোতি আহ ‘‘গুণদস্সনসভাগতাযা’’তি. তস্মা মিত্তমুখসপত্তো ৱিয তুল্যাকাৰেন দূসনতো ৰাগো মেত্তায আসন্নপচ্চত্থিকো, সো লহুং ওতাৰং লভতি সতিসম্মোসমত্তেনাপি মেত্তং অপনীয তস্সা ৱত্থুস্মিং উপ্পজ্জনাৰহত্তা. ততোতি ৰাগতো, ৰাগস্স ৱা ওতাৰলাভতো. সভাগৱিসভাগতাযাতি সভাগস্স, সভাগেন ৱা ৱিসভাগতায. সত্তেসু হি মনাপাকাৰগাহিনো মেত্তাসভাগস্স তব্বিপৰীতসভাৱো ব্যাপাদো তেন ৱিসভাগো. তস্মা সো ওতাৰং লভমানো চিৰেনেৱ লভেয্যাতি পুৰিসস্স দূৰে ঠিতসপত্তো ৱিয মেত্তায দূৰপচ্চত্থিকো. ততোতি ব্যাপাদতো. নিব্ভযেনাতি অনুস্সঙ্কনপৰিসঙ্কনেন, লদ্ধপতিট্ঠায মেত্তায ব্যাপাদেন দুপ্পধংসিযত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘মেত্তাযিস্সতী’’তিআদি.
ইট্ঠানন্তি পিযানং. কন্তানন্তি কমনীযানং. মনাপানন্তি মনৱড্ঢনকানং. ততো এৱ মনো ৰমেন্তীতি মনোৰমানং. লোকামিসপটিসংযুত্তানন্তি তণ্হাসন্নিস্সিতানং. অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতোতি অপ্পটিলাভেন অহমিমে ন লভামীতি পৰিতস্সতো. অতীতন্তি অতিক্কন্তং. নিৰুদ্ধন্তি নিৰোধপ্পত্তং. ৱিপৰিণতন্তি সভাৱৱিগমেন ৱিগতং. সমনুস্সৰতোতি অনুত্থুননৱসেন চিন্তযতো. গেহসিতন্তি কামগুণনিস্সিতং. ‘‘আদিনা’’তি ইমিনা ‘‘সোতৱিঞ্ঞেয্যানং সদ্দান’’ন্তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৱিপত্তিদস্সনসভাগতাযাতি যেসু সত্তেসু ভোগাদিৱিপত্তিদস্সনমুখেন কৰুণা পৱত্ততি, তেসু তন্নিমিত্তমেৱ অযোনিসো আভোগে সতি যথাৱুত্তদোমনস্সমুখেন সোকো উপ্পজ্জেয্য, সো কৰুণায আসন্নপচ্চত্থিকো. সোকো হি ইধ দোমনস্সসীসেন ৱুত্তো. সভাগৱিসভাগতাযাতি এত্থ সত্তেসু দুক্খাপনযনকামতাকাৰস্স কৰুণাসভাগস্স তেসু দুক্খূপনযনাকাৰো ৱিহেসাসভাৱো ৱিসভাগোতি তায সভাগৱিসভাগতায সা ওতাৰং লভমানা চিৰেনেৱ লভেয্যাতি পুৰিসস্স দূৰে ঠিতসপত্তো ৱিয কৰুণায দূৰপচ্চত্থিকা ৱুত্তা.
সম্পত্তিদস্সনসভাগতাযাতি যেসু সত্তেসু ভোগাদিসম্পত্তিদস্সনমুখেন মুদিতা পৱত্ততি, তেসু তন্নিমিত্তমেৱ অযোনিসো আভোগে সতি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানং ৰূপান’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৬) ৱুত্তসোমনস্সমুখেন পহাসো উপ্পজ্জেয্য, সো চ মুদিতায আসন্নপচ্চত্থিকো. পহাসো হি ইধ সোমনস্সসীসেন ৱুত্তো. সভাগৱিসভাগতাযাতি ভোগাদিসম্পত্তীহি মুদিতেসু সত্তেসু পমোদনাকাৰস্স মুদিতাসভাগস্স তত্থ অনভিৰমনাকাৰা অৰতি ৱিসভাগাতি তায সভাগৱিসভাগতায সা ওতাৰং লভমানা চিৰেনেৱ লভেয্যাতি পুৰিসস্স দূৰে ঠিতসপত্তো ৱিয মুদিতায দূৰপচ্চত্থিকা ৱুত্তা. পমুদিতো চাতিআদি মুদিতায সিদ্ধায অযম্পি অৰতি ন হোতীতি লদ্ধব্বগুণদস্সনৱসেন ৱুত্তং, ন ইধাধিপ্পেতঅৰতিনিগ্গহদস্সনৱসেন. কাযচিত্তৱিৱেকপটিপক্খায ৱা অৰতিযা ৱিক্খম্ভিতায মুদিতায পটিপক্খা অৰতি সুৱিক্খম্ভনেয্যা হোতীতি দস্সনত্থং একদেসেন অৰতি দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. অধিকুসলধম্মেসূতি সমথৱিপস্সনাধম্মেসু.
বালকৰধম্মযোগতো বালস্স. অত্তহিতপৰহিতব্যামূড়্হতায মূড়্হস্স. পুথূনং কিলেসাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনস্স. কিলেসোধীনং মগ্গোধীহি অজিতত্তা অনোধিজিনস্স, ওধিজিনা ৱা সেক্খা ওধিসোৱ কিলেসানং জিতত্তা. তেন ইমস্স ওধিজিতভাৱং পটিক্খিপতি. সত্তমভৱাদিতো উদ্ধং পৱত্তনৱিপাকস্স অজিতত্তা অৱিপাকজিনস্স, ৱিপাকজিনা ৱা অৰহন্তো অপ্পটিসন্ধিকত্তা. তেনস্স অসেক্খত্তং পটিক্খিপতি. অনেকাদীনৱে সব্বেসম্পি পাপধম্মানং মূলভূতে সম্মোহে আদীনৱানং অদস্সনসীলতায অনাদীনৱদস্সাৱিনো. আগমাধিগমাভাৱা অস্সুতৱতো. এদিসো একংসেন অন্ধপুথুজ্জনো নাম হোতীতি তস্স অন্ধপুথুজ্জনভাৱদস্সনত্থং পুনপি ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তি ৱুত্তং. এৱৰূপাতি ৱুত্তাকাৰেন সম্মোহপুব্বিকা. ৰূপং সা নাতিৱত্ততীতি ৰূপানং সমতিক্কমনায কাৰণং ন হোতি, ৰূপাৰম্মণে কিলেসে নাতিৱত্ততীতি অধিপ্পাযো. সোমনস্সদোমনস্সৰহিতং অঞ্ঞাণমেৱ অঞ্ঞাণুপেক্খা. দোসগুণাৱিচাৰণৱসেন সভাগত্তাতি যথা ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা মেত্তাদযো ৱিয সত্তেসু হিতূপসংহাৰাদিৱসেন গুণদোসে অৱিচাৰেন্তী কেৱলং অজ্ঝুপেক্খনৱসেনেৱ পৱত্ততি, এৱং অঞ্ঞাণুপেক্খা সত্তেসু ৱিজ্জমানম্পি গুণদোসং অচিন্তেন্তী কেৱলং অজ্ঝুপেক্খনৱসেনেৱ পৱত্ততীতি দোসগুণাৱিচাৰণৱসেন সভাগা. তস্মা সা লহুং ওতাৰং লভতীতি ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খায আসন্নপচ্চত্থিকা ৱুত্তা. সভাগৱিসভাগতাযাতি ইট্ঠানিট্ঠেসু মজ্ঝত্তাকাৰস্স উপেক্খাসভাগস্স তত্থ অনুৰোধৱিৰোধপৱত্তিআকাৰা ৰাগপটিঘা ৱিসভাগাতি তায সভাগৱিসভাগতায তে ওতাৰং লভমানা চিৰেনেৱ লভেয্যুন্তি পুৰিসস্স দূৰে ঠিতসপত্তো ৱিয উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স দূৰপচ্চত্থিকা ৱুত্তা.
২৬৬. কত্তুকামতা ছন্দো আদি ‘‘ছন্দমূলকা কুসলা ধম্মা’’তি (অ. নি. ৮.৮৩) ৱচনতো, অথ ৱা সত্তেসু হিতেসিতাদুক্খাপনযনকামতাদিনা অনৱজ্জাভিপত্থনাৱসেন পৱত্তনতো ‘‘কত্তুকামতা ছন্দো আদী’’তি ৱুত্তং. উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰোপি হি সত্তেসু অনিৰাকতহিতচ্ছন্দোযেৱ ‘‘তত্থ অব্যাৱটতা অপণ্ণকপটিপদা’’তি অজ্ঝুপেক্খনাকাৰেন পৱত্ততি মাতা ৱিয সকিচ্চপসুতে পুত্তে. নীৱৰণাদীতি আদি-সদ্দেন তদেকট্ঠকিলেসানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কত্থচি সত্তগ্গহণম্পি সঙ্খাৰগ্গহণমেৱ হোতি পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায যথা ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি (অ. নি. ১০.২৭; খু. পা. ৪.১), ন এৱমিধাতি আহ ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মৱসেন একো ৱা সত্তো অনেকে ৱা সত্তা আৰম্মণ’’ন্তি. পঞ্ঞত্তিধম্মৱসেনাতি পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতধম্মৱসেন. কামঞ্চেত্থ ‘‘সুখিতা হোন্তূ’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.২৩) ভাৱনাযং সুখাদিগ্গহণম্পি লব্ভতি. তং পন ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি (ধ. প. ২৫৫; থেৰগা. ৬৭৬; নেত্তি. ৫) ৱিপস্সনায অনিচ্চলক্খণগহণং ৱিয অপ্পধানভূতং, সত্তপঞ্ঞত্তি এৱ পধানভাৱেন গয্হতীতি দট্ঠব্বং. উপচাৰে ৱা পত্তে আৰম্মণৱড্ঢনং তত্থাপি সীমাসম্ভেদসিদ্ধিতোতি অধিপ্পাযো.
একমাৱাসং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি এত্থ ‘‘সত্তে মেত্তায ফৰিস্সামী’’তি এৱং ঞাণেন পৰিচ্ছেদং কত্ৱা একা ৰচ্ছা পৰিচ্ছিন্দিতব্বাতি যোজনা. ৰচ্ছাগহণেন ৰচ্ছাৱাসিনো সত্তা গহিতা যথা একং দিসন্তি. এৱং সব্বত্থ.
২৬৭. কসিণানং নিস্সন্দোতি কসিণজ্ঝানানং নিস্সন্দফলসদিসা আৰুপ্পা অৰূপজ্ঝানানি, কসিণজ্ঝানানং পাৰিপূৰিযাৱ সিজ্ঝনতো. তেহি ৱিনা অসিজ্ঝনতোতি কেচি. সমাধিনিস্সন্দোতি ৰূপজ্ঝানসমাধীনং, হেট্ঠিমানং তিণ্ণং অৰূপজ্ঝানসমাধীনঞ্চ নিস্সন্দো পটিপাটিযা তে অধিগন্ত্ৱাৱ পটিলভিতব্বতো. ৱিপস্সনানিস্সন্দো ৱিপস্সনানুভাৱেন লদ্ধব্বতো, ৱিপস্সনাৱসেনেৱ চ সমাপজ্জিতব্বতো. সমথৱিপস্সনানিস্সন্দো নিৰোধসমাপত্তি. যথাহ ‘‘দ্ৱীহি বলেহি সমন্নাগতত্তা’’তিআদি (ৱিসুদ্ধি. ২.৮৬৮). ‘‘পুৰিমব্ৰহ্মৱিহাৰত্তযনিস্সন্দো’’তি ইমিনা মেত্তাদিৱসেন তীণি ঝানানি অধিগন্ত্ৱা ঠিতস্সেৱ উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰো, ন ইতৰস্সাতি দস্সেতি. তমেৱত্থং উপমায পাকটতৰং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
২৬৮. সিযাতি ৱুচ্চমানাকাৰেন সিযা কস্সচি পৰিৱিতক্কো. এত্থাতি এতেসু মেত্তাদীসু ব্ৰহ্মৱিহাৰতা ৱেদিতব্বা, ইতৰকম্মট্ঠানানি অত্তহিতপটিপত্তিমত্তানি. ইমানি পন ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তূ’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.২২) পৰহিতপটিপত্তিভূতানি. তস্মা সত্তেসু সম্মা পটিপত্তিভাৱেন সেট্ঠা এতে ৱিহাৰা. ব্ৰহ্মানোতি উপপত্তিব্ৰহ্মানো. তে হি ইধ ঝানভাৱনায ৱিনীৱৰণচিত্তা হুত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে উপ্পন্না তত্থ যাৱতাযুকং ৱিনীৱৰণচিত্তাৱ হোন্তি. তস্মা ‘‘নিদ্দোসচিত্তা ৱিহৰন্তী’’তি ৱদন্তি. ব্ৰহ্মানোতি ৱা সকলবুদ্ধগুণহেতুভূতানং দানপাৰমিতাদীনং বুদ্ধকৰধম্মানং পৰিপূৰণৱসেন ব্ৰূহিতগুণা মহাসত্তা বোধিসত্তা. তে হি সব্বসত্তানং হিতেসনেন, অহিতাপনযনেন, সম্পত্তিপমোদনেন, সব্বত্থ ৱিৱজ্জিতাগতিগমনমজ্ঝত্তভাৱাধিট্ঠানেন চ নিদ্দোসচিত্তা ৱিহৰন্তি. এৱন্তি যথা তে উপপত্তিব্ৰহ্মানো, মহাবোধিসত্তব্ৰহ্মানো ৱা, এৱং এতেহি ব্ৰহ্মৱিহাৰেহি সম্পযুত্তা সমঙ্গীভূতা.
২৬৯. চতস্সোৱাতিআদিপঞ্হস্সাতি চতস্সোতিআদিকস্স তিৱিধস্স পঞ্হস্স. ৱিসুদ্ধিমগ্গাদিৱসাতি এত্থ ব্যাপাদসংকিলেসাদিতো ৱিসুজ্ঝনুপাযো ৱিসুদ্ধিমগ্গো. আদি-সদ্দেন হিতূপসংহাৰাদিমনসিকাৰৱিসেসা সঙ্গহিতা. আসং মেত্তাদীনং. অপ্পমাণেতি পমাণৰহিতে. যেনাতি যেন কাৰণেন. তন্তি তস্মা. দ-কাৰো পদসন্ধিকৰো.
ব্যাপাদবহুলস্স ৱিসুদ্ধিমগ্গোতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, উজুৱিপচ্চনীকভাৱতোতি অধিপ্পাযো. এস নযো সেসেসুপি. পক্খপাতৱসেন অনাভুজনমনাভোগো মজ্ঝত্তাকাৰোতি অধিপ্পাযো. য্ৱাযং চতুব্বিধো সত্তেসু মনসিকাৰো ৱুত্তো, তমেৱ উপমায দস্সেতুং ‘‘যস্মা চ যথা মাতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱুত্তস্সাপি হিতূপসংহাৰাদিঅত্থস্স উপমেয্যভাৱং উপনেত্ৱা দস্সেতুং অত্থুপনযনত্থো ‘‘যস্মা চা’’তি চ-সদ্দো. পৰিযাযেতি ৱাৰে, তস্মিং তস্মিং কিচ্চৱসেন পৰিৱত্তনক্কমেতি অত্থো. অব্যাৱটাতি অনুস্সুক্কা. তথাতি যথা মাতা দহৰাদীসু পুত্তেসু, তথা সব্বসত্তেসু মেত্তাদিৱসেন মেত্তাযনাদিৱসিকেন ভৱিতব্বন্তি যোজনা. তস্মাতি যস্মা সব্বেপি সংকিলেসধম্মা যথাৰহং দোসমোহৰাগপক্খিযা, তেহি চ ৱিসুজ্ঝনুপাযো অপ্পমঞ্ঞা, হিতূপসংহাৰাদিৱসেন চতুব্বিধো চ সত্তেসু মনসিকাৰো, তস্মা ৱিসুদ্ধিমগ্গাদিৱসা চতস্সোৱ অপ্পমঞ্ঞা. চতস্সোপি এতা ভাৱেতুকামেন ন একেকন্তি অধিপ্পাযো. সতি হি সব্বসঙ্গহে কমেন ভৱিতব্বং. হিতেসিতা মেত্তাযনন্তি আহ ‘‘এৱং পত্থিতহিতান’’ন্তি. সম্ভাৱেত্ৱা ৱাতি ‘‘ইমায পটিপত্তিযা অযং নিৰযাদীসু নিব্বত্তেয্যা’’তি পৰিকপ্পেত্ৱা ৱা. দুক্খাপনযনাকআৰপ্পৱত্তিৱসেন পটিপজ্জিতব্বন্তি সম্বন্ধো. ততো পৰন্তি ততো হিতাকাৰপ্পৱত্তিআদিতো পৰং. কত্তব্বাভাৱতোতি চতুত্থস্স পকাৰস্স কত্তব্বস্স অভাৱতো. অযং কমোতি অযং ইমাসং অপ্পমঞ্ঞানং যেভুয্যেন পৱত্তনক্কমোতি কত্ৱা ৱুত্তং, ন ‘‘ইমিনাৱ কমেন এতাসং পৱত্তি, ন অঞ্ঞথা’’তি. মেত্তাদীনং হি তিস্সন্নং ভাৱনানং কমনিযমো নত্থি, যং ৱা তং ৱা পঠমং ভাৱেতুং লব্ভা, দেসনাক্কমৱসেন ৱা এৱং ৱুত্তং.
একসত্তস্সাপীতি একস্সাপি সত্তস্স. অপ্পটিভাগনিমিত্তত্তা পৰিচ্ছেদগ্গহণং নত্থি, ন চ সম্মুতিসচ্চৱসেন পৱত্তং সত্তগ্গহণং পৰিচ্ছিন্নৰূপাদিগ্গহণং হোতীতি অপ্পনাপ্পত্তিযা অপৰামাসসত্তগ্গহণমুদ্ধভূতানং মেত্তাদীনং একসত্তাৰম্মণানম্পি অপ্পমাণগোচৰতা ৱুত্তা. এৱং পমাণং অগ্গহেত্ৱাতি যথা উদ্ধুমাতকাদীসু অতিৰেকুদ্ধুমাতকাদিভাৱপ্পত্তে পদেসে নিমিত্তং গয্হতি, এৱং পমাণং অগ্গহেত্ৱা. সকলফৰণৱসেনাতি নিৰৱসেসফৰণৱসেন.
২৭০. নিস্সৰণত্তাতি এত্থ যং যস্স নিস্সৰণং, তং তস্স উজুপটিপক্খভূতমেৱ হোতি. যথা কামানং নেক্খম্মং, ৰূপানং আৰুপ্পা, সঙ্খাৰানং নিব্বানং, এৱং দোমনস্সসহিতানং ব্যাপাদৱিহিংসাৰতীনং নিস্সৰণভূতা মেত্তাকৰুণামুদিতা ন সোমনস্সৰহিতা হোন্তি. নিস্সৰণগ্গহণেনেৱ চ পুব্বভাগিযানং তাসং উপেক্খাসম্পযোগোপি অনুঞ্ঞাতোতি দট্ঠব্বং অনিস্সৰণভাৱতো. তথা হি অট্ঠৱীসতিযা চিত্তুপ্পাদেসু কৰুণামুদিতানং পৱত্তিং আচৰিযা ইচ্ছন্তি. ন হি ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা উপেক্খাৱেদনং ৱিনা ৱত্ততি পাৰিসুদ্ধিউপেক্খা ৱিয. ন হি কদাচি পাৰিসুদ্ধিউপেক্খা ৱেদনুপেক্খং ৱিনা ৱত্ততীতি.
২৭১. সাতসহগতন্তি সুখসহগতং. তস্মাতি যস্মা ‘‘ততো ত্ৱং ভিক্খূ’’তিআদিকায (অ. নি. ৮.৬৩) দেসনায চতুন্নম্পি অপ্পমঞ্ঞানং সৱিতক্কাদিভাৱো ৱিয উপেক্খাসহগতভাৱোপি ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা. চতস্সোপি অপ্পমঞ্ঞা চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানিকাতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. এৱঞ্হি সতীতি যদি মূলসমাধিম্হি ৱুত্তমত্থং অনন্তৰং ৱুত্ততায ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু পক্খিপতি, এৱং সন্তে কাযানুপস্সনাদযোপি চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানিকা সিযুং, ন পন হোন্তি ৱিপস্সনাৱসেন দেসিতত্তাতি অধিপ্পাযো, হোন্তু কাযানুপস্সনাদযো আনাপানভাৱনাৱসেন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানিকাতি ৱদেয্যাতি আসঙ্কন্তো আহ ‘‘ৱেদনাদীসূ’’তিআদি. ব্যঞ্জনচ্ছাযামত্তং গহেত্ৱাতি ‘‘মেত্তা মে চেতোৱিমুত্তি ভাৱিতা ভৱিস্সতী’’তিআদীহি ব্যঞ্জনেহি পকাসিতো এৱ চিত্তসমাধি ‘‘অজ্ঝত্তং মে চিত্তং ঠিতং ভৱিস্সতী’’তিআদীহিপি ব্যঞ্জনেহি পকাসিতোতি ব্যঞ্জনতো লব্ভমানসমাধিচ্ছাযামত্তং গহেত্ৱা উভযত্থ লব্ভমানং অধিপ্পাযং অগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. সুত্তত্থং হি অঞ্ঞথা ৱদন্তো অযথাৱাদিতায সত্থাৰং অপৱদন্তো নাম হোতি. তেনাহ ‘‘মা ভগৱন্তং অব্ভাচিক্খী’’তি.
২৭২. ‘‘তযিমং দোসং পৰিহৰিতুকামেন ন সব্বং সুত্তং নীতত্থমেৱ, তস্মা গৰুকুলতো অধিপ্পাযো মগ্গিতব্বো’’তি দস্সেন্তো ‘‘গম্ভীৰং হী’’তিআদিং ৱত্ৱা তত্থ আদিতো পট্ঠায অধিপ্পাযং দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ. আযাচিতা ধম্মদেসনা এতেনাতি আযাচিতধম্মদেসনো, তং আযাচিতধম্মদেসনং. এৱমেৱাতি গৰহনে নিপাতো, মুদা এৱাতি অত্থো. অজ্ঝত্তন্তি গোচৰজ্ঝত্তে, কম্মট্ঠানাৰম্মণেতি অত্থো. যস্মা চিত্তেকগ্গতা নাম সসন্ততিপৰিযাপন্না হোতি, তস্মা অত্থৱণ্ণনাযং ‘‘নিযকজ্ঝত্তৱসেনা’’তি ৱুত্তং. চিত্তং ঠিতং ভৱিস্সতীতি বহিদ্ধা অৱিক্খিপ্পমানং একগ্গভাৱে ঠিতং ভৱিস্সতি. ততো এৱ সুসণ্ঠিতং, সুট্ঠু সমাহিতন্তি অত্থো. উপ্পন্নাতি অৱিক্খম্ভিতা. পাপকাতি লামকা. অকুসলা ধম্মাতি কামচ্ছন্দাদযো অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলা ধম্মা. চিত্তং পৰিযাদায পৱত্তিতুং ওকাসাদানেন কুসলচিত্তং খেপেত্ৱা ন চ ঠস্সন্তীতি যোজনা. ইমিনা যথাৱুত্তস্স সমাধানস্স কাৰণমাহ.
চিত্তেকগ্গতামত্তোতি ভাৱনমনুযুত্তেন পটিলদ্ধমত্তং নাতিসুভাৱিতং সমাধানং. তং পন উপৰি ৱুচ্চমানানং সমাধিৱিসেসানং মূলকাৰণভাৱতো ‘‘মূলসমাধী’’তি ৱুত্তো. স্ৱাযং চিত্তেকগ্গতামত্তো ‘‘অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং কৰোমি সমাদহামী’’তিআদীসু ৱিয খণিকসমাধি অধিপ্পেতো. যথেৱ হি অঞ্ঞত্থাপি ‘‘আৰদ্ধং খো পন মে, ভিক্খৱে, ৱীৰিযং অহোসি অসল্লীনং…পে… সমাহিতং চিত্তং একগ্গ’’ন্তি (অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ১১) ৱত্ৱা ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৮.১১) পঠমং ৱুত্তচিত্তেকগ্গতা ‘‘খণিকসমাধী’’তি ৱিঞ্ঞাযতি, এৱমিধাপীতি. সো এৱ সমাধীতি মূলসমাধিমাহ.
অস্সাতি ভিক্খুনো, অস্স ৱা মূলসমাধিস্স. ভাৱনন্তি ৱড্ঢনং. অযং সমাধীতি চ মূলসমাধিযেৱ অধিপ্পেতো. এৱং ভাৱিতোতি যথা অৰণিসহিতেন উপ্পাদিতো অগ্গি গোমযচুণ্ণাদীহি ৱড্ঢিতো গোমযগ্গিআদিভাৱং পত্তোপি অৰণিসহিতেন উপ্পাদিতমূলগ্গীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, এৱমিধাপি মূলসমাধি এৱ মেত্তাদিৱসেন ৱড্ঢিতোতি কত্ৱা ৱুত্তং.
অঞ্ঞেসুপি আৰম্মণেসু পথৱীকসিণাদীসু. তত্থ যথা মেত্তাভাৱনাপুব্বঙ্গমেন ভাৱনানযেন পথৱীকসিণাদীসু সৱিতক্কাদিভাৱৱসেন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানসম্পাপনৱিধিনা মূলসমাধিস্স ভাৱনা ৱুত্তা, এৱং কৰুণাদিভাৱনাপুব্বঙ্গমং পথৱীকসিণাদীসুপি ভাৱনাৱিধিং দস্সেত্ৱা পচ্ছা কাযানুপস্সনাদিপুব্বঙ্গমং ভাৱনাৱিধিং দস্সেন্তো আসৱক্খযায ধম্মং দেসেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘কৰুণা মে চেতোৱিমুত্তী’’তিআদি. যদি এৱং ধম্মানুপস্সনাপৰিযোসানায দেসনায অৰহত্তাধিগমায কম্মট্ঠানস্স কথিতত্তা পুন ‘‘ততো ত্ৱং, ভিক্খু, ইমং সমাধিং সৱিতক্কম্পী’’তিআদি (অ. নি. ৮.৬৩) কস্মা ৱুত্তন্তি? ধম্মানুপস্সনায মত্থকপ্পত্তিদস্সনত্থং. সা হি সঙ্খাৰুপেক্খাভাৱেন ৱত্তমানা যথাৱুত্তজ্ঝানধম্মে সম্মসন্তী ৱিসেসতো মত্থকপ্পত্তা নাম হোতি. ফলসমাপত্তিভূমিদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি কেচি.
পুন যতো খো তেতিআদি অৰহত্তপ্পত্তিতো উদ্ধং লদ্ধব্বফাসুৱিহাৰদস্সনং. তত্থ গগ্ঘসীতি গমিস্সসি. তস্মাতি যস্মা ‘‘সৱিতক্কম্পী’’তিআদিকা দেসনা মেত্তাদীনং আৰম্মণতো অঞ্ঞস্মিং আৰম্মণে সমাধিং সন্ধায ৱুত্তা, ন অপ্পমঞ্ঞা, তস্মা. ‘‘তথেৱা’’তিআদিনা গন্থন্তৰেনপি তমেৱত্থং সমত্থেতি. তত্থ তথেৱাতি তিকচতুক্কজ্ঝানৱসেনেৱ. অভিধম্মেতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. ২৫১ আদযো), অপ্পমঞ্ঞাৱিভঙ্গাদীসু (ৱিভ. ৬৮৪ আদযো) চ তত্থ তত্থ অভিধম্মপ্পদেসেসু.
২৭৩. সুভপৰমাদিৱসেনাতি সুভ-সদ্দো ‘‘সুভন্তেৱ অধিমুত্তো হোতী’’তি (পটি. ম. ১.২১২; অ. নি. ৮.৬৬) এৱং ৱুত্তসুভৱিমোক্খং সন্ধায ৱুত্তো উত্তৰপদলোপেন. পৰম-সদ্দো উক্কংসত্থো. সুভো সুভৱিমোক্খো পৰমো উক্কংসো পৰমা কোটি এতিস্সাতি সুভপৰমা, মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, ততো পৰং তায সাধেতব্বং নত্থীতি অত্থো. অসাধাৰণস্স অত্থস্স অধিপ্পেতত্তা ৱিপস্সনাসুখাদযো ইধ অনৱসৰা. ইতৰেতৰৱিসিট্ঠাপেতে ৱিসেসা, পগেৱ পৰেহি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসো আনুভাৱৱিসেসো ৱেদিতব্বো’’তি. ৱিসেসেত্ৱাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসিট্ঠং কত্ৱা.
তস্স তস্স উপনিস্সযত্তাতি সুভৱিমোক্খাদিকস্স তস্স তস্স ৱিমোক্খস্স পকতূপনিস্সযৱসেন উপনিস্সযপচ্চযভাৱতো. ইদানি তমত্থং পাকটতৰং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘মেত্তাৱিহাৰিস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. অস্স মেত্তাৱিহাৰিস্স চিত্তং উপসংহৰতোতি সম্বন্ধো. অপ্পটিক্কূলপৰিচযাতি মেত্তাভাৱনাৱসেন সত্তসঞ্ঞিতে যত্থ কত্থচি আৰম্মণে অপ্পটিক্কূলাকাৰেনেৱ গহণস্স পৰিচিতত্তা. তস্স সঙ্খাৰভূতম্পি যং কিঞ্চি আৰম্মণং অপ্পটিক্কূলাকাৰেনেৱ পচ্চুপতিট্ঠতি, পগেৱ সভাৱতো. ‘‘অপ্পটিক্কূল’’ন্তি তত্থস্স চিত্তং অভিৰতিৱসেন নিৰাসঙ্কং পৱত্ততি, পচ্চনীকধম্মেহি চ সুখেন, সুট্ঠু চ ৱিমুচ্চতি, যতস্স ঝানস্স ৱিমোক্খপৰিযাযো ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘অপ্পটিক্কূলেসূ’’তিআদি. যথাৱুত্তো চ অত্থো অনত্থচৰণাদিঅধিপ্পাযেন সচেতনে আৰম্মণে আঘাতং উপ্পাদেন্তস্স পটিক্কূলপৰিচযা অচেতনেপি ৱাতাতপাদিকে আঘাতুপ্পত্তিযা ৱিভাৱেতব্বো. ন ততো পৰন্তি ততো সুভৱিমোক্খতো পৰং কস্সচি ৱিমোক্খস্স উপনিস্সযো ন হোতীতি অত্থো.
অভিহনন্তি এতেনাতি অভিঘাতো, দণ্ডো অভিঘাতো যস্স তং দণ্ডাভিঘাতং, তং আদি যস্স তং দণ্ডাভিঘাতাদি, দণ্ডাভিঘাতাদি ৰূপং নিমিত্তং যস্স তং দণ্ডাভিঘাতাদিৰূপনিমিত্তং. কিং পন তন্তি আহ ‘‘সত্তদুক্খ’’ন্তি, দণ্ডপ্পহাৰাদিজনিতং কৰজৰূপহেতুকং সত্তানং উপ্পজ্জনকদুক্খন্তি অত্থো. ৰূপে আদীনৱো সুপৰিৱিদিতো হোতি কৰুণাৱিহাৰিস্স ৰূপনিমিত্তত্তা, দুক্খস্স কৰুণায চ পৰদুক্খাসহনৰসত্তাতি অধিপ্পাযো. তত্থ আকাসে. চিত্তং পক্খন্দতি সব্বসো ৰূপানং অভাৱো ৱিৱৰমপগমোতি.
তেন তেনাতিআদীসু অযং যোজনা – তেন তেন ভোগসম্পত্তিআদিনা পামোজ্জকাৰণেন পমুদিতানং সত্তানং উপ্পন্নপামোজ্জৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সন্তস্স যোগিনো ‘‘সাধু ৱতাযং সত্তো পমোদতী’’তি মুদিতায পৱত্তিসম্ভৱতো পমুদিতৱিঞ্ঞাণস্স দস্সনেন ৱিঞ্ঞাণগ্গহণপৰিচিতং চিত্তং হোতীতি.
অনুক্কমাধিগতন্তি আকাসকসিণৱজ্জে যত্থ কত্থচি কসিণে ৰূপাৱচৰজ্ঝানাধিগমানুক্কমেন ৰূপৱিৰাগভাৱনায অধিগতং. আকাসনিমিত্তং গোচৰো এতস্সাতি আকাসনিমিত্তগোচৰং, তস্মিং আকাসনিমিত্তগোচৰে পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণে. চিত্তং উপসংহৰতোতি দুতিযাৰুপ্পাধিগমায ভাৱনাচিত্তং নেন্তস্স, তথা ভাৱযতোতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণে. চিত্তন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনচিত্তং. পক্খন্দতীতি অনুপৱিসতি ৱিমোক্খভাৱেন অপ্পেতি.
আভোগাভাৱতোতি ‘‘সুখিতা হোন্তূ’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.২৩) সুখাসীসনাদিৱসেন আভুজনাভাৱতো. সত্তানং সুখাসীসনাদিৱসেন পৱত্তমানা মেত্তাদিভাৱনাৱ পৰমত্থগ্গহণমুখেন সত্তে আৰম্মণং কৰোতি, উপেক্খাভাৱনা পন তথা অপ্পৱত্তিত্ৱা কেৱলং অজ্ঝুপেক্খনৱসেনেৱ সত্তে আৰম্মণং কৰোতীতি আহ ‘‘উপেক্খাৱিহাৰিস্স সুখদুক্খাদিপৰমত্থগ্গাহৱিমুখভাৱতো অৱিজ্জমানগ্গহণদুক্খং চিত্তং হোতী’’তি. ননু চ ‘‘কম্মস্সকা সত্তা, তে কস্স ৰুচিযা সুখিতা ৱা ভৱিস্সন্তী’’তিআদিনা পটিক্খেপৱসেনপি পৰমত্থগ্গহণমুখেনেৱ উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰোপি সত্তে আৰম্মণং কৰোতীতি? সচ্চমেতং, তং পন ভাৱনায পুব্বভাগে, মত্থকপ্পত্তিযং পন কেৱলং অজ্ঝুপেক্খনৱসেনেৱ সত্তে আৰম্মণং কৰোতীতি সৱিসেসং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানে এৱ ৱিসযে তস্স পৱত্তি. অৱিজ্জমানগ্গহণদুক্খতা চ অজ্ঝুপেক্খনৱসেন অপ্পনাপ্পত্তিযা অপৰামাসসত্তগ্গহণমুদ্ধভূততায ৱেদিতব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.