২. ধম্মানুস্সতিকথাৱণ্ণনা
১৪৬. ধম্মানুস্সতিন্তি এত্থ পদত্থো, সভাৱত্থো চ আদিতো ৱুত্তোযেৱাতি তং অনামসিত্ৱা ভাৱনাৱিধানমেৱ দস্সেতুং ‘‘ধম্মানুস্সতিং ভাৱেতুকামেনাপী’’তিআদি আৰদ্ধং. কস্মা পনেত্থ বুদ্ধানুস্সতিযং ৱিয ‘‘অৱেচ্চপ্পসাদসমন্নাগতেনা’’তি ন ৱুত্তং. ননু এতা পটিপাটিযা ছ অনুস্সতিযো অৰিযসাৱকানং ৱসেন দেসনং আৰুড়্হাতি? সচ্চমেতং, এৱং সন্তেপি ‘‘পৰিসুদ্ধসীলাদিগুণানং পুথুজ্জনানম্পি ইজ্ঝন্তী’’তি দস্সনত্থং ‘‘অৱেচ্চপ্পসাদসমন্নাগতেনা’’তি ইধ ন ৱুত্তং, অৰিযসাৱকানং পন সুখেন ইজ্ঝন্তীতি. তথাপি পাড়িযং আগতত্তা চ বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং, অযঞ্চ ৱিচাৰো পৰতো আগমিস্সতেৱ.
১৪৭. পৰিযত্তিধম্মোপীতি পি-সদ্দেন লোকুত্তৰধম্মং সম্পিণ্ডেতি. ইতৰেসূতি সন্দিট্ঠিকাদিপদেসু. লোকুত্তৰধম্মোৱাতি অৱধাৰণং নিপ্পৰিযাযেন সন্দিট্ঠিকাদিঅত্থং সন্ধায ৱুত্তং, পৰিযাযতো পনেতে পৰিযত্তিধম্মেপি সম্ভৱন্তেৱ. তথা হি পৰিযত্তিধম্মো বহুস্সুতেন আগতাগমেন পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতেন পঞ্ঞৱতা আদিকল্যাণতাদিৱিসেসতো সযং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. আচৰিযপযিৰুপাসনায ৱিনা ন লব্ভাতি চে? লোকুত্তৰধম্মেপি সমানে কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেনেৱ সিজ্ঝনতো, তথা সত্থুসন্দস্সনেপি. ‘‘সন্দিট্ঠিযা জযতী’’তি অযং পনত্থো তিত্থিযনিম্মদ্দনে নিপ্পৰিযাযতোৱ লব্ভতি, কিলেসজযে পৰিযাযতো পৰম্পৰাহেতুভাৱতো. ‘‘সন্দিট্ঠং অৰহতী’’তি অযম্পি অত্থো লব্ভতেৱ, সব্বসো সংকিলেসধম্মানং পহানং, ৱোদানধম্মানং পৰিব্ৰূহনঞ্চ উদ্দিস্স পৱত্তত্তা. অযঞ্চ অত্থো ‘‘যে খো ত্ৱং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা সৰাগায সংৱত্তন্তি নো ৱিৰাগায, সঞ্ঞোগায সংৱত্তন্তি নো ৱিসঞ্ঞোগায, সউপাদানায সংৱত্তন্তি নো অনুপাদানায. একংসেন, গোতমি, ধাৰেয্যাসি ‘নেসো ধম্মো, নেসো ৱিনযো, নেতং সত্থুসাসন’’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪০৬; অ. নি. ৮.৫৩), ‘‘ধম্মাপি ৱো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা, পগেৱ অধম্মা’’তি (ম. নি. ১.২৪০) চ এৱমাদীহি সুত্তপদেহি ৱিভাৱেতব্বো. অকালিকাধিগমুপাযতায অকালিকো. ৱিজ্জমানতাপৰিসুদ্ধতাহি এহিপস্সৱিধিং অৰহতীতি এহিপস্সিকো. ততো এৱ ৱট্টদুক্খনিত্থৰণত্থিকেহি অত্তনো চিত্তে উপনযনং, চিত্তস্স ৱা তত্থ উপনযনং অৰহতীতি ওপনেয্যিকো. ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা পৰিচযেন সম্মদেৱ অত্থৱেদং, ধম্মৱেদঞ্চ লভন্তেহি পচ্চত্তং ৱেদিতব্বো ৱিঞ্ঞূহীতি. এৱং সন্দিট্ঠিকাদিপদেসু পৰিযত্তিধম্মম্পি পক্খিপিত্ৱা মনসিকাৰো যুজ্জতেৱ.
সাতি গাথা. সমন্তভদ্ৰকত্তাতি সব্বভাগেহি সুন্দৰত্তা. ধম্মস্সাতি সাসনধম্মস্স. কিঞ্চাপি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নাম পৰমত্থতো কোচি নত্থি, যেসু পন অৱযৱেসু সমুদাযৰূপেন অৱেক্খিতেসু ‘‘গাথা’’তি সমঞ্ঞা, তং ততো ভিন্নং ৱিয কত্ৱা সংসামিৱোহাৰং আৰোপেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘পঠমেন পাদেন আদিকল্যাণা’’তিআদিমাহ. ‘‘একানুসন্ধিক’’ন্তি ইদং নাতিবহুৱিভাগং যথানুসন্ধিনা একানুসন্ধিকং সন্ধায ৱুত্তং, ইতৰস্স পন তেনেৱ দেসেতব্বধম্মৱিভাগেন আদিমজ্ঝপৰিযোসানভাগা লব্ভন্তীতি. নিদানেনাতি কালদেসদেসকপৰিসাদিঅপদিসনলক্খণেন নিদানগন্থেন. নিগমনেনাতি ‘‘ইদমৱোচা’’তিআদিকেন (সং. নি. ১.২৪৯), ‘‘ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭) ৱা যথাৱুত্তত্থনিগমনেন.
অযং কথা ৱিসেসতো সুত্তপিটকসংৱণ্ণনাতি কত্ৱা সুত্তপিটকৱসেন ধম্মস্স আদিকল্যাণাদিকং দস্সেত্ৱা ইদানি সুত্তপিটকৱিনযপিটকানং ৱসেন তং দস্সেতুং ‘‘সনিদানসউপ্পত্তিকত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সনিদানসউপ্পত্তিকত্তাতি যথাৱুত্তনিদানেন সনিদানতায, সঅট্ঠুপ্পত্তিকতায চ. ৱেনেয্যানং অনুৰূপতোতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা, ধম্মদেসনায চ তংতংসিক্খাপদভাৱেন পঞ্ঞাপিযমানস্স ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং পৱত্তিযমানস্স অনুৰূপতো. অত্থস্সাতি দেসিযমানস্স চ সীলাদিঅত্থস্স. ‘‘তং কিস্স হেতু (সং. নি. ১.২৪৯)? সেয্যথাপি, ভিক্খৱে’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৯৫) তত্থ তত্থ হেতূপমাগহণেন হেতুদাহৰণযুত্ততো.
এৱং সুত্তৱিনযৱসেন পৰিযত্তিধম্মস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণতং দস্সেত্ৱা ইদানি তীণি পিটকানি একজ্ঝং গহেত্ৱা তং দস্সেতুং ‘‘সকলোপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সাসনধম্মোতি –
‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা;
সচিত্তপৰিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) –
এৱং ৱুত্তস্স সত্থুসাসনস্স পকাসকো পৰিযত্তিধম্মো. সীলেন আদিকল্যাণো সীলমূলকত্তা সাসনস্স. সমথাদীহি মজ্ঝেকল্যাণো তেসং সাসনসম্পত্তিযা ৱেমজ্ঝভাৱতো. নিব্বানেন পৰিযোসানকল্যাণো তদধিগমতো উত্তৰিকৰণীযাভাৱতো. সাসনে সম্মাপটিপত্তি নাম পঞ্ঞায হোতি, তস্সা চ সীলং, সমাধি চ মূলন্তি আহ ‘‘সীলসমাধীহি আদিকল্যাণো’’তি. পঞ্ঞা পন অনুবোধপটিৱেধৱসেন দুৱিধাতি তদুভযম্পি গণ্হন্তো ‘‘ৱিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো’’তি আহ. তস্স নিপ্ফত্তি ফলং, কিচ্চং নিব্বানসচ্ছিকিৰিযা, ততো পৰং কত্তব্বং নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ফলনিব্বানেহি পৰিযোসানকল্যাণো’’তি. ফলগ্গহণেন ৱা সউপাদিসেসনিব্বানমাহ, ইতৰেন ইতৰং, তদুভযঞ্চ সাসনসম্পত্তিযা ওসানন্তি আহ ‘‘ফলনিব্বানেহি পৰিযোসানকল্যাণো’’তি.
বুদ্ধস্স সুবোধিতা সম্মাসম্বুদ্ধতা, তায আদিকল্যাণো তপ্পভৱত্তা. সব্বসো সংকিলেসপ্পহানং ৱোদানং, পাৰিপূৰী চ ধম্মসুধম্মতা, তায মজ্ঝেকল্যাণো তংসৰীৰত্তা. সত্থাৰা যথানুসিট্ঠং তথা পটিপত্তি সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তি, তায পৰিযোসানকল্যাণো, তায সাসনস্স লোকে সুপ্পতিট্ঠিতভাৱতো. তন্তি সাসনধম্মং. তথত্তাযাতি যথত্তায ভগৱতা ধম্মো দেসিতো, তথত্তায তথভাৱায. সো পন অভিসম্বোধি পচ্চেকবোধি সাৱকবোধীতি তিৱিধো, ইতো অঞ্ঞথা নিব্বানাধিগমস্স অভাৱতো. তত্থ সব্বগুণেহি অগ্গভাৱতো, ইতৰবোধিদ্ৱযমূলতায চ পঠমায বোধিযা আদিকল্যাণতা, গুণেহি ৱেমজ্ঝভাৱতো দুতিযায মজ্ঝেকল্যাণতা, তদুভযাৱৰতায, তদোসানতায চ সাসনধম্মস্স ততিযায পৰিযোসানকল্যাণতা ৱুত্তা.
এসোতি সাসনধম্মো. নীৱৰণৱিক্খম্ভনতোতি ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা সদ্ধম্মং সুণন্তস্স নীৱৰণানং ৱিক্খম্ভনসম্ভৱতো. ৱুত্তং হেতং –
‘‘যথা যথাৱুসো, ভিক্খুনো সত্থা ৱা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতৰো ৱা গৰুট্ঠানিযো সব্ৰহ্মচাৰী, তথা তথা সো তত্থ লভতি অত্থৱেদং লভতি ধম্মৱেদ’’ন্তি (অ. নি. ৫.২৬).
‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে অৰিযসাৱকো ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, পঞ্চস্স নীৱৰণানি তস্মিং সমযে পহীনানি হোন্তী’’তি (সং. নি. ৫.২১৯) –
চ আদি. সমথৱিপস্সনাসুখাৱহনতোতি সমথসুখস্স চ ৱিপস্সনাসুখস্স চ সম্পাদনতো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘সো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখ’’ন্তিআদি (দী. নি. ১.২৭৯; ম. নি. ২.১৩৮).
তথা –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানতং;
অমানুসী ৰতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো’’তি চ. (ধ. প. ৩৭৪, ৩৭৩);
তথাপটিপন্নোতি যথা সমথৱিপস্সনাসুখং আৱহতি, যথা ৱা সত্থাৰা অনুসিট্ঠং, তথা পটিপন্নো সাসনধম্মো. তাদিভাৱাৱহনতোতি ছড়ঙ্গুপেক্খাৱসেন ইট্ঠাদীসু তাদিভাৱস্স লোকধম্মেহি অনুপলেপস্স আৱহনতো. এস ভগৱা ৱুত্তনযেন তিৱিধকল্যাণং ধম্মং দেসেন্তো যং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং, মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ পকাসেতি, তং যথানুৰূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনন্তি যোজনা.
তত্থ অৱিসেসেন তিস্সো সিক্খা, সকলো চ তন্তিধম্মো সাসনব্ৰহ্মচৰিযং. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘কতমেসানং খো, ভন্তে, বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ব্ৰহ্মচৰিযং নচিৰট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদি (পাৰা. ১৮). সব্বসিক্খানং মণ্ডভূতসিক্খত্তযসঙ্গহিতো অৰিযমগ্গো মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীয’’ন্তি (মহাৱ. ২৩; সং. নি. ৫.১৮৬). যথানুৰূপন্তি যথাৰহং. সিক্খত্তযসঙ্গহং হি সাসনব্ৰহ্মচৰিযং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অত্থসম্পত্তিযাতি সম্পন্নত্থতায. সম্পত্তিঅত্থো হি ইধ সহ-সদ্দো. ইতৰং পন যথাৱুত্তেনত্থেন সাত্থং, সব্যঞ্জনঞ্চ. যে পনেত্থ ‘‘ৱচনসভাৱং সাত্থং, অত্থসভাৱং সব্যঞ্জন’’ন্তি ৱিভজিত্ৱা ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং, তথা ৱিভত্তস্স পৰিযত্তিধম্মস্স অভাৱতো. সদ্দত্থা হি অভিন্নৰূপা ৱিয হুত্ৱা ৱিনিযোগং গচ্ছন্তি. তথা হি নেসং লোকিযামিস্সীভাৱং পটিজানন্তি. সতিপি ৱা ভেদে ‘‘সব্যঞ্জন’’ন্তি এত্থ যদি তুল্যযোগো অধিপ্পেতো ‘‘সপুত্তো আগতো’’তিআদীসু ৱিয, এৱং সতি ‘‘অত্থপটিসৰণা, ভিক্খৱে, হোথ, মা ব্যঞ্জনপটিসৰণা’’তি অত্থপ্পধানৱাদো বাধিতো সিযা, অথ ৱিজ্জমানতামত্তং ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু ৱিয ব্যঞ্জনসম্পত্তি অগ্গহিতা সিযা. তস্মা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো গহেতব্বো.
সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এত্থ নেত্তিনযেনাপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘সঙ্কাসন…পে… সব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ যদিপি নেত্তিযং ব্যঞ্জনমুখেন ব্যঞ্জনত্থগ্গহণং হোতীতি ‘‘অক্খৰং পদ’’ন্তিআদিনা (নেত্তি. ৪ দ্ৱাদসপদ) ব্যঞ্জনপদানি পঠমং উদ্দিট্ঠানি, ইধ পন পাড়িযং ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি আগতত্তা অত্থপদানিযেৱ পঠমং দস্সেতুং ‘‘সঙ্কাসনপকাসনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সঙ্খেপতো কাসনং দীপনং সঙ্কাসনং ‘‘মঞ্ঞমানো ভিক্খু বদ্ধো মাৰস্স, অমঞ্ঞমানো মুত্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬৪) ৱিয. তত্তকেন হি তেন ভিক্খুনা পটিৱিদ্ধং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৱা’’তিআদি. পঠমং কাসনং পকাসনং. আদিকম্মস্মিং হি অযং পসদ্দো ‘‘পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.২০) ৱিয. তিক্খিন্দ্ৰিযাপেক্খং চেতং পদদ্ৱযং উদ্দেসভাৱতো. তিক্খিন্দ্ৰিযো হি সঙ্খেপতো পঠমঞ্চ ৱুত্তমত্থং পটিপজ্জতি. সংখিত্তস্স ৱিত্থাৰৱচনং, সকিং ৱুত্তস্স পুন ৱচনঞ্চ ৱিৱৰণৱিভজনানি. যথা ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি সঙ্খেপতো সকিংযেৱ চ ৱুত্তস্স অত্থস্স ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১) ৱিত্থাৰতো ৱিৱৰণৱসেন, ৱিভজনৱসেন চ পুন ৱচনং. মজ্ঝিমিন্দ্ৰিযাপেক্খমেতং পদদ্ৱযং নিদ্দেসভাৱতো. ৱিৱটস্স ৱিত্থাৰতৰাভিধানং, ৱিভত্তস্স চ পকাৰেহি ঞাপনং ৱেনেয্যানং চিত্তপৰিতোসনং উত্তানীকৰণপঞ্ঞাপনানি. যথা ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ২) ৱিৱটৱিভত্তস্স অত্থস্স ‘‘কতমো তস্মিং সমযে ফস্সো? যো তস্মিং সমযে ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা’’তিআদিনা (ধ. স. ২) উত্তানীকিৰিযা, পঞ্ঞাপনা চ. মুদিন্দ্ৰিযাপেক্খমেতং পদদ্ৱযং পটিনিদ্দেসভাৱতো. ‘‘পঞ্ঞাপনপট্ঠপনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপকাসনঅত্থপদসমাযোগতো’’তিপি পাঠো.
কথং পনাযং পাঠৱিকপ্পো জাতোতি? ৱুচ্চতে – নেত্তিপাড়িযং আগতনযেন পুৰিমপাঠো. তত্থ হি –
‘‘সঙ্কাসনা পকাসনা,
ৱিৱৰণা ৱিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তি;
এতেহি ছহি পদেহি,
অত্থো কম্মঞ্চ নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি. (নেত্তি. ৪ দ্ৱাদসপদ) –
দেসনাহাৰযোজনায চ এতস্সেৱত্থস্স ‘‘সঙ্কাসনা পকাসনা’’তিআদিনা আগতং. পচ্ছিমো পন ‘‘পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতি ‘পস্সথা’তি চাহা’’তি (সং. নি. ২.২০) সুত্তে আগতনযেন ব্যঞ্জনমত্তকতো. এৱঞ্চ নেসং দ্ৱিন্নং পাঠানং ৱিসেসো, ন অত্থতো. তথা হি সঙ্খেপতো ‘‘পঠমং ঞাপনং পঞ্ঞাপনং, পঠমমেৱ ঠপনং পট্ঠপন’’ন্তি ইমানি পদানি সঙ্কাসনপকাসনপদেহি অত্থতো অৱিসিট্ঠানি. যঞ্চ পুৰিমপাঠে ছট্ঠং পদং ‘‘পকাৰতো ঞাপন’’ন্তি পঞ্ঞাপনং ৱুত্তং, তং দুতিযপাঠে পকাসনপদেন ‘‘নিব্বিসেসং পকাৰতো কাসন’’ন্তি কত্ৱা. যস্মা ঞাপনকাসনানি অত্থাৱভাসনসভাৱতায অভিন্নানি, সব্বেসঞ্চ ৱেনেয্যানং চিত্তস্স তোসনং, বুদ্ধিযা চ নিসানং যাথাৱতো ৱত্থুসভাৱাৱভাসনে জাযতীতি. এৱং অত্থপদৰূপত্তা পৰিযত্তিঅত্থস্স যথাৱুত্তছঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং সাসনং.
অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযাতি এত্থ উচ্চাৰণৱেলাযং অপৰিযোসিতে পদে ৱণ্ণো অক্খৰং. ‘‘একক্খৰং পদং অক্খৰ’’ন্তি একে ‘‘আ এৱং কিৰ ত’’ন্তিআদীসু আ-কাৰাদযো ৱিয. ‘‘ৱিসুদ্ধকৰণানং মনসা দেসনাৱাচায অক্খৰণতো অক্খৰ’’ন্তি অঞ্ঞে. ৱিভত্তিযন্তং অত্থঞাপনতো পদং. সঙ্খেপতো ৱুত্তং পদাভিহিতং অত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, ৱাক্যং. ‘‘কিৰিযাপদং অব্যযকাৰকৱিসেসনযুত্তং ৱাক্য’’ন্তি হি ৱদন্তি. পকাৰতো ৱাক্যৱিভাগো আকাৰো. আকাৰাভিহিতং নিব্বচনং নিৰুত্তি. নিব্বচনৱিত্থাৰো নিস্সেসুপদেসতো নিদ্দেসো. এতেসং অক্খৰাদীনং ব্যঞ্জনপদানং সম্পত্তিযা সম্পন্নতায সব্যঞ্জনং.
তত্ৰাযমস্স অত্থপদসমাযোগো, ব্যঞ্জনসম্পত্তি চ – অক্খৰেহি সঙ্কাসেতি, পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতি, আকাৰেহি ৱিভজতি, নিৰুত্তীহি উত্তানীকৰোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতি, তথা অক্খৰেহি উগ্ঘাটেত্ৱা পদেহি ৱিনেতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং, ব্যঞ্জনেহি ৱিপঞ্চেত্ৱা আকাৰেহি ৱিনেতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিৰুত্তীহি নেত্ৱা নিদ্দেসেহি ৱিনেতি নেয্যং. এৱঞ্চাযং ধম্মো উগ্ঘটিযমানো উগ্ঘটিতঞ্ঞুং ৱিনেতি, ৱিপঞ্চিযমানো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিয্যমানো নেয্যং. তত্থ উগ্ঘটনা আদি, ৱিপঞ্চনা মজ্ঝে, নযনমন্তে. এৱং তীসু কালেসু তিধা দেসিতো দোসত্তযৱিধমনো গুণত্তযাৱহো তিৱিধৱেনেয্যৱিনযনোতি. এৱম্পি তিৱিধকল্যাণোযং ধম্মো অত্থব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা ‘‘সাত্থো সব্যঞ্জনো’’তি ৱেদিতব্বো ‘‘পৰিপুণ্ণো, পৰিসুদ্ধো’’তি চ.
অত্থগম্ভীৰতাতিআদীসু অত্থো নাম তন্তিঅত্থো. ধম্মো তন্তি. পটিৱেধো তন্তিযা, তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৱবোধো. দেসনা মনসা ৱৱত্থাপিতায তন্তিযা দেসনা. তে পনেতে অত্থাদযো যস্মা সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাহা, অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. অথ ৱা অত্থো নাম হেতুফলং. ধম্মো হেতু. দেসনা পঞ্ঞত্তি, যথাধম্মং ধম্মাভিলাপো, অনুলোমপটিলোমসঙ্খেপৱিত্থাৰাদিৱসেন ৱা কথনং. পটিৱেধো অভিসমযো, অত্থানুৰূপং ধম্মেসু, ধম্মানুৰূপং অত্থেসু, পঞ্ঞত্তিপথানুৰূপং পঞ্ঞত্তীসু অৱবোধো, তেসং তেসং ৱা ধম্মানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো সলক্খণসঙ্খাতো অৱিপৰীতসভাৱো. তেপি চেতে অত্থাদযো যস্মা অনুপচিতকুসলসম্ভাৰেহি দুপ্পঞ্ঞেহি সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো দুক্খোগাহা, অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. তেসু পটিৱেধস্সাপি অত্থসন্নিস্সিতত্তা ৱুত্তং ‘‘অত্থগম্ভীৰতাপটিৱেধগম্ভীৰতাহি সাত্থ’’ন্তি অত্থগুণদীপনতো. তাসং ধম্মদেসনানং ব্যঞ্জনসন্নিস্সিতত্তা ৱুত্তং ‘‘ধম্মগম্ভীৰতাদেসনাগম্ভীৰতাহি সব্যঞ্জন’’ন্তি তাসং ব্যঞ্জনসম্পত্তিদীপনতো.
অত্থেসু পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. অত্থধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাসু পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদাতি ইমিস্সাপি পটিসম্ভিদায অত্থৱিসযত্তা আহ ‘‘অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৱিসযতো সাত্থ’’ন্তি, অত্থসম্পত্তিযা অসতি তদভাৱতো. ধম্মোতি তন্তি. নিৰুত্তীতি তন্তিপদানং নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱচনং. তত্থ পভেদগতানি ঞাণানি ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি আহ ‘‘ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাৱিসযতো সব্যঞ্জনন্তি, অসতি ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা তদভাৱতো. পৰিক্খকজনপ্পসাদকন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা পৰিক্খকজনানং কিংকুসলগৱেসীনং পসাদাৱহং, তস্মা সাত্থং. অত্থসম্পন্নন্তি ফলেন হেতুনো অনুমানং নদীপূৰেন ৱিয উপৰি ৱুট্ঠিপ্পৱত্তিযা. সাত্থকতা পনস্স পণ্ডিতৱেদনীযতায, সা পৰমগম্ভীৰসণ্হসুখুমভাৱতো ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘গম্ভীৰো দুদ্দসো’’তিআদি (মহাৱ. ৮). লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনন্তি যস্মা লোকিযজনস্স পসাদাৱহং, তস্মা সব্যঞ্জনং. লোকিযজনো হি ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা তুস্সতি, ইধাপি ফলেন হেতুনো অনুমানং. সব্যঞ্জনতা পনস্স সদ্ধেয্যতায, সা আদিকল্যাণাদিভাৱতো ৱেদিতব্বা.
অথ ৱা পণ্ডিতৱেদনীযতো সাত্থ’’ন্তি পঞ্ঞাপদট্ঠানতায অত্থসম্পন্নতং আহ, ততো পৰিক্খকজনপ্পসাদকং. সদ্ধেয্যতো সব্যঞ্জনন্তি সদ্ধাপদট্ঠানতায ব্যঞ্জনসম্পন্নতং, ততো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. গম্ভীৰাধিপ্পাযতো সাত্থন্তি অধিপ্পাযতো অগাধাপাৰতায অত্থসম্পন্নং অঞ্ঞথা তদভাৱতো. উত্তানপদতো সব্যঞ্জনন্তি সুবোধসদ্দতায ব্যঞ্জনসম্পন্নং, পৰমগম্ভীৰস্সপি অত্থস্স ৱেনেয্যানং সুৱিঞ্ঞেয্যভাৱাপাদনতো. সব্বোপেস পঠমস্স অত্থদ্ৱযস্স পভেদো দট্ঠব্বো, তথা চেৱ তত্থ তত্থ সংৱণ্ণিতং. তথা হেত্থ ৱিকপ্পস্স, সমুচ্চযস্স ৱা অগ্গহণং. উপনেতব্বস্সাতি পক্খিপিতব্বস্স ৱোদানত্থস্স অৱুত্তস্স অভাৱতো. সকলপৰিপুণ্ণভাৱেনাতি সব্বভাগেহি পৰিপুণ্ণতায. অপনেতব্বস্সাতি সংকিলেসধম্মস্স.
পটিপত্তিযাতি সীলৱিসুদ্ধিযাদিসম্মাপটিপত্তিযা, তন্নিমিত্তং. অধিগমব্যত্তিতোতি সচ্চপটিৱেধেন অধিগমৱেয্যত্তিযসব্ভাৱতো সাত্থং কপিলৱতাদি ৱিয তুচ্ছং নিৰত্থকং অহুত্ৱা অত্থসম্পন্নন্তি কত্ৱা. পৰিযত্তিযাতি পৰিযত্তিধম্মপৰিচযেন. আগমব্যত্তিতোতি দুৰক্খাতধম্মেসু পৰিচযং কৰোন্তস্স ৱিয সম্মোহং অজনেত্ৱা বাহুসচ্চৱেয্যত্তিযসব্ভাৱতো সব্যঞ্চনং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা হি সতি আগমব্যত্তীতি. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততোতি সীলাদীহি পঞ্চহি ধম্মকোট্ঠাসেহি অৱিৰহিতত্তা. কেৱলপৰিপুণ্ণং অনৱসেসেন সমন্ততো পুণ্ণং পূৰিতং. নিৰুপক্কিলেসতোতি দিট্ঠিমানাদিউপক্কিলেসাভাৱতো. নিত্থৰণত্থাযাতি ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰণায. লোকামিসনিৰপেক্খতোতি কথঞ্চিপি তণ্হাসন্নিস্সযস্স অনিস্সযনতো.
এৱং আদিকল্যাণতাদিঅপদেসেন সত্থু পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযৱসেন ধম্মস্স স্ৱাক্খাততং ৱিভাৱেত্ৱা ইদানি পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযৱসেনাপি তং দস্সেতুং ‘‘অত্থৱিপল্লাসাভাৱতো ৱা সুট্ঠু অক্খাতোতি স্ৱাক্খাতো’’তি ৱত্ৱা তমত্থং ব্যতিৰেকমুখেন ৱিভাৱেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিপল্লাসমাপজ্জতীতি তেসং ধম্মে ‘‘অন্তৰাযিকা’’তি ৱুত্তধম্মানং ৱিপাকাদীনং অন্তৰাযিকত্তাভাৱতো একংসেন অপাযূপপত্তিহেতুতায অভাৱতো. নিয্যানিকত্তাভাৱতোতি অতম্মযতাভাৱতো, সংসাৰতো চ নিয্যানিকাতি ৱুত্তধম্মানং একচ্চযঞ্ঞকিৰিযাপকতিপুৰিসন্তৰঞ্ঞাণাদীনং ততো নিয্যানিকত্তাভাৱতো ৱিপৰীতো এৱ হোতি. তেনাতি অত্থস্স ৱিপল্লাসাপজ্জনেন. তে অঞ্ঞতিত্থিযা. তথাভাৱানতিক্কমনতোতি কম্মন্তৰাযাদীনং পঞ্চন্নং অন্তৰাযিকভাৱস্স অৰিযমগ্গধম্মানং নিয্যানিকভাৱস্স কদাচিপি অনতিৱত্তনতো.
নিব্বানানুৰূপায পটিপত্তিযাতি অধিগন্তব্বস্স সব্বসঙ্খতৱিনিস্সটস্স নিব্বানস্স অনুৰূপায সব্বসঙ্খাৰনিস্সৰণূপাযভূতায সপুব্বভাগায সম্মাপটিপত্তিযা অক্খাতত্তাতি যোজনা. পটিপদানুৰূপস্সাতি সব্বদুক্খনিয্যানিকভূতা আৰম্মণকৰণমত্তেনাপি কিলেসেহি অনামসনীযা যাদিসী পটিপদা, তদনুৰূপস্স. সুপঞ্ঞত্তাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহিতা সম্মাদিট্ঠিআদিপ্পভেদা মিচ্ছাদিট্ঠিআদীনং পহাযিকভাৱেন সুট্ঠু সম্মদেৱ ৱিহিতা. সংসন্দতি কিলেসমলৱিসুদ্ধিতায সমেতি. এৱং মগ্গনিব্বানানং পটিপদাপটিপজ্জনীযভাৱেহি অঞ্ঞমঞ্ঞানুৰূপতায স্ৱাক্খাততং দস্সেত্ৱা ইদানি তিৱিধস্সাপি লোকুত্তৰধম্মস্স পচ্চেকং স্ৱাক্খাততং দস্সেতুং ‘‘অৰিযমগ্গো চেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অন্তদ্ৱযন্তি সস্সতুচ্ছেদং, কামসুখঅত্তকিলমথানুযোগং, লীনুদ্ধচ্চং, পতিট্ঠানাযূহনন্তি এৱং পভেদং অন্তদ্ৱযং. অনুপগম্মাতি অনুপগন্ত্ৱা, অনুপগমনহেতু ৱা. পটিপস্সদ্ধকিলেসানীতি সুট্ঠু ৱূপসন্তকিলেসানি, পটিপস্সদ্ধিপ্পহানৱসেন সম্মদেৱ পহীনদোসানি. সস্সতাদিসভাৱৱসেনাতি ‘‘সস্সতঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি অমতঞ্চ তাণঞ্চ লেণঞ্চা’’তিআদিনা তেসু তেসু সুত্তেসু সস্সতাদিভাৱকিত্তনৱসেন.
১৪৮. ‘‘ৰাগাদীনং অভাৱং কৰোন্তেন অৰিযপুগ্গলেন সামং দট্ঠব্বো’’তি ইমিনা ‘‘অৰিযমগ্গেন মম ৰাগাদযো পহীনা’’তি সযং অত্তনা অনঞ্ঞনেয্যেন দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠি, সন্দিট্ঠি এৱ সন্দিট্ঠিকো.
তেন তেন অৰিযসাৱকেন পৰসদ্ধায পৰস্স সদ্দহনেন পৰনেয্যেন গন্তব্বতং হিত্ৱা ঞাপেতব্বতং পহায পচ্চৱেক্খণঞাণেন কৰণভূতেন. পসত্থা দিট্ঠি সন্দিট্ঠি যথা সম্বোজ্ঝঙ্গো. অৰিযমগ্গো অত্তনা সম্পযুত্তায সন্দিট্ঠিযা কিলেসে জযতি, অৰিযফলং তায এৱ অত্তনো কাৰণভূতায, নিব্বানং আৰম্মণকৰণেন অত্তনো ৱিসযীভূতায সন্দিট্ঠিযা কিলেসে জযতীতি যোজনা.
ভাৱনাভিসমযৱসেন মগ্গধম্মো. সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিব্বানধম্মো. ফলম্পি হেট্ঠিমং সকদাগামিৱিপস্সনাদীনং পচ্চযভাৱেন উপৰি মগ্গাধিগমস্স উপনিস্সযভাৱতো পৰিযাযতো ‘‘দিস্সমানো ৱট্টভযং নিৱত্তেতী’’তি ৱত্তব্বতং লভতি.
১৪৯. নাস্স কালোতি নাস্স আগমেতব্বো কালো অত্থি. যথা হি লোকিযকুসলস্স ‘‘উপপজ্জে, অপৰপৰিযাযে’’তিআদিনা ফলদানং পতি আগমেতব্বো কালো অত্থি, ন এৱমেতস্সাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন পঞ্চাহা’’তিআদি. পকট্ঠোতি দূৰো. ফলদানং পতি কালো পকট্ঠো অস্সাতি কালিকো, কালন্তৰফলদাযী. তেনাহ ‘‘অত্তনো ফলদানে’’তি. পত্তোতি উপনীতো. ইদন্তি ‘‘অকালিকো’’তি পদং.
১৫০. ৱিধিন্তি ৱিধানং, ‘‘এহি পস্সা’’তি এৱংপৱত্তৱিধিৱচনং. ৱিজ্জমানত্তাতি পৰমত্থতো উপলব্ভমানত্তা. পৰিসুদ্ধত্তাতি কিলেসমলৱিৰহেন সব্বথা ৱিসুদ্ধত্তা. অমনুঞ্ঞম্পি কদাচি পযোজনৱসেন যথাসভাৱপ্পকাসনেন দস্সেতব্বং ভৱেয্যাতি তদভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘মনুঞ্ঞভাৱপ্পকাসনেনা’’তি.
১৫১. উপনেতব্বোতি উপনেয্যো, উপনেয্যোৱ ওপনেয্যিকোতি ইমস্স অত্থস্স অধিপ্পেতত্তা আহ ‘‘উপনেতব্বোতি ওপনেয্যিকো’’তি. চিত্তে উপনযনং উপ্পাদনন্তি আহ ‘‘ইদং সঙ্খতে লোকুত্তৰধম্মে যুজ্জতী’’তি. চিত্তে উপনযনন্তি পন আৰম্মণভূতস্স ধম্মস্স আৰম্মণভাৱূপনযনে অধিপ্পেতে অসঙ্খতেপি যুজ্জেয্য ‘‘আৰম্মণকৰণসঙ্খাতং উপনযনং অৰহতীতি ওপনেয্যিকো’’তি. অল্লীযনন্তি ফুসনং. নিব্বানং উপনেতি অৰিযপুগ্গলন্তি অধিপ্পাযো.
১৫২. ৱিঞ্ঞূহীতি ৱিদূহি, পটিৱিদ্ধসচ্চেহীতি অত্থো. তে পন একংসতো উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদযো হোন্তীতি আহ ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহী’’তি. ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি এতস্স ‘‘পতি অত্তনী’’তি ভুম্মৱসেন অত্থো গহেতব্বোতি আহ ‘‘অত্তনি অত্তনী’’তি. ৱেদিতব্বোতি ৱুত্তং, কথং ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘ভাৱিতো মে’’তিআদি. তত্থ ‘‘মে’’তি ইমিনা ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি পদেন ৱুত্তমত্থং অন্ৱযতো দস্সেত্ৱা পুন ব্যতিৰেকেন দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ‘‘ৱিঞ্ঞূহী’’তি ইদং অন্তোগধাৱধাৰণন্তি দস্সেন্তো ‘‘বালানং পন অৱিসযো চেসা’’তি আহ.
এৱং আদিকল্যাণতাদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অনুৰূপদেসনায ধম্মস্স স্ৱাক্খাততং দস্সেত্ৱা ইদানি পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং পদং কাৰণৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ সন্দিট্ঠিকত্তাতি যস্মা অযং ধম্মো ৱুত্তনযেন সামং দট্ঠব্বো, সন্দিট্ঠিযা কিলেসে ৱিদ্ধংসেতি, সন্দস্সনঞ্চ অৰহতি, তস্মা স্ৱাক্খাতো দুৰক্খাতে তিত্থিযধম্মে তদভাৱতো. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি যথাৰহং অত্থো দট্ঠব্বো.
১৫৩. তস্সেৱন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং বুদ্ধানুস্সতিযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.