৮. অনুস্সতিকম্মট্ঠাননিদ্দেসৱণ্ণনা

মৰণস্সতিকথাৱণ্ণনা

১৬৭. ইতোতি দেৱতানুস্সতিযা. সা হি ছসু অনুস্সতীসু সব্বপচ্ছা নিদ্দিট্ঠত্তা আসন্না, পচ্চক্খা চ. অনন্তৰাযাতি তদনন্তৰং উদ্দিট্ঠত্তা ৱুত্তং. মৰণস্স সতি মৰণস্সতীতি মৰণং তাৱ দস্সেতুং ‘‘তত্থ মৰণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কামঞ্চেত্থ খন্ধানং ভেদো ‘‘জৰামৰণং দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১) ৱচনতো চুতিখন্ধানং ৱিনাসো মৰণন্তি ৱত্তব্বং, ৱিসেসতো পন তং জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স ৱিনাসভাৱেন কম্মট্ঠানিকানং পচ্চুপতিট্ঠতীতি ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদো’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ নিদ্দেসে ‘‘কড়েৱৰস্স নিক্খেপো জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সুপচ্ছেদো’’তি (ৱিভ. ২৩৬; দী. নি. ২.৩৯০; ম. নি. ১.৯২, ১২৩). তত্থ একভৱপৰিযাপন্নস্সাতি একেন ভৱেন পৰিচ্ছিন্নস্স. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদোতি জীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধস্স ৱিচ্ছেদো আযুক্খযাদিৱসেন অন্তৰধানং. সমুচ্ছেদমৰণন্তি অৰহতো সন্তানস্স সব্বসো উচ্ছেদভূতং মৰণং. সঙ্খাৰানং খণভঙ্গসঙ্খাতন্তি সঙ্খতধম্মানং উদযৱযপৰিচ্ছিন্নস্স পৱত্তিখণস্স ভঙ্গো নিৰোধোতি সঙ্খং গতং. খণিকমৰণন্তি যথাৱুত্তখণৱন্তং তস্মিংযেৱ খণে লব্ভমানং মৰণং. যং খন্ধপ্পবন্ধং উপাদায ৰুক্খাদিসমঞ্ঞা, তস্মিং অনুপচ্ছিন্নেপি অল্লতাদিৱিগমনং নিস্সায মতৱোহাৰো সম্মুতিমৰণং. ন তং ইধ অধিপ্পেতন্তি তং সমুচ্ছেদখণিকসম্মুতিমৰণং ইধ মৰণানুস্সতিযং নাধিপ্পেতং অবাহুল্লতো, অনুপট্ঠহনতো, অসংৱেগৱত্থুতো চাতি অধিপ্পাযো.

অধিপ্পেতং সতিযা আৰম্মণভাৱেন. আযুআদীনং খযকালে মৰণং কালমৰণং. তেসং অপৰিক্খীণকালে মৰণং অকালমৰণং. ‘‘কালমৰণং পুঞ্ঞক্খযেনা’’তি ইদং যথাধিকাৰং সম্পত্তিভৱৱসেন ৱুত্তং, ৱিপত্তিভৱৱসেন পন ‘‘পাপক্খযেনা’’তি ৱত্তব্বং.

আযুসন্তানজনকপচ্চযসম্পত্তিযাতি আযুপ্পবন্ধস্স পৱত্তাপনকানং আহাৰাদিপচ্চযানং সম্পত্তিযং. ৱিপক্কৱিপাকত্তাতি অত্তনো ফলানুৰূপং দাতব্বৱিপাকস্স দিন্নত্তা. গতিকালাহাৰাদিসম্পত্তিযাঅভাৱেনাতি দেৱানং ৱিয গতিসম্পত্তিযা, পঠমকপ্পিযানং ৱিয কালসম্পত্তিযা, উত্তৰকুৰুকাদীনং ৱিয আহাৰসম্পত্তিযা চ অভাৱেন. আদি-সদ্দেন উতুসুক্কসোণিতাদিং পৰিগ্গয্হতি. অজ্জতনকালপুৰিসানং ৱিযাতি ৱিয-সদ্দো অট্ঠানে পট্ঠপিতো, অজ্জতনকালপুৰিসানং ৱস্সসতমত্তপৰিমাণস্স ৱিয আযুনো খযৱসেনাতি যোজনা. এৱং হি অনাগতেপি পৰমাযুনো সঙ্গহো কতো হোতি, অতীতে পন গতিসম্পত্তিযা ৱিয কালাহাৰাদিসম্পত্তিযা ভাৱেন অনেকৱস্সসহস্স পৰিমাণোপি আযু অহোসি. অযঞ্চ ৱিভাগো ৱত্তমানস্স অন্তৰকপ্পস্স ৱসেন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. কলাবুৰাজাদীনন্তি আদি-সদ্দেন নন্দযক্খনন্দমাণৱকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তং সব্বম্পীতি যং ‘‘কালমৰণং অকালমৰণং, তত্থাপি পুঞ্ঞক্খযমৰণং আযুক্খযমৰণং উভযক্খযমৰণং উপক্কমমৰণ’’ন্তি ৱুত্তপ্পভেদং মৰণং, তং সব্বম্পি.

১৬৮. যোনিসোতি উপাযেন. মনসিকাৰোতি মৰণাৰম্মণো মনসিকাৰো. যেন পন উপাযেন মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো, তং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘অযোনিসো পৱত্তযতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযোনিসো পৱত্তযতোতি অনুপাযেন সতিং, সংৱেগং, ঞাণঞ্চ অনুপট্ঠপেত্ৱা মৰণং অনুস্সৰতো. তদেতং সব্বম্পীতি সোকপামোজ্জানং উপ্পজ্জনং, সংৱেগস্স অনুপ্পজ্জনং, সন্তাসস্স উপ্পজ্জনঞ্চ যথাক্কমং সতিসংৱেগঞাণৱিহৰতো হোতি. যো হি ‘‘মৰণং নামেতং জাতস্স একন্তিক’’ন্তি পণ্ডিতানং ৱচনং সৰতি, তত্থ সংৱেগজাতো হোতি সম্পজানো চ, তস্স ইট্ঠজনমৰণাদিনিমিত্তং সোকাদযো অনোকাসাৱ. তস্মাতি যস্মা অযোনিসো মনসিকাৰং পৱত্তযতো এতে দোসা, তস্মা. তত্থ তত্থাতি অৰঞ্ঞসুসানাদীসু. হতমতসত্তেতি চোৰাদীহি হতে, সৰসেন মতে চ সত্তে. দিট্ঠপুব্বা সম্পত্তি যেসং তে দিট্ঠপুব্বসম্পত্তী, তেসং দিট্ঠপুব্বসম্পত্তীনং. যোজেত্ৱাতি উপট্ঠপেত্ৱা. একচ্চস্সাতি তিক্খিন্দ্ৰিযস্স ঞাণুত্তৰস্স.

১৬৯. ৱধকপচ্চুপট্ঠানতোতি ঘাতকস্স ৱিয পতি পতি উপট্ঠানতো আসন্নভাৱতো. সম্পত্তিৱিপত্তিতোতি আৰোগ্যাদিসম্পত্তীনং ৱিয জীৱিতসম্পত্তিযা ৱিপজ্জনতো. উপসংহৰণতোতি পৰেসং মৰণং দস্সেত্ৱা অত্তনো মৰণস্স উপনযনতো. কাযবহুসাধাৰণতোতি সৰীৰস্স বহূনং সাধাৰণভাৱতো. আযুদুব্বলতোতি জীৱিতস্স দুব্বলভাৱতো. অনিমিত্ততোতি মৰণস্স ৱৱত্থিতনিমিত্তাভাৱতো. অদ্ধানপৰিচ্ছেদতোতি কালস্স পৰিচ্ছন্নভাৱতো. খণপৰিত্ততোতি জীৱিতক্খণস্স ইত্তৰভাৱতো.

ৱধকপচ্চুপট্ঠানতোতি এত্থ ৱিয-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱধকস্স ৱিয পচ্চুপট্ঠানতো’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ চাৰযমানোতি আগুৰেন্তো পহৰণাকাৰং কৰোন্তো. পচ্চুপট্ঠিতোৱ উপগন্ত্ৱা ঠিতো সমীপে এৱ. জৰামৰণং গহেত্ৱাৱ নিব্বত্তন্তি ‘‘যথা হি অহিচ্ছত্তকমকুড়ং উগ্গচ্ছন্তং পংসুৱিৰহিতং ন হোতি, এৱং সত্তা নিব্বত্তন্তা জৰামৰণৱিৰহিতা ন হোন্তী’’তি এত্তকেন উপমা. অহিচ্ছত্তকমকুড়ং কদাচি কত্থচি পংসুৱিৰহিতম্পি ভৱেয্য, সত্তা পন কথঞ্চিপি জৰামৰণৱিৰহিতা ন হোন্তীতি খণিকমৰণং তাৱ উপমাভাৱেন দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতং মৰণং দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা যদিমে সত্তা জৰামৰণং গহেত্ৱাৱ নিব্বত্তন্তি, নিব্বত্তিসমনন্তৰমেৱ মৰিতব্বন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তথা হী’’তিআদি. অৱস্সং মৰণতোতি অৱস্সং মৰিতব্বতো, একন্তেন মৰণসব্ভাৱতো ৱা. পব্বতেয্যাতি পব্বততো আগতা. হাৰহাৰিনীতি পৱাহে পতিতস্স তিণপণ্ণাদিকস্স অতিৱিয হৰণসীলা. সন্দতেৱাতি সৱতি এৱ. ৱত্ততেৱাতি পৱাহৱসেন ৱত্ততি এৱ ন তিট্ঠতি.

যমেকৰত্তিন্তি যস্সং একৰত্তিযং, ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং, অচ্চন্তসংযোগে ৱা. পঠমন্তি সব্বপঠমং পটিসন্ধিক্খণে. গব্ভেতি মাতুকুচ্ছিযং. মাণৱোতি সত্তো. যেভুয্যেন সত্তা ৰত্তিযং পটিসন্ধিং গণ্হন্তীতি ৰত্তিগ্গহণং. অব্ভুট্ঠিতোৱাতি উট্ঠিতঅব্ভো ৱিয, অভিমুখভাৱেন ৱা উট্ঠিতোৱ মৰণস্সাতি অধিপ্পাযো. সো যাতীতি সো মাণৱো যাতি, পঠমক্খণতো পট্ঠায গচ্ছতেৱ. স গচ্ছং ন নিৱত্ততীতি সো এৱং গচ্ছন্তো খণমত্তম্পি ন নিৱত্ততি, অঞ্ঞদত্থু মৰণংযেৱ উপগচ্ছতি.

কুন্নদীনন্তি পব্বততো পতিতানং খুদ্দকনদীনং. পাতো আপোৰসানুগতবন্ধনানন্তি পুৰিমদিৱসে দিৱা সূৰিযসন্তাপেন অন্তো অনুপৱিসিত্ৱা পুন ৰত্তিযং বন্ধনমূলং উপগতেন আপোৰসেন তিন্তসিথিলবন্ধনতায পাতো আপোৰসানুগতবন্ধনানং.

অচ্চযন্তীতি অতিক্কমন্তি. উপৰুজ্ঝতীতি নিৰুজ্ঝতি. উদকমেৱ ওদকং, উদকোঘং ৱা. যস্মা অচ্চযন্তি অহোৰত্তা, তস্মা জীৱিতং উপৰুজ্ঝতি. যস্মা জীৱিতং উপৰুজ্ঝতি, তস্মা আযু খীযতি মচ্চানং. পপততোতি পপতনতো ভযং সামিকানং ৰুক্খে ঠত্ৱা কম্মে ৱিনিযুঞ্জিতুকামানং, হেট্ঠা পৱিট্ঠানং ৱা. উগ্গমনং পতি উগ্গমননিমিত্তং. মা মং অম্ম নিৱাৰয পব্বজ্জাযাতি অধিপ্পাযো.

কোচি মিত্তমুখসত্তুৰন্ধগৱেসী সহ ৱত্তমানোপি ন হনেয্য, অযং পন একংসেন হনতিযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘সহজাতিযা আগততো’’তি ৱত্ৱা ‘‘জীৱিতহৰণতো চা’’তি ৱুত্তং.

১৭০. নন্তি সম্পত্তিং. সুখীতি দিব্বসদিসেহি ভোগেহি, আধিপতেয্যেন চ সুখসমঙ্গী. দেহবন্ধেনাতি সৰীৰেন. অসোকোতি অসোকমহাৰাজা. সোকমাগতোতি সোচিতব্বতং গতো.

আৰোগ্যং যোব্বনানং. ব্যাধিজৰাপৰিযোসানতা জীৱিতস্স মৰণপৰিযোসানতায উদাহৰণৱসেন আনীতা, পচ্চযভাগৱসেন ৱা. লোকোযেৱ লোকসন্নিৱাসো যথা সত্তাৱাসাতি, সন্নিৱসিতব্বতায ৱা সত্তনিকাযো লোকসন্নিৱাসো. অনুগতোতি অনুবন্ধো পচ্চত্থিকেন ৱিয. অনুসটোতি অনুপৱিট্ঠো উপৱিসেন ৱিয. অভিভূতোতি অজ্ঝোত্থটো মদ্দহত্থীহি ৱিয. অব্ভাহতোতি পহটো ভূতেহি ৱিয.

সেলাতি সিলামযা, ন পংসুআদিমযা. ৱিপুলাতি মহন্তা অনেকযোজনাযামৱিত্থাৰা. নভং আহচ্চাতি ৱিপুলত্তা এৱ আকাসং অভিৱিহচ্চ সব্বদিসাসু ফৰিত্ৱা. অনুপৰিযেয্যুন্তি অনুৱিচৰেয্যুং. নিপ্পোথেন্তাতি অত্তনা আঘাতিতং চুণ্ণৱিচুণ্ণং কৰোন্তা. অধিৱত্তন্তীতি অধিভৱন্তি. কুলেন ৱা ৰূপেন ৱা সীলেন ৱা সুতেন ৱা সদ্ধাদীহি ৱা সেট্ঠোতি সম্ভাৱনায খত্তিযাদীসু ন কঞ্চি পৰিৱজ্জেতি. তেহি এৱ নিহীনোতি অৱমঞ্ঞমানায সুদ্দাদীসু ন কঞ্চি পৰিৱজ্জেতি. অঞ্ঞদত্থু সব্বমেৱ অভিমদ্দতি নিম্মথতি. দণ্ডাদিউপাযা চ তত্থ অৱিসযা এৱাতি দস্সেতুং ‘‘ন তত্থ হত্থীনং ভূমী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ মন্তযুদ্ধেনাতি আথব্বণৱেদৱিহিতেন মন্তসঙ্গামপ্পযোগেন. ধনেনাতি ধনদানেন. ৱা-সদ্দো অৱুত্তৱিকপ্পনত্থো. তেন সামং, ভেদঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.

১৭১. পৰেহি সদ্ধিং অত্তনো উপসংহৰণতোতি পৰেহি মতেহি সদ্ধিং ‘‘তেপি নাম মতা, কিমঙ্গং পন মাদিসা’’তি অত্তনো মৰণস্স উপনযনতো. যসমহত্ততোতি পৰিৱাৰমহত্ততো, ৱিভৱমহত্ততো চ. পুঞ্ঞমহত্ততোতি মহাপুঞ্ঞভাৱতো. থামমহত্ততোতি ৱীৰিযবলমহত্ততো. যুধিট্ঠিলো ধম্মপুত্তো. চানুৰো যো বলদেৱেন নিব্বুদ্ধং কত্ৱা মাৰিতো.

সহ ইদ্ধীহীতি ৱেজযন্তকম্পননন্দোপনন্দদমনাদীসু দিট্ঠানুভাৱাহি অত্তনো ইদ্ধীহি সদ্ধিং মচ্চুমুখং পৱিট্ঠো.

কলং নগ্ঘন্তি সোড়সিন্তি সোড়সন্নং পূৰণভাগং ন অগ্ঘন্তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – আযস্মতো থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স পঞ্ঞং সোড়সভাগে কত্ৱা ততো একং ভাগং সোড়সধা গহেত্ৱা লদ্ধং একভাগসঙ্খাতং কলং সম্মাসম্বুদ্ধং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞেসং সত্তানং পঞ্ঞা ন অগ্ঘন্তীতি.

সব্বস্সাপি সংকিলেসপক্খস্স সমুগ্ঘাতো ঞাযেন আৰদ্ধৱীৰিযস্স হোতীতি আহ ‘‘ঞাণৱীৰিযবলেনা’’তি. সম্মাদিট্ঠিসম্মাৱাযামেসু হি সিদ্ধেসু অট্ঠঙ্গিকো অৰিযমগ্গো সিদ্ধোৱ হোতীতি. একাকীভাৱেন খগ্গৱিসাণকপ্পা. পৰতোঘোসেন ৱিনা সযমেৱ ভূতা পটিৱিদ্ধাকুপ্পাতি সযম্ভুনো.

হত্থগতসুৱণ্ণৱলযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনং ৱংসকড়ীৰস্স কত্থচি অসত্ততাতি এৱমাদিকং তং তং নিমিত্তং কাৰণং আগম্ম. ৱীমংসন্তাতি পৱত্তিনিৱত্তিযো উপপৰিক্খন্তা. মহন্তানং সীলক্খন্ধাদীনং এসনট্ঠেন মহেসযো. একচৰিযনিৱাসেনাতি একচৰিযনিৱাসমত্তেন, ন সীলাদিনা. খগ্গমিগসিঙ্গসমা উপমা যেসং, খগ্গমিগসিঙ্গং ৱা সমূপমা যেসং তে খগ্গসিঙ্গসমূপমা.

তম্বনখতুঙ্গনখতাদিঅসীতিঅনুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতেহি সুপ্পতিট্ঠিতপাদতাদীহি দ্ৱত্তিংসায মহাপুৰিসলক্খণেহি ৱিচিত্ৰো অচ্ছৰিযব্ভুতো ৰূপকাযো এতস্সাতি অসীতি…পে… ৰূপকাযো. সহ ৱাসনায সব্বেসং কিলেসানং পহীনত্তা সব্বাকাৰপৰিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণৰতনেহি সমিদ্ধো ধম্মকাযো এতস্সাতি সব্বাকাৰ…পে… ধম্মকাযো. ঠানসোতি তঙ্খণেযেৱ.

এৱং মহানুভাৱস্সাতি এৱং যথাৱুত্তৰূপকাযসম্পত্তিযা, ধম্মকাযসম্পত্তিযা চ ৱিঞ্ঞাযমানৱিপুলাপৰিমেয্যবুদ্ধানুভাৱস্স, ৱসং নাগতং অনুপগমনৱসেনাতি অধিপ্পাযো.

মৰণং সামঞ্ঞং এতস্সাতি মৰণসামঞ্ঞো, তস্স ভাৱো মৰণসামঞ্ঞতা, তায.

১৭২. কিমিকুলানন্তি কিমিসমূহানং, কিমিজাতীনং ৱা. জীযন্তীতি জৰং পাপুণন্তি.

নিক্খন্তেতি ৱীতিৱত্তে. পটিহিতাযাতি পচ্চানুগতায. সো মমস্স অন্তৰাযোতি সা যথাৱুত্তা ন কেৱলং কালকিৰিযাৱ, অথ খো মম অতিদুল্লভং খণং লভিত্ৱা ঠিতস্স সত্থুসাসনমনসিকাৰস্স অন্তৰাযো অস্স ভৱেয্য. ব্যাপজ্জেয্যাতি ৱিপত্তিং গচ্ছেয্য. সত্থকেন ৱিয অঙ্গপচ্চঙ্গানং কন্তনকা মৰণকালে সন্ধিবন্ধনচ্ছেদনকৱাতা সত্থকৱাতা.

১৭৩. অবলন্তি বলহীনং. দুব্বলন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অভাৱত্থো হি অযং দু-সদ্দো ‘‘দুস্সীলো (অ. নি. ৫.২১৩; অ. নি. ১০.৭৫) দুপ্পঞ্ঞো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৪৯) ৱিয. তদেতং আযু. অস্সাসপস্সাসানং সমৱুত্তিতা অপৰাপৰং পৱেসনিক্খমোৱ. বহি নিক্খন্তনাসিকৱাতে অন্তো অপৱিসন্তে, পৱিট্ঠে ৱা অনিক্খমন্তেতি একস্সেৱ পৱেসনিক্খমো ৱিয ৱুত্তং, তং নাসিকৱাতভাৱসামঞ্ঞেনাতি দট্ঠব্বং. অধিমত্ততায অচ্চাসন্নঅধিট্ঠানাদিনা. তদভাৱো হি ইৰিযাপথানং সমৱুত্তিতা. অতিসীতেন অভিভূতস্স কাযস্স ৱিপজ্জনং মহিংসৰট্ঠাদীসু হিমপাতকালেন দীপেতব্বং. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নসৰীৰা জীৱিতক্খযং পাপুণন্তি. অতিউণ্হেন অভিভূতস্স ৱিপজ্জনং মৰুকন্তাৰে উণ্হাভিতত্তায পচ্ছিং, তত্থ ঠপিতং উপৰি সাটকং, পুত্তঞ্চ অক্কমিত্ৱা মতায ইত্থিযা দীপেতব্বং. মহাভূতানং সমৱুত্তিতা পকোপাভাৱো. পথৱীধাতুআদীনং পকোপেন সৰীৰস্স ৱিকাৰাপত্তি পৰতো ধাতুকম্মট্ঠানকথাযং আগমিস্সতি. যুত্তকালেতি ভুঞ্জিতুং যুত্তকালে খুদ্দাভিভূতকালে.

১৭৪. অৱৱত্থানতোতি কালাদিৱসেন ৱৱত্থানাভাৱতো. ৱৱত্থানন্তি চেত্থ পৰিচ্ছেদো অধিপ্পেতো, ন অসঙ্কৰতো ৱৱত্থানং, নিচ্ছযো চাতি আহ ‘‘পৰিচ্ছেদাভাৱতো’’তি. ন নাযৰেতি ন ঞাযন্তি.

ইতো পৰন্তি এত্থ পৰন্তি পৰং অঞ্ঞং কালন্তি অত্থো. তেন ওৰকালস্সাপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. পৰমাযুতো ওৰকালং এৱ চেত্থ ‘‘পৰ’’ন্তি অধিপ্পেতং. ততো পৰং সত্তানং জীৱনস্স অভাৱতো ‘‘ৱৱত্থানাভাৱতো’’তি ৱত্তুং ন সক্কাতি. অব্বুদপেসীতিআদীসু ‘‘অব্বুদকালে পেসিকালে’’তিআদিনা কাল-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. কালোতি ইধ পুব্বণ্হাদিৱেলা অধিপ্পেতা. তেনাহ ‘‘পুব্বণ্হেপি হী’’তিআদি. ইধেৱ দেহেন পতিতব্বন্তি সম্বন্ধো. অনেকপ্পকাৰতোতি নগৰে জাতানং গামে, গামে জাতানং নগৰে, ৱনে জাতানং জনপদে, জনপদে জাতানং ৱনেতিআদিনা অনেকপ্পকাৰতো. ইতো চুতেনাতি ইতো গতিতো চুতেন. ইধ ইমিস্সং গতিযং. যন্তযুত্তগোণো ৱিযাতি যথা যন্তে যুত্তগোণো যন্তং নাতিৱত্ততি, এৱং লোকো গতিপঞ্চকন্তি এত্তকেন উপমা.

১৭৫. অপ্পং ৱা ভিয্যোতি ৱস্সসততো উপৰি ‘‘দস ৱা ৱস্সানি, ৱীসতি ৱা’’তিআদিনা দুতিযং ৱস্সসতং অপাপুণন্তো অপ্পকং ৱা জীৱতীতি অত্থো. গমনীযোতি গন্ধব্বো উপপজ্জনৱসেন. সম্পৰাযোতি পৰলোকো.

হীড়েয্যাতি পৰিভৱেয্য ন সম্ভাৱেয্য. নন্তি আযুং. সুপোৰিসোতি সাধুপুৰিসো পঞ্ঞৱা. চৰেয্যাতি সুচৰিতং চৰেয্য. তেনাহ ‘‘আদিত্তসীসোৱা’’তি.

সত্তহি উপমাহীতি –

‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, তিণগ্গে উস্সাৱবিন্দু সূৰিযে উগ্গচ্ছন্তে খিপ্পংযেৱ পটিৱিগচ্ছতি, ন চিৰট্ঠিতিকং হোতি. উদকে উদকপুব্বুড়ং. উদকে দণ্ডৰাজি. নদী পব্বতেয্যা দূৰঙ্গমা সীঘসোতা হাৰহাৰিনী. বলৱা পুৰিসো জিৱ্হগ্গে খেড়পিণ্ডং সংযূহিত্ৱা অকসিৰেনেৱ ৱমেয্য. দিৱসং সন্তত্তে অযোকটাহে মংসপেসি পক্খিত্তা খিপ্পংযেৱ পটিৱিগচ্ছতি, ন চিৰট্ঠিতিকা হোতি. গাৱী ৱজ্ঝা আঘাতনং নীযমানা যং যদেৱ পাদং উদ্ধৰতি, সন্তিকেৱ হোতি ৱধস্স, সন্তিকেৱ মৰণস্স, এৱমেৱং খো, ব্ৰাহ্মণ, গোৱজ্ঝূপমং জীৱিতং মনুস্সানং পৰিত্তং লহুকং বহুদুক্খং বহুপাযাসং মন্তাযং বোদ্ধব্বং, কত্তব্বং কুসলং, চৰিতব্বং ব্ৰহ্মচৰিযং, নত্থি জাতস্স অমৰণ’’ন্তি (অ. নি. ৭.৭৪) –

এৱমাগতাহি ইমাহি সত্তহি উপমাহি অলঙ্কতং.

ৰত্তিন্দিৱন্তি একং ৰত্তিন্দিৱং. ভগৱতো সাসনন্তি অৰিযমগ্গপটিৱেধাৱহং সত্থু ওৱাদং. বহুং ৱত মে কতং অস্সাতি বহুং ৱত মযা অত্তহিতং পব্বজিতকিচ্চং কতং ভৱেয্য. তদন্তৰন্তি তং খণং তত্তকং ৱেলং. একং পিণ্ডপাতন্তি একং দিৱসং যাপনপ্পহোনকং পিণ্ডপাতং. দন্ধন্তি মন্দং চিৰায. অৱিস্সাসিযো অৱিস্সাসনীযো.

১৭৬. চিত্তে ধৰন্তেযেৱ সত্তানং জীৱিতৱোহাৰো, চিত্তস্স চ অতিইত্তৰো খণো লহুপৰিৱত্তিভাৱতো. যথাহ ভগৱা ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং লহুপৰিৱত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮; কথা. ৩৩৫). তস্মা সত্তানং জীৱিতং একচিত্তক্খণিকত্তা লহুসং ইত্তৰন্তি দস্সেন্তো ‘‘পৰমত্থতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পৰমত্থতো’’তি ইমিনা যাযং ‘‘যো চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসত’’ন্তিআদিনা সত্তানং (দী. নি. ২.৭; সং. নি. ১.১৪৫; অ. নি. ৭.৭৪) জীৱিতপ্পৱত্তি ৱুত্তা, সা পবন্ধৱিসযত্তা ৱোহাৰৱসেনাতি তং পটিক্খিপতি. ‘‘অতিপৰিত্তো’’তি ইমিনা –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, চত্তাৰো দড়্হধম্মা ধনুগ্গহা সুসিক্খিতা কতহত্থা কতূপাসনা চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সু, অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ‘অহং ইমেসং…পে… কতূপাসনানং চতুদ্দিসা কণ্ডে খিত্তে অপ্পতিট্ঠিতে পথৱিযং গহেত্ৱা আহৰিস্সামী’তি. যথা চ, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স জৱো, যথা চ চন্দিমসূৰিযানং জৱো, ততো সীঘতৰো. যথা চ, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স জৱো, যথা চ চন্দিমসূৰিযানং জৱো, যথা চ যা দেৱতা চন্দিমসূৰিযানং পুৰতো ধাৱন্তি, তাসং দেৱতানং জৱো, ততো সীঘতৰং আযুসঙ্খাৰা খীযন্তী’’তি (সং. নি. ২.২২৮) –

এৱং ৱুত্তং পৰিত্তম্পি পটিক্খিপতি. তত্ৰ হি গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযেন পটিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি, পাদে চ বদ্ধখুৰধাৰাসন্নিপাততোপি পৰিত্তকো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স সো খণো ৱুত্তো, চিত্তস্স পন অতিৱিয পৰিত্ততৰো, যস্স উপমাপি নত্থি. তেনেৱাহ ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, উপমাপি ন সুকৰা, যাৱ লহুপৰিৱত্তং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). জীৱিতক্খণোতি জীৱনক্খণো. একচিত্তপ্পৱত্তিমত্তোযেৱ একস্স চিত্তস্স পৱত্তিমত্তেনেৱ সত্তানং পৰমত্থতো জীৱনক্খণস্স পৰিচ্ছিন্নত্তা. ইদানি তমত্থং উপমায পকাসেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৱত্তমানন্তি পৱত্তন্তং. একচিত্তক্খণিকন্তি একচিত্তক্খণমত্তৱন্তং. তস্মিং চিত্তে নিৰুদ্ধমত্তেতি যেন ৱত্তমানচিত্তক্খণেন ‘‘জীৱতী’’তি ৱুচ্চতি, তস্মিং চিত্তে নিৰোধং ভঙ্গং পত্তমত্তে তংসমঙ্গী সত্তো নিৰুদ্ধো মতোতি ৱুচ্চতি. ৱুত্তমেৱত্থং পাড়িযা ৱিভাৱেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন তীসুপি কালেসু সত্তানং পৰমত্থতো জীৱনং নাম চিত্তক্খণৱসেনেৱাতি দস্সেতি.

জীৱিতন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সুখদুক্খাতি সুখদুক্খৱেদনা. উপেক্খাপি হি সুখদুক্খাসু এৱ অন্তোগধা ইট্ঠানিট্ঠভাৱতো. অত্তভাৱোতি জীৱিতৱেদনাৱিঞ্ঞাণানি ঠপেত্ৱা অৱসিট্ঠধম্মা ৱুত্তা. কেৱলাতি অত্তনা, নিচ্চভাৱেন ৱা অৱোমিস্সা. একচিত্তসমাযুত্তাতি একেকেন চিত্তেন সহিতা. লহুসো ৱত্ততি খণোতি ৱুত্তনযেন একচিত্তক্খণিকতায লহুকো অতিইত্তৰো জীৱিতাদীনং খণো ৱত্ততি.

যে নিৰুদ্ধা মৰন্তস্সাতি চৱন্তস্স সত্তস্স চুতিতো উদ্ধং ‘‘নিৰুদ্ধা’’তি ৱত্তব্বা যে খন্ধা. তিট্ঠমানস্স ৱা ইধাতি যে ৱা ইধ পৱত্তিযং তিট্ঠন্তস্স ধৰন্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা নিৰুদ্ধা খন্ধা. সব্বেপি সদিসা তে সব্বেপি একসদিসা. কথং? গতা অপ্পটিসন্ধিকা পুন আগন্ত্ৱা পটিসন্ধানাভাৱেন ৱিগতা. যথা হি চুতিখন্ধা ন নিৱত্তন্তি, এৱং ততো পুব্বেপি খন্ধা, তস্মা একচিত্তক্খণিকং সত্তানং জীৱিতন্তি অধিপ্পাযো.

অনিব্বত্তেন ন জাতোতি অনুপ্পন্নেন চিত্তেন জাতো ন হোতি অজাতো নাম হোতি. পচ্চুপ্পন্নেন ৱত্তমানেন চিত্তেন জীৱতি জীৱমানো নাম হোতি. চিত্তভঙ্গা মতো লোকোতি চুতিচিত্তস্স ৱিয সব্বস্সপি তস্স তস্স চিত্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা অযং লোকো পৰমত্থতো মতো নাম হোতি নিৰুদ্ধস্স অপ্পটিসন্ধিকত্তা. এৱং সন্তেপি পঞ্ঞত্তি পৰমত্থিযা যা তং তং ধৰন্তং চিত্তং উপাদায ‘‘তিস্সো জীৱতি, ফুস্সো জীৱতী’’তি ৱচনপ্পৱত্তিযা ৱিসযভূতা সন্তানপঞ্ঞত্তি, সা এত্থ পৰমত্থিযা পৰমত্থভূতা. তথা হি ৱদন্তি ‘‘নামগোত্তং ন জীৰতী’’তি (সং. নি. ১.৭৬).

১৭৭. অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন আকাৰেন. চিত্তন্তি কম্মট্ঠানাৰম্মণং চিত্তং. আসেৱনং লভতীতি ভাৱনাসেৱনং লভতি, বহিদ্ধা ৱিক্খেপং পহায একত্তৱসেন মৰণাৰম্মণমেৱ হোতীতি. তেনাহ ‘‘মৰণাৰম্মণা সতি সন্তিট্ঠতী’’তি. সভাৱধম্মানং ভেদো সভাৱধম্মগতিকো এৱাতি আহ ‘‘সভাৱধম্মত্তা পন আৰম্মণস্সা’’তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২০). সংৱেজনীযত্তাতি সংৱেগজননতো মহাভূতেসু মহাৱিকাৰতা ৱিয গয্হমানা মৰণং অনুস্সৰিযমানং উপৰূপৰি উব্বেগমেৱ আৱহতীতি তত্থ ন ভাৱনাচিত্তং অপ্পেতুং সক্কোতি. যদি সভাৱধম্মত্তা অপ্পনং ন পাপুণাতি, লোকুত্তৰজ্ঝানং একচ্চানি অৰূপজ্ঝানানি চ কথন্তি আহ ‘‘লোকুত্তৰজ্ঝানং পনা’’তিআদি. ৱিসুদ্ধিভাৱনানুক্কমৱসেনাতি হেট্ঠিমৱিসুদ্ধিযা আনুভাৱেন অধিগতাতিসযায পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিভাৱনায, সব্বসঙ্খাৰেহি নিব্বিন্দনৱিৰজ্জনাদিৱিসংযোগাধিমুত্তিঅপ্পনায চ পটিপক্খভূতানং পাপধম্মানং ৱিগমোতি এৱংভূতস্স ৱিসুদ্ধিভাৱনানুক্কমস্স ৱসেন লোকুত্তৰজ্ঝানং অপ্পনাপ্পত্তমেৱ হোতি. আৰম্মণসমতিক্কমনমত্তং তত্থ হোতীতি অঞ্ঞেসং সভাৱধম্মাৰম্মণকম্মট্ঠানানং ৱিয চিত্তস্স সমাধানে ব্যাপাৰো নত্থি. যথাসমাহিতেন পন চিত্তেন আৰম্মণসমতিক্কমনমত্তমেৱ ভাৱনায কাতব্বং, তস্মা সভাৱধম্মেপি আৰুপ্পজ্ঝানং অপ্পেতীতি.

সততং অপ্পমত্তো হোতি সংৱেগবহুলত্তা, ততো এৱস্স সব্বভৱেসু অনভিৰতিসঞ্ঞাপটিলাভো. জীৱিতনিকন্তিং জহাতি মৰণস্স অৱস্সংভাৱিতাদস্সনতো. পাপগৰহী হোতি অনিচ্চসঞ্ঞাপটিলাভতো, ততো এৱ অসন্নিধিবহুলতা, ৱিগতমলমচ্ছেৰতা চ. তদনুসাৰেনাতি অনিচ্চসঞ্ঞাপৰিচযানুসাৰেন. অভাৱিতমৰণাতি অভাৱিতমৰণানুস্সৰণা. অভযো অসম্মূড়্হো কালং কৰোতি পগেৱ মৰণসঞ্ঞায সূপট্ঠিতত্তা.

কাযগতাসতিকথাৱণ্ণনা

১৭৮. বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি এত্থাতি বুদ্ধুপ্পাদো, বুদ্ধানং উপ্পজ্জনকালো, তস্মা. অঞ্ঞত্ৰ তং ঠপেত্ৱা, অঞ্ঞস্মিং কালেতি অত্থো. ন পৱত্তপুব্বন্তি অপৱত্তপুব্বং. ততো এৱ সব্বতিত্থিযানং অৱিসযভূতং. ননু চ সুনেত্তসত্থাৰাদযো (অ. নি. ৬.৫৪; ৭.৬৬, ৭৩), অঞ্ঞে চ তাপসপৰিব্বাজকা সৰীৰং ‘‘অসুভ’’ন্তি জানিংসু. তথা হি সুমেধতাপসেন সৰীৰং জিগুচ্ছন্তেন ৱুত্তং –

‘‘যন্নূনিমং পূতিকাযং, নানাকুণপপূৰিতং;

ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো’’তি. (বু. ৱং. ২.৮) –

আদি. কামং বোধিসত্তা, অঞ্ঞে চ তাপসাদযো সৰীৰং ‘‘অসুভ’’ন্তি জানন্তি, কম্মট্ঠানভাৱেন পন ন জানন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞত্ৰ বুদ্ধুপ্পাদা’’তিআদি. সংৱেগায সংৱত্ততি যাথাৱতো কাযসভাৱপ্পৱেদনতো. অত্থাযাতি দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থায. যোগক্খেমাযাতি চতূহি যোগেহি খেমভাৱায. সতিসম্পজঞ্ঞাযাতি সব্বত্থ সতিঅৱিপ্পৱাসায চ সত্তট্ঠানিযসম্পজঞ্ঞায চ. ঞাণদস্সনপটিলাভাযাতি ৱিপস্সনাঞাণাধিগমায. ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযাযাতি তিস্সো ৱিজ্জা, চিত্তস্স অধিমুত্তি নিব্বানং, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানীতি এতেসং পচ্চক্খকৰণায. অমতস্স নিব্বানস্স অধিগমহেতুতায, অমতসদিসাতপ্পকসুখসহিততায চ কাযগতাসতি ‘‘অমত’’ন্তি ৱুত্তা. পৰিভুঞ্জন্তীতি ঝানসমাপজ্জনেন ৱড়ঞ্জন্তি. পৰিহীনন্তি জিনং. ৱিৰদ্ধন্তি অনধিগমেন ৱিৰজ্ঝিতং. আৰদ্ধন্তি সাধিতং নিপ্ফাদিতং. অনেকেহি আকাৰেহি তেসু তেসু সুত্তন্তেসু পসংসিত্ৱা যং তং কাযগতাসতিকম্মট্ঠানং নিদ্দিট্ঠন্তি সম্বন্ধো. কত্থ পন নিদ্দিট্ঠন্তি? কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো). তত্থ হি ‘‘কথং ভাৱিতা চ ভিক্খৱে’’তিআদিনা অযং দেসনা আগতা. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – ভিক্খৱে, কেন পকাৰেন কাযগতাসতিভাৱনা ভাৱিতা, কেন চ পকাৰেন পুনপ্পুনং কতা আনাপানজ্ঝানাদীনং নিপ্ফত্তিযা মহপ্ফলা, তেসং তেসং ৱিজ্জাভাগিযানং, অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযানঞ্চ ধম্মানং, অৰতিৰতিসহনতাদীনঞ্চ সংসিদ্ধিযা মহানিসংসা চ হোতীতি? আনাপানপব্বন্তি আনাপানকম্মট্ঠানাৱধি. এস নযো সেসেসুপি.

ধাতুমনসিকাৰকম্মট্ঠানেন যদিপি উপচাৰসমাধি ইজ্ঝতি, সম্মসনৱাৰো পন তত্থ সাতিসযোতি ধাতুমনসিকাৰপব্বম্পি ‘‘ৱিপস্সনাৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অযম্পি খো কাযো এৱংধম্মো এৱংভাৱী এৱংঅনতীতো’’তি (দী. নি. ২.৩৭৯; ম. নি. ১.১১২) তত্থ তত্থ অসুভানিচ্চতাদীহি সদ্ধিং কাযে আদীনৱস্স ৱিভাৱনৱসেন দেসনায আগতত্তা ‘‘নৱসিৱথিক…পে… ৱুত্তানী’’তি ৱুত্তং. এত্থ উদ্ধুমাতকাদীসূতি এতেসু সিৱথিকপব্বেসু আগতউদ্ধুমাতকাদীসু. আনাপানস্সতিৱসেনাতি আনাপানস্সতিভাৱনাৱসেন. যো উপৰি ‘‘কৰীসং মত্থলুঙ্গ’’ন্তি মত্থলুঙ্গকোট্ঠাসো গয্হতি, তং ইধ পাড়িযং (ম. নি. ৩.১৫৪) অট্ঠিমিঞ্জেনেৱ সঙ্গণ্হিত্ৱা দেসনা আগতাতি দস্সেন্তো ‘‘মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জেন সঙ্গহেত্ৱা’’তি আহ. ইধাতি ইমস্মিং অনুস্সতিনিদ্দেসে. কাযং গতা, কাযে ৱা গতা সতি কাযগতাসতীতি সতিসীসেন ইদং দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানং অধিপ্পেতন্তি যোজনা.

১৭৯. চতুমহাভূতিকন্তি চতুমহাভূতসন্নিস্সযং. পূতিকাযন্তি পূতিভূতং পৰমদুগ্গন্ধকাযং. ঠানগমনাৱত্থং সৰীৰং সন্ধায, তস্স ৱা অৱযৱেসু সব্বহেট্ঠিমং পাদতলন্তি ৱুত্তং ‘‘উদ্ধং পাদতলা’’তি. তিৰিযং তচপৰিচ্ছিন্নন্তি এত্থ ননু কেসলোমনখানং, তচস্স চ অতচপৰিচ্ছিন্নতা অত্থীতি? কিঞ্চাপি অত্থি, তচপৰিচ্ছিন্নবহুলতায পন কাযস্স তচপৰিচ্ছিন্নতা হোতীতি এৱং ৱুত্তং. তচো পৰিযন্তো অস্সাতি তচপৰিযন্তোতি এতেন পন ৱচনেন কাযেকদেসভূতো তচো গহিতো এৱ, তপ্পটিবদ্ধা চ কেসাদযো তদনুপৱিট্ঠমূলা তচপৰিযন্তাৱ হোন্তীতি দ্ৱত্তিংসাকাৰসমূহো সব্বোপি কাযো তচপৰিযন্তো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

অত্থীতি ৱচনৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, নিপাতপদং ৱা এতং. তস্মা তীসুপি সঙ্খাসু তদেৱস্স ৰূপং. তেনাহ ‘‘সংৱিজ্জন্তী’’তি. অক্খৰচিন্তকেহি সৰীৰে কায-সদ্দং ৱণ্ণন্তেহিপি অসুচিসমুদাযভাৱেনেৱ ইচ্ছিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘অসুচিসঞ্চযতো’’তি ৱত্ৱা পুন নং নিৰুত্তিনযেন দস্সেতুং ‘‘কুচ্ছিতান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আযভূততোতি উপ্পত্তিট্ঠানভূতত্তা. ‘‘পূৰং নানপ্পকাৰস্সা’’তি ৱুত্তং. ‘‘কে পন তে পকাৰা? যেহি নানপ্পকাৰং অসুচি ৱুত্ত’’ন্তি তে কেসাদিকে দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘কেসা লোমা’’তিআদি ৱুত্তন্তি ইমমত্থং দীপেন্তো আহ ‘‘এতে কেসাদযো দ্ৱত্তিংসাকাৰা’’তি. আকাৰা পকাৰাতি হি একো অত্থোতি. এৱং সম্বন্ধোতি ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে নখা’’তিআদিনা সব্বকোট্ঠাসেসু ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে’’তি পদত্তযেন সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.

পৰিতোতি তিৰিযং, সমন্ততো ৱা পাদতলকেসমূলেসু চ তচস্স লব্ভনতো. সুচিভাৱন্তি সুচিনো সব্ভাৱং, সুচিমেৱ ৱা.

১৮০. যেন ৱিধিনা উগ্গহে কুসলো হোতি, সো সত্তৱিধো ৱিধি ‘‘উগ্গহকোসল্ল’’ন্তি ৱুচ্চতি, তন্নিব্বত্তং ৱা ঞাণং. মনসিকাৰকোসল্লেপি এসেৱ নযো.

সজ্ঝাযন্তা ৱাতি সজ্ঝাযং কৰোন্তা এৱ. তেসং কিৰ চত্তাৰো মাসে সজ্ঝাযন্তানং সজ্ঝাযমগ্গেনেৱ কোট্ঠাসে উপধাৰেন্তানং পটিপাটিযা দ্ৱত্তিংসাকাৰা ৱিভূততৰা হুত্ৱা খাযিংসু, পটিক্কূলসঞ্ঞা সণ্ঠাসি, তে তস্মিং নিমিত্তে ঝানং অপ্পেত্ৱা ঝানপাদকং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা দস্সনমগ্গং পটিৱিজ্ঝিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘সজ্ঝাযন্তা ৱ সোতাপন্না অহেসু’’ন্তি.

পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি তচপঞ্চকাদিৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদং কত্ৱা. পথৱীধাতুবহুলভাৱতো মত্থলুঙ্গস্স কৰীসাৱসানে তন্তিআৰোপনমাহ. এত্থ চ মংসং, ন্হাৰু, অট্ঠি, অট্ঠিমিঞ্জং ৱক্কং, ৱক্কং অট্ঠিমিঞ্জং, অট্ঠি, ন্হাৰু, মংসং, তচো, দন্তা, নখা, লোমা, কেসাতি এৱং ৱক্কপঞ্চকাদীসু অনুলোমসজ্ঝাযং ৱত্ৱা পটিলোমসজ্ঝাযো পুৰিমেহি সম্বন্ধো ৱুত্তো. স্ৱাযং সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) ৱিসুং তিপঞ্চাহং, পুৰিমেহি একতো তিপঞ্চাহন্তি ছপঞ্চাহং সজ্ঝাযো ৱুত্তো, তত্থ আদিঅন্তদস্সনৱসেন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. অনুলোমপটিলোমসজ্ঝাযেপি হি পটিলোমসজ্ঝাযো অন্তিমো হোতি, সজ্ঝাযপ্পকাৰন্তৰং ৱা এতম্পীতি ৱেদিতব্বং.

হত্থসঙ্খলিকাতি অঙ্গুলিপন্তিমাহ.

মনসা সজ্ঝাযোতি চিত্তেন চিন্তনমাহ, যং মানসং ‘‘জপ্পন’’ন্তি ৱুচ্চতি, সম্মদেৱ অজ্ঝাযোতি ৱা সজ্ঝাযো, চিন্তনন্তি অত্থো. চিৰতৰং সুট্ঠু পৱত্তনেন পগুণভূতা কম্মট্ঠানতন্তি সমাৱজ্জিত্ৱা মনসি কৰোন্তস্স আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা কত্থচি অসজ্জমানা নিৰন্তৰমেৱ উপট্ঠাতি, তদনুসাৰেন তদত্থোপি ৱিভূততৰো হুত্ৱা খাযতীতি আহ ‘‘ৱচসা সজ্ঝাযো হি…পে… পটিৱেধস্স পচ্চযো হোতী’’তি. লক্খণপটিৱেধস্সাতি অসুভলক্খণপটিৱেধস্স.

পটিক্কূলসভাৱসল্লক্খণস্স কস্সচি ৱণ্ণগ্গহণমুখেন কোট্ঠাসা ৱৱত্থানং গচ্ছন্তি, কস্সচি সণ্ঠানগ্গহণমুখেন, কস্সচি দিসাৱিভাগগ্গহণমুখেন, কস্সচি পতিট্ঠিতোকাসগ্গহণমুখেন, কস্সচি সব্বসো পৰিচ্ছিজ্জগ্গহণমুখেনাতি ৱণ্ণাদিতো সল্লক্খণং উগ্গহকোসল্লাৱহং ৱুত্তন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘কেসাদীনং ৱণ্ণো ৱৱত্থপেতব্বো’’তিআদিমাহ.

অত্তনো ভাগো সভাগো, সভাগেন পৰিচ্ছেদো সভাগপৰিচ্ছেদো, হেট্ঠুপৰিতিৰিযপৰিযন্তেহি, সকোট্ঠাসিককেসন্তৰাদীহি চ পৰিচ্ছেদোতি অত্থো. অমিস্সকতাৱসেনাতি কোট্ঠাসন্তৰেহি অৱোমিস্সকতাৱসেন. অসভাগো হি ইধ ‘‘ৱিসভাগো’’তি অধিপ্পেতো, ন ৱিৰুদ্ধসভাগো. স্ৱাযমত্থো কেসাদিসদ্দতো এৱ লব্ভতি. সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি ‘‘কেসা’’তি ৱুত্তে ‘‘অকেসা ন হোন্তী’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. কে পন তে অকেসা? লোমাদযো, ন চ ঘটাদীসু পসঙ্গোপকৰণেনেৱ তেসং নিৱত্তিতত্তা.

পটিক্কূলৱসেনেৱ কথিতং ধাতুৱিভাগস্স সামঞ্ঞতোপি অগহিতত্তা. তত্থেৱ ৱিসুং ধাতুকম্মট্ঠানস্স কথিতত্তা চ ধাতুৱিভঙ্গো পক্কুসাতিসুত্তং (ম. নি. ৩.৩৪২) ৱিভঙ্গপ্পকৰণে ধাতুৱিভঙ্গপাড়ি (ৱিভ. ১৭২ আদযো) চ. যস্স ৱণ্ণতো উপট্ঠাতি কেসাদি, তং পুগ্গলং সন্ধায ঝানানি কেসাদীসু ৱণ্ণকসিণাৰম্মণানি ৱিভত্তানি. ঞত্ৱা আচিক্খিতব্বন্তি যদত্থং ৱুত্তং, তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ ধাতুৱসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং পটিক্কূলমনসিকাৰপব্বে. কাযগতাসতিসুত্তে (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো) হি পটিক্কূলমনসিকাৰপব্বং গহেত্ৱা ইধ কাযগতাসতিভাৱনা নিদ্দিসীযতি.

১৮১. ন একন্তৰিকাযাতি একন্তৰিকাযপি ন মনসি কাতব্বং, পগেৱ দ্ৱন্তৰিকাদিনাতি অধিপ্পাযো. ন ভাৱনং সম্পাদেতি, লক্খণপটিৱেধং ন পাপুণাতি একন্তৰিকায মনসি কৰোন্তোতি সম্বন্ধো.

ওক্কমনৱিস্সজ্জনন্তি পটিপজ্জিতব্বৱিস্সজ্জেতব্বে মগ্গে. পুচ্ছিত্ৱাৱ গন্তব্বং হোতি গহেতব্বৱিস্সজ্জেতব্বট্ঠানস্স অসল্লক্খণতো. কম্মট্ঠানং পৰিযোসানং পাপুণাতীতি আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা মনসিকাৰমত্তং হোতীতি অধিপ্পাযো. অৱিভূতং পন হোতি পটিক্কূলাকাৰস্স সুট্ঠু অসল্লক্খণতো. ততো এৱ ন ৱিসেসং আৱহতি.

কম্মট্ঠানং পৰিযোসানং ন গচ্ছতীতি পটিপাটিযা সব্বকোট্ঠাসে মনসি কৰোতোযেৱ ৱিভূতা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. তে সাতিসযং পাটিক্কূলতো মনসি কৰোন্তস্স কম্মট্ঠানং পৰিযোসানং গচ্ছেয্য, ইমস্স পন অতিৱিয দন্ধং মনসি কৰোতো ৱিভূততো উপট্ঠানমেৱ নত্থি, কুতো পটিক্কূলতায সণ্ঠানং. তেনাহ ‘‘ৱিসেসাধিগমস্স পচ্চযো ন হোতী’’তি.

বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণেতি ‘‘অসুচি পটিক্কূল’’ন্তি কেসাদীসু পৱত্তেতব্বং অসুভানুপস্সনং হিত্ৱা সুভাদিৱসেন গয্হমানা কেসাদযোপি ইধ ‘‘বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণমেৱা’’তি ৱেদিতব্বা. ৰূপাদযো হি নীলাদিৱসেন পুথুসভাৱতায পুথুত্তাৰম্মণং নাম, নানাৰম্মণন্তি অত্থো. অসমাধানং চেতসো ৱিৰূপো খেপোতি ৱিক্খেপো. সো সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা সক্কচ্চং কম্মট্ঠানং মনসি কৰোন্তেন পটিবাহিতব্বো. পৰিহাযতীতি হাযতি. পৰিধংসতীতি ৱিনস্সতি.

যা অযং কেসা লোমাতিআদিকা লোকসঙ্কেতানুগতা. পণ্ণত্তীতি অট্ঠ ধম্মে উপাদায পণ্ণত্তি. তং কেসাদিপণ্ণত্তিং. অতিক্কমিত্ৱাতি পটিক্কূলভাৱনায অতিক্কমিত্ৱা উগ্ঘাটেত্ৱা. তস্সা উগ্ঘাটিতত্তা তস্মিং তস্মিং কোট্ঠাসে পটিক্কূলতো উপট্ঠহন্তে ‘‘পটিক্কূল’’ন্তি চিত্তং ঠপেতব্বং. ইদানি তমত্থং উপমায ৱিভাৱেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্ৰিদং উপমাসংসন্দনং – মনুস্সা ৱিয যোগাৱচৰো. উদপানং ৱিয কোট্ঠাসা. তালপণ্ণাদিসঞ্ঞাণং ৱিয কেসাদিপঞ্ঞত্তি. তেন মনুস্সানং উদপানে ন্হানপিৱনাদি ৱিয যোগাৱচৰস্স পুব্বভাগে কেসা লোমাতি পণ্ণত্তিৱসেন মনসিকাৰো. অভিণ্হসঞ্চাৰেন মনুস্সানং সঞ্ঞাণেন ৱিনা উদপানে কিচ্চকৰণং ৱিয যোগাৱচৰস্স মনসিকাৰবলেন পণ্ণত্তিং অতিক্কমিত্ৱা পটিক্কূলভাৱেযেৱ চিত্তং ঠপেত্ৱা ভাৱনানুযোগো. পুব্বভাগে…পে… পাকটো হোতীতি ‘‘কেসা লোমা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৫৪) ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স কেসাদিপঞ্ঞত্তিযা সদ্ধিংযেৱ কোট্ঠাসানং পটিক্কূলভাৱো পুব্বভাগে পাকটো হোতি. অথাতি পচ্ছা ভাৱনায ৱীথিপটিপন্নকালে. পটিক্কূলভাৱেযেৱ চিত্তং ঠপেতব্বন্তি কোট্ঠাসানং পটিক্কূলাকাৰেযেৱ ভাৱনাচিত্তং পৱত্তেতব্বং.

অনুপুব্বেন মুঞ্চনং অনুপুব্বমুঞ্চনং, অনুপট্ঠহন্তস্স অনুপট্ঠহন্তস্স মুঞ্চনন্তি অত্থো. কথং পন অনুপট্ঠানং হোতীতি আহ ‘‘আদিকম্মিকস্সা’’তিআদি. পৰিযোসানকোট্ঠাসমেৱ আহচ্চ তিট্ঠতীতি ইদং কম্মট্ঠানং তন্তিঅনুসাৰেন আদিতো কম্মট্ঠানমনসিকাৰো পৱত্ততীতি কত্ৱা ৱুত্তং. তথা হিস্স মনসা সজ্ঝাযো ৱিয মনসিকাৰো তে তে কোট্ঠাসে আমট্ঠমত্তে কত্ৱা গচ্ছতি, ন লক্খণসল্লক্খণৱসেন. যদা পন নে লক্খণসল্লক্খণৱসেন সুট্ঠু উপধাৰেন্তো মনসি কৰোতি, তদা কেচি উপট্ঠহন্তি, কেচি ন উপট্ঠহন্তি. তত্থ পটিপজ্জনৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘অথস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ কম্মন্তি মনসিকাৰকম্মং তাৱ কাতব্বং. কীৱ চিৰন্তি? যাৱ দ্ৱীসু উপট্ঠিতেসু, তেসম্পি দ্ৱিন্নং একো সুট্ঠুতৰং উপট্ঠহতি তাৱ.

উক্কুট্ঠুক্কুট্ঠিট্ঠানেযেৱ উট্ঠহিত্ৱাতি পুব্বে ৱিয একত্থকতায উক্কুট্ঠিযা কমেন সব্বতালেসু পতিত্ৱা উট্ঠহিত্ৱা উট্ঠহিত্ৱা পৰিযন্ততালং, আদিতালঞ্চ আগন্ত্ৱা ততো ততো তত্থ তত্থেৱ কতায উক্কুট্ঠিযা উট্ঠহিত্ৱাতি অত্থো.

দ্ৱে ভিক্খাতি দ্ৱীসু গেহেসু লদ্ধভিক্খা.

অপ্পনাতোতি অপ্পনাকাৰতো দ্ৱত্তিংসাকাৰে অপ্পনা হোন্তি. কিং পচ্চেকং কোট্ঠাসেসু হোতি উদাহু অঞ্ঞথাতি ৱিচাৰণাযং আহ ‘‘অপ্পনাকোট্ঠাসতো’’তি, কোট্ঠাসতো কোট্ঠাসতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কেসাদীসূ’’তিআদি.

অধিচিত্তন্তি সমথৱিপস্সনাচিত্তং.

অনুযুত্তেনাতি যুত্তপ্পযুত্তেন, ভাৱেন্তেনাতি অত্থো. কালেনকালন্তি কালে কালে. সমাধিনিমিত্তং উপলক্খিতসমাধানাকাৰো সমাধি এৱ. মনসি কাতব্বন্তি চিত্তে কাতব্বং, উপ্পাদেতব্বন্তি অত্থো. সমাধিকাৰণং ৱা আৰম্মণং সমাধিনিমিত্তং, তং আৱজ্জিতব্বন্তি অত্থো. পগ্গহনিমিত্তউপেক্খানিমিত্তেসুপি এসেৱ নযো. ঠানং অত্থীতি ৱচনসেসো. তং ভাৱনা চিত্তং কোসজ্জায সংৱত্তেয্য, এতস্স সংৱত্তনস্স ঠানং কাৰণং অত্থীতি অত্থো. তং ৱা মনসিকৰণচিত্তং কোসজ্জায সংৱত্তেয্য, এতস্স ঠানং কাৰণং অত্থীতি অত্থো. মুদুন্তি সুভাৱিতভাৱেন মুদুভূতং, ৱসীভাৱপ্পত্তন্তি অত্থো. মুদুত্তা এৱ কম্মঞ্ঞং কম্মক্খমং কম্মযোগ্গং. পভস্সৰন্তি উপক্কিলেসৱিগমেন পৰিসুদ্ধং, পৰিযোদাতন্তি অত্থো. ন চ পভঙ্গূতি কম্মনিযভাৱূপগমনেন ন চ পভিজ্জনসভাৱং সুদ্ধন্তং ৱিয সুৱণ্ণং ৱিনিযোগক্খমং. তেনাহ ‘‘সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযাযা’’তি.

উক্কং বন্ধতীতি মূসং সম্পাদেতি. আলিম্পেতীতি আদীপেতি জালেতি. তঞ্চাতি তং পিড়ন্ধনৱিকতিসঙ্খাতং অত্থং পযোজনং অস্স সুৱণ্ণকাৰস্স অনুভোতি পহোতি সাধেতি. অস্স ৱা সুৱণ্ণস্স অত্থং সুৱণ্ণকাৰো অনুভোতি পাপুণাতি.

অভিঞ্ঞায ইদ্ধিৱিধাদিঞাণেন সচ্ছিকৰণীযস্স ইদ্ধিৱিধপচ্চনুভৱনাদিকস্স অভিঞ্ঞা সচ্ছিকৰণীযস্স. যস্স পচ্চক্খং অত্থি, সো সক্খি. সক্খিনো ভব্বতা সক্খিভব্বতা, সক্খিভৱনন্তি ৱুত্তং হোতি. সক্খি চ সো ভব্বো চাতি ৱা সক্খিভব্বো. অযঞ্হি ইদ্ধিৱিধাদীনং ভব্বো, তত্থ চ সক্খীতি সক্খিভব্বো, তস্স ভাৱো সক্খিভব্বতা, তং পাপুণাতি. সতি সতি আযতনেতি তস্মিং তস্মিং পুব্বহেতুআদিকে কাৰণে সতি.

সীতিভাৱন্তি নিব্বানং, কিলেসদৰথৱূপসমং ৱা. নিগ্গণ্হাতীতি উদ্ধটং চিত্তং উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খণৱসেন নিগ্গণ্হাতি. পগ্গণ্হাতীতি লীনং চিত্তং কোসজ্জপাততো ৰক্খণৱসেন পগ্গণ্হাতি. সম্পহংসেতীতি সমপ্পৱত্তং চিত্তং তথাপৱত্তিযং পঞ্ঞায তোসেতি, উত্তেজেতি ৱা. যদা ৱা নিৰস্সাদং চিত্তং ভাৱনায ন পক্খন্দতি, তদা জাতিআদীনি সংৱেগৱত্থূনি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৪১৮; ইতিৱু. অট্ঠ. ৩৭) পচ্চৱেক্খিত্ৱা সম্পহংসেতি সমুত্তেজেতি. অজ্ঝুপেক্খতীতি যদা পন চিত্তং অলীনং অনুদ্ধতং সম্মদেৱ ভাৱনাৱীথিং ওতিণ্ণং হোতি, তদা পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু কঞ্চি ব্যাপাৰং অকত্ৱা সমপ্পৱত্তেসু যুগেসু সাৰথি ৱিয অজ্ঝুপেক্খতি উপেক্খকোৱ হোতি. পণীতাধিমুত্তিকোতি পণীতে উত্তমে মগ্গফলে অধিমুত্তো নিন্নপোণপব্ভাৰো.

সুগ্গহিতং কত্ৱাতি যথাৱুত্তং উগ্গহকোসল্লসঙ্খাতং ৱিধিং সুট্ঠু উগ্গহিতং পৰিযাপুণনাদিনা সুপৰিগ্গহিতং কত্ৱা. সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱাতি মনসিকাৰকোসল্লসঙ্খাতং ৱিধিং সম্মদেৱ সল্লক্খণৱসেন উপধাৰেত্ৱা. ৱিসেসন্তি পুব্বেনাপৰং ভাৱনায ৱিসেসং. পুনপ্পুনং পৰিৱত্তেত্ৱাতি কম্মট্ঠানতন্তিং পগুণভাৱং পাপেন্তো ভিয্যো ভিয্যো ৱাচায, মনসা চ পৰিৱত্তেত্ৱা. গণ্ঠিট্ঠানন্তি যথা ৰুক্খস্স দুব্বিনিভেদো অৰঞ্ঞস্স ৱা গহনভূতো পদেসো ‘‘গণ্ঠিট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং কম্মট্ঠানতন্তিযা অত্থতো দুব্বিনিভেদো গহনভূতো চ পদেসো ‘‘গণ্ঠিট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পৰিপুচ্ছনাদিলদ্ধেন ঞাণফৰসুনা ছিন্দিত্ৱা.

নিমিত্তন্তি কম্মট্ঠাননিমিত্তং, অসুভাকাৰো. এদিসেন পযোজনেন লুঞ্চনম্পি অনৱজ্জন্তি দস্সেতুং ‘‘লুঞ্চিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ছিন্নট্ঠানেতি মুণ্ডিতট্ঠানে. ৱট্টতিযেৱ নিস্সৰণজ্ঝাসযেন ওলোকনতো. উস্সদৱসেনাতি অফলিতানং, ফলিতানং ৱা বহুলতাৱসেন. দিস্ৱাৱ নিমিত্তং গহেতব্বং দস্সনযোগ্যতায তচপঞ্চকস্স, ইতৰেসু সুত্ৱা চ ঞত্ৱা চ নিমিত্তং গহেতব্বং.

কোট্ঠাসৱৱত্থাপনকথাৱণ্ণনা

১৮২. অদ্দাৰিট্ঠকৱণ্ণাতি অভিনৱাৰিট্ঠফলৱণ্ণা. কণ্ণচূড়িকাতি উপৰিকণ্ণসক্খলিকায পৰভাগং সন্ধায ৱুত্তং. তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্না, কথং? দ্ৱে কেসা একতো নত্থীতি.

আসযোতি নিস্সযো, পচ্চযোতি অত্থো.

১৮৪. অসম্ভিন্নকাড়কা অঞ্ঞেন ৱণ্ণেন অসম্মিস্সকাড়কা.

১৮৫. পত্তসদিসত্তা নখা এৱ নখপত্তানি. নখা তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্নাতি ৱিসুং ৱৱত্থিততং সন্ধায ৱুত্তং. তমেৱ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘দ্ৱে নখা একতো নত্থী’’তি আহ.

১৮৬. দন্তপাড়িযাতি দন্তাৱলিযা. যানকউপত্থম্ভিনীতি সকটস্স ধুৰট্ঠানে উপত্থম্ভকদণ্ডো. দন্তানং আধাৰভূতা অট্ঠি হনুকট্ঠি.

১৮৭. সঙ্কড্ঢিযমানাতি সম্পিণ্ডিযমানা. কোসকাৰককোসো উপল্লিণ্ডুপোট্টলকং, যং ‘‘কোসেয্যফল’’ন্তিপি ৱুচ্চতি. পুটবন্ধউপাহনো সকলপিট্ঠিপাদচ্ছাদনউপাহনো. আনিসদং আসনপদেসো. তূণিৰো সৰাৱাসো. গলকঞ্চুকং কণ্ঠত্তাণং. কীটকুলাৱকং খৰমুখকুটি.

অনুলোমেন পটিলোমেন চাতি এত্থ অংসপদেসতো পট্ঠায বাহুনো পিট্ঠিপদেসেন ওতৰণং অনুলোমো, মণিবন্ধতো পট্ঠায বাহুনো পুৰিমভাগেন আৰোহনং পটিলোমো. তেনেৱ নযেনাতি দক্খিণহত্থে ৱুত্তেন নযেন অনুলোমেন পটিলোমেন চাতি অত্থো. সুখুমম্পীতি যথাৱুত্তওড়াৰিকচম্মতো সুখুমং. অন্তোমুখচম্মাদিকোট্ঠাসেসু ৱা তচেন পৰিচ্ছিন্নত্তা যং দুৰুপলক্খণীযং, তং ‘‘সুখুম’’ন্তি ৱুত্তং. তঞ্হি ৱুত্তনযেন ঞাণেন তচং ৱিৱৰিত্ৱা পস্সন্তস্স পাকটং হোতি. ইধ ছৱিপি তচগতিকা এৱাতি ‘‘তচো উপৰি আকাসেন পৰিচ্ছিন্নো’’তি ৱুত্তো.

১৮৮. নিসদপোতো সিলাপুত্তকো. উদ্ধনকোটীতি মত্তিকাপিণ্ডেন কতউদ্ধনস্স কোটি. তালগুড়পটলং নাম পক্কতালফললসিকং তালপট্টিকাদীসু লিম্পিত্ৱা সুক্খাপেত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা গহিতপটলং. সুখুমন্তি যথাৱুত্তমংসতো সুখুমং. পণ্হিকমংসাদিথূলানং সকলসৰীৰস্স কিসানং যেভুয্যেন মংসেন পটিচ্ছাদিতত্তা ৱুত্তং ‘‘তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্ন’’ন্তি.

১৮৯. জালাকাৰো কঞ্চুকো জালকঞ্চুকো. ৱিসুং ৱৱত্থিতভাৱেনেৱ ন্হাৰূ তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্না.

১৯০. দন্তানং ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘ঠপেত্ৱা দ্ৱত্তিংস দন্তট্ঠীনী’’তি ৱুত্তং. একং জণ্ণুকট্ঠি, একং ঊৰুট্ঠীতি এক-গ্গহণং ‘‘একেকস্মিং পাদে’’তি অধিকতত্তা. এৱং তিমত্তানীতি এৱং মত্তসদ্দেহি আনিসদট্ঠিআদীনি ইধ অৱুত্তানিপি দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘অতিৰেকতিসতঅট্ঠিকসমুস্সয’’ন্তি (ৱিসুদ্ধি. ১.১২২) ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি.

কীড়াগোড়কানি সুত্তেন বন্ধিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টেত্ৱা কীড়নগোড়কানি. ধনুকদণ্ডো দাৰকানং কীড়নকখুদ্দকধনুকং. তত্থ জঙ্ঘট্ঠিকস্স পতিট্ঠিতট্ঠানন্তি জণ্ণুকট্ঠিম্হি পৱিসিত্ৱা ঠিতট্ঠানন্তি অধিপ্পাযো. তেন ঊৰুট্ঠিনা পতিট্ঠিতং ঠানং যং কটিট্ঠিনো, তং অগ্গচ্ছিন্নমহাপুন্নাগফলসদিসং.

কুম্ভকাৰেন নিপ্ফাদিতং উদ্ধনং কুম্ভকাৰিকউদ্ধনং. সীসকপট্টৱেঠকং ৱেঠেত্ৱা ঠপিতং সীসমযং পট্টকং. যেন সুত্তং কন্তন্তি, তস্মিং তক্কম্হি ৱিজ্ঝিত্ৱা ঠপিতগোড়কা ৱট্টনা নাম, ৱট্টনানং আৱড়ি ৱট্টনাৱড়ি.

মণ্ডলাকাৰেন ছিন্নৱংসকড়ীৰখণ্ডানি ৱংসকড়ীৰচক্কলকানি. অৱলেখনসত্থকং উচ্ছুতচাৱলেখনসত্থকং.

১৯২. ৱক্কভাগেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱক্কপৰিযন্তেন ভাগেন পৰিচ্ছিন্নং. ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু এসেৱ নযো.

১৯৩. যং নিস্সাযাতি যং লোহিতং নিস্সায, নিস্সযনিস্সযোপি ‘‘নিস্সযো’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. ভৱতি হি কাৰণকাৰণেপি কাৰণৱোহাৰো যথা ‘‘চোৰেহি গামো দড্ঢো’’তি. অথ ৱা যস্মিং ৰূপকলাপে হদযৱত্থু, তম্পি লোহিতগতিকমেৱ হুত্ৱা তিট্ঠতীতি ‘‘যং নিস্সাযা’’তি ৱুত্তং.

১৯৪. পণ্ডুকধাতুকন্তি পণ্ডুসভাৱং.

১৯৫. পৰিযোনহনমংসন্তি পটিচ্ছাদকমংসং.

১৯৬. উদৰজিৱ্হামংসন্তি জিৱ্হাসণ্ঠানং উদৰস্স মত্থকপস্সে তিট্ঠনকমংসং. ‘‘নীল’’ন্তি ৱত্ৱা নীলং নাম বহুধাতুকন্তি আহ ‘‘নিগ্গুণ্ডিপুপ্ফৱণ্ণ’’ন্তি.

১৯৭. পপ্ফাসমংসন্তি যথাঠানে এৱ লম্বিত্ৱা থোকং পৰিৱত্তকমংসং. নিৰসন্তি নিহীনৰসং. নিৰোজন্তি নিপ্পভং, ওজাৰহিতং ৱা.

১৯৮. ওভগ্গাতি অৱভুজিত্ৱা ঠিতা. সক্খৰসুধাৱণ্ণন্তি মৰুম্বেহি কতসুধাৱণ্ণং. ‘‘সেতসক্খৰসুধাৱণ্ণ’’ন্তিপি পাঠো, সেতসক্খৰৱণ্ণং, সুধাৱণ্ণঞ্চাতি অত্থো.

১৯৯. অন্তস্স আভুজিত্ৱা আভুজিত্ৱা ঠিতপ্পদেসা অন্তভোগট্ঠানানি. তেসং বন্ধনভূতং অন্তগুণং নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অন্তগুণন্তি অন্তভোগট্ঠানেসু বন্ধন’’ন্তি. কুদ্দালফৰসুকম্মাদীনি কৰোন্তানং অন্তভোগে অগড়ন্তে একতো আবন্ধিত্ৱা, কিং ৱিয? যন্তসুত্তকমিৱ যন্তফলকানীতি. কিমিৱ তত্থ ঠিতন্তি আহ ‘‘পাদপুঞ্ছন…পে… ঠিত’’ন্তি. পুৰিমঞ্চেত্থ আবন্ধনস্স, দুতিযং ঠানাকাৰস্স নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং.

২০০. অসিতং নাম ভুত্তং ওদনাদি. পীতং নাম পিৱনৱসেন অজ্ঝোহটপানকাদি. খাযিতং নাম সংখাদিতং পিট্ঠমূলফলখজ্জাদি. সাযিতং নাম অস্সাদিতং অম্বপক্কমধুফাণিতাদি.

যত্থাতি যস্মিং উদৰে. যন্তি চ উদৰমেৱ পচ্চামসতি. যত্থ পানভোজনাদীনি পতিত্ৱা তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. সুৱানৱমথু সাৰমেয্যৱন্তং. ৱিৱেকন্তি ৱিভাগং.

২০১. হেট্ঠানাভিপিট্ঠিকণ্টকমূলানং অন্তৰেতি পুৰিমভাগৱসেন নাভিযা হেট্ঠাপদেসস্স পচ্ছিমভাগৱসেন হেট্ঠিমপিট্ঠিকণ্টকানং ৱেমজ্ঝে. ৱেড়ুনাড়িকসদিসো পদেসোতি অধিপ্পাযো.

২০২. সমোহিতন্তি নিচিতং.

২০৪. পূতিভাৱং আপন্নং কুক্কুটণ্ডং পূতিকুক্কুটণ্ডং. উদ্দেকো পিত্তাদীহি ৱিনা কেৱলো উদ্ধঙ্গমৱাতো.

২০৫. আচামো অৱস্সাৱনকঞ্জিকং.

২০৬. ৱক্কহদযযকনপপ্ফাসে তেমযমানন্তি এত্থ যকনং হেট্ঠাভাগপূৰণেনেৱ তেমেতি, ইতৰানি তেসং উপৰি থোকং থোকং পগ্ঘৰণেনাতি দট্ঠব্বং.

২০৭. উতুৱিকাৰো উণ্হৱলাহকাদিহেতুকো. ৱিসমচ্ছিন্নো ভিসাদিকলাপো ৱিসমং উদকং পগ্ঘৰতি, এৱমেৱং সৰীৰং কেসকূপাদিৱিৱৰেহি উপৰি, হেট্ঠা, তিৰিযঞ্চ সেদং ৱিসমং পগ্ঘৰতীতি দস্সেতুং ৱিসমচ্ছিন্ন-গ্গহণং কতং.

২০৮. ৱিসমাহাৰন্তি তদাপৱত্তমানসৰীৰাৱত্থায অসপ্পাযাহাৰং, অতিকটুকঅচ্চুণ্হাদিৱিসভাগাহাৰং ৱা. সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) পন ‘‘ৱিসভাগাহাৰ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং তদা পৱত্তমানানং ধাতূনং ৱিসভাগত্তা.

২০৯. ‘‘ন্হানকালে’’তি ইদং উদকস্স উপৰি সিনেহস্স সম্ভৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. পৰিব্ভমন্তসিনেহবিন্দুৱিসটসণ্ঠানাতি ৱিসটং হুত্ৱা পৰিব্ভমন্তসিনেহবিন্দুসণ্ঠানা. উতুৱিসভাগো বহিদ্ধাসমুট্ঠানো. ধাতুৱিসভাগো অন্তোসমুট্ঠানো. তে পদেসাতি তে হত্থতলাদিপদেসা.

২১০. কিঞ্চীতি উণ্হাদিৰসানং অঞ্ঞতৰং আহাৰৱত্থু. নেসন্তি সত্তানং. হদযং আগিলাযতীতি ৱিসভাগাহাৰাদিং পটিচ্চ হদযপ্পদেসো ৱিৱত্ততি.

২১১. দধিনো ৱিস্সন্দনঅচ্ছৰসো দধিমুত্তং. গড়িত্ৱাতি সন্দিত্ৱা. তালুমত্থকৱিৱৰেন ওতৰিত্ৱাতি মত্থকৱিৱৰতো আগন্ত্ৱা তালুমত্থকেন ওতৰিত্ৱা.

২১২. তেলং ৱিয সকটস্স নাভিঅক্খসীসানং অট্ঠিসন্ধীনং অব্ভঞ্জনকিচ্চং সাধযমানা. কটকটাযন্তীতি ‘‘কট কটা’’তি সদ্দং কৰোন্তি. অনুৰৱদস্সনং হেতং. দুক্খন্তীতি দুক্খিতানি সঞ্জাতদুক্খানি হোন্তি.

২১৩. সমূলকূলমাসং ঝাপেত্ৱা ছাৰিকং অৱস্সাৱেত্ৱা গহিতযূসো মাসখাৰো. উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং ছড্ডনট্ঠানং চন্দনিকা. ৰৱণঘটং নাম পকতিযা সম্মুখমেৱ হোতি. যস্স পন আৰগ্গমত্তম্পি উদকস্স পৱিসনমুখং নত্থি, তং দস্সেতুং ‘‘অমুখে ৰৱণঘটে’’তি ৱুত্তং. আযূহনন্তি সমীহনং.

২১৪. এৱঞ্হীতিআদি যথাৱুত্তায উগ্গহকোসল্লপটিপত্তিযা নিগমনং. ইদানি যথাৱুত্তং মনসিকাৰকোসল্লপটিপত্তিম্পি নিগমনৱসেন গহেত্ৱা কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অনুপুব্বতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পণ্ণত্তিসমতিক্কমাৱসানেতি কেসাদিপণ্ণত্তিসমতিক্কমৱসেন পৱত্তায ভাৱনায অৱসানে. অপুব্বাপৰিযমিৱাতি একজ্ঝমিৱ. কেসাতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা, এৱমাদিনা ইমিনা পকাৰেন ৱাতি অত্থো. তে ধম্মাতি ৱণ্ণাদিৱসেন ৱৱত্থাপিতা পটিক্কূলাকাৰতো উপট্ঠিতা কোট্ঠাসধম্মা.

বহিদ্ধাপীতি সসন্তানতো বহিপি, পৰসন্তানকাযেপীতি অত্থো. মনসিকাৰং উপসংহৰতীতি যথাৱুত্তং পটিক্কূলমনসিকাৰং উপনেতি. যথা ইদং, তথা এতন্তি. এৱং সব্বকোট্ঠাসেসু পাকটীভূতেসূতি যথা অত্তনো কাযে, এৱং পৰেসম্পি কাযে সব্বেসু কেসাদিকোট্ঠাসেসু পটিক্কূলৱসেন ৱিভূতভাৱেন উপট্ঠিতেসূতি অত্থো. অযমেত্থ কসিণেসু ৱড্ঢনসদিসো যোগিনো ভাৱনাৱিসেসো দস্সিতো.

অনুপুব্বমুঞ্চনাদীতি আদি-সদ্দেন সুত্তন্তনযেন ৱিভাৱিতং ৱীৰিযসমতাযোজনং সঙ্গণ্হাতি. পুনপ্পুনং মনসি কৰোতোতি ৱুত্তনযেন অত্তনো কাযে কেসাদিকে ‘‘পটিক্কূলা পটিক্কূলা’’তি অভিণ্হসো মনসিকাৰং পৱত্তেন্তস্স যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি লদ্ধসমথানি ৱিসদানি পৱত্তন্তি, তদা অস্সদ্ধিযাদীনং দূৰীভাৱেন সাতিসযং বলপ্পত্তেহি সত্তহি সদ্ধম্মেহি লদ্ধূপত্থম্ভানি ৱিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি পটুতৰানি হুত্ৱা পাতুভৱন্তি. তেসং উজুৱিপচ্চনীকতায নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানেৱ হোন্তি সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি. উপচাৰসমাধিনা চিত্তং সমাধিযতি, সো তংযেৱ নিমিত্তং আসেৱন্তো ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো অপ্পনং পাপুণাতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুক্কমেন অপ্পনা উপ্পজ্জতী’’তি. সব্বাকাৰতোতি ৱণ্ণাদিৱসেন পঞ্চধাপি. সাতি অপ্পনা.

যদি পনেতং কম্মট্ঠানং অৱিঞ্ঞাণকাসুভকম্মট্ঠানানি ৱিয পঠমজ্ঝানৱসেন সিজ্ঝতি, অথ কস্মা ‘‘কাযগতাসতী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এৱং পঠমজ্ঝানৱসেনা’’তিআদি. নানাৱণ্ণসণ্ঠানাদীসু দ্ৱত্তিংসায কোট্ঠাসেসু পৱত্তমানায সতিযা কিচ্চমেত্থ সাতিসযন্তি আহ ‘‘সতিবলেন ইজ্ঝনতো’’তি.

পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলেসু চ অৰতিং, কামগুণেসু চ ৰতিং সহতি অভিভৱতীতি অৰতিৰতিসহো সৰীৰসভাৱচিন্তনেন অনভিৰতিযা পহীনত্তা. তথা কোট্ঠাসভাৱনায অত্তসিনেহস্স পৰিক্খীণত্তা ভযভেৰৱং সহতি, সীতাদীনঞ্চ অধিৱাসকজাতিকো হোতি. অত্তসিনেহৱসেন হি পুৰিসস্স ভযভেৰৱং হোতি, দুক্খস্স চ অনধিৱাসনং. ইমং পন কোট্ঠাসভাৱনমনুযুত্তস্স ন কেৱলং পঠমজ্ঝানমত্তমেৱ, উত্তৰিপি পটিৱেধো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘কেসাদীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

আনাপানস্সতিকথাৱণ্ণনা

২১৫. যং তং এৱং পসংসিত্ৱা আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং নিদ্দিট্ঠন্তি সম্বন্ধো. তত্থ যস্মা ‘‘কথং ভাৱিতো’’তিআদিকায পুচ্ছাপাড়িযা অত্থে ৱিভাৱিতে থোমনাপাড়িযাপি অত্থো ৱিভাৱিতোযেৱ হোতি ভেদাভাৱতো, তস্মা তং লঙ্ঘিত্ৱা ‘‘কথং ভাৱিতো চা’’তিআদিনা আৰভতি. তত্থ হি ইতো পসংসাভাৱো ‘‘অযম্পি খো’’তি ৱচনঞ্চ ৱিসেসো. তেসু পসংসাভাৱং দস্সেতুং ‘‘এৱং পসংসিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. পসংসা চ তত্থ অভিৰুচিজননেন উস্সাহনত্থা. তঞ্হি সুত্ৱা ভিক্খূ ‘‘ভগৱা ইমং সমাধিং অনেকেহি আকাৰেহি পসংসতি, সন্তো কিৰাযং সমাধি পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰো পাপধম্মে চ ঠানসো অন্তৰধাপেতী’’তি সঞ্জাতাভিৰুচযো উস্সাহজাতা সক্কচ্চং অনুযুঞ্জিতব্বং পটিপজ্জিতব্বং মঞ্ঞন্তি. ‘‘অযম্পি খো’’তি পদস্স যে ইমে মযা নিব্বানমহাসৰস্স ওতৰণতিত্থভূতা কসিণজ্ঝানঅসুভজ্ঝানাদযো দেসিতা, ন কেৱলং তে এৱ, অযম্পি খোতি ভগৱা অত্তনো পচ্চক্খভূতং সমাধিং দেসনানুভাৱেন তেসম্পি ভিক্খূনং আসন্নং, পচ্চক্খঞ্চ কৰোন্তো সম্পিণ্ডনৱসেন এৱমাহাতি সম্বন্ধমুখেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

সোড়সৱত্থুকন্তি চতূসু অনুপস্সনাসু চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেন সোড়সট্ঠানং. সব্বাকাৰপৰিপূৰোতি কম্মট্ঠানপাড়িযা পদত্থো পিণ্ডত্থো উপমা চোদনা পৰিহাৰো পযোজনন্তি এৱমাদীহি সব্বেহি আকাৰেহি পৰিপুণ্ণো. নিদ্দেসোতি কম্মট্ঠানস্স নিস্সেসতো ৱিত্থাৰো.

২১৬. কথন্তি ইদং পুচ্ছনাকাৰৱিভাৱনপদং. পুচ্ছা চেত্থ কথেতুকম্যতাৱসেন অঞ্ঞাসং অসম্ভৱতো. সা চ উপৰি দেসনং আৰুড়্হানং সব্বেসং পকাৰৱিসেসানং আমসনৱসেনাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘কথন্তি…পে… কম্যতাপুচ্ছা’’তি আহ. কথং বহুলীকতোতি এত্থাপি ‘‘আনাপানস্সতিসমাধী’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ কথন্তি আনাপানস্সতিসমাধিবহুলীকাৰং নানপ্পকাৰতো ৱিত্থাৰেতুকম্যতাপুচ্ছা. বহুলীকতো আনাপানস্সতিসমাধীতি তথাপুট্ঠধম্মনিদস্সনন্তি ইমমত্থং ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি. তথা সন্তভাৱাদযোপি তস্স যেহি ভাৱনাবহুলীকাৰেহি সিদ্ধা, তগ্গহণেনেৱ গহিতা হোন্তীতি দস্সেতুং ‘‘কথং বহুলীকতো…পে… ৱূপসমেতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং.

‘‘পুন চ পৰং, উদাযি, অক্খাতা মযা সাৱকানং পটিপদা, যথাপটিপন্না মে সাৱকা চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৭) উপ্পাদনৱড্ঢনট্ঠেন ভাৱনা ৱুচ্চতীতি তদুভযৱসেন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভাৱিতোতি উপ্পাদিতো ৱড্ঢিতো ৱা’’তি আহ. তত্থ ভাৱং ৱিজ্জমানতং ইতো গতোতি ভাৱিতো, উপ্পাদিতো পটিলদ্ধমত্তোতি অত্থো. উপ্পন্নো পন লদ্ধাসেৱনো, ভাৱিতো পগুণভাৱং আপাদিতো, ৱড্ঢিতোতি অত্থো. আনাপানপৰিগ্গাহিকাযাতি দীঘৰস্সাদিৱিসেসেহি সদ্ধিং অস্সাসপস্সাসে পৰিচ্ছিজ্জগাহিকায, তে আৰব্ভ পৱত্তায, সতিযং পচ্চযভূতাযন্তি অত্থো. পুৰিমস্মিঞ্হি অত্থে সমাধিস্স সতিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৱো ৱুত্তো সম্পযুত্তৱচনতো, দুতিযস্মিং পন উপনিস্সযভাৱোপি. উপচাৰজ্ঝানসহগতা হি সতি অপ্পনাসমাধিস্স উপনিস্সযো হোতীতি. বহুলীকতোতি বহুলং পৱত্তিতো, তেন আৱজ্জনাদিৱসীভাৱপ্পত্তিমাহ. যো হি ৱসীভাৱং আপাদিতো, সো ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সমাপজ্জিতব্বতো পুনপ্পুনং পৱত্তীযতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং কতো’’তি. যথা ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১), ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩) চ এৱমাদীসু পঠমপদে ৱুত্তো এৱ-সদ্দো দুতিযাদীসুপি ৱুত্তো এৱ হোতি, এৱমিধাপীতি আহ ‘‘উভযত্থ এৱসদ্দেন নিযমো ৱেদিতব্বো’’তি. উভযপদনিযমেন লদ্ধগুণং দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং.

অসুভকম্মট্ঠানন্তি অসুভাৰম্মণঝানমাহ. তং হি অসুভেসু যোগকম্মভাৱতো, যোগিনো সুখৱিসেসানং কাৰণভাৱতো চ ‘‘অসুভকম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘কেৱল’’ন্তি ইমিনা আৰম্মণং নিৱত্তেতি. পটিৱেধৱসেনাতি ঝানপটিৱেধৱসেন. ঝানঞ্হি ভাৱনাৱিসেসেন ইজ্ঝন্তং অত্তনো ৱিসযং পটিৱিজ্ঝন্তমেৱ পৱত্ততি, যথাসভাৱতো পটিৱিজ্ঝীযতি চাতি ‘‘পটিৱেধো’’তি ৱুচ্চতি. ওড়াৰিকাৰম্মণত্তাতি বীভচ্ছাৰম্মণত্তা. পটিক্কূলাৰম্মণত্তাতি জিগুচ্ছিতব্বাৰম্মণত্তা. পৰিযাযেনাতি কাৰণেন, লেসন্তৰেন ৱা. আৰম্মণসন্ততাযাতি অনুক্কমেন ৱিচেতব্বতং পত্তং আৰম্মণস্স পৰমসুখুমতং সন্ধাযাহ. সন্তে হি সন্নিসিন্নে আৰম্মণে পৱত্তমানো ধম্মো সযম্পি সন্নিসিন্নোৱ হোতি. তেনাহ ‘‘সন্তো ৱূপসন্তো নিব্বুতো’’তি, নিব্বুতসব্বপৰিড়াহোতি অত্থো. আৰম্মণসন্ততায তদাৰম্মণধম্মানং সন্ততা লোকুত্তৰধম্মাৰম্মণাহি পচ্চৱেক্খণাহি দীপেতব্বা.

নাস্স সন্তপণীতভাৱাৱহং কিঞ্চি সেচনন্তি অসেচনকো. অসেচনকত্তা অনাসিত্তকো. অনাসিত্তকত্তা এৱ অব্বোকিণ্ণো অসম্মিস্সো পৰিকম্মাদিনা. ততো এৱ পাটিযেক্কো ৱিসুংযেৱেকো. আৱেণিকো অসাধাৰণো. সব্বমেতং সৰসতো এৱ সন্তভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তং. পৰিকম্মং ৱা সন্তভাৱনিমিত্তং, পৰিকম্মন্তি চ কসিণকৰণাদীনি নিমিত্তুপ্পাদপৰিযোসানং, তাদিসং ইধ নত্থীতি অধিপ্পাযো. তদা হি কম্মট্ঠানং নিৰস্সাদত্তা অসন্তমপ্পণীতং সিযা. উপচাৰেন ৱা নত্থি এত্থ সন্ততাতি যোজনা. যথা উপচাৰক্খণে নীৱৰণৱিগমেন, অঙ্গপাতুভাৱেন চ পৰেসং সন্ততা হোতি, ন এৱমিমস্স. অযং পন আদিসমন্না…পে… পণীতো চাতি যোজনা. কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিকে সন্ধাযাহ. অনাসিত্তকোতি উপসেচনেন ন আসিত্তকো. তেনাহ ‘‘ওজৱন্তো’’তি, ওজৱন্তসদিসোতি অত্থো. মধূৰোতি ইট্ঠো, চেতসিকসুখপটিলাভসংৱত্তনং তিকচতুক্কজ্ঝানৱসেন, উপেক্খায ৱা সন্তভাৱেন সুখগতিকত্তা সব্বেসম্পি ৱসেন ৱেদিতব্বং. ঝানসমুট্ঠানপণীতৰূপফুট্ঠসৰীৰতাৱসেন পন কাযিকসুখপটিলাভসংৱত্তনং দট্ঠব্বং, তঞ্চ খো ঝানতো ৱুট্ঠিতকালে. ইমস্মিং পক্খে ‘‘অপ্পিতপ্পিতক্খণে’’তি ইদং হেতুম্হি ভুম্মৱচনং দট্ঠব্বং. অৱিক্খম্ভিতেতি ঝানেন সকসন্তানতো অনীহটে অপ্পহীনে. অকোসল্লসম্ভূতেতি অকোসল্লং ৱুচ্চতি অৱিজ্জা, ততো সম্ভূতে. অৱিজ্জাপুব্বঙ্গমা হি সব্বে পাপধম্মা. খণেনেৱাতি অত্তনো পৱত্তিক্খণেনেৱ. অন্তৰধাপেতীতি এত্থ অন্তৰধাপনং ৱিনাসনং, তং পন ঝানকত্তুকস্স ইধাধিপ্পেতত্তা পৰিযুট্ঠানপ্পহানং হোতীতি আহ ‘‘ৱিক্খম্ভেতী’’তি. ৱূপসমেতীতি ৱিসেসেন উপসমেতি. ৱিসেসেন উপসমনং পন সম্মদেৱ উপসমনং হোতীতি আহ ‘‘সুট্ঠু উপসমেতী’’তি.

ননু চ অঞ্ঞোপি সমাধি অত্তনো পৱত্তিক্খণেনেৱ পটিপক্খধম্মে অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতি, অথ কস্মা অযমেৱ সমাধি এৱং ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তোতি? পুব্বভাগতো পট্ঠায নানাৱিতক্কৱূপসমসব্ভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘আনাপানস্সতি ভাৱেতব্বা ৱিতক্কুপচ্ছেদাযা’’তি (অ. নি. ৯.১; উদা. ৩১). অপিচ তিক্খপঞ্ঞস্স ঞাণুত্তৰস্সেতং কম্মট্ঠানং, ঞাণুত্তৰস্স চ কিলেসপ্পহানং ইতৰেহি সাতিসযং, যথা সদ্ধাধিমুত্তেহি দিট্ঠিপ্পত্তস্স. তস্মা ইমং ৱিসেসং সন্ধায ‘‘ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতী’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা নিমিত্তপাতুভাৱে সতি খণেনেৱ অঙ্গপাতুভাৱসব্ভাৱতো অযমেৱ সমাধি ‘‘ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতী’’তি ৱুত্তো. যথা তং মহতো অকালমেঘস্স উট্ঠিতস্স ধাৰানিপাতে খণেনেৱ পথৱিযং ৰজোজল্লস্স ৱূপসমো. তেনাহ – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাঅকালমেঘো উট্ঠিতো’’তিআদি (সং. নি. ৫.৯৮৫; পাৰা. ১৬৫). সাসনিকস্স ঝানভাৱনা যেভুয্যেন নিব্বেধভাগিযাৱ হোতীতি আহ ‘‘নিব্বেধভাগিযত্তা’’তি. বুদ্ধানং পন একংসেন নিব্বেধভাগিযাৱ হোতি. ইমমেৱ হি কম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা সব্বেপি সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি. অৰিযমগ্গস্স পাদকভূতো অযং সমাধি অনুক্কমেন ৱড্ঢিত্ৱা অৰিযমগ্গভাৱং উপগতো ৱিয হোতীতি আহ ‘‘অনুপুব্বেন অৰিযমগ্গৱুদ্ধিপ্পত্তো’’তি.

অযং পনত্থো ৱিৰাগনিৰোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনানং ৱসেন সম্মদেৱ যুজ্জতি. হেট্ঠা পপঞ্চৱসেন ৱুত্তমত্থং সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো’’তি আহ, পিণ্ডত্থোতি ৱুত্তং হোতি.

২১৭. তমত্থন্তি তং ‘‘কথং ভাৱিতো’’তিআদিনা পুচ্ছাৱসেন সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং. ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৯০; ম. নি. ১.২৯১; অ. নি. ৩.৬১) ইধ-সদ্দো লোকং উপাদায ৱুত্তো, ‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৬৯) ওকাসং, ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) পদপূৰণমত্তং, ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৭৩) পন সাসনং, ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খূ’’তি ইধাপি সাসনমেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৱে, ইমস্মিং সাসনে ভিক্খূ’’তি ৱত্ৱা তমত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সব্বপ্পকাৰআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকস্সাতি সব্বপ্পকাৰগ্গহণং সোড়স পকাৰে সন্ধায. তে হি ইমস্মিংযেৱ সাসনে. বাহিৰকা হি জানন্তা আদিতো চতুপ্পকাৰমেৱ জানন্তি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞসাসনস্স তথাভাৱপটিসেধনো’’তি, যথাৱুত্তস্স পুগ্গলস্স নিস্সযভাৱপটিসেধনোতি অত্থো. এতেন ‘‘ইধ ভিক্খৱে’’তি ইদং অন্তোগধেৱসদ্দন্তি দস্সেতি. সন্তি হি একপদানিপি সাৱধাৰণানি যথা ‘‘ৱাযুভক্খো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো’’তিআদি. পৰিপুণ্ণসমণকৰণধম্মো হি সো, যো সব্বপ্পকাৰআনাপানস্সতিসমাধিনিব্বত্তকো. পৰপ্পৱাদাতি পৰেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং নানপ্পকাৰা ৱাদা তিত্থাযতনানি.

অৰঞ্ঞাদিকস্সেৱ ভাৱনানুৰূপসেনাসনতং দস্সেতুং ‘‘ইমস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. দুদ্দমো দমথং অনুপগতো গোণো কূটগোণো. যথা থনেহি সব্বসো খীৰং ন পগ্ঘৰতি, এৱং দোহপটিবন্ধিনী কূটধেনু. ৰূপসদ্দাদিকে পটিচ্চ উপ্পজ্জনকো অস্সাদো ৰূপাৰম্মণাদিৰসো. পুব্বে আচিণ্ণাৰম্মণন্তি পব্বজ্জতো পুব্বে, অনাদিমতি ৱা সংসাৰে পৰিচিতাৰম্মণং.

নিবন্ধেয্যাতি বন্ধেয্য. সতিযাতি সম্মদেৱ কম্মট্ঠানসল্লক্খণসম্পৱত্তায সতিযা. আৰম্মণেতি কম্মট্ঠানাৰম্মণে. দড়্হন্তি থিৰং, যথা সতোকাৰিস্স উপচাৰপ্পনাভেদো সমাধি ইজ্ঝতি, তথা থামগতং কত্ৱাতি অত্থো.

ৱিসেসাধিগমদিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰপদট্ঠানন্তি সব্বেসং বুদ্ধানং, একচ্চানং পচ্চেকবুদ্ধানং, বুদ্ধসাৱকানঞ্চ ৱিসেসাধিগমস্স চেৱ অঞ্ঞকম্মট্ঠানেন অধিগতৱিসেসানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰস্স চ পদট্ঠানভূতং.

ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযো ৱিয ভগৱা যোগীনং অনুৰূপনিৱাসট্ঠানুপদিসনতো.

ভিক্খু দীপিসদিসো অৰঞ্ঞে একিকো ৱিহৰিত্ৱা পটিপক্খনিম্মথনেন ইচ্ছিতত্থসাধনতো. ফলমুত্তমন্তি সামঞ্ঞফলমাহ. পৰক্কমজৱযোগ্গভূমিন্তি ভাৱনুস্সাহজৱস্স যোগ্গকৰণভূমিভূতং.

২১৮. এৱং ৱুত্তলক্খণেসূতি অভিধম্মপৰিযাযেন (ৱিভ. ৫৩০), সুত্তন্তপৰিযাযেন চ ৱুত্তলক্খণেসু. ৰুক্খসমীপন্তি ‘‘যাৱতা মজ্ঝন্হিকে কালে সমন্তা ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূলন্তি ৱুচ্চতী’’তি এৱং ৱুত্তং ৰুক্খস্স সমীপট্ঠানং. অৱসেসসত্তৱিধসেনাসনন্তি পব্বতং কন্দৰং গিৰিগুহং সুসানং ৱনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জন্তি এৱং ৱুত্তং.

উতুত্তযানুকূলং ধাতুচৰিযানুকূলন্তি গিম্হাদিউতুত্তযস্স, সেম্হাদিধাতুত্তযস্স, মোহাদিচৰিযত্তযস্স চ অনুকূলং. তথা হি গিম্হকালে চ অৰঞ্ঞং অনুকূলং, হেমন্তে ৰুক্খমূলং, ৱস্সকালে সুঞ্ঞাগাৰং, সেম্হধাতুকস্স সেম্হপকতিকস্স অৰঞ্ঞং, পিত্তধাতুকস্স ৰুক্খমূলং, ৱাতধাতুকস্স সুঞ্ঞাগাৰং অনুকূলং, মোহচৰিতস্স অৰঞ্ঞং, দোসচৰিতস্স ৰুক্খমূলং, ৰাগচৰিতস্স সুঞ্ঞাগাৰং অনুকূলং. অলীনানুদ্ধচ্চপক্খিকন্তি অসঙ্কোচাৱিক্খেপপক্খিকং. সযনঞ্হি কোসজ্জপক্খিকং, ঠানচঙ্কমনানি উদ্ধচ্চপক্খিকানি, ন এৱং নিসজ্জা. ততো এৱস্স সন্ততা. নিসজ্জায দড়্হভাৱং পল্লঙ্কাভুজনেন, অস্সাসপস্সাসানং পৱত্তনসুখতং উপৰিমকাযস্স উজুকট্ঠপনেন, আৰম্মণপৰিগ্গহূপাযং পৰিমুখং সতিযা ঠপনেন দস্সেন্তো. ঊৰুবদ্ধাসনন্তি ঊৰূনমধোবন্ধনৱসেন নিসজ্জা. হেট্ঠিমকাযস্স অনুজুকং ঠপনং নিসজ্জা-ৱচনেনেৱ বোধিতন্তি ‘‘উজুং কায’’ন্তি এত্থ কায-সদ্দো উপৰিমকাযৱিসযোতি আহ ‘‘উপৰিমসৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা’’তি. তং পন উজুকট্ঠপনং সৰূপতো, পযোজনতো চ দস্সেতুং ‘‘অট্ঠাৰসা’’তিআদি ৱুত্তং. ন পণমন্তীতি ন ওনমন্তি. ন পৰিপততীতি ন ৱিগচ্ছতি ৱীথিং ন ৱিলঙ্ঘতি, ততো এৱ পুব্বেনাপৰং ৱিসেসুপ্পত্তিযা ৱুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. ইধ পৰি-সদ্দো অভি-সদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানাভিমুখ’’ন্তি, বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণতো নিৱাৰেত্ৱা কম্মট্ঠানংযেৱ পুৰক্খিত্ৱাতি অত্থো. পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো ‘‘পৰিণাযিকা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬) ৱিয. নিয্যানট্ঠো পটিপক্খতো নিগ্গমনট্ঠো. তস্মা পৰিগ্গহিতনিয্যানন্তি সব্বথা গহিতাসম্মোসং পৰিচ্চত্তসম্মোসং সতিং কত্ৱা, পৰমং সতিনেপক্কং উপট্ঠপেত্ৱাতি অত্থো.

২১৯. সতোৱাতি সতিযা সমন্নাগতো এৱ সৰন্তো এৱ অস্সসতি নাস্স কাচি সতিৱিৰহিতা অস্সাসপ্পৱত্তি হোতীতি অত্থো. সতো পস্সসতীতি এত্থাপি সতোৱ পস্সসতীতি এৱ-সদ্দো আনেত্ৱা ৱত্তব্বো. সতোকাৰীতি সতো এৱ হুত্ৱা, সতিযা এৱ ৱা কাতব্বস্স কত্তা, কৰণসীলো ৱা. যদি ‘‘সতোৱ অস্সসতি সতো পস্সসতী’’তি এতস্স ৱিভঙ্গে (ম. নি. ৩.১৪৮; সং. নি. ৫.৯৮৬; পাৰা. ১৬৫) ৱুত্তং, অথ কস্মা ‘‘অস্সসতি পস্সসতি’’চ্চেৱ অৱত্ৱা ‘‘সতোকাৰী’’তি ৱুত্তং? একৰসং দেসনং কাতুকামতায. পঠমচতুক্কে পদদ্ৱযমেৱ হি ৱত্তমানকালৱসেন আগতং, ইতৰানি অনাগতকালৱসেন. তস্মা একৰসং দেসনং কাতুকামতায সব্বত্থ (পটি. ম. ১.১৬৫ আদযো) ‘‘সতোকাৰি’’চ্চেৱ ৱুত্তং.

দীঘং অস্সাসৱসেনাতি দীঘঅস্সাসৱসেন ৱিভত্তিঅলোপং কত্ৱা নিদ্দেসো. দীঘন্তি ৱা ভগৱতা ৱুত্তঅস্সাসৱসেন. চিত্তস্স একগ্গতং অৱিক্খেপন্তি ৱিক্খেপস্স পটিপক্খভাৱতো ‘‘অৱিক্খেপো’’তি লদ্ধনামচিত্তস্স একগ্গভাৱং পজানতো. সতি উপট্ঠিতা হোতীতি আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠিতা হোতি. তায সতিযা তেন ঞাণেনাতি যথাৱুত্তায সতিযা, যথাৱুত্তেন চ ঞাণেন. ইদং ৱুত্ত হোতি – দীঘং অস্সাসং আৰম্মণভূতং অৱিক্খিত্তচিত্তস্স, অসম্মোহতো ৱা পজানন্তস্স তত্থ সতি উপট্ঠিতা এৱ হোতি, তং সম্পজানন্তস্স আৰম্মণকৰণৱসেন, অসম্মোহৱসেন ৱা সম্পজঞ্ঞং, তদধীনসতিসম্পজঞ্ঞেন তংসমঙ্গী যোগাৱচৰো সতোকাৰী নাম হোতীতি. পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেনাতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সী হুত্ৱা অস্সসনস্স ৱসেন. ‘‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সীঅস্সাসৱসেনা’’তি ৱা পাঠো. তস্স পটিনিস্সগ্গানুপস্সিনো অস্সাসা পটিনিস্সগ্গানুপস্সীঅস্সাসা, তেসং ৱসেনাতি অত্থো. ৱিনযনযেন অন্তো উট্ঠিতসসনং অস্সাসো, বহি উট্ঠিতসসনং পস্সাসো. সুত্তন্তনযেন পন বহি উট্ঠহিত্ৱাপি অন্তো সসনতো অস্সাসো, অন্তো উট্ঠহিত্ৱাপি বহি সসনতো পস্সাসো. অযমেৱ চ নযো –

‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো অজ্ঝত্তং ৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি, ‘‘পস্সাসাদিমজ্ঝপৰিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো বহিদ্ধা ৱিক্খেপগতেন চিত্তেন কাযোপি চিত্তম্পি সাৰদ্ধা চ হোন্তি ইঞ্জিতা চ ফন্দিতা চা’’তি (পটি. ম. ১.১৫৭) –

ইমায পাড়িযা সমেতি.

পঠমং অব্ভন্তৰৱাতো বহি নিক্খমতি, তস্মা পৱত্তিক্কমেন অস্সাসো পঠমং ৱুত্তোতি ৱদন্তি. তালুং আহচ্চ নিব্বাযতীতি তালুং আহচ্চ নিৰুজ্ঝতি. তেন কিৰ সম্পতিজাতো বালদাৰকো খিপিতং কৰোতি. এৱং তাৱাতিআদি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স নিগমনং. কেচি ‘‘এৱং তাৱাতি অনেন পৱত্তিক্কমেন অস্সাসো বহিনিক্খমনৱাতোতি গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো’’তি ৱদন্তি.

অদ্ধানৱসেনাতি কালদ্ধানৱসেন. অযং হি অদ্ধান-সদ্দো কালস্স, দেসস্স চ ৱাচকো. তত্থ দেসদ্ধানং উদাহৰণভাৱেন দস্সেত্ৱা কালদ্ধানৱসেন অস্সাসপস্সাসানং দীঘৰস্সতং ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ওকাসদ্ধানন্তি ওকাসভূতং অদ্ধানং. ফৰিত্ৱাতি ব্যাপেত্ৱা. চুণ্ণৱিচুণ্ণাপি অনেককলাপভাৱেন. দীঘং অদ্ধানন্তি দীঘং পদেসং. তস্মাতি সণিকং পৱত্তিযা দীঘসন্তানতায ‘‘দীঘা’’তি ৱুচ্চন্তি. এত্থ চ হত্থিআদিসৰীৰে, সুনখাদিসৰীৰে চ অস্সাসপস্সাসানং দেসদ্ধানৱিসিট্ঠেন কালদ্ধানৱসেনেৱ দীঘৰস্সতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘সণিকং পূৰেত্ৱা সণিকমেৱ নিক্খমন্তি’’, ‘‘সীঘং পূৰেত্ৱা সীঘমেৱ নিক্খমন্তী’’তি চ ৱচনতো. মনুস্সেসূতি সমানপ্পমাণেসুপি মনুস্সসৰীৰেসু. দীঘং অস্সসন্তীতি দীঘং অস্সাসপ্পবন্ধং পৱত্তেন্তীতি অত্থো. পস্সসন্তীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সুনখসসাদযো ৱিয ৰস্সং অস্সসন্তি চ পস্সসন্তি চাতি যোজনা. ইদং পন দীঘং, ৰস্সঞ্চ অস্সসনং, পস্সসনঞ্চ তেসং সত্তানং সৰীৰসভাৱোতি দট্ঠব্বং. তেসন্তি সত্তানং. তেতি অস্সাসপস্সাসা. ইত্তৰমদ্ধানন্তি অপ্পকং কালং.

নৱহাকাৰেহীতি ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স পুব্বেনাপৰং অলদ্ধৱিসেসস্স কেৱলং অদ্ধানৱসেন আদিতো ৱুত্তা তযো আকাৰা, তে চ খো একচ্চো অস্সাসং সুট্ঠু সল্লক্খেতি, একচ্চো পস্সাসং, একচ্চো তদুভযন্তি ইমেসং তিণ্ণং পুগ্গলানং ৱসেন. কেচি পন ‘‘অস্সসতিপি পস্সসতিপীতি একজ্ঝং ৱচনং ভাৱনায নিৰন্তৰং পৱত্তিদস্সনত্থ’’ন্তি ৱদন্তি. ছন্দৱসেন পুব্বে ৱিয তযো, তথা পামোজ্জৱসেনাতি ইমেহি নৱহাকাৰেহি.

কামং চেত্থ একস্স পুগ্গলস্স তযো এৱ আকাৰা লব্ভন্তি, তন্তিৱসেন পন সব্বেসং পাড়িআৰুড়্হত্তা, তেসং ৱসেন পৰিকম্মস্স কাতব্বত্তা চ ‘‘তত্ৰাযং ভিক্খু নৱহাকাৰেহী’’তি ৱুত্তং. এৱং পজানতোতি এৱং যথাৱুত্তেহি আকাৰেহি অস্সাসপস্সাসে পজানতো, তত্থ মনসিকাৰং পৱত্তেন্তস্স. একেনাকাৰেনাতি দীঘং অস্সাসাদীসু চতূসু আকাৰেসু একেন আকাৰেন, নৱসু তীসু ৱা একেন. তথা হি ৱক্খতি –

‘‘দীঘো ৰস্সো চ অস্সাসো, পস্সাসোপি চ তাদিসো;

চত্তাৰো ৱণ্ণা ৱত্তন্তি, নাসিকগ্গে ৱ ভিক্খুনো’’তি.

অযং ভাৱনা অস্সাসপস্সাসকাযানুপস্সনাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনা সম্পজ্জতী’’তি.

ইদানি পাড়িৱসেনেৱ তে নৱ আকাৰে, ভাৱনাৱিধিঞ্চ দস্সেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কথং পজানাতীতি পজাননৱিধিং কথেতুকম্যতায পুচ্ছতি. দীঘং অস্সাসন্তি ৱুত্তলক্খণং দীঘং অস্সাসং. অদ্ধানসঙ্খাতেতি ‘‘অদ্ধান’’ন্তি সঙ্খং গতে দীঘে কালে, দীঘং খণন্তি অত্থো. কোট্ঠাসপৰিযাযো ৱা সঙ্খাত-সদ্দো ‘‘থেয্যসঙ্খাত’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৯১) ৱিয, তস্মা অদ্ধানসঙ্খাতেতি অদ্ধানকোট্ঠাসে, দেসভাগেতি অত্থো. ছন্দো উপ্পজ্জতীতি ভাৱনায পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং আৱহন্তিযা লদ্ধস্সাদত্তা তত্থ সাতিসযো কত্তুকামতালক্খণো কুসলচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি. ছন্দৱসেনাতি তথাপৱত্তছন্দস্স ৱসেন সৱিসেসং ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স কম্মট্ঠানং ৱুদ্ধিং ফাতিং গমেন্তস্স. ততো সুখুমতৰন্তি যথাৱুত্তছন্দপ্পৱত্তিযা পুৰিমতো সুখুমতৰং. ভাৱনাবলেন হি পটিপ্পস্সদ্ধদৰথপৰিড়াহতায কাযস্স অস্সাসপস্সাসা সুখুমতৰা হুত্ৱা পৱত্তন্তি. পামোজ্জং উপ্পজ্জতীতি অস্সাসপস্সাসানং সুখুমতৰভাৱেন আৰম্মণস্স সন্ততৰতায, কম্মট্ঠানস্স চ ৱীথিপটিপন্নতায ভাৱনাচিত্তসহগতো পমোদো খুদ্দিকাদিভেদা তৰুণপীতি উপ্পজ্জতি. চিত্তং ৱিৱত্ততীতি অনুক্কমেন অস্সাসপস্সাসানং অতিৱিয সুখুমতৰভাৱপ্পত্তিযা অনুপট্ঠহনে ৱিচেতব্বাকাৰপ্পত্তেহি চিত্তং ৱিনিৱত্ততীতি কেচি. ভাৱনাবলেন পন সুখুমতৰভাৱপ্পত্তেসু অস্সাসপস্সাসেসু তত্থ পটিভাগনিমিত্তে উপ্পন্নে পকতিঅস্সাসপস্সাসতো চিত্তং নিৱত্ততি. উপেক্খা সণ্ঠাতীতি তস্মিং পটিভাগনিমিত্তে উপচাৰপ্পনাভেদে সমাধিম্হি উপ্পন্নে পুন ঝাননিব্বত্তনত্থং ব্যাপাৰাভাৱতো অজ্ঝুপেক্খনং হোতীতি. সা পনাযং উপেক্খা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাতি ৱেদিতব্বা.

ইমেহি নৱহি আকাৰেহীতি ইমেহি যথাৱুত্তেহি নৱহি পকাৰেহি পৱত্তা. দীঘং অস্সাসপস্সাসা কাযোতি দীঘাকাৰা অস্সাসপস্সাসা চুণ্ণৱিচুণ্ণাপি সমূহট্ঠেন কাযো. অস্সাসপস্সাসে নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তম্পেত্থ অস্সাসপস্সাসসমঞ্ঞমেৱ ৱুত্তং. উপট্ঠানং সতীতি আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতীতি সতি উপট্ঠানং নাম. অনুপস্সনা ঞাণন্তি সমথৱসেন নিমিত্তস্স অনুপস্সনা, ৱিপস্সনাৱসেন অস্সাসপস্সাসে, তন্নিস্সযঞ্চ কাযং ‘‘ৰূপ’’ন্তি, চিত্তং তংসম্পযুত্তধম্মে চ ‘‘অৰূপ’’ন্তি ৱৱত্থপেত্ৱা নামৰূপস্স অনুপস্সনা চ ঞাণং, তত্থ যথাভূতাৱবোধো. কাযো উপট্ঠানন্তি সো কাযো আৰম্মণকৰণৱসেন উপগন্ত্ৱা সতি এত্থ তিট্ঠতীতি উপট্ঠানং নাম. এত্থ চ ‘‘কাযো উপট্ঠান’’ন্তি ইমিনা ইতৰকাযস্সাপি সঙ্গহো হোতি যথাৱুত্তসম্মসনচাৰস্সাপি ইধ ইচ্ছিতত্তা. নো সতীতি সো কাযো সতি নাম ন হোতি. সতি উপট্ঠানঞ্চেৱ সতি চ সৰণট্ঠেন, উপতিট্ঠনট্ঠেন চ. তায সতিযাতি যথাৱুত্তায সতিযা. তেন ঞাণেনাতি যথাৱুত্তেনেৱ ঞাণেন. তং কাযন্তি তং অস্সাসপস্সাসকাযঞ্চেৱ তন্নিস্সযৰূপকাযঞ্চ. অনুপস্সতীতি ঝানসম্পযুত্তঞাণেন চেৱ ৱিপস্সনাঞাণেন চ অনু অনু পস্সতি. তেন ৱুচ্চতি কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনাতি তেন অনুপস্সনেন যথাৱুত্তে কাযে অযং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনাতি ৱুচ্চতি.

ইদং ৱুত্তং হোতি – যা অযং যথাৱুত্তে অস্সাসপস্সাসকাযে, তস্স নিস্সযভূতে কৰজকাযে চ কাযস্সেৱ অনুপস্সনা অনুদকভূতায মৰীচিযা উদকানুপস্সনা ৱিয ন অনিচ্চাদিসভাৱে কাযে নিচ্চাদিভাৱানুপস্সনা, অথ খো যথাৰহং অনিচ্চদুক্খানত্তাসুভভাৱস্সেৱানুপস্সনা. অথ ৱা কাযে ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱা গহেতব্বস্স কস্সচি অভাৱতো তাদিসং অননুপস্সিত্ৱা কাযমত্তস্সেৱ অনুপস্সনা কাযানুপস্সনা, তায কাযানুপস্সনায সম্পযুত্তা সতিযেৱ উপট্ঠানং সতিপট্ঠানং, তস্স ভাৱনা ৱড্ঢনা কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানভাৱনাতি.

এস নযোতি ‘‘নৱহি আকাৰেহী’’তিআদিনা ৱুত্তৱিধিং ৰস্স-পদে অতিদিসতি. এত্থাতি এতস্মিং যথাদস্সিতে ‘‘কথং দীঘং অস্সসন্তো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৪৮; সং. নি. ৫.৯৮৬; পাৰা. ১৬৫) আগতে পাড়িনযে. ইধাতি ইমস্মিং ৰস্সপদৱসেন আগতে পাড়িনযে.

অযন্তি যোগাৱচৰো. অদ্ধানৱসেনাতি দীঘকালৱসেন. ইত্তৰৱসেনাতি পৰিত্তকালৱসেন. ইমেহি আকাৰেহীতি ইমেহি নৱহি আকাৰেহি.

তাদিসোতি দীঘো, ৰস্সো চ. চত্তাৰো ৱণ্ণাতি চত্তাৰো আকাৰা, তে চ দীঘাদযো এৱ. নাসিকগ্গে ৱ ভিক্খুনোতি গাথাবন্ধসুখত্থং ৰস্সং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘নাসিকগ্গে ৱা’’তি, ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন উত্তৰোট্ঠং সঙ্গণ্হাতি.