১. বুদ্ধানুস্সতিকথাৱণ্ণনা
১২৩. অসুভানন্তৰন্তি অসুভকম্মট্ঠানানন্তৰং. অনুস্সতীসূতি অনুস্সতিকম্মট্ঠানেসু. ‘‘অনু অনু সতি অনুস্সতী’’তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো’’তি ৱত্ৱা ন এত্থ অনু-সদ্দযোগেন সতি-সদ্দো অত্থন্তৰৱাচকোতি দস্সেতুং ‘‘সতিযেৱ অনুস্সতী’’তি ৱুত্তং. তেন নাযমনু-সদ্দো ‘‘উপলব্ভতী’’তিআদীসু উপ-সদ্দো ৱিয অনত্থকো, নাপি ‘‘সঞ্জাননং পজানন’’ন্তিআদীসু সং-সদ্দাদযো ৱিয অত্থন্তৰদীপকোতি দস্সেতি. ‘‘পৱত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৱ ৱা পৱত্তত্তা’’তি ইমিনা চ অনুস্সতিযা অনুস্সৰিতব্বানুৰূপতা ৱুত্তা হোতীতি পৱত্তকস্সেৱ অনুৰূপতং দস্সেতুং ‘‘কুলপুত্তস্স অনুৰূপা’’তি ৱুত্তং, সদ্ধাপব্বজিতস্স ৱা কুলপুত্তস্স. অনুৰূপতা নাম পৱত্তিতব্বট্ঠানস্স অনুৰূপতায এৱ হোতীতি পৱত্তকস্সেৱ অনুৰূপতা ৱুত্তা, ন উভযস্স. অনুৰূপাতি চ যুত্তাতি অত্থো. বুদ্ধন্তি যে গুণে উপাদায ভগৱতি ‘‘বুদ্ধো’’তি পঞ্ঞত্তি, তে গুণে একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘বুদ্ধগুণাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচন’’ন্তি. আৰব্ভাতি আলম্বিত্ৱা. ধম্মন্তি পৰিযত্তিধম্মেন সদ্ধিং নৱৱিধম্পি লোকুত্তৰধম্মং. ননু চ নিব্বানং ৱিসুং কম্মট্ঠানভাৱেন ৱক্খতি? কিঞ্চাপি ৱক্খতি, ধম্মভাৱসামঞ্ঞেন পন মগ্গফলেহি সদ্ধিং ইধ পাড়িযা সঙ্গহিতত্তা তস্সাপি ধম্মানুস্সতিকম্মট্ঠানে গহণং দট্ঠব্বং, অসঙ্খতামতাদিভাৱেন পন মগ্গফলেহি ৱিসিট্ঠতায তস্স ৱিসুং কম্মট্ঠানভাৱেন গহণং কতং. সীলানুস্সতিআদীনং পন তিস্সন্নং অনুস্সতীনং ৱিসুং কম্মট্ঠানভাৱেন গহণং যোগাৱচৰস্স অত্তনো এৱ সীলস্স চাগস্স সদ্ধাদীনঞ্চ অনুস্সতিট্ঠানভাৱেন গহেতব্বত্তা. ৰূপকাযং গতাতি অত্তনো কৰজকাযং আৰব্ভ আৰম্মণকৰণৱসেন পৱত্তা. কাযেতি কাযে ৱিসযভূতে. কোট্ঠাসনিমিত্তাৰম্মণাযাতি কেসাদিকোট্ঠাসেসু পটিক্কূলনিমিত্তাৰম্মণায. ইতো পুৰিমাসু সত্তসু অনুস্সতীসু নত্থি নিমিত্তুপ্পত্তি, ইধ অত্থীতি দস্সনত্থং নিমিত্ত-গ্গহণং. তথা অস্সাসপস্সাসনিমিত্তাৰম্মণাযাতি এত্থাপি. উপসমন্তি সব্বসঙ্খাৰূপসমং, নিব্বানন্তি অত্থো.
১২৪. অৱেচ্চ বুদ্ধগুণে যাথাৱতো ঞত্ৱা উপ্পন্নো পসাদো অৱেচ্চপ্পসাদো, অৰিযমগ্গেন আগতপ্পসাদো, তংসদিসোপি ৱা যো দিট্ঠিগতৱাতেহি অচলো অসম্পকম্পিযো, তেন সমন্নাগতেন. তাদিসস্স বুদ্ধানুস্সতিভাৱনা ইজ্ঝতি, ন ইতৰস্স. পতিৰূপসেনাসনেতি যথাৱুত্তঅট্ঠাৰসদোসৱজ্জিতে পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে সেনাসনে. ৰহোগতেনাতি ৰহসি গতেন. তেন কাযৱিৱেকং দস্সেতি. পটিসল্লীনেনাতি নানাৰম্মণতো পটিসল্লীনেন, বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণতো পটিক্কমাপেত্ৱা কম্মট্ঠানে সল্লীনেন, সুসিলিট্ঠচিত্তেনাতি অত্থো. এৱন্তি ইমায পাড়িযা আগতনযেন.
সো ভগৱাতি এত্থ সোতি যো সো সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৱানং অতিদেৱো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি সদেৱকে লোকে ‘‘ভগৱা’’তি পত্থটকিত্তিসদ্দো, সো. ভগৱাতি ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ১৯৮, ২১০; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২). পৰতো পন ভগৱাতি গুণকিত্তনং. অৰহন্তিআদীসু নৱসু ঠানেসু পচ্চেকং ইতিপি-সদ্দং যোজেত্ৱা বুদ্ধগুণা অনুস্সৰিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘ইতিপি অৰহং…পে… ইতিপি ভগৱাতি অনুস্সৰতী’’তি আহ. ‘‘ইতিপেতং ভূতং ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৱিয ইতি-সদ্দো আসন্নপচ্চক্খকৰণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন নেসং বহুভাৱো দীপিতো, তানি চ গুণসল্লক্খণকাৰণানি ভাৱেন্তেন চিত্তস্স সম্মুখীভূতানি কাতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ.
১২৫. দূৰতা নাম আসন্নতা ৱিয উপাদাযুপাদায ৱুচ্চতীতি পৰমুক্কংসগতং দূৰভাৱং দস্সেন্তো ‘‘সুৱিদূৰৱিদূৰে’’তি আহ, সুট্ঠু ৱিদূৰভাৱেনেৱ ৱিদূৰেতি অত্থো. সা পনস্স কিলেসতো দূৰতা তেসং সব্বসো পহীনত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মগ্গেন কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তা’’তি. ননু অঞ্ঞেসম্পি খীণাসৱানং তে পহীনা এৱাতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সৱাসনান’’ন্তি. ন হি ভগৱন্তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞে সহ ৱাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি, এতেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং ভগৱতো অৰহত্তন্তি দস্সিতং হোতি. কা পনাযং ৱাসনা নাম? পহীনকিলেসস্সাপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিহিতো সামত্থিযৱিসেসো আযস্মতো পিলিন্দৱচ্ছস্স (পাৰা. ৬২১) ৱসলসমুদাচাৰনিমিত্তং ৱিয. কথং পন ‘‘আৰকা’’তি ৱুত্তে ‘‘কিলেসেহী’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি? সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো, ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসস্স অনুপযোজেতব্বতো, ‘‘আৰকাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীনি (ম. নি. ১.৪৩৪) সুত্তপদানেত্থ উদাহৰিতব্বানি. আৰকাতি চেত্থ আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং, ক-কাৰস্স চ হ-কাৰং, সানুসাৰং কত্ৱা নিৰুত্তিনযেন ‘‘অৰহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তমেৱত্থং সুখগ্গহণত্থং ‘‘সো ততো আৰকা নামা’’তি গাথাবন্ধমাহ. তত্থ সমঞ্জনসীলো সমঙ্গী, ন সমঙ্গিতা অসমঙ্গিতা অসমন্নাগমো অসহৱুত্তিতা.
১২৬. অনত্থচৰণেন কিলেসা এৱ অৰযোতি কিলেসাৰযো. ‘‘অৰীনং হতত্তা অৰিহা’’তি ৱত্তব্বে নিৰুত্তিনযেন ‘‘অৰহ’’ন্তি ৱুত্তং.
১২৭. যঞ্চেতং সংসাৰচক্কন্তি সম্বন্ধো. ৰথচক্কস্স নাভি ৱিয মূলাৱযৱভূতং অন্তো, বহি চ সমৱট্ঠিতং অৱিজ্জাভৱতণ্হামযং দ্ৱযন্তি ৱুত্তং ‘‘অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভী’’তি. নাভিযা, নেমিযা চ সম্বন্ধা অৰসদিসা পচ্চযফলভূতেহি অৱিজ্জাতণ্হাজৰামৰণেহি সম্বন্ধা পুঞ্ঞাদিসঙ্খাৰাতি ৱুত্তং ‘‘পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰাৰ’’ন্তি. তত্থ তত্থ ভৱে পৰিযন্তভাৱেন পাকটং জৰামৰণন্তি তং নেমিট্ঠানিযং কত্ৱা আহ ‘‘জৰামৰণনেমী’’তি. যথা চ ৰথচক্কপৱত্তিযা পধানকাৰণং অক্খো, এৱং সংসাৰচক্কপৱত্তিযা আসৱসমুদযোতি আহ ‘‘আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা’’তি. আসৱা এৱ অৱিজ্জাদীনং কাৰণত্তা আসৱসমুদযো. যথাহ ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩). ৱিপাককটত্তাৰূপপ্পভেদো কামভৱাদিকো তিভৱো এৱ ৰথো, তস্মিং তিভৱৰথে. অত্তনো পচ্চযেহি সমং, সব্বসো ৱা আদিতো পট্ঠায যোজিতন্তি সমাযোজিতং. আদিৰহিতং কালং পৱত্ততীতি কত্ৱা অনাদিকালপ্পৱত্তং.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, ‘সংসাৰো’তি পৱুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯) –
এৱং ৱুত্তসংসাৰোৱ সংসাৰচক্কং. অনেনাতি ভগৱতা. বোধিমণ্ডেতি বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৱপ্পত্তে ঠানে, কালে ৱা. ৱীৰিযপাদেহীতি সংকিলেসৱোদানপক্খিযেসু সন্নিৰুম্ভনসন্নিক্খিপনকিচ্চতায দ্ৱিধা পৱত্তেহি অত্তনো ৱীৰিযসঙ্খাতেহি পাদেহি. সীলপথৱিযন্তি পতিট্ঠট্ঠেন সীলমেৱ পথৱী, তস্সং. পতিট্ঠাযাতি সম্পাদনৱসেন পতিট্ঠহিত্ৱা. সদ্ধাহত্থেনাতি অনৱজ্জধম্মাদানসাধনতো সদ্ধাৱ হত্থো, তেন. কম্মক্খযকৰন্তি কাযকম্মাদিভেদস্স সব্বস্সপি কম্মস্স খযকৰণতো কম্মক্খযকৰং. ঞাণফৰসুন্তি সমাধিসিলাযং সুনিসিতমগ্গঞাণফৰসুং গহেত্ৱা.
১২৮. এৱং ‘‘অৰানং হতত্তা’’তি এত্থ ৱুত্তঅৰঘাতে সংসাৰং চক্কং ৱিয চক্কন্তি গহেত্ৱা অত্থযোজনং কত্ৱা ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাক্কমেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনমতগ্গং সংসাৰৱট্টন্তি অনু অনু অমতগ্গং অৱিঞ্ঞাতকোটিকং সংসাৰমণ্ডলং. সেসা দস ধম্মা সঙ্খাৰাদযো জাতিপৰিযোসানা অৰা. কথং? নাভিযা অৱিজ্জায মূলতো, নেমিযা জৰামৰণেন অন্ততো সম্বন্ধত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱিজ্জামূলকত্তা জৰামৰণপৰিযন্তত্তা চা’’তি. দুক্খাদীসূতি দুক্খসমুদযনিৰোধমগ্গেসু. তত্থ দুক্খে অঞ্ঞাণং তদন্তোগধত্তা, তপ্পটিচ্ছাদনতো চ, সেসেসু পটিচ্ছাদনতোৱ. দুক্খন্তি চেত্থ দুক্খং অৰিযসচ্চং অধিপ্পেতন্তি তং কামভৱাদিৱসেন তিধা ভিন্দিত্ৱা তথা তপ্পটিচ্ছাদিকং অৱিজ্জং, অৱিজ্জাদিপচ্চযে তীসু ভৱেসু সঙ্খাৰাদিকে চ পটিপাটিযা দস্সেন্তো ‘‘কামভৱে চ অৱিজ্জা’’তিআদিমাহ. তত্থ কামভৱে অৱিজ্জাতি কামভৱে আদীনৱপ্পটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা. ৰূপভৱে অৰূপভৱে অৱিজ্জাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. কামভৱে সঙ্খাৰানন্তি কামভূমিপৰিযাপন্নানং সঙ্খাৰানং, কামভৱে ৱা নিপ্ফাদেতব্বা যে সঙ্খাৰা, তেসং কামভৱূপপত্তিনিব্বত্তকসঙ্খাৰানন্তি অত্থো. পচ্চযো হোতীতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানং তাৱ আৰম্মণপচ্চযেন চেৱ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৱিধা পচ্চযো হোতি. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰেসু সহজাতস্স সহজাতাদিৱসেন, অসহজাতস্স অনন্তৰসমনন্তৰাদিৱসেন, নানন্তৰস্স পন আৰম্মণৱসেন চেৱ উপনিস্সযৱসেন চ পচ্চযো হোতি. অৰূপভৱে সঙ্খাৰানন্তি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰানং. পচ্চযো হোতি উপনিস্সযৱসেনেৱ. ইমস্মিং পনত্থে এত্থ ৱিত্থাৰিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতি, সযমেৱ চ পৰতো আগমিস্সতীতি ন নং ৱিত্থাৰযাম.
তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং. একস্সাযতনস্সাতি মনাযতনস্স. ইমিনা নযেন ফস্সাদীনম্পি ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হাতি ৰূপতণ্হাদিভেদা তত্থ তত্থ কামভৱাদীসু উপ্পজ্জনকা তণ্হা.
তণ্হাদিমূলিকা কথা অতিসংখিত্তাতি তং, উপাদানভৱে চ ৱিভজিত্ৱা ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘কামে পৰিভুঞ্জিস্সামী’’তি ইমিনা কামতণ্হাপৱত্তিমাহ. তথা ‘‘সগ্গসম্পত্তিং অনুভৱিস্সামী’’তিআদীহি. সা পন তণ্হা যস্মা ভুসমাদানৱসেন পৱত্তমানা কামুপাদানং নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কামুপাদানপচ্চযা’’তি. তথেৱাতি কামুপাদানপচ্চযা এৱ.
ব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিন্তি ৰূপীব্ৰহ্মলোকে সম্পত্তিং. ‘‘সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা’’তি (মহানি. ১; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮ থোক ৱিসদিসং) ৱচনতো ভৱৰাগোপি কামুপাদানমেৱাতি কত্ৱা ‘‘কামুপাদানপচ্চযা এৱ মেত্তং ভাৱেতী’’তিআদি ৱুত্তং. সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি এত্থাযং যোজনা – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পৰো লোকো’’তি নত্থিকদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. অপৰো ‘‘অসুকস্মিং সম্পত্তিভৱে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো তত্ৰূপপত্তিযা কাযেন সুচৰিতং চৰতীতিআদি ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. অপৰো ‘‘ৰূপী মনোমযো হুত্ৱা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি. ভাৱনাপাৰিপূৰিযাতি সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অপৰো ‘‘অৰূপভৱে উপ্পজ্জিত্ৱা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি অৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি. ভাৱনাপাৰিপূৰিযাতি সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. এতাহিযেৱ অত্তৱাদুপাদানমূলিকাপি যোজনা সংৱণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং. এৱং দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদৱসেনাপি যোজনা ৱেদিতব্বা. অপৰো ‘‘সীলেন সুদ্ধী’’তি ‘‘অসুদ্ধিমগ্গং সুদ্ধিমগ্গো’’তি পৰামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদিনা সব্বং ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং.
ইদানি য্ৱাযং সংসাৰচক্কং দস্সেন্তেন ‘‘কামভৱে অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতী’’তিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযভাৱো, সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৱো চ দস্সিতো, তমেৱ পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িং আনেত্ৱা নিগমনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘এৱং অয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যথা সঙ্খাৰা হেতুনিব্বত্তা, এৱং অৱিজ্জাপি কামাসৱাদিনা সহেতুকা এৱাতি আহ ‘‘উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্না’’তি. পচ্চযপৰিগ্গহেতি নামৰূপস্স পচ্চযানং অৱিজ্জাদীনং পৰিচ্ছিজ্জ গহণে, নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মং. পঞ্ঞাতি কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিসঙ্খাতা পকাৰতো জাননা. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদাৱবোধো. ইদঞ্চ ধম্মট্ঠিতিঞাণং যস্মা অদ্ধাত্তযে কঙ্খামলৱিতৰণৱসেন পৱত্ততি, তস্মা ‘‘অতীতম্পি অদ্ধান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এতেনেৱ নযেনাতি এতেন ‘‘অৱিজ্জা হেতূ’’তিআদিনা অৱিজ্জাযং ৱুত্তেন নযেন. ‘‘সঙ্খাৰা হেতু, ৱিঞ্ঞাণং হেতুসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৬) সব্বপদানি ৱিত্থাৰেতব্বানি.
সংখিপ্পন্তি এত্থ অৱিজ্জাদযো, ৱিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, হেতু, ৱিপাকো চ. হেতু ৱিপাকোতি ৱা সংখিপ্পতীতি সঙ্খেপো, অৱিজ্জাদযো ৱিঞ্ঞাণাদযো চ. সঙ্খেপভাৱসামঞ্ঞেন পন একৱচনং কতন্তি দট্ঠব্বং. তে পন সঙ্খেপা অতীতে হেতু, এতৰহি ৱিপাকো, এতৰহি হেতু, আযতিং ৱিপাকোতি এৱং কালৱিভাগেন চত্তাৰো জাতা. তেনাহ ‘‘পুৰিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা’’তিআদি. সঙ্খেপ-সদ্দো ৱা ভাগাধিৱচনন্তি অতীতো হেতুভাগো পঠমো সঙ্খেপো. এস নযো সেসেসুপি. তণ্হুপাদানভৱা গহিতাৱ হোন্তি কিলেসকম্মভাৱসামঞ্ঞতো, তেহি ৱিনা অৱিজ্জাসঙ্খাৰানং সকিচ্চাকৰণতো চ. কম্মং তণ্হা চ তস্স সহকাৰীকাৰণং হুত্ৱা ৱট্টনত্থেন কম্মৱট্টং.
ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনানং জাতিজৰাভঙ্গাৱত্থা ‘‘জাতিজৰামৰণ’’ন্তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘জাতিজৰামৰণাপদেসেনৱিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. ইমেতি ৱিঞ্ঞাণাদযো. আযতিং ৱিপাকৱট্টং পচ্চুপ্পন্নহেতুতো ভাৱীনং অনাগতানং গহিতত্তা. তেতি অৱিজ্জাদযো. আকাৰতোতি সৰূপতো অৱুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্গহে আকিৰীযন্তি অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকাৰা, অতীতহেতুআদীনং ৱা পকাৰা আকাৰা, ততো আকাৰতো. ৱীসতিৱিধা হোন্তি অতীতেহেতুপঞ্চকাদিভেদতো.
সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানং অন্তৰা একো সন্ধীতি হেতুতো ফলস্স অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিভাৱতো হেতুফলসম্বন্ধভূতো একো সন্ধি. তথা ভৱজাতীনমন্তৰা. ৱেদনাতণ্হানমন্তৰা পন ফলতো হেতুনো অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিভাৱতো ফলহেতুসম্বন্ধভূতো একো সন্ধি. ফলভূতোপি হি ধম্মো অঞ্ঞস্স হেতুসভাৱস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতীতি.
ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. তেনাহ ‘‘চতুসঙ্খেপ’’ন্তিআদি. সব্বাকাৰতোতি ইধ ৱুত্তেহি, অৱুত্তেহি চ পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২২৫ আদযো), অনন্তনযসমন্তপট্ঠানাদীসু চ আগতেহি সব্বেহি আকাৰেহি. জানাতীতি অৱবুজ্ঝতি. পস্সতীতি দস্সনভূতেন ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সতি. অঞ্ঞাতি পটিৱিজ্ঝতীতি তেসংযেৱ ৱেৱচনং. তন্তি তং জাননং. ঞাতট্ঠেনাতি যথাসভাৱতো জাননট্ঠেন. পজাননট্ঠেনাতি অনিচ্চাদীহি পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝনট্ঠেন.
ইদানি যদত্থমিদং ভৱচক্কং ইধানীতং, তং দস্সেতুং ‘‘ইমিনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তে ধম্মেতি তে অৱিজ্জাদিকে ধম্মে. যথাভূতং ঞত্ৱাতি মহাৱজিৰঞাণেন যাথাৱতো জানিত্ৱা. নিব্বিন্দন্তো বলৱৱিপস্সনায ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তো অৰিযমগ্গেহি অৰে হনীতি যোজনা. তত্থ যদা ভগৱা ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতি, তদা অৰে হনতি নাম. ততো পৰং পন অভিসম্বুদ্ধক্খণং গহেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘হনি ৱিহনি ৱিদ্ধংসেসী’’তি.
১২৯. চক্কৱত্তিনো অচেতনে চক্কৰতনে উপ্পন্নে তত্থেৱ লোকো পূজং কৰোতি, অঞ্ঞত্থ পূজাৱিসেসা পচ্ছিজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন সম্মাসম্বুদ্ধে উপ্পন্নেতি দস্সেন্তো ‘‘উপ্পন্নে তথাগতে’’তিআদিমাহ. কো পন ৱাদো অঞ্ঞেসং পূজাৱিসেসানন্তি যথাৱুত্ততো অঞ্ঞেসং অমহেসক্খেহি দেৱমনুস্সেহি কৰিযমানানং নাতিউড়াৰানং পূজাৱিসেসানং অৰহভাৱে কা নাম কথা. অত্থানুৰূপন্তি অৰহত্তত্থস্স অনুৰূপং অন্ৱত্থং.
১৩০. অসিলোকভযেনাতি অকিত্তিভযেন. ৰহো পাপং কৰোন্তি ‘‘মা নং কোচি জঞ্ঞা’’তি এস ভগৱা ন কদাচি কৰোতি পাপহেতূনং বোধিমণ্ডে এৱ সুপ্পহীনত্তা. অপৰো নযো – আৰকাতি অৰহং, সুৱিদূৰভাৱতোইচ্চেৱ অত্থো. কুতো পন সুৱিদূৰভাৱতোতি? যে অভাৱিতকাযা অভাৱিতসীলা অভাৱিতচিত্তা অভাৱিতপঞ্ঞা, ততো এৱ অপ্পহীনৰাগদোসমোহা অৰিযধম্মস্স অকোৱিদা অৰিযধম্মে অৱিনীতা অৰিযধম্মস্স অদস্সাৱিনো অপ্পটিপন্না মিচ্ছাপটিপন্না চ, ততো সুৱিদূৰভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘সঙ্ঘাটিকণ্ণেচেপি মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু গহেত্ৱা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধো অস্স পাদে পাদং নিক্খিপন্তো, সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসাৰাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৱিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্ৰিযো. অথ খো সো আৰকাৱ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মং হি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ন পস্সতি, ধম্মং অপস্সন্তো মং ন পস্সতী’’তি (ইতিৱু. ৯২).
যথাৱুত্তপুগ্গলা হি সচেপি সাযং পাতং সত্থু সন্তিকাৱচৰাৱ সিযুং, ন তে তাৱতা ‘‘সত্থু সন্তিকা’’তি ৱত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি অসপ্পুৰিসানং আৰকা দূৰেতি অৰহং.
‘‘সম্মা ন পটিপজ্জন্তি, যে নিহীনাসযা নৰা;
আৰকা তেহি ভগৱা, দূৰে তেনাৰহং মতো’’তি.
তথা আৰকাতি অৰহং, আসন্নভাৱতোতি অত্থো. কুতো পন আসন্নভাৱতোতি? যে ভাৱিতকাযা ভাৱিতসীলা ভাৱিতচিত্তা ভাৱিতপঞ্ঞা, ততো এৱ পহীনৰাগদোসমোহা অৰিযধম্মস্স কোৱিদা অৰিযধম্মে সুৱিনীতা অৰিযধম্মস্স দস্সাৱিনো সম্মাপটিপন্না, ততো আসন্নভাৱতো. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা –
‘‘যোজনসতে চেপি মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিহৰেয্য, সো চ হোতি অনভিজ্ঝালু কামেসু ন তিব্বসাৰাগো অব্যাপন্নচিত্তো অপ্পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো সংৱুতিন্দ্ৰিযো. অথ খো সো সন্তিকেৱ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মং হি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পস্সতি, ধম্মং পস্সন্তো মং পস্সতী’’তি (ইতিৱু. ৯২).
তথাৰূপা হি পুগ্গলা সত্থু যোজনসহস্সন্তৰিকাপি হোন্তি, ন তাৱতা তে ‘‘সত্থু দূৰচাৰিনো’’তি ৱত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি সপ্পুৰিসানং আৰকা আসন্নেতি অৰহং.
যে সম্মা পটিপজ্জন্তি, সুপ্পণীতাধিমুত্তিকা;
আৰকা তেহি আসন্নে, তেনাপি অৰহং জিনো.
যে ইমে ৰাগাদযো পাপধম্মা যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জন্তি, তস্স দিট্ঠধম্মিকম্পি সম্পৰাযিকম্পি অনত্থং আৱহন্তি. নিব্বানগামিনিযা পটিপদায একংসেনেৱ উজুৱিপচ্চনীকভূতা চ, তে অত্তহিতং, পৰহিতঞ্চ পৰিপূৰেতুং সম্মা পটিপজ্জন্তেহি সাধূহি দূৰতো ৰহিতব্বা পৰিচ্চজিতব্বা পহাতব্বাতি ৰহা নাম, তে চ যস্মা ভগৱতো বোধিমূলেযেৱ অৰিযমগ্গেন সব্বসো পহীনা সমুচ্ছিন্না. যথাহ –
‘‘তথাগতস্স খো, ব্ৰাহ্মণ, ৰাগো পহীনো দোসো মোহো, সব্বেপি পাপকা অকুসলা ধম্মা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি (পাৰা. ৯-১০ অত্থতো সমানং).
তস্মা সব্বসো ন সন্তি এতস্স ৰহাতি অৰহোতি ৱত্তব্বে ওকাৰস্স সানুসাৰং অ-কাৰাদেসং কত্ৱা ‘‘অৰহ’’ন্তি ৱুত্তং.
পাপধম্মা ৰহা নাম, সাধূহি ৰহিতব্বতো;
তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৱা অৰহং মতো.
যে তে সব্বসো পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধা পহীনকিলেসা ভাৱিতমগ্গা সচ্ছিকতনিৰোধা অৰহন্তো খীণাসৱা, যে চ সেক্খা অপ্পত্তমানসা অনুত্তৰং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৱিহৰন্তি, যে চ পৰিসুদ্ধপযোগা কল্যাণজ্ঝাসযা সদ্ধাসীলসুতাদিগুণসম্পন্না পুগ্গলা, তেহি ন ৰহিতব্বো ন পৰিচ্চজিতব্বো, তে চ ভগৱতাতি অৰহং. তথা হি অৰিযপুগ্গলা সত্থাৰা দিট্ঠধম্মস্স পচ্চক্খকৰণতো সত্থু ধম্মসৰীৰেন অৱিৰহিতা এৱ হোন্তি. যথাহ আযস্মা পিঙ্গিযো –
‘‘পস্সামি নং মনসা চক্খুনাৱ,
ৰত্তিন্দিৱং ব্ৰাহ্মণ অপ্পমত্তো;
নমস্সমানো ৱিৱসেমি ৰত্তিং,
তেনেৱ মঞ্ঞামি অৱিপ্পৱাসং.
‘‘সদ্ধা চ পীতি চ মনো সতি চ,
নাপেন্তিমে গোতমসাসনম্হা;
যং যং দিসং ৱজতি ভূৰিপঞ্ঞো,
স তেন তেনেৱ নতোহমস্মী’’তি. (সু. নি. ১১৪৮-১১৪৯);
তেনেৱ চ তে অঞ্ঞং সত্থাৰং ন উদ্দিসন্তি. যথাহ –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থাৰং উদ্দিসেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৮; অ. নি. ১.২৭৬).
কল্যাণপুথুজ্জনাপি যেভুয্যেন সত্থৰি নিচ্চলসদ্ধা এৱ হোন্তি. ইতি সুপ্পটিপন্নেহি পুৰিসৱিসেসেহি অৱিৰহিতব্বতো, তেসঞ্চ অৱিৰহনতো ন সন্তি এতস্স ৰহা পৰিচ্চজনকা, নত্থি ৱা এতস্স ৰহো সাধূহি পৰিচ্চজিতব্বতাতি অৰহং.
‘‘যে সচ্ছিকতসদ্ধম্মা, অৰিযা সুদ্ধগোচৰা;
ন তেহি ৰহিতো হোতি, নাথো তেনাৰহং মতো’’তি.
ৰহোতি চ গমনং ৱুচ্চতি, ভগৱতো চ নানাগতীসু পৰিব্ভমনসঙ্খাতং সংসাৰে গমনং নত্থি কম্মক্খযকৰেন অৰিযমগ্গেন বোধিমূলেযেৱ সব্বসো সসম্ভাৰস্স কম্মৱট্টস্স ৱিদ্ধংসিতত্তা. যথাহ –
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
এৱং নত্থি এতস্স ৰহোগমনং গতীসু পচ্চাজাতীতিপি অৰহং.
ৰহো ৱা গমনং যস্স, সংসাৰে নত্থি সব্বসো;
পহীনজাতিমৰণো, অৰহং সুগতো মতো.
পাসংসত্তা ৱা ভগৱা অৰহং. অক্খৰচিন্তকা হি পসংসাযং অৰহ-সদ্দং ৱণ্ণেন্তি. পাসংসভাৱো চ ভগৱতো অনঞ্ঞসাধাৰণো যথাভুচ্চগুণাধিগতো সদেৱকে লোকে সুপ্পতিট্ঠিতো. তথা হেস অনুত্তৰেন সীলেন অনুত্তৰেন সমাধিনা অনুত্তৰায পঞ্ঞায অনুত্তৰায ৱিমুত্তিযা অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলোতি এৱং তস্মিং তস্মিং গুণে ৱিভজিত্ৱা ৱুচ্চমানে পণ্ডিতপুৰিসেহি দেৱেহি ব্ৰহ্মেহি ভগৱতা ৱা পন পৰিযোসাপেতুং অসক্কুণেয্যৰূপো. ইতি পাসংসত্তাপি ভগৱা অৰহং.
গুণেহি সদিসো নত্থি, যস্মা লোকে সদেৱকে;
তস্মা পাসংসিযত্তাপি, অৰহং দ্ৱিপদুত্তমো.
এৱং সব্বথাপি –
‘‘আৰকা মন্দবুদ্ধীনং, আৰকা চ ৱিজানতং;
ৰহানং সুপ্পহীনত্তা, ৱিদূনমৰহেয্যতো;
ভৱেসু চ ৰহাভাৱা, পাসংসা অৰহং জিনো’’তি.
১৩১. সম্মাতি অৱিপৰীতং. সামন্তি সযমেৱ. সম্বুদ্ধোতি হি এত্থ সং-সদ্দো ‘‘সয’’ন্তি এতস্স অত্থস্স বোধকো দট্ঠব্বো. সব্বধম্মানন্তি অনৱসেসানং ঞেয্যধম্মানং. কথং পনেত্থ সব্বধম্মাৱবোধো লব্ভতীতি? একদেসস্স অগ্গহণতো. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৱ ৱিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা অত্থৱিসেসানপেক্খা কত্তৰি এৱ বুদ্ধসদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱতো. ‘‘সম্মা সামং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি এত্তকমেৱ হি ইধ সদ্দতো লব্ভতি, ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি পন অত্থতো লব্ভমানং গহেত্ৱা ৱুত্তং. ন হি বুজ্ঝনকিৰিযা অৱিসযা যুজ্জতি.
ইদানি তস্সা ৱিসযং ‘‘সব্বধম্মে’’তি সামঞ্ঞতো ৱুত্তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যেতি অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বে. কে পন তেতি? চতুসচ্চধম্মে. অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধোতি অভিঞ্ঞেয্যভাৱতো বুজ্ঝি. পুব্বভাগে ৱিপস্সনাপঞ্ঞায, অধিগমক্খণে মগ্গপঞ্ঞায, অপৰভাগে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীহি অঞ্ঞাসীতি অত্থো. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মেতি দুক্খং অৰিযসচ্চমাহ. পহাতব্বেতি সমুদযপক্খিযে. সচ্ছিকাতব্বেতি নিব্বানং সন্ধাযাহ. বহুৱচননিদ্দেসো পন সোপাদিসেসাদিকং পৰিযাযসিদ্ধং ভেদং গহেত্ৱা কতো, উদ্দেসো ৱা অযং চতুসচ্চধম্মানন্তি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘চক্খুং দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি. উদ্দেসো চ অৱিনিচ্ছিতত্থপৰিচ্ছেদস্স ধম্মস্স ৱসেন কৰীযতি. উদ্দেসেন হি উদ্দিসিযমানানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৱুচ্চতি, ন পৰিচ্ছেদোতি অপৰিচ্ছেদেন বহুৱচনেন ৱুত্তং যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৭-৮). সচ্ছিকাতব্বেতি ৱা ফলৱিমুত্তীনম্পি গহণং, ন নিব্বানস্সেৱাতি বহুৱচননিদ্দেসো কতো. এৱঞ্চ ভাৱেতব্বেতি এত্থ ঝানানম্পি গহণং দট্ঠব্বং.
গাথাযং ভাৱেতব্বঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন সচ্ছিকাতব্বস্স গহণং ৱেদিতব্বং. তস্মা বুদ্ধোস্মীতি যস্মা চত্তাৰি সচ্চানি মযা বুদ্ধানি, সচ্চৱিনিমুত্তঞ্চ কিঞ্চি ঞেয্যং নত্থি, তস্মা সব্বম্পি ঞেয্যং বুদ্ধোস্মি, অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অত্থো.
১৩২. এৱং সচ্চৱসেন সামঞ্ঞতো ৱুত্তমত্থং দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তধম্মেহি, খন্ধাদীহি চ সচ্চৱসেনেৱ ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মূলকাৰণভাৱেনাতি সন্তেসুপি অৱিজ্জাদীসু অঞ্ঞেসু কাৰণেসু তেসম্পি মূলভূতকাৰণভাৱেন. তণ্হা হি কম্মস্স ৱিচিত্তভাৱহেতুতো, সহাযভাৱূপগমনতো চ দুক্খৱিচিত্ততায পধানকাৰণং. সমুট্ঠাপিকাতি উপ্পাদিকা. পুৰিমতণ্হাতি পুৰিমভৱসিদ্ধা তণ্হা. উভিন্নন্তি চক্খুস্স, তংসমুদযস্স চ. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং. নিৰোধপজাননাতি সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিৰোধস্স পটিৱিজ্ঝনা. একেকপদুদ্ধাৰেনাতি ‘‘চক্খুং চক্খুসমুদযো’’তিআদিনা একেককোট্ঠাসনিদ্ধাৰণেন. তণ্হাযপি পৰিঞ্ঞেয্যভাৱসব্ভাৱতো, উপাদানক্খন্ধন্তোগধত্তা চ দুক্খসচ্চসঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘ৰূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা’’তি ৱুত্তং.
কসিণানীতি কসিণজ্ঝানানি. দ্ৱত্তিংসাকাৰাতি দ্ৱত্তিংস কোট্ঠাসা, তদাৰম্মণজ্ঝানানি চ. নৱ ভৱাতি কামভৱাদযো তযো, সঞ্ঞীভৱাদযো তযো, একৱোকাৰভৱাদযো তযোতি নৱ ভৱা. চত্তাৰি ঝানানীতি অগ্গহিতাৰম্মণৱিসেসানি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, ৱিপাকজ্ঝানানং ৱা এতং গহণং. এত্থ চ কুসলধম্মানং উপনিস্সযভূতা তণ্হা সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হাতি ৱেদিতব্বা. কিৰিযধম্মানং পন যত্থ তে তস্স অত্তভাৱস্স কাৰণভূতা.
অনুবুদ্ধোতি বুজ্ঝিতব্বধম্মস্স অনুৰূপতো বুদ্ধো. তেনাতি তস্মা. যস্মা সামঞ্ঞতো, ৱিসেসতো চ একেকপদুদ্ধাৰেন সব্বধম্মে বুদ্ধো, তস্মা ৱুত্তং. কিন্তি আহ ‘‘সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা’’তি, সব্বস্সপি ঞেয্যস্স সব্বাকাৰতো অৱিপৰীতং সযমেৱ অভিসম্বুদ্ধত্তাতি অত্থো. ইমিনাস্স পৰোপদেসৰহিতস্স সব্বাকাৰেন সব্বধম্মাৱবোধনসমত্থস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৱুত্তিনো অনাৱৰণঞাণসঙ্খাতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অধিগমো দস্সিতো.
ননু চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অনাৱৰণঞাণং, অঞ্ঞথা ‘‘ছ অসাধাৰণঞাণানি বুদ্ধঞাণানী’’তি (পটি. ম. মাতিকা ১.৭৩) ৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্যাতি? ন ৱিৰুজ্ঝতি, ৱিসযপৱত্তিভেদৱসেন অঞ্ঞেহি অসাধাৰণভাৱদস্সনত্থং একস্সেৱ ঞাণস্স দ্ৱিধা ৱুত্তত্তা. একমেৱ হি তং ঞাণং অনৱসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিধম্মৱিসযতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ চ আৱৰণাভাৱতো নিস্সঙ্গচাৰমুপাদায ‘‘অনাৱৰণঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. যথাহ পটিসম্ভিদাযং ‘‘সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৱসেসং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৱৰণং নত্থীতি অনাৱৰণঞাণ’’ন্তিআদি (পটি. ম. ১.১১৯). তস্মা নত্থি নেসং অত্থতো ভেদো, একন্তেন চেতং এৱমিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণানং সাধাৰণতা, অসব্বধম্মাৰম্মণতা চ আপজ্জেয্য. ন হি ভগৱতো ঞাণস্স অণুমত্তম্পি আৱৰণং অত্থি, অনাৱৰণঞাণস্স চ অসব্বধম্মাৰম্মণভাৱে যত্থ তং ন পৱত্ততি, তত্থাৱৰণসব্ভাৱতো অনাৱৰণভাৱোযেৱ ন সিযা. অথ ৱা পন হোতু অঞ্ঞমেৱ অনাৱৰণঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো, ইধ পন সব্বত্থ অপ্পটিহতৱুত্তিতায অনাৱৰণঞাণন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ অধিপ্পেতং. তস্স চাধিগমেন ভগৱা ‘‘সব্বঞ্ঞূ, সব্বৱিদূ, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি চ ৱুচ্চতি ন সকিংযেৱ সব্বধম্মাৱবোধতো. তথা চ ৱুত্তং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬২) ‘‘ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ‘‘বুদ্ধো’’তি. সব্বধম্মাৱবোধনসমত্থঞাণসমধিগমেন হি ভগৱতো সন্তানে অনৱসেসধম্মে পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থতা অহোসীতি.
এত্থাহ – কিং পনিদং ঞাণং পৱত্তমানং সকিংযেৱ সব্বস্মিং ৱিসযে পৱত্ততি, উদাহু কমেনাতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ সকিংযেৱ সব্বস্মিং ৱিসযে পৱত্ততি, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদভিন্নানং সঙ্খতধম্মানং, অসঙ্খতসম্মুতিধম্মানঞ্চ একজ্ঝং উপট্ঠানে দূৰতো চিত্তপটং পেক্খন্তস্স ৱিয পটিৱিভাগেনাৱবোধো ন সিযা, তথা চ সতি ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি ৱিপস্সন্তানং অনত্তাকাৰেন ৱিয সব্বধম্মা অনিৰূপিতৰূপেন ভগৱতো ঞাণস্স ৱিসযা হোন্তীতি আপজ্জতি. যেপি ‘‘সব্বঞেয্যধম্মানং ঠিতলক্খণৱিসযং ৱিকপ্পৰহিতং সব্বকালং বুদ্ধানং ঞাণং পৱত্ততি, তেন তে ‘সব্বৱিদূ’তি ৱুচ্চন্তি, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘চৰং সমাহিতো নাগো, তিট্ঠন্তোপি সমাহিতো’তি ইদম্পি ৱচনং সুৱুত্তং হোতী’’তি ৱদন্তি, তেসম্পি ৱুত্তদোসানাতিৱত্তি, ঠিতলক্খণাৰম্মণতায চ অতীতানাগতসম্মুতিধম্মানং তদভাৱতো একদেসৱিসযমেৱ ভগৱতো ঞাণং সিযা. তস্মা সকিংযেৱ ঞাণং পৱত্ততীতি ন যুজ্জতি.
অথ কমেন সব্বস্মিং ৱিসযে ঞাণং পৱত্ততি? এৱম্পি ন যুজ্জতি. ন হি জাতিভূমিসভাৱাদিৱসেন, দিসাদেসকালাদিৱসেন চ অনেকভেদভিন্নে ঞেয্যে কমেন গয্হমানে তস্স অনৱসেসপটিৱেধো সম্ভৱতি, অপৰিযন্তভাৱতো ঞেয্যস্স. যে পন ‘‘অত্থস্স অৱিসংৱাদনতো ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৱা ‘সেসেপি এৱ’ন্তি অধিমুচ্চিত্ৱা ৱৱত্থাপনেন সব্বঞ্ঞূ ভগৱা, তঞ্চ ঞাণং ন অনুমানিকং সংসযাভাৱতো. সংসযানুবদ্ধং হি লোকে অনুমানঞাণ’’ন্তি ৱদন্তি, তেসম্পি তং ন যুত্তং. সব্বস্স হি অপ্পচ্চক্খভাৱে অত্থাৱিসংৱাদনেন ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৱা ‘‘সেসেপি এৱ’’ন্তি অধিমুচ্চিত্ৱা ৱৱত্থাপনস্স অসম্ভৱতো. যঞ্হি তং সেসং, তং অপ্পচ্চক্খন্তি.
অথ তম্পি পচ্চক্খং, তস্স সেসভাৱো এৱ ন সিযাতি? সব্বমেতং অকাৰণং. কস্মা? অৱিসযৱিচাৰণভাৱতো. ৱুত্তং হেতং ভগৱতা ‘‘বুদ্ধৱিসযো, ভিক্খৱে, অচিন্তেয্যো ন চিন্তেতব্বো. যো চিন্তেয্য, উম্মাদস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ. নি. ৪.৭৭). ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – যংকিঞ্চি ভগৱতা ঞাতুং ইচ্ছিতং সকলং, একদেসো ৱা, তত্থ অপ্পটিহতৱুত্তিতায পচ্চক্খতো ঞাণং পৱত্ততি, নিচ্চসমাধানঞ্চ ৱিক্খেপাভাৱতো. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স চ সকলস্স অৱিসযভাৱে তস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতা ন সিযা, একন্তেনেৱ সা ইচ্ছিতব্বা ‘‘সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো আৱজ্জনপ্পটিবদ্ধা আকঙ্খপ্পটিবদ্ধা মনসিকাৰপ্পটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপ্পটিবদ্ধা’’তি ৱচনতো. অতীতানাগতৱিসযম্পি ভগৱতো ঞাণং অনুমানাগমতক্কগ্গহণৱিৰহিতত্তা পচ্চক্খমেৱ.
ননু চ এতস্মিং পক্খে যদা সকলং ঞাতুং ইচ্ছিতং, তদা সকিংযেৱ সকলৱিসযতায অনিৰূপিতৰূপেন ভগৱতো ঞাণং পৱত্তেয্যাতি ৱুত্তদোসানাতিৱত্তিযেৱাতি? ন, তস্স ৱিসোধিতত্তা. ৱিসোধিতো হি সো বুদ্ধৱিসযো অচিন্তেয্যোতি. অঞ্ঞথা পচুৰজনঞাণসমানৱুত্তিতায বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ঞাণস্স অচিন্তেয্যতা ন সিযা. তস্মা সকলধম্মাৰম্মণম্পি তং একধম্মাৰম্মণং ৱিয সুৱৱত্থাপিতেযেৱ তে ধম্মে কত্ৱা পৱত্ততীতি ইদমেত্থ অচিন্তেয্যং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৱতকং ঞেয্যং, তাৱতকং ঞাণং. যাৱতকং ঞাণং, তাৱতকং ঞেয্যং. ঞেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং ঞেয্য’’ন্তি (মহানি. ৬৯; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). এৱমেকজ্ঝং, ৱিসুং, সকিং, কমেন ৱা ইচ্ছানুৰূপং সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো.
১৩৩. ৱিজ্জাহীতি এত্থ ৱিন্দিযং ৱিন্দতীতি ৱিজ্জা, যাথাৱতো উপলব্ভতীতি অত্থো. অত্তনো ৱা পটিপক্খস্স ৱিজ্ঝনট্ঠেন ৱিজ্জা, তমোক্খন্ধাদিকস্স পদালনট্ঠেনাতি অত্থো. ততো এৱ অত্তনো ৱিসযস্স ৱিদিতকৰণট্ঠেনপি ৱিজ্জা. সম্পন্নত্তাতি সমন্নাগতত্তা, পৰিপুণ্ণত্তা ৱা, অৱিকলত্তাতি অত্থো. তিস্সন্নং, অট্ঠন্নং চ ৱিজ্জানং তত্থ তত্থ সুত্তে গহণং ৱিনেয্যজ্ঝাসযৱসেনাতি দট্ঠব্বং. সত্ত সদ্ধম্মা নাম সদ্ধা হিৰী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং ৱীৰিযং সতি পঞ্ঞা চ. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খু সদ্ধো হোতী’’তিআদি (অ. নি. ১০.১১). চত্তাৰি ঝানানীতি যানি কানিচি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি.
কস্মা পনেত্থ সীলাদযো পন্নৰসেৱ ‘‘চৰণ’’ন্তি ৱুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমেযেৱ হী’’তিআদি. তেন তেসং সিক্খত্তযসঙ্গহতো নিব্বানুপগমনে একংসতো সাধনভাৱমাহ. ইদানি তদত্থসাধনায আগমং দস্সেন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিমাহ. ভগৱাতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং.
ননু চাযং ৱিজ্জাচৰণসম্পদা সাৱকেসুপি লব্ভতীতি? কিঞ্চাপি লব্ভতি, ন পন তথা, যথা ভগৱতোতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ ৱিজ্জাসম্পদা’’তিআদি ৱুত্তং. চৰণধম্মপৰিযাপন্নত্তা কৰুণাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স, সো চেত্থ মহগ্গতভাৱপ্পত্তা সাধাৰণভাৱোতি আহ ‘‘চৰণসম্পদা মহাকাৰুণিকতং পূৰেত্ৱা ঠিতা’’তি. যথা সত্তানং অনত্থং পৰিৱজ্জেত্ৱা অত্থে নিযোজনং পঞ্ঞায ৱিনা ন হোতি, এৱং নেসং অত্থানত্থজাননং সত্থু কৰুণায ৱিনা ন হোতীতি উভযম্পি উভযত্থ সকিচ্চকমেৱ সিযা. যত্থ পন যস্সা পধানভাৱো, তং দস্সেতুং ‘‘সো সব্বঞ্ঞুতাযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথা তং ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নোতি যথা অঞ্ঞোপি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো, তেন ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নস্সেৱাযং আৱেণিকা পটিপত্তীতি দস্সেতি. সা পনাযং সত্থু ৱিজ্জাচৰণসম্পদা সাসনস্স নিয্যানিকতায সাৱকানং সম্মাপটিপত্তিযা একন্তকাৰণন্তি দস্সেতুং ‘‘তেনস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
এত্থ চ ৱিজ্জাসম্পদায সত্থু পঞ্ঞামহত্তং পকাসিতং হোতি, চৰণসম্পদায কৰুণামহত্তং. তেসু পঞ্ঞায ভগৱতো ধম্মৰজ্জপ্পত্তি, কৰুণায ধম্মসংৱিভাগো. পঞ্ঞায সংসাৰদুক্খনিব্বিদা, কৰুণায সংসাৰদুক্খসহনং. পঞ্ঞায পৰদুক্খপৰিজাননং, কৰুণায পৰদুক্খপতিকাৰাৰম্ভো. পঞ্ঞায পৰিনিব্বানাভিমুখভাৱো, কৰুণায তদধিগমো. পঞ্ঞায সযং তৰণং, কৰুণায পৰেসং তাৰণং. পঞ্ঞায বুদ্ধভাৱসিদ্ধি, কৰুণায বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি. কৰুণায ৱা বোধিসত্তভূমিযং সংসাৰাভিমুখভাৱো, পঞ্ঞায তত্থ অনভিৰতি. তথা কৰুণায পৰেসং অভিংসাপনং, পঞ্ঞায সযং পৰেহি অভাযনং. কৰুণায পৰং ৰক্খন্তো অত্তানং ৰক্খতি, পঞ্ঞায অত্তানং ৰক্খন্তো পৰং ৰক্খতি. তথা কৰুণায অপৰন্তপো, পঞ্ঞায অনত্তন্তপো. তেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু চতুত্থপুগ্গলভাৱো সিদ্ধো হোতি. তথা কৰুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা. কৰুণায চস্স নিন্নতাভাৱো, পঞ্ঞায উন্নমাভাৱো. তথা কৰুণায সব্বসত্তেসু জনিতানুগ্গহো পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৱিৰত্তচিত্তো, পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্তো কৰুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বসত্তানুগ্গহায পৱত্তো. যথা হি কৰুণা ভগৱতো সিনেহসোকৱিৰহিতা, এৱং পঞ্ঞা অহংকাৰমমংকাৰৱিনিমুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসোধিতা পৰমৱিসুদ্ধা গুণৱিসেসা ৱিজ্জাচৰণসম্পদাহি পকাসিতাতি দট্ঠব্বং.
১৩৪. গমনম্পি হি গতন্তি ৱুচ্চতি ‘‘গতে ঠিতে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৪; ২.৩৭৬). সোভনন্তি সুভং. সুভভাৱো ৱিসুদ্ধতায, ৱিসুদ্ধতা দোসৱিগমেনাতি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধমনৱজ্জ’’ন্তি. গমনঞ্চ নাম বহুৱিধন্তি ইধাধিপ্পেতং গমনং দস্সেন্তো ‘‘অৰিযমগ্গো’’তি আহ. সো হি নিব্বানস্স গতি অধিগমোতি কত্ৱা ‘‘গতং, গমন’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. ইদানি তস্সেৱ গহণে কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তেন হেসা’’তিআদি ৱুত্তং. খেমং দিসন্তি নিব্বানং. অসজ্জমানোতি পৰিপন্থাভাৱেন সুগতিগমনেপি অসজ্জন্তো সঙ্গং অকৰোন্তো, পগেৱ ইতৰত্থ. অথ ৱা একাসনে নিসীদিত্ৱা খিপ্পভিঞ্ঞাৱসেনেৱ চতুন্নম্পি মগ্গানং পটিলদ্ধভাৱতো অসজ্জমানো অসজ্জন্তো গতো. যং গমনং গচ্ছন্তো সব্বমনত্থং অপহৰতি, সব্বঞ্চ অনুত্তৰং সম্পত্তিং আৱহতি, তদেৱ সোভনং নাম. তেন চ ভগৱা গতোতি আহ ‘‘ইতি সোভনগমনত্তা সুগতো’’তি সোভনত্থো সু-সদ্দোতি কত্ৱা.
অসুন্দৰানং দুক্খানং সঙ্খাৰপ্পৱত্তীনং অভাৱতো অচ্চন্তসুখত্তা একন্ততো সুন্দৰং নাম অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘সুন্দৰঞ্চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বান’’ন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩-২০৪). সম্মাতি সুট্ঠু. সুট্ঠু গমনঞ্চ নাম পটিপক্খেন অনভিভূতস্স গমনন্তি আহ ‘‘পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো’’তি. ইদঞ্চ সিখাপ্পত্তং সম্মাগমনং, যায আগমনীযপটিপদায সিদ্ধং, সাপি সম্মাগমনমেৱাতি এৱম্পি ভগৱা সুগতোতি দস্সেতুং ‘‘সম্মা ৱা গতো’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মাপটিপত্তিযাতি সম্মাসম্বোধিযা সম্পাপনে অৱিপৰীতপটিপত্তিযা. ‘‘সব্বলোকস্স হিতসুখমেৱ কৰোন্তো’’তি এতেন মহাবোধিযা পটিপদা অৱিভাগেন সব্বসত্তানং সব্বদা হিতসুখাৱহভাৱেনেৱ পৱত্ততীতি দস্সেতি. ‘‘সস্সতং উচ্ছেদন্তি ইমে অন্তে অনুপগচ্ছন্তো গতো’’তি এতেন পটিচ্চসমুপ্পাদগতিং দস্সেতি. ‘‘কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে অনুপগচ্ছন্তো গতো’’তি এতেন অৰিযমগ্গগতিং দস্সেতি.
তত্ৰাতি যুত্তট্ঠানে যুত্তস্সেৱ ভাসনে নিপ্ফাদেতব্বে, সাধেতব্বে চেতং ভুম্মং. অভূতন্তি অভূতত্থং. অত্থমুখেন হি ৱাচায অভূততা, ভূততা ৱা. অতচ্ছন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অভূতন্তি ৱা অসন্তং অৱিজ্জমানং. অতচ্ছন্তি অতথাকাৰং অঞ্ঞথাসন্তং. অনত্থসঞ্হিতন্তি দিট্ঠধম্মিকেন, সম্পৰাযিকেন ৱা অনত্থেন সঞ্হিতং, অনত্থাৱহং. ন অত্থোতি অনত্থো, অত্থস্স পটিপক্খো, অভাৱো চ, তেন সঞ্হিতং, পিসুণৱাচং, সম্ফপ্পলাপঞ্চাতি অত্থো. এৱমেত্থ চতুব্বিধস্সাপি ৱচীদুচ্চৰিতস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ পঠমা ৱাচা সীলৱন্তং ‘‘দুস্সীলো’’তি, অচণ্ডালাদিমেৱ ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা ভাসমানস্স দট্ঠব্বা. দুতিযা দুস্সীলং ‘‘দুস্সীলো’’তি, চণ্ডালাদিমেৱ ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা অৱিনযেন ভাসমানস্স. ততিযা নেৰযিকাদিকস্স নেৰযিকাদিভাৱৱিভাৱনীকথা যথা ‘‘আপাযিকো দেৱদত্তো নেৰযিকো’’তিআদিকা (চূড়ৱ. ৩৪৮). চতুত্থী ‘‘ৱেদৱিহিতেন যঞ্ঞৱিধিনা পাণাতিপাতাদিকতং সুগতিং আৱহতী’’তি লোকস্স ব্যামোহনকথা. পঞ্চমী ভূতেন পেসুঞ্ঞূপসংহাৰাদিকথা. ছট্ঠা যুত্তপ্পত্তট্ঠানে পৱত্তিতা দানসীলাদিকথা ৱেদিতব্বা. এৱং সম্মা গদত্তাতি যথাৱুত্তং অভূতাদিং ৱজ্জেত্ৱা ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং পিযং মনাপং ততো এৱ সম্মা সুট্ঠু গদনতো সুগতো দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. আপাথগমনমত্তেন কস্সচি অপ্পিযম্পি হি ভগৱতো ৱচনং পিযং মনাপমেৱ অত্থসিদ্ধিযা লোকস্স হিতসুখাৱহত্তা.
অপিচ সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৱতো হি ৱেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং ভদ্দকং. তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতৰূপকাযতায দুতৱিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীড়নুক্কুটিককুটিলাকুলতাদিদোসৰহিতৱিলাসিতৰাজহংসৱসভৱাৰণমিগৰাজগমনং কাযগমনং, ঞাণগমনঞ্চ ৱিপুলনিম্মলকৰুণাসতিৱীৰিযাদিগুণৱিসেসসহিতং অভিনীহাৰতো যাৱ মহাবোধি অনৱজ্জতায, সত্তানং হিতসুখাৱহতায চ সোভনমেৱ. অথ ৱা সযম্ভূঞাণেন সকলম্পি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজানন্তো সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো. লোকনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো. লোকনিৰোধগামিনিং পটিপদং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. তথা যং ইমস্স সদেৱকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৱিয সম্মা পচ্চক্খতো গতো অব্ভঞ্ঞাসীতি সুগতো.
১৩৫. সব্বথাতি সব্বপ্পকাৰেন. যো যো লোকো যথা যথা ৱেদিতব্বো, তথা তথা. তে পন পকাৰে দস্সেতুং ‘‘সভাৱতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সভাৱতোতি দুক্খসভাৱতো. সব্বো হি লোকো দুক্খসভাৱো. যথাহ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (মহাৱ. ১৪; দী. নি. ২.৩৮৭). সমুদযতোতি যতো সো সমুদেতি, ততো তণ্হাদিতো. নিৰোধতোতি যত্থ সো নিৰুজ্ঝতি, ততো ৱিসঙ্খাৰতো. নিৰোধূপাযতোতি যেন ৱিধিনা সো নিৰোধো পত্তব্বো, ততো অৰিযমগ্গতো, ইতো অঞ্ঞস্স পকাৰস্স অভাৱা.
ইতি ‘‘সব্বথা লোকং অৱেদী’’তি ৱত্ৱা তদত্থসাধকং সুত্তং দস্সেন্তো ‘‘যত্থ খো আৱুসো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ন জাযতী’’তিআদিনা উজুকং জাতিআদীনি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘ন চৱতি ন উপপজ্জতী’’তি পদদ্ৱযেন অপৰাপৰং চৱনুপপজ্জনানি পটিক্খিপতি. কেচি পন ‘‘ন জাযতীতিআদি গব্ভসেয্যকৱসেন ৱুত্তং, ইতৰং ওপপাতিকৱসেনা’’তি ৱদন্তি. তন্তি জাতিআদিৰহিতং. গমনেনাতি পদসা গমনেন. ঞাতেয্যন্তি জানিতব্বং. ‘‘ঞাতায’’ন্তি ৱা পাঠো, ঞাতা অযং নিব্বানত্থিকোতি অধিপ্পাযো.
কামং পাদগমনেন গন্ত্ৱা লোকস্সন্তং ঞাতুং, দট্ঠুং, পত্তুং ৱা ন সক্কা, অপিচ পৰিমিতপৰিচ্ছিন্নট্ঠানে তং পঞ্ঞাপেত্ৱা দস্সেমীতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ সসঞ্ঞিম্হীতি সঞ্ঞাসহিতে. ততো এৱ সমনকে সৱিঞ্ঞাণকে. অৱিঞ্ঞাণকে পন উতুসমুট্ঠানৰূপসমুদাযমত্তে পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং. লোকনিৰোধন্তি তস্স লোকস্স নিৰুজ্ঝনং, নিব্বানমেৱ ৱা. অদেসম্পি হি তং যেসং নিৰোধো, তেসং ৱসেন উপচাৰতো, দেসতোপি নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘চক্খুং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতী’’তি (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৪; ৱিভ. ২০৪).
গমনেনাতি পাকতিকগমনেন. লোকস্সন্তোতি সঙ্খাৰলোকস্স অন্তো অন্তকিৰিযাহেতুভূতং নিব্বানং. কুদাচনন্তি কদাচিপি. অপত্ৱাতি অগ্গমগ্গেন অনধিগন্ত্ৱা. পমোচনন্তি পমুত্তি নিস্সৰণং. তস্মাতি যস্মা লোকস্সন্তং অপত্ৱা ৱট্টদুক্খতো মুত্তি নত্থি, তস্মা. হৱেতি নিপাতমত্তং. লোকৱিদূতি সভাৱাদিতো সব্বং লোকং জানন্তো. সুমেধোতি সুন্দৰপঞ্ঞো. লোকন্তগূতি পৰিঞ্ঞাভিসমযেন লোকং ৱিদিত্ৱা পহানাভিসমযেন লোকন্তগূ. মগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসস্স পৰিনিট্ঠিতত্তা ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযো. সব্বেসং কিলেসানং সমিতত্তা, চতুসচ্চধম্মানং ৱা অভিসমিতত্তা সমিতাৱী. নাসীসতি ন পত্থেতি. যথা ইমং লোকং, এৱং পৰঞ্চ লোকং অপ্পটিসন্ধিকত্তা.
১৩৬. এৱং যদিপি লোকৱিদুতা অনৱসেসতো দস্সিতা সভাৱতো দস্সিতত্তা, লোকো পন একদেসেনেৱ ৱুত্তোতি তং অনৱসেসতো দস্সেতুং ‘‘অপিচ তযো লোকা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং খন্ধানং সমূহো, সন্তানো চ সত্তলোকো. ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায সত্তো, লোকীযন্তি এত্থ কুসলাকুসলং, তব্বিপাকো চাতি লোকোতি. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধানং ৰূপাদীনং সমূহো, সন্তানো চ ওকাসলোকো লোকিযন্তি এত্থ তসা, থাৱৰা চ, তেসঞ্চ ওকাসভূতোতি. তদাধাৰতায হেস ‘‘ভাজনলোকো’’তিপি ৱুচ্চতি. উভযেপি খন্ধা সঙ্খাৰলোকো পচ্চযেহি সঙ্খৰীযন্তি, লুজ্জন্তি পলুজ্জন্তি চাতি. আহাৰট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৱুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহাৰ-সদ্দো ‘‘অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.২৩২) ৱিয. এৱং হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তাপি পৰিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহাৰট্ঠিতিকতা নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খাৰধম্মো, ন সত্তধম্মোতি আহ ‘‘আহাৰট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খাৰলোকো ৱেদিতব্বো’’তি.
যদি এৱং ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং কথন্তি? পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনাতি নাযং দোসো. যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘একধম্মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি (অ. নি. ১০.২৭). দিট্ঠিগতিকানং সস্সতাদিৱসেন ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ পৰিকপ্পনা যেভুয্যেন সত্তৱিসযা, ন সঙ্খাৰৱিসযাতি আহ ‘‘সস্সতো লোকোতি ৱা অসস্সতো লোকোতি ৱা আগতট্ঠানে সত্তলোকো ৱেদিতব্বো’’তি.
যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তীতি যত্তকে ঠানে চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তি পৰিব্ভমন্তি. দিসা ভন্তি ৱিৰোচমানাতি তেসং পৰিব্ভমনেনেৱ তা দিসা পভস্সৰা হুত্ৱা ৱিৰোচন্তি. তাৱ সহস্সধা লোকোতি তত্তকং সহস্সপ্পকাৰো ওকাসলোকো, সহস্সলোকধাতুযোতি অত্থো. ‘‘তাৱ সহস্সৱা’’তি ৱা পাঠো.
তম্পীতি তং তিৱিধম্পি লোকং. তথা হিস্স সব্বথাপি ৱিদিতোতি সম্বন্ধো. একো লোকোতি ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি যায পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খাৰানং পচ্চযাযত্তৱুত্তিতা ৱুত্তা, তায সব্বো সঙ্খাৰলোকো একো একৱিধো পকাৰন্তৰস্স অভাৱতো. দ্ৱে লোকাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. নাম-গ্গহণেন চেত্থ নিব্বানস্স অগ্গহণং, তস্স অলোকসভাৱত্তা. ননু চ ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি এত্থ পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায মগ্গফলধম্মানম্পি লোকতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পৰিঞ্ঞেয্যানং দুক্খসচ্চধম্মানং ইধ ‘‘লোকো’’তি অধিপ্পেতত্তা. অথ ৱা ‘‘ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতী’’তি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণৰহিতানং লোকুত্তৰানং নত্থি লোকতা. উপাদানানং আৰম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. দসাযতনানীতি দস ৰূপাযতনানি.
এত্থ চ ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি পচ্চযাযত্তৱুত্তিতাৱচনেন সঙ্খাৰানং অনিচ্চতা. তায চ ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱচনতো দুক্খানত্ততা চ পকাসিতা হোন্তীতি তীণিপি সামঞ্ঞলক্খণানি গহিতানি. নামন্তি চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধা, তে চ অত্থতো ফস্সাদযো. ৰূপন্তি ভূতুপাদাযৰূপানি, তানি চ অত্থতো পথৱীআদযোতি অৱিসেসেনেৱ সলক্খণতো সঙ্খাৰা গহিতা. তগ্গহণেনেৱ যে তেসং ৱিসেসা কুসলাদযো, হেতুআদযো চ, তেপি গহিতা এৱ হোন্তীতি আহ ‘‘ইতি অযং সঙ্খাৰলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো’’তি.
আগম্ম চিত্তং সেতি এত্থাতি আসযো মিগাসযো ৱিয. যথা মিগো গোচৰায গন্ত্ৱা পচ্চাগন্ত্ৱা তত্থেৱ ৱনগহনে সযতীতি সো তস্স আসযো, এৱং অঞ্ঞথা পৱত্তিত্ৱাপি চিত্তং আগম্ম যত্থ সেতি, সো তস্স আসযোতি ৱুচ্চতি. সো পন সস্সতদিট্ঠিআদিৱসেন চতুব্বিধো. ৱুত্তঞ্চ –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৱানুলোমিকা;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসদ্দিত’’ন্তি.
তত্থ সব্বদিট্ঠীনং সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি সঙ্গহিতত্তা সব্বেপি দিট্ঠিগতিকা সত্তা ইমা এৱ দ্ৱে দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা. যথাহ ‘‘দ্ৱযনিস্সিতো খ্ৱাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন অত্থিতঞ্চ নত্থিতঞ্চা’’তি (সং. নি. ২.১৫). অত্থিতাতি হি সস্সতগ্গাহো অধিপ্পেতো, নত্থিতাতি উচ্ছেদগ্গাহো. অযং তাৱ ৱট্টনিস্সিতানং পুথুজ্জনানং আসযো. ৱিৱট্টনিস্সিতানং পন সুদ্ধসত্তানং অনুলোমিকা খন্তি, যথাভূতঞাণন্তি দুৱিধো আসযো.
আসযং জানাতীতি চতুব্বিধম্পি সত্তানং আসযং জানাতি. জানন্তো চ তেসং দিট্ঠিগতানং, তেসঞ্চ ঞাণানং অপ্পৱত্তিক্খণেপি জানাতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কামং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো কামগৰুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি, কামং সেৱন্তঞ্ঞেৱ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগৰুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি’’আদি (পটি. ম. ১.১১৩).
অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে অনু অনু সযন্তীতি অনুসযা, অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন নেসং কাৰণলাভে উপ্পজ্জনাৰহতং দস্সেতি. অপ্পহীনা হি কিলেসা কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. কে পন তে? ৰাগাদযো সত্ত অনাগতা কিলেসা, অতীতা, পচ্চুপ্পন্না চ তংসভাৱত্তা তথা ৱুচ্চন্তি. ন হি ধম্মানং কালভেদেন সভাৱভেদো অত্থি. তং সত্তৱিধং অনুসযং তস্স তস্স সত্তস্স সন্তানে পৰোপৰভাৱেন পৱত্তমানং জানাতি.
চৰিতন্তি সুচৰিতদুচ্চৰিতং. তং হি ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৮১৪, ৮১৭) চৰিতনিদ্দেসে নিদ্দিট্ঠং. অথ ৱা চৰিতন্তি চৰিযা ৱেদিতব্বা. তা পন ৰাগদোসমোহসদ্ধাবুদ্ধিৱিতক্কৱসেন ছ মূলচৰিযা, তাসং অপৰিযন্তো অন্তৰভেদো, সংসগ্গভেদো পন তেসট্ঠিৱিধো. তং চৰিতং সভাৱতো সংকিলেসৱোদানতো সমুট্ঠানতো ফলতো নিস্সন্দতোতি এৱমাদিনা পকাৰেন জানাতি.
অধিমুত্তি অজ্ঝাসযধাতু. সা দুৱিধা হীনাধিমুত্তি পণীতাধিমুত্তীতি. যায হীনাধিমুত্তিকা সত্তা হীনাধিমুত্তিকেযেৱ সেৱন্তি, পণীতাধিমুত্তিকা চ পণীতাধিমুত্তিকেযেৱ. সা অজ্ঝাসযধাতু অজ্ঝাসযসভাৱো অধিমুত্তি. তং অধিমুত্তিং জানাতি ‘‘ইমস্স অধিমুত্তি হীনা, ইমস্স পণীতা’’তি, তত্থাপি ‘‘ইমস্স মুদু, ইমস্স মুদুতৰা, ইমস্স মুদুতমা’’তিআদিনা. ইন্দ্ৰিযানং হি তিক্খমুদুভাৱাদিনা যথাৰহং অধিমুত্তিযা তিক্খমুদুভাৱাদিকো ৱেদিতব্বো. তথা হি ৱুত্তং সম্মোহৱিনোদনীযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৮১৮, ৮২০) ‘‘হেট্ঠা গহিতাপি অধিমুত্তি ইধ সত্তানং তিক্খিন্দ্ৰিযমুদিন্দ্ৰিযভাৱদস্সনত্থং পুন গহিতা’’তি.
অপ্পৰজং অক্খং এতেসন্তি অপ্পৰজক্খা, অপ্পং ৱা ৰজং পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি এতেসন্তি অপ্পৰজক্খা, অনুস্সদৰাগাদিৰজা সত্তা, তে অপ্পৰজক্খে. মহাৰজক্খেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. উস্সদৰাগাদিৰজা মহাৰজক্খা.
তিক্খিন্দ্ৰিযেতি তিখিণেহি সদ্ধাদীহি ইন্দ্ৰিযেহি সমন্নাগতে. মুদিন্দ্ৰিযেতি মুদুকেহি সদ্ধাদীহি ইন্দ্ৰিযেহি সমন্নাগতে. উপনিস্সযইন্দ্ৰিযানি নাম ইধাধিপ্পেতানি. স্ৱাকাৰেতি সুন্দৰাকাৰে কল্যাণপকতিকে, ৱিৱট্টজ্ঝাসযেতি অত্থো. সুৱিঞ্ঞাপযেতি সম্মত্তনিযামং ৱিঞ্ঞাপেতুং সুকৰে সদ্ধে, পঞ্ঞৱন্তে চ. ভব্বে অভব্বেতি এত্থ ভব্বেতি কম্মাৱৰণকিলেসাৱৰণৱিপাকাৱৰণৰহিতে. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন দ্ৱাকাৰদুৱিঞ্ঞাপযাভব্বা ৱেদিতব্বা. এত্থ চ ‘‘ইমস্স ৰাগৰজো অপ্পো, ইমস্স দোসৰজো অপ্পো’’তিআদিনা অপ্পৰজক্খেসু জাননং ৱেদিতব্বং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তস্মাতি যস্মা ভগৱা অপৰিমাণে সত্তে আসযাদিতো অনৱসেসেত্ৱা জানাতি, তস্মা অস্স ভগৱতো সত্তলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো.
ননু চ সত্তেসু পমাণাদিপি জানিতব্বো অত্থীতি? অত্থি. তস্স পন জাননং ন নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধাযাতি ইধ ন গহিতং, ভগৱতো পন তম্পি সুৱিদিতং সুৱৱত্থাপিতমেৱ, পযোজনাভাৱা দেসনং নাৰুড়্হং. তেন ৱুত্তং –
‘‘অথ খো ভগৱা পৰিত্তং নখসিখাযং পংসুং আৰোপেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো বহুতৰং – যো ৱাযং মযা পৰিত্তো নখসিখাযং পংসু আৰোপিতো, অযং ৱা মহাপথৱী’’’তিআদি (সং. নি. ৫.১১২১).
১৩৭. ওকাসলোকোপি সব্বথা ৱিদিতোতি সম্বন্ধো. চক্কৱাড়ন্তি লোকধাতু. সা হি নেমিমণ্ডলসদিসেন চক্কৱাড়পব্বতেন সমন্ততো পৰিক্খিত্তত্তা ‘‘চক্কৱাড়’’ন্তি ৱুচ্চতি. চতুতিংসসতানি চাতি চতুঅধিকানি তিংসসতানি, তীণিসহস্সানি, চত্তাৰিসতানি চাতি অত্থো. অড্ঢুড্ঢানীতি উপড্ঢচতুত্থানি, তীণিসতানি, পঞ্ঞাসঞ্চাতি অত্থো. নহুতানীতি দসসহস্সানি. সঙ্খাতাতি কথিতা. সণ্ঠিতীতি হেট্ঠা, উপৰিতো চাতি সব্বসো ঠিতি.
এৱং সণ্ঠিতেতি এৱমৱট্ঠিতে. এত্থাতি চক্কৱাড়ে. অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱাতি তত্তকমেৱ চতুৰাসীতি যোজনসহস্সানিযেৱ উব্বেধো. ন কেৱলং চেত্থ উব্বেধোৱ, অথ খো আযামৱিত্থাৰাপিস্স তত্তকাযেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সিনেৰু, ভিক্খৱে, পব্বতৰাজা চতুৰাসীতি যোজনসহস্সানি আযামেন, চতুৰাসীতি যোজনসহস্সানি ৱিত্থাৰেনা’’তি (অ. নি. ৭.৬৬).
ততোতি সিনেৰুস্স হেট্ঠা, উপৰি চ ৱুত্তপ্পমাণতো. উপড্ঢুপড্ঢেনাতি উপড্ঢেন উপড্ঢেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – দ্ৱাচত্তালীস যোজনসহস্সানি সমুদ্দে অজ্ঝোগাড়্হো তত্তকমেৱ চ উপৰি উগ্গতো যুগন্ধৰপব্বতো, একৱীস যোজনসহস্সানি সমুদ্দে অজ্ঝোগাড়্হো তত্তকমেৱ চ উপৰি উগ্গতো ঈসধৰো পব্বতোতি ইমিনা নযেন সেসেসুপি উপড্ঢুপড্ঢপমাণতা ৱেদিতব্বা. যথা মহাসমুদ্দো যাৱ চক্কৱাড়পাদমূলা অনুপুব্বনিন্নো, এৱং যাৱ সিনেৰুপাদমূলাতি হেট্ঠা সিনেৰুপমাণতো উপড্ঢপমাণোপি যুগন্ধৰপব্বতো পথৱিযং সুপ্পতিট্ঠিতো, এৱং ঈসধৰাদযোপীতি দট্ঠব্বং. ৱুত্তং হেতং ‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৱে, অনুপুব্বনিন্নো অনুপুব্বপোণো অনুপুব্বপব্ভাৰো’’তি (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৪; অ. নি. ৮.১৯). সিনেৰুযুগন্ধৰাদীনং অন্তৰে সীদন্তৰসমুদ্দা নাম. তে ৱিত্থাৰতো যথাক্কমং সিনেৰুআদীনং অচ্চুগ্গতসমানপৰিমাণাতি ৱদন্তি. ব্ৰহাতি মহন্তো.
সিনেৰুস্স সমন্ততোতি পৰিক্খিপনৱসেন সিনেৰুস্স সমন্ততো ঠিতা. সিনেৰুং তাৱ পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতো যুগন্ধৰো, তং পৰিক্খিপিত্ৱা ঈসধৰো. এৱং তং তং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতা ‘‘সিনেৰুস্স সমন্ততো’’তি ৱুত্তা.
যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চ পব্বতোতি হিমৱা পব্বতো পঞ্চ যোজনানং সতানি উচ্চো উব্বেধো. নগৱ্হযাতি নগ-সদ্দেন অৱ্হাতব্বা ৰুক্খাভিধানা. পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধসাখাযামাতি’ উব্বেধতো পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধাযামা, উব্বেধতো, সমন্ততো চ পঞ্ঞাসযোজনসাখাযামা চ. ততো এৱ সতযোজনৱিত্থিণ্ণা, তাৱদেৱ চ উগ্গতা. যস্সানুভাৱেনাতি যস্সা মহন্ততা কপ্পট্ঠাযিতাদিপ্পকাৰেন পভাৱেন.
গৰুড়ানং সিম্বলিৰুক্খো সিনেৰুস্স দুতিযপৰিভণ্ডে পতিট্ঠিতো.
সিৰীসেনাতি পচ্চত্তে কৰণৱচনং. সত্তমন্তি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, সিৰীসো ভৱতি সত্তমোতি অত্থো.
তত্থ চণ্ডমণ্ডলং হেট্ঠা, সূৰিযমণ্ডলং উপৰি. তস্স আসন্নভাৱেন চন্দমণ্ডলং অত্তনো ছাযায ৱিকলভাৱেন উপট্ঠাতি. তানি যোজনন্তৰিকানি যুগন্ধৰগ্গপমাণে আকাসে ৱিচৰন্তি. অসুৰভৱনং সিনেৰুস্স হেট্ঠা. অৱীচি জম্বুদীপস্স. জম্বুদীপো সকটসণ্ঠানো. অপৰগোযানং আদাসসণ্ঠানো. পুব্বৱিদেহো অদ্ধচন্দসণ্ঠানো. উত্তৰকুৰু পীঠসণ্ঠানো. তংতংনিৱাসীনং, তংতংপৰিৱাৰদীপৱাসীনঞ্চ মনুস্সানং মুখম্পি তংতংসণ্ঠানন্তি ৱদন্তি. তদন্তৰেসূতি তেসং চক্কৱাড়ানং অন্তৰেসু. তিণ্ণং হি পত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞআসন্নভাৱেন ঠপিতানং অন্তৰসদিসে তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৱাড়ানং অন্তৰে একেকো লোকন্তৰনিৰযো.
অনন্তানীতি অপৰিমাণানি, ‘‘এত্তকানী’’তি অঞ্ঞেহি মিনিতুং অসক্কুণেয্যানি. ভগৱা অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৱেদি ‘‘অনন্তো আকাসো, অনন্তো সত্তনিকাযো, অনন্তানি চক্কৱাড়ানী’’তি তিৱিধম্পি অনন্তং বুদ্ধঞাণং পৰিচ্ছিন্দতি সযম্পি অনন্তত্তা. যাৱতকং হি ঞেয্যং, তাৱতকং ঞাণং. যাৱতকং ঞাণং, তাৱতকং ঞেয্যং. ঞেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং ঞেয্যন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৱেদী’’তি. অনন্ততা চস্স অনন্তঞেয্যপটিৱিজ্ঝনেনেৱ ৱেদিতব্বা তত্থ অপ্পটিহতচাৰত্তা. ননু চেত্থ ৱিৱট্টাদীনম্পি ৱিদিততা ৱত্তব্বাতি? সচ্চং ৱত্তব্বং, সা পন পৰতো অভিঞ্ঞাকথাযং আগমিস্সতীতি ইধ ন গহিতা.
১৩৮. অত্তনাতি নিস্সক্কৱচনমেতং. গুণেহি অত্তনা ৱিসিট্ঠতৰস্সাতি সম্বন্ধো. তৰ-গ্গহণং চেত্থ ‘‘অনুত্তৰো’’তি পদস্স অত্থনিদ্দেসতায কতং, ন ৱিসিট্ঠস্স কস্সচি অত্থিতায. সদেৱকে হি লোকে সদিসকপ্পোপি নাম কোচি তথাগতস্স নত্থি, কুতো সদিসো. ৱিসিট্ঠে পন কা কথা. কস্সচীতি কস্সচিপি. অভিভৱতীতি সীলসম্পদায উপনিস্সযভূতানং হিৰোত্তপ্পমেত্তাকৰুণানং, ৱিসেসপচ্চযানং সদ্ধাসতিৱীৰিযপঞ্ঞানঞ্চ উক্কংসপ্পত্তিযা সমুদাগমতো পট্ঠায অনঞ্ঞসাধাৰণো সৱাসনপটিপক্খস্স পহীনত্তা উক্কংসপাৰমিপ্পত্তো সত্থু সীলগুণো. তেন ভগৱা সদেৱকং লোকং অঞ্ঞদত্থু অভিভুয্য পৱত্ততি, ন সযং কেনচি অভিভুয্যতীতি অধিপ্পাযো. এৱং সমাধিগুণাদীসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বং. সীলাদযো চেতে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা ৱেদিতব্বা. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং পন লোকিযং কামাৱচৰমেৱ.
যদি এৱং, কথং তেন সদেৱকং লোকং অভিভৱতীতি? তস্সাপি আনুভাৱতো অসদিসত্তা. তম্পি হি ৱিসযতো, পৱত্তিতো, পৱত্তি আকাৰতো চ উত্তৰিতৰমেৱ. তং হি অনঞ্ঞসাধাৰণং সত্থু ৱিমুত্তিগুণং আৰব্ভ পৱত্ততি, পৱত্তমানঞ্চ অতক্কাৱচৰং পৰমগম্ভীৰং সণ্হসুখুমং সৱিসযং পটিপক্খধম্মানং সুপ্পহীনত্তা সুট্ঠু পাকটং ৱিভূততৰং কত্ৱা পৱত্ততি, সম্মদেৱ চ ৱসীভাৱস্স পাপিতত্তা, ভৱঙ্গপৰিৱাসস্স চ অতিপৰিত্তকত্তা লহুং লহুং পৱত্ততীতি.
এৱং সীলাদিগুণেহি ভগৱতো উত্তৰিতৰস্স অভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি সদিসস্সাপি অভাৱং দস্সেতুং ‘‘অসমো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অসমোতি একস্মিং কালে নত্থি এতস্স সীলাদিগুণেন সমা সদিসাতি অসমো. তথা অসমেহি অতীতানাগতবুদ্ধেহি সমো, অসমা ৱা সমা এতস্সাতি অসমসমো. সীলাদিগুণেন নত্থি এতস্স পটিমাতি অপ্পটিমো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তত্থ উপমামত্তং পটিমা, সদিসূপমা পটিভাগো, যুগগ্গাহৱসেন ঠিতো পটিপুগ্গলো ৱেদিতব্বো.
ন খো পনাহং সমনুপস্সামীতি মম সমন্তচক্খুনা হত্থতলে আমলকং ৱিয সব্বলোকং পস্সন্তোপি তত্থ সদেৱকে…পে… পজায অত্তনা অত্ততো সীলসম্পন্নতৰং সম্পন্নতৰসীলং কঞ্চি পুগ্গলং ন খো পন পস্সামি, তাদিসস্স অভাৱতোতি অধিপ্পাযো. অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনীতি এত্থ –
‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা দ্ৱিপদা ৱা চতুপ্পদা ৱা বহুপ্পদা ৱা ৰূপিনো ৱা অৰূপিনো ৱা সঞ্ঞিনো ৱা অসঞ্ঞিনো ৱা নেৱসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো ৱা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. যে, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ১০.১৫; ইতিৱু৯০) –
ইদং অগ্গপ্পসাদসুত্তং. আদি-সদ্দেন –
‘‘সদেৱকে…পে… সদেৱমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৱসৱত্তী, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪; দী. নি. ৩.১৮৮) –
এৱমাদীনি সুত্তপদানি ৱেদিতব্বানি. আদিকা গাথাযোতি এত্থ –
‘‘অহং হি অৰহা লোকে, অহং সত্থা অনুত্তৰো;
একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো. (মহাৱ. ১১; ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১);
‘‘দন্তো দমযতং সেট্ঠো, সন্তো সমযতং ইসি;
মুত্তো মোচযতং অগ্গো, তিণ্ণো তাৰযতং ৱৰো. (ইতিৱু. ১১২);
‘‘নযিমস্মিং লোকে পৰস্মিং ৱা পন,
বুদ্ধেন সেট্ঠো সদিসো চ ৱিজ্জতি;
যমাহু দক্খিণেয্যানং অগ্গতং গতো,
পুঞ্ঞত্থিকানং ৱিপুলফলেসিন’’ন্তি. (ৱি. ৱ. ১০৪৭; কথা. ৭৯৯) –
এৱমাদিকা গাথা ৱিত্থাৰেতব্বা.
১৩৯. দমেতীতি সমেতি, কাযসমাদীহি যোজেতীতি অত্থো. তং পন কাযসমাদীহি যোজনং যথাৰহং তদঙ্গৱিনযাদীসু পতিট্ঠাপনং হোতীতি আহ ‘‘ৱিনেতীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. দমেতুং যুত্তাতি দমনাৰহা. অমনুস্সপুৰিসাতি এত্থ ন মনুস্সাতি অমনুস্সা. তংসদিসতা এত্থ জোতীযতি, তেন মনুস্সত্তমত্তং নত্থি, অঞ্ঞং সমানন্তি যক্খাদযো ‘‘অমনুস্সা’’তি অধিপ্পেতা, ন যে কেচি মনুস্সেহি অঞ্ঞে. তথা হি তিৰচ্ছানপুৰিসানং ৱিসুং গহণং কতং, যক্খাদযো এৱ চ নিদ্দিট্ঠা. অপলালো হিমৱন্তৱাসী. চূড়োদৰমহোদৰা নাগদীপৱাসিনো. অগ্গিসিখধূমসিখা সীহড়দীপৱাসিনো. নিব্বিসা কতা দোসৱিসস্স ৱিনোদনেন. তেনাহ ‘‘সৰণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপিতা’’তি. কূটদন্তাদযোতি আদি-সদ্দেন ঘোটমুখউপালিগহপতিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সক্কদেৱৰাজাদযোতি আদি-সদ্দেন অজকলাপযক্খবকব্ৰহ্মাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইদং চেত্থ সুত্তন্তি ইদং কেসিসুত্তং. ৱিনীতা ৱিচিত্ৰেহি ৱিনযনূপাযেহীতি এতস্মিং অত্থে ৱিত্থাৰেতব্বং যথাৰহং সণ্হাদীহি উপাযেহি ৱিনযস্স দীপনতো.
ৱিসুদ্ধসীলাদীনং পঠমজ্ঝানাদীনীতি ‘‘ৱিসুদ্ধসীলস্স পঠমজ্ঝানং, পঠমজ্ঝানলাভিনো দুতিযজ্ঝান’’ন্তিআদিনা তস্স তস্স উপৰূপৰি ৱিসেসং আচিক্খন্তোতি সম্বন্ধো. সোতাপন্নাদীনন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘দন্তেপি দমেতিযেৱা’’তি ইদং পুব্বে ‘‘সব্বেন সব্বং দমথং অনুপগতা পুৰিসদম্মা’’তি ৱুত্তাতি কত্ৱা ৱুত্তং. যে পন ৱিপ্পকতদম্মভাৱা সব্বথা দমেতব্বতং নাতিৱত্তা, তে সত্তে সন্ধায ‘‘দন্তেপি দমেতিযেৱা’’তি ৱুত্তং. তেপি হি পুৰিসদম্মা এৱাতি, যতো নে সত্থা দমেতি.
অত্থপদন্তি অত্থাভিব্যঞ্জকপদং, ৱাক্যন্তি অত্থো. ৱাক্যেন হি অত্থাভিব্যত্তি, ন নামাদিপদমত্তেন. একপদভাৱেন চ অনঞ্ঞসাধাৰণো সত্থু পুৰিসদম্মসাৰথিভাৱো দস্সিতো হোতি. তেনাহ ‘‘ভগৱা হী’’তিআদি. অট্ঠ দিসাতি অট্ঠ সমাপত্তিযো. তা হি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাপি অসংকিণ্ণভাৱেন দিস্সন্তি অপদিস্সন্তীতি দিসা, দিসা ৱিযাতি ৱা দিসা. অসজ্জমানাতি ন সজ্জমানা ৱসীভাৱপ্পত্তিযা নিস্সঙ্গচাৰা. ধাৱন্তি জৱনৱুত্তিযোগতো. একংযেৱ দিসং ধাৱতি, অত্তনো কাযং অপৰিৱত্তেন্তোতি অধিপ্পাযো. সত্থাৰা পন দমিতা পুৰিসদম্মা একিৰিযাপথেনেৱ অট্ঠ দিসা ধাৱন্তি. তেনাহ ‘‘একপল্লঙ্কেনেৱ নিসিন্না’’তি. অট্ঠ দিসাতি চ নিদস্সনমত্তমেতং, লোকিযেহি অগতপুব্বং নিৰোধসমাপত্তিদিসং, অমতদিসঞ্চ পক্খন্দনতো.
১৪০. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৱো, তত্থ নিযুত্তোতি দিট্ঠধম্মিকো, ইধলোকত্থো. কম্মকিলেসৱসেন সম্পৰেতব্বতো সম্মা গন্তব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকো, তত্থ নিযুত্তোতি সম্পৰাযিকো, পৰলোকত্থো. পৰমো উত্তমো অত্থো পৰমত্থো, নিব্বানং. তেহি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি. যথাৰহন্তি যথানুৰূপং. তেসু অত্থেসু যো যো পুগ্গলো যং যং অৰহতি, তদনুৰূপং. অনুসাসতীতি ৱিনেতি তস্মিং অত্থে পতিট্ঠপেতি, সহ অত্থেন ৱত্ততীতি সত্থো, ভণ্ডমূলেন ৱাণিজ্জায দেসন্তৰং গচ্ছন্তো জনসমূহো. হিতুপদেসাদিৱসেন পৰিপালেতব্বো সাসিতব্বো সো এতস্স অত্থীতি সত্থা, সত্থৱাহো. সো ৱিয ভগৱাতি আহ ‘‘সত্থা ৱিযাতি সত্থা, ভগৱা সত্থৱাহো’’তি.
ইদানি তমত্থং নিদ্দেসপাড়িনযেন দস্সেতুং ‘‘যথা সত্থৱাহো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সত্থেতি সত্থিকে জনে. কং তাৰেন্তি এত্থাতি কন্তাৰো, নিৰুদকো অৰঞ্ঞপ্পদেসো. ৰুড়্হীৱসেন পন ইতৰোপি অৰঞ্ঞপ্পদেসো তথা ৱুচ্চতি. চোৰকন্তাৰন্তি চোৰেহি অধিট্ঠিতকন্তাৰং. তথা ৱাড়কন্তাৰং. দুব্ভিক্খকন্তাৰন্তি দুল্লভভিক্খং কন্তাৰং. তাৰেতীতি অখেমন্তট্ঠানং অতিক্কামেতি. উত্তাৰেতীতিআদি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা ৱুত্তং. অথ ৱা উত্তাৰেতীতি খেমন্তভূমিং উপনেন্তো তাৰেতি. নিত্তাৰেতীতি অখেমন্তট্ঠানতো নিক্খামেন্তো তাৰেতি. পতাৰেতীতি পৰিগ্গহেত্ৱা তাৰেতি, হত্থেন পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিয তাৰেতীতি অত্থো. সব্বম্পেতং তাৰণুত্তাৰণাদিখেমট্ঠানে ঠপনমেৱাতি আহ ‘‘খেমন্তভূমিং সম্পাপেতী’’তি. সত্তেতি ৱেনেয্যসত্তে. মহাগহনতায, মহানত্থতায, দুন্নিত্থৰণতায চ জাতিযেৱ কন্তাৰো জাতিকন্তাৰো, তং জাতিকন্তাৰং.
উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেনাতি উক্কট্ঠসত্তপৰিচ্ছেদৱসেন. দেৱমনুস্সা এৱ হি উক্কট্ঠসত্তা, ন তিৰচ্ছানাদযো. ভব্বপুগ্গলপৰিচ্ছেদৱসেনাতি সম্মত্তনিযামোক্কমনস্স যোগ্যপুগ্গলস্স পৰিচ্ছিন্দনৱসেন. এতন্তি ‘‘দেৱমনুস্সান’’ন্তি এতং ৱচনং. ভগৱতোতি নিস্সক্কৱচনং যথা ‘‘উপজ্ঝাযতো অজ্ঝেতী’’তি, ভগৱতো সন্তিকেতি ৱা অত্থো. উপনিস্সযসম্পত্তিন্তি তিহেতুকপটিসন্ধিআদিকং মগ্গফলাধিগমস্স বলৱকাৰণং.
গগ্গৰাযাতি গগ্গৰায নাম ৰঞ্ঞো দেৱিযা, তায ৱা কাৰিতত্তা ‘‘গগ্গৰা’’তি লদ্ধনামায. সৰে নিমিত্তং অগ্গহেসীতি ‘‘ধম্মো এসো ৱুচ্চতী’’তি ধম্মসঞ্ঞায সৰে নিমিত্তং গণ্হি, গণ্হন্তো চ পসন্নচিত্তো পৰিসপৰিযন্তে নিপজ্জি. সন্নিৰুম্ভিত্ৱা অট্ঠাসীতি তস্স সীসে দণ্ডস্স ঠপিতভাৱং অপস্সন্তো তত্থ দণ্ডং উপ্পীড়েত্ৱা অট্ঠাসি. মণ্ডূকোপি দণ্ডে ঠপিতেপি উপ্পীড়িতেপি ধম্মগতেন পসাদেন ৱিস্সৰমকৰোন্তোৱ কালমকাসি. দেৱলোকে নিব্বত্তসত্তানং অযং ধম্মতা, যা ‘‘কুতোহং ইধ নিব্বত্তো, তত্থ কিং নু খো কম্মমকাসি’’ন্তি আৱজ্জনা. তস্মা অত্তনো পুৰিমভৱস্স দিট্ঠত্তা আহ ‘‘অৰে অহম্পি নাম ইধনিব্বত্তো’’তি. ভগৱতো পাদে ৱন্দি কতঞ্ঞুতাসংৱড্ঢিতেন পেমগাৰৱবহুমানেন.
ভগৱা জানন্তোৱ মহাজনস্স কম্মফলং, বুদ্ধানুভাৱঞ্চ পচ্চক্খং কাতুকামো ‘‘কো মে ৱন্দতী’’তি গাথায পুচ্ছি. তত্থ কোতি দেৱনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো, কতমোতি অত্থো. মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৱৰূপায দেৱিদ্ধিযা. ‘‘যসসা’’তি ইমিনা এদিসেন পৰিৱাৰেন, পৰিচ্ছেদেন চ. জলন্তি ৱিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৱিয কন্তেন কমনীযেন সুন্দৰেন. ৱণ্ণেনাতি ছৱিৱণ্ণেন সৰীৰৱণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি সব্বা দসপি দিসা পভাসেন্তো, চন্দো ৱিয, সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একালোকং কৰোন্তোতি অত্থো.
এৱং পন ভগৱতা পুচ্ছিতো দেৱপুত্তো অত্তানং পৱেদেন্তো ‘‘মণ্ডূকোহং পুৰে আসি’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ পুৰেতি পুৰিমজাতিযং. ‘‘উদকে’’তি ইদং তদা অত্তনো উপ্পত্তিট্ঠানদস্সনং. ‘‘উদকে মণ্ডূকো’’তি এতেন উদ্ধমাযিকাদিকস্স থলে মণ্ডূকস্স নিৱত্তনং কতং হোতি. গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গুন্নং ঘাসেসনট্ঠানং. ইধ পন গোচৰো ৱিযাতি গোচৰো, ৱাৰি উদকং গোচৰো এতস্সাতি ৱাৰিগোচৰো. উদকচাৰীপি হি কোচি কচ্ছপাদি অৱাৰিগোচৰোপি হোতীতি ‘‘ৱাৰিগোচৰো’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. তৱ ধম্মং সুণন্তস্সাতি ব্ৰহ্মস্সৰেন কৰৱীকৰুতমঞ্জুনা দেসেন্তস্স তৱ ধম্মং ‘‘ধম্মো এসো ৱুচ্চতী’’তি সৰে নিমিত্তগ্গাহৱসেন সুণন্তস্স. অনাদৰে চেতং সামিৱচনং. অৱধি ৱচ্ছপালকোতি ৱচ্ছে ৰক্খন্তো গোপালদাৰকো মম সমীপং আগন্ত্ৱা দণ্ডমোলুব্ভ তিট্ঠন্তো মম সীসে দণ্ডং সন্নিৰুম্ভিত্ৱা মং মাৰেসীতি অত্থো.
সিতং কত্ৱাতি ‘‘তথা পৰিত্ততৰেনাপি পুঞ্ঞানুভাৱেন এৱং অতিৱিয উড়াৰা লোকিযলোকুত্তৰা সম্পত্তিযো লব্ভন্তী’’তি পীতিসোমনস্সজাতো ভাসুৰতৰধৱলৱিপ্ফুৰন্তদস্সনকিৰণাৱলীহি ভিয্যোসো মত্তায তং পদেসং ওভাসেন্তো সিতং কত্ৱা. পীতিসোমনস্সৱসেন হি সো –
‘‘মুহুত্তং চিত্তপসাদস্স, ইদ্ধিং পস্স যসঞ্চ মে;
আনুভাৱঞ্চ মে পস্স, ৱণ্ণং পস্স জুতিঞ্চ মে.
‘‘যে চ তে দীঘমদ্ধানং, ধম্মং অস্সোসুং গোতম;
পত্তা তে অচলট্ঠানং, যত্থ গন্ত্ৱা ন সোচৰে’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৫৯-৮৬০);
ইমা দ্ৱে গাথা ৱত্ৱা পক্কামি.
১৪১. যং পন কিঞ্চীতি এত্থ যন্তি অনিযমিতৱচনং. তথা কিঞ্চীতি. পনাতি ৱচনালঙ্কাৰমত্তং. তস্মা যং কিঞ্চীতি ঞেয্যস্স অনৱসেসপৰিযাদানং কতং হোতি. পনাতি ৱা ৱিসেসত্থদীপকো নিপাতো. তেন ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ইমিনা সঙ্খেপতো, ৱিত্থাৰতো চ সত্থু চতুসচ্চাভিসম্বোধো ৱুত্তো. ‘‘বুদ্ধো’’তি পন ইমিনা তদঞ্ঞস্সপি ঞেয্যস্সাৱবোধো. পুৰিমেন ৱা সত্থু পটিৱেধঞাণানুভাৱো, পচ্ছিমেন দেসনাঞাণানুভাৱো. পীতি উপৰি ৱুচ্চমানো ৱিসেসো জোতীযতি. সব্বসো পটিপক্খেহি ৱিমুচ্চতীতি ৱিমোক্খো, অগ্গমগ্গো. তস্স অন্তো অগ্গফলং, তত্থ ভৱং তস্মিং লদ্ধে লদ্ধব্বতো ৱিমোক্খন্তিকঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সব্বম্পি বুদ্ধঞাণং. এৱং পৱত্তোতি এত্থ –
‘‘সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৱিসৱিতায বুদ্ধো, খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিৰুপলেপসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৱীতৰাগোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৱীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং নামং মাতৰা কতং, ন পিতৰা কতং, ন ভাতৰা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহিকতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্ৰাহ্মণেহি কতং, ন দেৱতাহি কতং. ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২) –
অযং নিদ্দেসপাড়িনযো. যস্মা চেত্থ তস্সা পটিসম্ভিদাপাড়িযা ভেদো নত্থি, তস্মা দ্ৱীসু একেনাপি অত্থসিদ্ধীতি দস্সনত্থং ‘‘পটিসম্ভিদানযো ৱা’’তি অনিযমত্থো ৱা-সদ্দো ৱুত্তো.