৪. পথৱীকসিণনিদ্দেসৱণ্ণনা

৫১. ফাসু হোতীতি আৱাসসপ্পাযাদিলাভেন মনসিকাৰফাসুতা ভাৱনানুকূলতা হোতি. পৰিসোধেন্তেনাতি তেসং তেসং গণ্ঠিট্ঠানানং ছিন্দনৱসেন ৱিসোধেন্তেন. অকিলমন্তোযেৱাতি অকিলন্তকাযো এৱ. সতি হি কাযকিলমথে সিযা কম্মট্ঠানমনসিকাৰস্স অন্তৰাযোতি অধিপ্পাযো. গণ্ঠিট্ঠানন্তি অত্থতো, অধিপ্পাযতো চ দুব্বিনিৱেধতায গণ্ঠিভূতং ঠানং. ছিন্দিত্ৱাতি যাথাৱতো অত্থস্স, অধিপ্পাযস্স চ ৱিভাৱনেন ছিন্দিত্ৱা, ৱিভূতং সুপাকটং কত্ৱাতি অধিপ্পাযো. সুৱিসুদ্ধন্তি সুট্ঠু ৱিসুদ্ধং, নিগুম্বং নিজ্জটন্তি অত্থো.

অননুৰূপৱিহাৰৱণ্ণনা

৫২. অঞ্ঞতৰেনাতি অঞ্ঞতৰেনাপি, পগেৱ অনেকেহীতি অধিপ্পাযো. মহন্তভাৱো মহত্তং. তথা সেসেসু. সোণ্ডৱা সোণ্ডী. তথা পণ্ণন্তিআদীসু. বোধিঅঙ্গণাদীসু কাতব্বং ইধ ‘‘ৱত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘পানীযঘটং ৱা ৰিত্ত’’ন্তি. নিট্ঠিতাযাতি পৱিট্ঠপৱিট্ঠানং দানেন পৰিক্খীণায. জিণ্ণৱিহাৰেপি যত্ৰ ভিক্খূ এৱং ৱদন্তি ‘‘আযস্মা, যথাসুখং সমণধম্মং কৰোতু, মযং পটিজগ্গিস্সামা’’তি. এৱৰূপে ৱিহাতব্বন্তি অযম্পি নযো লব্ভতি, ৱুত্তনযত্তা পন ন ৱুত্তো.

মহাপথৱিহাৰেতি মহাপথসমীপে ৱিহাৰে. ভাজনদাৰুদোণিকাদীনীতি ৰজনভাজনানি, ৰজনত্থায দাৰু, দাৰুমযদোণিকা, ৰজনপচনট্ঠানং, ধোৱনফলকন্তি এৱমাদীনি. সাকহাৰিকাতি সাকহাৰিনিযো ইত্থিযো. ৱিসভাগসদ্দো কামগুণূপসংহিতো গীতসদ্দোতি ৱদন্তি, কেৱলোপি ইত্থিসদ্দো ৱিসভাগসদ্দো এৱ. তত্ৰাতি পুপ্ফৱন্তে ৱিহাৰে. তাদিসোযেৱাতি ‘‘তত্থস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা’’তিআদিনা যাদিসো পণ্ণৱন্তে ৱিহাৰে উপদ্দৱো ৱুত্তো, তাদিসোযেৱ. ‘‘পুপ্ফহাৰিকাযো পুপ্ফং ওচিনন্তিযো’’তি পন ৱত্তব্বং. অযমিধ ৱিসেসো.

পত্থনীযেতি তত্থ ৱসন্তেসু সম্ভাৱনাৱসেন উপসঙ্কমনাদিনা পত্থেতব্বে. তেনাহ ‘‘লেণসম্মতে’’তি. দক্খিণাগিৰীতি মগধৱিসযে দক্খিণাগিৰীতি ৱদন্তি.

ৱিসভাগাৰম্মণানি ইট্ঠানি, অনিট্ঠানি চ. অনিট্ঠানং হি দস্সনত্থং ‘‘ঘটেহি নিঘংসন্তিযো’’তিআদি ৱুত্তং. দব্বূপকৰণযোগ্গা ৰুক্খা দব্বূপকৰণৰুক্খা.

যো পন ৱিহাৰো. খলন্তি ধঞ্ঞকৰণট্ঠানং. গাৱো ৰুন্ধন্তি ‘‘সস্সং খাদিংসূ’’তি. উদকৱাৰন্তি কেদাৰেসু সস্সানং দাতব্বউদকৱাৰং. অযম্পীতি মহাসঙ্ঘভোগোপি ৱিহাৰো. ৱাৰিযমানা কম্মট্ঠানিকেন ভিক্খুনা.

সমুদ্দসামুদ্দিকনদীনিস্সিতং উদকপট্টনং. মহানগৰানং আযদ্ৱাৰভূতং অটৱিমুখাদিনিস্সিতং থলপট্টনং. অপ্পসন্না হোন্তি. তেনস্স তত্থ ফাসুৱিহাৰো ন হোতীতি অধিপ্পাযো. মঞ্ঞমানা ৰাজমনুস্সা.

সমোসৰণেনাতি ইতো চিতো সঞ্চৰণেন. পপাতেতি পপাতসীসে ঠত্ৱা গাযি ‘‘গীতসদ্দেন ইধাগতং পপাতে পাতেত্ৱা খাদিস্সামী’’তি. ৱেগেন গহেত্ৱাতি ৱেগেনাগন্ত্ৱা ‘‘কুহিং যাসী’’তি খন্ধে গহেত্ৱা.

যত্থাতি যস্মিং ৱিহাৰে, ৱিহাৰসামন্তা ৱা ন সক্কা হোতি কল্যাণমিত্তং লদ্ধুং, তত্থ ৱিহাৰে সো অলাভো মহাদোসোতি যোজনা.

পন্থনিন্তি পন্থে নীতো পৱত্তিতোতি পন্থনী, মগ্গনিস্সিতো ৱিহাৰো. তং পন্থনিং. সোণ্ডিন্তি সোণ্ডিসহিতো ৱিহাৰো সোণ্ডী, তং সোণ্ডিং. তথা পণ্ণন্তিআদীসু. নগৰনিস্সিতং নগৰন্তি ৱুত্তং উত্তৰপদলোপেন যথা ‘‘ভীমসেনো ভীমো’’তি. দাৰুনাতি দাৰুনিস্সিতেন সহ. ৱিসভাগেনাতি যো ৱিসভাগেহি ৱুসীযতি, ৱিসভাগানং ৱা নিৱাসো, সো ৱিহাৰো ৱিসভাগো. তেন ৱিসভাগেন সদ্ধিং. পচ্চন্তনিস্সিতঞ্চ সীমানিস্সিতঞ্চ অসপ্পাযঞ্চ পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং. যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি, তম্পীতি সব্বত্থ ঠান-সদ্দাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. ইতি ৱিঞ্ঞাযাতি ‘‘ভাৱনায অননুৰূপানী’’তি এৱং ৱিজানিত্ৱা.

অনুৰূপৱিহাৰৱণ্ণনা

৫৩. অযং অনুৰূপো নামাতি অযং ৱিহাৰো ভাৱনায অনুৰূপো নাম. নাতিদূৰন্তি গোচৰট্ঠানতো অড্ঢগাৱুততো ওৰভাগতায ন অতিদূৰং. নাচ্চাসন্নন্তি পচ্ছিমেন পমাণেন গোচৰট্ঠানতো পঞ্চধনুসতিকতায ন অতিআসন্নং. তায চ পন নাতিদূৰনাচ্চাসন্নতায, গোচৰট্ঠানং পৰিস্সযাদিৰহিতমগ্গতায চ গমনস্স চ আগমনস্স চ যুত্তৰূপত্তা গমনাগমনসম্পন্নং. দিৱসভাগে মহাজনসংকিণ্ণতাভাৱেন দিৱা অপ্পাকিণ্ণং. অভাৱত্থো হি অযং অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৩৬) ৱিয. ৰত্তিযং জনালাপসদ্দাভাৱেন ৰত্তিং অপ্পসদ্দং. সব্বদাপি জনসন্নিপাতনিগ্ঘোসাভাৱেন অপ্পনিগ্ঘোসং. অপ্পকসিৰেনাতি অকসিৰেন সুখেনেৱ. সীলাদিগুণানং থিৰভাৱপ্পত্তিযা থেৰা. সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. ৱাচুগ্গতকৰণেন, সম্মদেৱ গৰূনং সন্তিকে আগমিতভাৱেন চ আগতো পৰিযত্তিধম্মসঙ্খাতো আগমো এতেসন্তি আগতাগমা. সুত্তাভিধম্মসঙ্খাতস্স ধম্মস্স ধাৰণেন ধম্মধৰা. ৱিনযস্স ধাৰণেন ৱিনযধৰা. তেসংযেৱ ধম্মৱিনযানং মাতিকায ধাৰণেন মাতিকাধৰা. তত্থ তত্থ ধম্মপৰিপুচ্ছায পৰিপুচ্ছতি. অত্থপৰিপুচ্ছায পৰিপঞ্হতি ৱীমংসতি ৱিচাৰেতি. ইদং, ভন্তে, কথং ইমস্স কো অত্থোতি পৰিপুচ্ছনপৰিপঞ্হাকাৰদস্সনং. অৱিৱটঞ্চেৱ পাড়িযা অত্থং পদেসন্তৰপাড়িদস্সনেন আগমতো ৱিৱৰন্তি. অনুত্তানীকতঞ্চ যুত্তিৱিভাৱনেন উত্তানীকৰোন্তি. কঙ্খট্ঠানিযেসু ধম্মেসু সংসযুপ্পত্তিযা হেতুতায গণ্ঠিট্ঠানভূতেসু পাড়িপদেসেসু যাথাৱতো ৱিনিচ্ছযদানেন কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এত্থ চ ‘‘নাতিদূৰং, নাচ্চাসন্নং, গমনাগমনসম্পন্ন’’ন্তি একং অঙ্গং, ‘‘দিৱা অপ্পাকিণ্ণং, ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি একং, ‘‘অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্স’’ন্তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স…পে… পৰিক্খাৰা’’তি একং, ‘‘তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা…পে… কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তী’’তি একং. এৱং পঞ্চ অঙ্গানি ৱেদিতব্বানি.

খুদ্দকপলিবোধৱণ্ণনা

৫৪. খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদে পযোজনং পৰতো আগমিস্সতি. অগ্গড়অনুৱাতপৰিভণ্ডদানাদিনা দড়্হীকম্মং ৱা. তন্তচ্ছেদাদীসু তুন্নকম্মং ৱা কাতব্বং.

ভাৱনাৱিধানৱণ্ণনা

৫৫. সব্বকম্মট্ঠানৱসেনাতি অনুক্কমেন নিদ্দিসিযমানস্স চত্তালীসৱিধস্স সব্বস্স কম্মট্ঠানস্স ৱসেন. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেনাতি পিণ্ডপাতপৰিভোগতো পটিনিৱত্তেন, পিণ্ডপাতভুত্তাৱিনা ওনীতপত্তপাণিনাতি অত্থো. ভত্তসম্মদং পটিৱিনোদেত্ৱাতি ভোজননিমিত্তং পৰিস্সমং ৱিনোদেত্ৱা. আহাৰে হি আসযং পৱিট্ঠমত্তে তস্স আগন্তুকতায যেভুয্যেন সিযা সৰীৰস্স কোচি পৰিস্সমো, তং ৱূপসমেত্ৱা. তস্মিং হি অৱূপসন্তে সৰীৰখেদেন চিত্তং একগ্গতং ন লভেয্যাতি. পৱিৱিত্তেতি জনৱিৱিত্তে. সুখনিসিন্নেনাতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায নিসজ্জায সুখনিসিন্নেন. ৱুত্তঞ্হেতন্তি যং ‘‘কতায ৱা’’তিআদিনা পথৱিযা নিমিত্তগ্গহণং ইধ ৱুচ্চতি, ৱুত্তং হেতং পোৰাণট্ঠকথাযং.

ইদানি তং অট্ঠকথাপাড়িং দস্সেন্তো ‘‘পথৱীকসিণং উগ্গণ্হন্তো’’তিআদিমাহ. তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – পথৱীকসিণং উগ্গণ্হন্তোতি উগ্গহনিমিত্তভাৱেন পথৱীকসিণং গণ্হন্তো আদিযন্তো, উগ্গহনিমিত্তভূতং পথৱীকসিণং উপ্পাদেন্তোতি অত্থো. উপ্পাদনঞ্চেত্থ তথানিমিত্তস্স উপট্ঠাপনং দট্ঠব্বং. পথৱিযন্তি ৱক্খমানৱিসেসে পথৱীমণ্ডলে. নিমিত্তং গণ্হাতীতি তত্থ চক্খুনা আদাসতলে মুখনিমিত্তং ৱিয ভাৱনাঞাণেন ৱক্খমানৱিসেসং পথৱীনিমিত্তং গণ্হাতি. ‘‘পথৱিয’’ন্তি ৱত্ৱাপি মণ্ডলাপেক্খায নপুংসকনিদ্দেসো. কতেতি ৱক্খমানৱিধিনা অভিসঙ্খতেতি অত্থো. ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো. অকতেতি পাকতিকে খলমণ্ডলাদিকে পথৱীমণ্ডলে. সান্তকেতি সঅন্তকে এৱ, সপৰিচ্ছেদে এৱাতি অত্থো. সাৱধাৰণঞ্হেতং ৱচনং. তথা হি তেন নিৱত্তিতং দস্সেতুং ‘‘নো অনন্তকে’’তি ৱুত্তং. সকোটিযেতিআদীনিপি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. সুপ্পমত্তে ৱাতিআদীসু সুপ্পসৰাৱানি সমপ্পমাণানি ইচ্ছিতানি. কেচি পন ৱদন্তি ‘‘সৰাৱমত্তং ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলং হোতি, সুপ্পমত্তং ততো অধিকপ্পমাণন্তি. কিত্তিমং কসিণমণ্ডলং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন সৰাৱমত্তং, উপৰিমপৰিচ্ছেদেন সুপ্পমত্তং, ন ততো অধো, উদ্ধং ৱাতি পৰিত্তপ্পমাণভেদসঙ্গণ্হনত্থং ‘সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা’তি ৱুত্ত’’ন্তি. যথাউপট্ঠিতে আৰম্মণে একঙ্গুলমত্তম্পি ৱড্ঢিতং অপ্পমাণমেৱাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. কেচি পন ‘‘ছত্তমত্তম্পি কসিণমণ্ডলং কাতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি.

সো তং নিমিত্তং সুগ্গহিতং কৰোতীতি সো যোগাৱচৰো তং পথৱীমণ্ডলং সুগ্গহিতং নিমিত্তং কৰোতি. যদা চক্খুং উম্মীলেত্ৱা ওলোকেত্ৱা তত্থ নিমিত্তং গহেত্ৱা নিম্মীলেত্ৱা আৱজ্জেন্তস্স উম্মীলেত্ৱা ওলোকিতক্খণে ৱিয উপট্ঠাতি, তদা সুগ্গহিতং কৰোতি নাম. অথেত্থ সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা অবহিগতেন মানসেন পুনপ্পুনং সল্লক্খেন্তো সূপধাৰিতং উপধাৰেতি নাম. এৱং উপধাৰিতং পন নং পুনপ্পুনং আৱজ্জেন্তো মনসি কৰোন্তো তমেৱাৰব্ভ আসেৱনং ভাৱনং বহুলং পৱত্তেন্তো সুৱৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি নাম. তস্মিং আৰম্মণেতি এৱং সুগ্গহিতকৰণাদিনা সম্মদেৱ উপট্ঠিতে তস্মিং পথৱীকসিণসঞ্ঞিতে আৰম্মণে. চিত্তং উপনিবন্ধতীতি অত্তনো চিত্তং উপচাৰজ্ঝানং উপনেত্ৱা নিবন্ধতি অঞ্ঞাৰম্মণতো ৱিনিৱত্তং কৰোতি. অদ্ধা ইমাযাতিআদি আনিসংসদস্সাৱিতাদস্সনং.

ইদানি যথাদস্সিতস্স অট্ঠকথাপাঠস্স অত্থপ্পকাসনেন সদ্ধিং ভাৱনাৱিধিং ৱিভাৱেতুকামো অকতে তাৱ নিমিত্তগ্গহণং দস্সেন্তো ‘‘তত্থ যেন অতীতভৱেপী’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তস্মিং অট্ঠকথাপাঠে. চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানীতি চতুক্কপঞ্চকনযৱসেন ৱদতি. পুঞ্ঞৱতোতি ভাৱনামযপুঞ্ঞৱতো. উপনিস্সযসম্পন্নস্সাতি তাদিসেনেৱ উপনিস্সযেন সমন্নাগতস্স. খলমণ্ডলেতি মণ্ডলাকাৰে ধঞ্ঞকৰণট্ঠানে. তংঠানপ্পমাণমেৱাতি ওলোকিতট্ঠানপ্পমাণমেৱ.

অৱিৰাধেত্ৱাতি অৱিৰজ্ঝিত্ৱা ৱুত্তৱিধিনা এৱ. নীলপীতলোহিতওদাতসম্ভেদৱসেনাতি নীলাদিৱণ্ণাহি মত্তিকাহি পচ্চেকং, একজ্ঝঞ্চ সংসগ্গৱসেন. গঙ্গাৱহেতি গঙ্গাসোতে. সীহড়দীপে কিৰ ৰাৱণগঙ্গা নাম নদী, তস্সা সোতেন ছিন্নতটট্ঠানে মত্তিকা অৰুণৱণ্ণা. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘গঙ্গাৱহে মত্তিকাসদিসায অৰুণৱণ্ণাযা’’তি. অৰুণৱণ্ণায অৰুণনিভায, অৰুণপ্পভাৱণ্ণাযাতি অত্থো.

এৱং কসিণদোসে দস্সেত্ৱা ইদানি কসিণকৰণাদিকে সেসাকাৰে দস্সেতুং ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদি ৱুত্তং. সংহাৰিমন্তি সংহৰিতব্বং গহেত্ৱা চৰণযোগ্গং. তত্ৰট্ঠকন্তি যত্ৰ কতং, তত্থেৱ তিট্ঠনকং. ৱুত্তপ্পমাণন্তি ‘‘সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা’’তি ৱুত্তপ্পমাণং. ৱট্টন্তি মণ্ডলসণ্ঠানং. পৰিকম্মকালেতি নিমিত্তুগ্গহণায ভাৱনাকালে. এতদেৱাতি যং ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলৱিত্থাৰং, এতদেৱ পমাণং সন্ধায ‘‘সুপ্পমত্তং ৱা সৰাৱমত্তং ৱা’’তি ৱুত্তং. সুপ্পং হি নাতিমহন্তং, সৰাৱঞ্চ মহন্তং চাটিপিধানপ্পহোনকন্তি সমপ্পমাণং হোতি.

৫৬. তস্মাতি পৰিচ্ছেদত্থায ৱুত্তত্তা. এৱং ৱুত্তপমাণং পৰিচ্ছেদন্তি যথাৱুত্তপ্পমাণং ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলৱিত্থাৰং পৰিচ্ছেদং কত্ৱা, এৱং ৱুত্তপ্পমাণং ৱা কসিণমণ্ডলং ৱিসভাগৱণ্ণেন পৰিচ্ছেদং কত্ৱা. ৰুক্খপাণিকাতি কুচন্দনাদিৰুক্খপাণিকা অৰুণৱণ্ণস্স ৱিসভাগৱণ্ণং সমুট্ঠপেতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৱাতি ৱুত্তং. পকতিৰুক্খপাণিকা পন পাসাণপাণিকাগতিকাৱ. নিন্নুন্নতট্ঠানাভাৱেন ভেৰীতলসদিসং কত্ৱা. ততো দূৰতৰেতিআদি যথাৱুত্ততো পদেসতো, পীঠতো চ অঞ্ঞস্মিং আদীনৱদস্সনং. কসিণদোসাতি হত্থপাণিপদাদযো ইধ কসিণদোসা.

ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘অড্ঢতেয্যহত্থন্তৰে পদেসে, ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলপাদকে পীঠে’’তি চ ৱুত্তৱিধিনাৱ. কামেসু আদীনৱন্তি ‘‘কামা নামেতে অট্ঠিকঙ্কলূপমা নিৰস্সাদট্ঠেন, তিণুক্কূপমা অনুদহনট্ঠেন, অঙ্গাৰকাসূপমা মহাভিতাপট্ঠেন, সুপিনকূপমা ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানট্ঠেন, যাচিতকূপমা তাৱকালিকট্ঠেন, ৰুক্খফলূপমা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনট্ঠেন, অসিসূনূপমা অধিকুট্টনট্ঠেন, সত্তিসূলূপমা ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠেন, সপ্পসিৰূপমা সপটিভযট্ঠেনা’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ৪১৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৩৪) ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা’’তিআদিনা (পাচি. ৪১৭; ম. নি. ১.২৩৪; ২.৪২) ‘‘কামসুখঞ্চ নামেতং বহুপৰিস্সযং, সাসঙ্কং, সভযং, সংকিলিট্ঠং, মীড়্হপৰিভোগসদিসং, হীনং, গম্মং, পোথুজ্জনিকং, অনৰিযং, অনত্থসংহিত’’ন্তিআদিনা চ অনেকাকাৰৱোকাৰং ৱত্থুকামকিলেসকামেসু আদীনৱং দোসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা. কামনিস্সৰণেতি কামানং নিস্সৰণভূতে, তেহি ৱা নিস্সটে. অগ্গমগ্গস্স পাদকভাৱেন সব্বদুক্খসমতিক্কমস্স উপাযভূতে. নেক্খম্মেতি ঝানে. জাতাভিলাসেন সঞ্জাতচ্ছন্দেন. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত ভগৱা অৱিপৰীতধম্মদেসনত্তা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো একন্তনিয্যানিকত্তা, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জনতো’’তি এৱং বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সৰণেন ৰতনত্তযৱিসযং পীতিপামোজ্জং জনযিত্ৱা. নেক্খম্মং পটিপজ্জতি এতাযাতি নেক্খম্মপটিপদা, সউপচাৰস্স ঝানস্স, ৱিপস্সনায, মগ্গস্স, নিব্বানস্স চ অধিগমকাৰণন্তি অত্থো. পুব্বে পন পঠমজ্ঝানমেৱ নেক্খম্মন্তি ৱুত্তত্তা ৱুত্তাৱসেসা সব্বেপি নেক্খম্মধম্মা. যথাহ –

‘‘পব্বজ্জা পঠমং ঝানং, নিব্বানং চ ৱিপস্সনা;

সব্বেপি কুসলা ধম্মা, ‘নেক্খম্ম’ন্তি পৱুচ্চৰে’’তি. (ইতিৱু. অট্ঠ. ১০৯);

পৱিৱেকসুখৰসস্সাতি চিত্তৱিৱেকাদিৱিৱেকজস্স সুখৰসস্স. এৱমেতেহি পঞ্চহি পদেহি ‘‘আনিসংসদস্সাৱী’’তিআদীনং পদানং অত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. সমেন আকাৰেনাতি অতিউম্মীলনঅতিমন্দালোচনানি ৱজ্জেত্ৱা নাতিউম্মীলননাতিমন্দালোচনসঙ্খাতেন সমেন আলোচনাকাৰেন. নিমিত্তং গণ্হন্তেনাতি পথৱীকসিণে চক্খুনা গহিতনিমিত্তং মনসা গণ্হন্তেন. ভাৱেতব্বন্তি তথাপৱত্তং নিমিত্তগ্গহণং ৱড্ঢেতব্বং আসেৱিতব্বং বহুলীকাতব্বং.

চক্খু কিলমতি অতিসুখুমং, অতিভাসুৰঞ্চ ৰূপগতং উপনিজ্ঝাযতো ৱিয. অতিৱিভূতং হোতি অত্তনো সভাৱাৱিভাৱতো. তথা চ ৱণ্ণতো ৱা লক্খণতো ৱা উপতিট্ঠেয্য. তেন ৱুত্তং ‘‘তেনস্স নিমিত্তং নুপ্পজ্জতী’’তি. অৱিভূতং হোতি গজনিম্মীলনেন পেক্খন্তস্স ৰূপগতং ৱিয. চিত্তঞ্চ লীনং হোতি দস্সনে মন্দব্যাপাৰতায কোসজ্জপাততো. তেনাহ ‘‘এৱম্পি নিমিত্তং নুপ্পজ্জতী’’তি. আদাসতলে মুখনিমিত্তদস্সিনা ৱিযাতি যথা আদাসতলে মুখনিমিত্তদস্সী পুৰিসো ন তত্থ অতিগাড়্হং উম্মীলতি, নাপি অতিমন্দং, ন আদাসতলস্স ৱণ্ণং পচ্চৱেক্খতি, নাপি লক্খণং মনসি কৰোতি. অথ খো সমেন আকাৰেন ওলোকেন্তো অত্তনো মুখনিমিত্তমেৱ পস্সতি, এৱমেৱ অযম্পি পথৱীকসিণং সমেন আকাৰেন ওলোকেন্তো নিমিত্তগ্গহণপ্পসুতোযেৱ হোতি, তেন ৱুত্তং ‘‘সমেন আকাৰেনা’’তিআদি. ন ৱণ্ণো পচ্চৱেক্খিতব্বোতি যো তত্থ পথৱীকসিণে অৰুণৱণ্ণো, সো ন চিন্তেতব্বো. চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পন গহণং ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তেনেৱেত্থ ‘‘ন ওলোকেতব্বো’’তি অৱত্ৱা পচ্চৱেক্খণগ্গহণং কতং. ন লক্খণং মনসি কাতব্বন্তি যং তত্থ পথৱীধাতুযা থদ্ধলক্খণং, তং ন মনসি কাতব্বং.

দিস্ৱা গহেতব্বত্তা ‘‘ৱণ্ণং অমুঞ্চিত্ৱা’’তি ৱত্ৱাপি ৱণ্ণৱসেনেত্থ আভোগো ন কাতব্বো, সো পন ৱণ্ণো নিস্সযগতিকো কাতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নিস্সযসৱণ্ণং কত্ৱা’’তি. নিস্সযেন সমানাকাৰসন্নিস্সিতো সো ৱণ্ণো তায পথৱিযা সমানগতিকং কত্ৱা, ৱণ্ণেন সহেৱ ‘‘পথৱী’’তি মনসি কাতব্বন্তি অত্থো. উস্সদৱসেন পণ্ণত্তিধম্মেতি পথৱীধাতুযা উস্সন্নভাৱেন সত্তিতো অধিকভাৱেন সসম্ভাৰপথৱিযং ‘‘পথৱী’’তি যো লোকৱোহাৰো, তস্মিং পণ্ণত্তিধম্মে চিত্তং পট্ঠপেত্ৱা ‘‘পথৱী, পথৱী’’তি মনসি কাতব্বং. যদি লোকৱোহাৰেন পণ্ণত্তিমত্তে চিত্তং ঠপেতব্বং, নামন্তৰৱসেনপি পথৱী মনসি কাতব্বা ভৱেয্যাতি, হোতু, কো দোসোতি দস্সেন্তো ‘‘মহী মেদিনী’’তিআদিমাহ. তত্থ যমিচ্ছতীতি যং নামং ৱত্তুং ইচ্ছতি, তং ৱত্তব্বং. তঞ্চ খো যদস্স সঞ্ঞানুকূলং হোতি যং নামং অস্স যোগিনো পুব্বে তত্থ গহিতসঞ্ঞাৱসেন অনুকূলং পচুৰতায, পগুণতায ৱা আগচ্ছতি, তং ৱত্তব্বং. ৱত্তব্বন্তি চ পঠমসমন্নাহাৰে কস্সচি ৱচীভেদোপি হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং, আচৰিযেন ৱা ৱত্তব্বতং সন্ধায. কিং ৱা বহুনা, পাকটভাৱোযেৱেত্থ পমাণন্তি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. কালেন উম্মীলেত্ৱা কালেন নিম্মীলেত্ৱাতি কিঞ্চি কালং চক্খুং উম্মীলেত্ৱা নিমিত্তগ্গহণৱসেন পথৱীমণ্ডলং ওলোকেত্ৱা পুন কিঞ্চি কালং চক্খুং নিম্মীলেত্ৱা আৱজ্জিতব্বং. যেনাকাৰেন ওলোকেত্ৱা গহিতং, তেনাকাৰেন পুন তং সমন্নাহৰিতব্বং.

৫৭. আপাথমাগচ্ছতীতি মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং গোচৰভাৱং উপগচ্ছতি. তস্স উগ্গহনিমিত্তস্স. ন তস্মিং ঠানে নিসীদিতব্বং. কস্মা? যদি উগ্গহনিমিত্তে জাতেপি পথৱীমণ্ডলং ওলোকেত্ৱা ভাৱেতি, পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তি ন সিযা. সমীপট্ঠেন চ ন ওলোকেতুং ন সক্কা. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্তনো ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা’’তিআদি. নিস্সদ্দভাৱায একপটলিকূপাহনাগহণং, পৰিস্সযৱিনোদনত্থং কত্তৰদণ্ডগ্গহণং. সচে নস্সতি, অথানেন ভাৱেতব্বন্তি সম্বন্ধো. ৱক্খমানেসু অসপ্পাযেসু কেনচিদেৱ অসপ্পাযেন কাৰণভূতেন. নিমিত্তং আদাযাতি যথাজাতং উগ্গহনিমিত্তং গহেত্ৱা. সমন্নাহৰিতব্বন্তি আৱজ্জিতব্বং নিমিত্তন্তি অধিপ্পাযো, সম্মা ৱা অনু অনু আহৰিতব্বং কম্মট্ঠানন্তি অত্থো. তক্কাহতং ৱিতক্কাহতন্তি তক্কনতো, সৱিসেসং তক্কনতো চ ‘‘তক্কো, ৱিতক্কো’’তি চ এৱং লদ্ধনামেন ভাৱনাচিত্তসম্পযুত্তেন সম্মাসঙ্কপ্পেন আহননপৰিযাহননকিচ্চেন অপৰাপৰং ৱত্তমানেন কম্মট্ঠানং আহতং, পৰিযাহতঞ্চ কাতব্বং, বলপ্পত্তৱিতক্কো মনসিকাৰো বহুলং পৱত্তেতব্বোতি অত্থো. এৱং কৰোন্তস্সাতি এৱং কম্মট্ঠানং তক্কাহতং ৱিতক্কাহতং কৰোন্তস্স. যথা ভাৱনা পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং আৱহতি, এৱং অনুযুঞ্জন্তস্স. অনুক্কমেনাতি ভাৱনানুক্কমেন. যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি সুৱিসদানি তিক্খানি পৱত্তন্তি, তদা অস্সদ্ধিযাদীনং দূৰীভাৱেন সাতিসযথামপ্পত্তেহি সত্তহি বলেহি লদ্ধূপত্থম্ভানি ৱিতক্কাদীনি কামাৱচৰানেৱ ঝানঙ্গানি বহূনি হুত্ৱা পাতুভৱন্তি. ততো এৱ তেসং উজুৱিপচ্চনীকভূতা কামচ্ছন্দাদযো সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি ৱিদূৰী ভৱন্তি, পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিযা সদ্ধিং তং আৰব্ভ উপচাৰজ্ঝানং উপ্পজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভন্তী’’তিআদি. তত্থ সন্নিসীদন্তীতি সম্মদেৱ সীদন্তি, উপসমন্তীতি অত্থো.

ইমস্সাতি পটিভাগনিমিত্তস্স. অঙ্গুলিপদপাণিপদাদিকো কসিণদোসো. আদাসমণ্ডলূপমাদীহি উগ্গহনিমিত্ততো পটিভাগনিমিত্তস্স সুপৰিসুদ্ধতং, সণ্হসুখুমতঞ্চ দস্সেতি. তঞ্চ খো পটিভাগনিমিত্তং নেৱ ৱণ্ণৱন্তং ন সণ্ঠানৱন্তং অপৰমত্থসভাৱত্তা. ঈদিসন্তি ৱণ্ণসণ্ঠানৱন্তং. তিলক্খণব্ভাহতন্তি উপ্পাদাদিলক্খণত্তযানুপৱিট্ঠং, অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযঙ্কিতং ৱা. যদি ন পনেতং তাদিসং ৱণ্ণাদিৱন্তং, কথং ঝানস্স আৰম্মণভাৱোতি আহ ‘‘কেৱলঞ্হী’’তিআদি. সঞ্ঞজন্তি ভাৱনাসঞ্ঞাজনিতং, ভাৱনাসঞ্ঞায সঞ্জাতমত্তং. ন হি অসভাৱস্স কুতোচি সমুট্ঠানং অত্থি. তেনাহ ‘‘উপট্ঠানাকাৰমত্ত’’ন্তি.

৫৮. ৱিক্খম্ভিতানেৱ সন্নিসিন্নাৱ, ন পন তদত্থং উস্সাহো কাতব্বোতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপচাৰসমাধিনা’’তি ৱুত্তে ইতৰোপি সমাধি অত্থীতি অত্থতো আপন্নন্তি তম্পি দস্সেতুং ‘‘দুৱিধো হি সমাধী’’তিআদি আৰদ্ধং. দ্ৱীহাকাৰেহীতি ঝানধম্মানং পটিপক্খদূৰীভাৱো, থিৰভাৱপ্পত্তি চাতি ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি. ইদানি তানি কাৰণানি অৱত্থামুখেন দস্সেতুং ‘‘উপচাৰভূমিযং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. উপচাৰভূমিযন্তি উপচাৰাৱত্থাযং. যদিপি তদা ঝানঙ্গানি পটুতৰানি মহগ্গতভাৱপ্পত্তানি ন উপ্পজ্জন্তি, তেসং পন পটিপক্খধম্মানং ৱিক্খম্ভনেন চিত্তং সমাধিযতি. তেনাহ ‘‘নীৱৰণপ্পহানেন চিত্তং সমাহিতং হোতী’’তি. পটিলাভভূমিযন্তি ঝানস্স অধিগমাৱত্থাযং. তদা হি অপ্পনাপত্তানং ঝানধম্মানং উপ্পত্তিযা চিত্তং সমাধিযতি. তেনাহ ‘‘অঙ্গপাতুভাৱেনা’’তি. চিত্তং সমাহিতং হোতীতি সম্বন্ধো.

ন থামজাতানীতি ন জাতথামানি, ন ভাৱনাবলং পত্তানীতি অত্থো. চিত্তন্তি ঝানচিত্তং. কেৱলম্পি ৰত্তিং কেৱলম্পি দিৱসং তিট্ঠতীতি সমাপত্তিৱেলং সন্ধাযাহ. উপচাৰভূমিযং নিমিত্তৱড্ঢনং যুত্তন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘নিমিত্তং ৱড্ঢেত্ৱা’’তি. লদ্ধপৰিহানীতি লদ্ধউপচাৰজ্ঝানপৰিহানি. নিমিত্তে অৱিনস্সন্তে তদাৰম্মণঝানম্পি অপৰিহীনমেৱ হোতি, নিমিত্তে পন আৰক্খাভাৱেন ৱিনট্ঠে লদ্ধং লদ্ধং ঝানম্পি ৱিনস্সতি তদাযত্তৱুত্তিতো. তেনাহ ‘‘আৰক্খম্হী’’তিআদি.

সত্তসপ্পাযৱণ্ণনা

৫৯. ‘‘থাৱৰঞ্চ হোতী’’তি ৱত্ৱা যথা থাৱৰং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সতি উপট্ঠাতি, চিত্তং সমাধিযতী’’তি ৱুত্তং. যথালদ্ধঞ্হি নিমিত্তং তত্থ সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা একগ্গতং ৱিন্দন্তস্স থিৰং নাম হোতি, সুৰক্খিতঞ্চ. সতি-গ্গহণেন চেত্থ সম্পজঞ্ঞং, সমাধিগ্গহণেন ৱীৰিযঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি নানন্তৰিযভাৱতো. তত্থাতি তেসু আৱাসেসু. তীণি তীণীতি একেকস্মিং আৱাসে অৱুত্থঅৱুত্থট্ঠানে ৱসননিযামেন তযো তযো দিৱসে ৱসিত্ৱা.

উত্তৰেন ৱা দক্খিণেন ৱাতি ৱুত্তং গমনাগমনে সূৰিযাভিমুখভাৱনিৱাৰণত্থন্তি. সহস্সধনুপ্পমাণং দিযড্ঢকোসং.

দ্ৱত্তিংস তিৰচ্ছানকথাতি ৰাজকথাদিকে (দী. নি. ১.১৭; ম. নি. ২.২২৩; সং. নি. ৫.১০৮০; অ. নি. ১০.৬৯; পাচি. ৫০৮) সন্ধাযাহ. তা হি পাড়িযং সৰূপতো অনাগতাপি অৰঞ্ঞপব্বতনদীদীপকথা ইতি-সদ্দেন সঙ্গহেত্ৱা সগ্গমোক্খানং তিৰচ্ছানভাৱতো ‘‘দ্ৱত্তিংস তিৰচ্ছানকথা’’তি ৱুত্তা. দসকথাৱত্থুনিস্সিতন্তি ‘‘অপ্পিচ্ছতা, সন্তুট্ঠি, পৱিৱেকো, অসংসগ্গো, ৱীৰিযাৰম্ভো, সীল, সমাধি, পঞ্ঞা, ৱিমুত্তি, ৱিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি ইমানি অপ্পিচ্ছকথাদীনং ৱত্থূনি, তন্নিস্সিতং ভস্সং সপ্পাযং.

অতিৰচ্ছানকথিকোতি নতিৰচ্ছানকথিকো, তিৰচ্ছানকথা ৱিধুৰং ধম্মিকং কম্মট্ঠানপটিসংযুত্তমেৱ কথং কথেতীতি অধিপ্পাযো. সীলাদিগুণসম্পন্নোতি সীলসমাধিআদিগুণসম্পন্নো. যো হি সমাধিকম্মট্ঠানিকো, সমাধিকম্মট্ঠানস্স ৱা পাৰং পত্তো, সো ইমস্স যোগিনো সপ্পাযো. তেনাহ ‘‘যং নিস্সাযা’’তিআদি. কাযদড়্হীবহুলোতি কাযস্স সন্তপ্পনপোসনপ্পসুতো. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬; অ. নি. ৫.২০৬).

ভোজনং যেভুয্যেন মধুৰম্বিলৰসৱসেন সত্তানং উপযোগং গচ্ছতি দধিআদীসু তথা দস্সনতো. কটুকাদিৰসা পন কেৱলং অভিসঙ্খাৰকা এৱাতি আহ ‘‘কস্সচি মধুৰং, কস্সচি অম্বিলং সপ্পাযং হোতী’’তি.

যস্মিং ইৰিযাপথে আধাৰভূতে, ৱত্তমানে ৱা, যস্মিং ৱা ইৰিযাপথে পৱত্তমানস্স. নিমিত্তাসেৱনবহুলস্সাতি নিমিত্তে আসেৱনাবহুলস্স পটিভাগনিমিত্তে ৱিসযভূতে ভাৱনামনসিকাৰং বহুলং আসেৱন্তস্স, নিমিত্তস্স ৱা গোচৰাসেৱনৱসেন আসেৱনাবহুলস্স. যেন হি ভাৱেন্তস্স ভাৱনাসেৱনা, তেন গোচৰাসেৱনাপি ইচ্ছিতব্বাতি.

দসৱিধঅপ্পনাকোসল্লৱণ্ণনা

৬০. ন হোতি অপ্পনা. যেন ৱিধিনা অপ্পনাযং কুসলো হোতি, সো দসৱিধো ৱিধি অপ্পনাকোসল্লং, তন্নিব্বত্তং ৱা ঞাণং. ৱত্থুৱিসদকিৰিযতোতি ৱত্থূনং ৱিসদভাৱকৰণতো অপ্পনাকোসল্লং ইচ্ছিতব্বন্তি সম্বন্ধো. এৱং সেসেসুপি.

৬১. চিত্তচেতসিকানং হি পৱত্তিট্ঠানভাৱতো সৰীৰং, তপ্পটিবদ্ধানি চীৱৰাদীনি চ ইধ ‘‘ৱত্থূনী’’তি অধিপ্পেতানি. তানি যথা চিত্তস্স সুখাৱহানি হোন্তি, তথা কৰণং তেসং ৱিসদভাৱকৰণং. তেন ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিৰান’’ন্তিআদি. সৰীৰং ৱাতি ৱা-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, সৰীৰং সেদমলগ্গহিতং ৱা অঞ্ঞেন ৱা অৱস্সুতকিচ্চেন ৱিবাধিতন্তি অধিপ্পাযো. সেনাসনং ৱাতি ৱা-সদ্দেন পত্তাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ননু চাযং নযো খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদেন সঙ্গহিতো, পুন কস্মা ৱুত্তোতি? সচ্চং সঙ্গহিতো, সো চ খো ভাৱনায আৰম্ভকালে. ইধ পন আৰদ্ধকম্মট্ঠানস্স উপচাৰজ্ঝানে ঠত্ৱা অপ্পনাপৰিৱাসং ৱসন্তস্স কালন্তৰে জাতে তথাপটিপত্তি অপ্পনাকোসল্লায ৱুত্তা. অৱিসদে সতি, ৱিসযভূতে ৱা. কথং ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স তানি ৱিসযো? অন্তৰন্তৰা পৱত্তনকচিত্তুপ্পাদৱসেনেৱং ৱুত্তং. তে হি চিত্তুপ্পাদা চিত্তেকগ্গতায অপৰিসুদ্ধভাৱায সংৱত্তন্তি. চিত্তচেতসিকেসু নিস্সযাদিপচ্চযভূতেসু. ঞাণম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনে. তেন ‘‘ন কেৱলং তং ৱত্থুযেৱ, অথ খো তস্মিং অপৰিসুদ্ধে ঞাণম্পি অপৰিসুদ্ধং হোতী’’তি দস্সিতং. তংসম্পযুত্তানং পন অপৰিসুদ্ধতা অৱুত্তসিদ্ধা, ঞাণস্স চ ৱিসুং গহণং অপ্পনায বহুকাৰত্তা. তথা হি ঝানং ‘‘দন্ধাভিঞ্ঞং, খিপ্পাভিঞ্ঞ’’ন্তি ঞাণমুখেন নিদ্দিট্ঠং. নিস্সযনিস্সযোপি নিস্সযোত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘দীপকপল্লিকৱট্টিতেলানি নিস্সাযা’’তি. ঞাণে অৱিসদে ৱিপস্সনাভাৱনা ৱিয সমাধিভাৱনাপি পৰিদুব্বলা হোতীতি দস্সেতুং ‘‘অপৰিসুদ্ধেন ঞাণেনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কম্মট্ঠানন্তি সমথকম্মট্ঠানং আহ. ৱুড্ঢিং অঙ্গপাতুভাৱেন, ৱিৰূড়্হিং গুণভাৱেন, ৱেপুল্লং সব্বসো ৱসিভাৱপ্পত্তিযা ৱেদিতব্বং. ৱিসদে পনাতি সুক্কপক্খো, তস্স ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

৬২. সমভাৱকৰণন্তি কিচ্চতো অনূনাধিকভাৱকৰণং. যথাপচ্চযং সদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং অধিমোক্খকিচ্চস্স পটুতৰভাৱেন, পঞ্ঞায অৱিসদতায, ৱীৰিযাদীনং চ সিথিলতাদিনা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি. তেনাহ ‘‘ইতৰানি মন্দানী’’তি. ততোতি তস্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱতো, ইতৰেসঞ্চ মন্দত্তা. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনং অনুবলপ্পদানং পগ্গহো, পগ্গহোৱ কিচ্চং, পগ্গহকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতীতি সম্বন্ধিতব্বং. আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা উপট্ঠানং, ৱিক্খেপপটিপক্খো. যেন ৱা সম্পযুত্তা অৱিক্খিত্তা হোন্তি, সো অৱিক্খেপো. ৰূপগতং ৱিয চক্খুনা যেন যাথাৱতো ৱিসযসভাৱং পস্সতি, তং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি বলৱতা সদ্ধিন্দ্ৰিযেন অভিভূতত্তা. সহজাতধম্মেসু হি ইন্দট্ঠং কাৰেন্তানং সহপৱত্তমানানং ধম্মানং একৰসতাৱসেনেৱ অত্থসিদ্ধি, ন অঞ্ঞথা. তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং কাৰণভাৱেন পচ্চামসতি. তন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেনাতি যস্স সদ্ধেয্যৱত্থুনো উড়াৰতাদিগুণে অধিমুচ্চনস্স সাতিসযপ্পৱত্তিযা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তস্স পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নাদিৱিভাগতো যাথাৱতো ৱীমংসনেন. এৱঞ্হি এৱংধম্মতানযেন সভাৱৰসতো পৰিগ্গয্হমানে সৱিপ্ফাৰো অধিমোক্খো ন হোতি, ‘‘অযং ইমেসং ধম্মানং সভাৱো’’তি পৰিজাননৱসেন পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স সাতিসযত্তা. ধুৰিযধম্মেসু হি যথা সদ্ধায বলৱভাৱে পঞ্ঞায মন্দভাৱো হোতি, এৱং পঞ্ঞায বলৱভাৱে সদ্ধায মন্দভাৱো হোতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন হাপেতব্ব’’ন্তি.

তথা অমনসিকাৰেনাতি যেনাকাৰেন ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, তেনাকাৰেন ভাৱনায অননুযুঞ্জনতোতি ৱুত্তং হোতি. ইধ দুৱিধেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো, অত্তনো ৱা পচ্চযৱিসেসতো কিচ্চুত্তৰিযেন, ৱীৰিযাদীনং ৱা মন্দকিচ্চতায. তত্থ পঠমৱিকপ্পে হাপনৱিধি দস্সিতো, দুতিযৱিকপ্পে পন যথা মনসি কৰোতো ৱীৰিযাদীনং মন্দকিচ্চতায সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তথা অমনসিকাৰেন ৱীৰিযাদীনং পটুকিচ্চভাৱাৱহেন মনসিকাৰেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং তেহি সমৰসং কৰোন্তেন হাপেতব্বং. ইমিনা নযেন সেসিন্দ্ৰিযেসুপি হাপনৱিধি ৱেদিতব্বো.

ৱক্কলিত্থেৰৱত্থূতি সো হি আযস্মা সদ্ধাধিমুত্ততায কতাধিকাৰো সত্থু ৰূপকাযদস্সনপ্পসুতো এৱ হুত্ৱা ৱিহৰন্তো সত্থাৰা ‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৮৭) ওৱদিত্ৱা কম্মট্ঠানে নিযোজিতোপি তং অননুযুঞ্জন্তো পণামিতো অত্তানং ৱিনিপাতেতুং পপাতট্ঠানং অভিৰুহি. অথ নং সত্থা যথানিসিন্নোৱ ওভাসং ৱিসজ্জেন্তো অত্তানং দস্সেত্ৱা –

‘‘পামোজ্জবহুলো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে;

অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খাৰূপসমং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৮১) –

গাথং ৱত্ৱা ‘‘এহি ৱক্কলী’’তি আহ. সো তেন অমতেনেৱ অভিসিত্তো হট্ঠতুট্ঠো হুত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি. সদ্ধায পন বলৱভাৱতো ৱিপস্সনাৱীথিং ন ওতৰি. তং ঞত্ৱা ভগৱা ইন্দ্ৰিযসমতং পটিপাদেন্তো কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা অদাসি. সো সত্থাৰা দিন্ননযেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সন’’ন্তি.

ইতৰকিচ্চভেদন্তি উপট্ঠানাদিকিচ্চৱিসেসং. পস্সদ্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. হাপেতব্বন্তি যথা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন হাযতি, এৱং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততা পস্সদ্ধিআদিভাৱনায হাযতি, সমাধিপক্খিযত্তা তস্সা. তথা হি সা সমাধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং কোসজ্জপাততো ৰক্খন্তী ৱীৰিযাদিভাৱনা ৱিয ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খন্তী একংসতো হাপেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পস্সদ্ধাদিভাৱনায হাপেতব্ব’’ন্তি.

সোণত্থেৰস্স ৱত্থূতি (মহাৱ. ২৪৩) সুকুমাৰস্স সোণত্থেৰস্স ৱত্থু. সো হি আযস্মা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সীতৱনে ৱিহৰন্তো ‘‘মম সৰীৰং সুখুমালং, ন চ সক্কা সুখেনেৱ সুখং অধিগন্তুং, কাযং কিলমেত্ৱাপি সমণধম্মো কাতব্বো’’তি ঠানচঙ্কমমেৱ অধিট্ঠায পধানমনুযুঞ্জন্তো পাদতলেসু ফোটেসু উট্ঠিতেসুপি ৱেদনং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা দড়্হং ৱীৰিযং কৰোন্তো অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতায ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৱা ৱীণোৱাদেন ওৱদিত্ৱা ৱীৰিযসমতাযোজনৱিধিং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা গিজ্ঝকূটং গতো. থেৰোপি সত্থাৰা দিন্ননযেন ৱীৰিযসমতং যোজেন্তো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘সোণত্থেৰস্স ৱত্থু দস্সেতব্ব’’ন্তি.

সেসেসুপীতি সতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেসুপি. একস্সাতি একেকস্স. সামঞ্ঞনিদ্দেসোৱাযং দট্ঠব্বো. এৱং পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং পচ্চেকং অধিমত্ততায পন হাপনৱসেন সমতং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ যেসং ৱিসেসতো অসাধাৰণতো, সাধাৰণতো চ সমতা ইচ্ছিতব্বা, তং দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসতো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থাতি এতেসু পঞ্চসু ইন্দ্ৰিযেসু. সমতন্তি সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনূনানধিকভাৱং. তথা সমাধিৱীৰিযানং. যথা হি সদ্ধাপঞ্ঞানং ৱিসুং ৱিসুং ধুৰিযধম্মভূতানং কিচ্চতো অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনং ৱিসেসতো ইচ্ছিতব্বমেৱ, যতো নেসং সমধুৰতায অপ্পনা সম্পজ্জতীতি, এৱং সমাধিৱীৰিযানং কোসজ্জউদ্ধচ্চপক্খিকানং সমৰসতায সতি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভনতো সম্পযুত্তধম্মানং অন্তদ্ৱযপাতাভাৱেন সম্মদেৱ অপ্পনা ইজ্ঝতি.

‘‘বলৱসদ্ধো হী’’তিআদি নিদস্সনৱসেন ৱুত্তং. তস্সত্থো – যো বলৱতিযা সদ্ধায সমন্নাগতো অৱিসদঞাণো, সো মুদ্ধপ্পসন্নো হোতি, ন অৱেচ্চপ্পসন্নো. তথা হি সো অৱত্থুস্মিং পসীদতি সেয্যথাপি তিত্থিযসাৱকা. কেৰাটিকপক্খন্তি সাঠেয্যপক্খং ভজতি. সদ্ধাহীনায পঞ্ঞায অতিধাৱন্তো ‘‘দেয্যৱত্থুপৰিচ্চাগেন ৱিনা চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি দানমযং পুঞ্ঞং হোতী’’তিআদীনি পৰিকপ্পেতি হেতুপটিৰূপকেহি ৱঞ্চিতো. এৱংভূতো পন সুক্খতক্কৱিলুত্তচিত্তো পণ্ডিতানং ৱচনং নাদিযতি, সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি. তেনাহ ‘‘ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতী’’তি. যথা চেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰহো ন অত্থাৱহো অনত্থাৱহো চ, এৱমিধাপি সমাধিৱীৰিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰহো ন অৱিক্খেপাৱহো ৱিক্খেপাৱহো চাতি ৱেদিতব্বং. কোসজ্জং অভিভৱতি, তেন অপ্পনং ন পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো. উদ্ধচ্চং অভিভৱতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তদুভযন্তি তং সদ্ধাপঞ্ঞাদ্ৱযং, সমাধিৱীৰিযদ্ৱযঞ্চ. সমং কাতব্বন্তি সমৰসং কাতব্বং.

সমাধিকম্মিকস্সাতি সমথকম্মট্ঠানিকস্স. এৱন্তি এৱং সন্তে, সদ্ধায তেসং বলৱভাৱে সতীতি অত্থো. সদ্দহন্তোতি ‘‘পথৱী পথৱী’’তি মনসিকৰণমত্তেন কথং ঝানুপ্পত্তীতি অচিন্তেত্ৱা ‘‘অদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৱুত্তৱিধি ইজ্ঝিস্সতী’’তি সদ্দহন্তো সদ্ধং জনেন্তো. ওকপ্পেন্তোতি আৰম্মণং অনুপৱিসিত্ৱা ৱিয অধিমুচ্চনৱসেন ওকপ্পেন্তো পক্খন্দন্তো. একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি সমাধিপধানত্তা ঝানস্স. উভিন্নন্তি সমাধিপঞ্ঞানং, সমাধিকম্মিকস্স সমাধিনো অধিমত্ততাপি ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘সমতাযপী’’তি, সমভাৱেনাপীতি অত্থো. অপ্পনাতি ইধাধিপ্পেতঅপ্পনা. তথা হি ‘‘হোতিযেৱা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি, লোকুত্তৰপ্পনা পন তেসং সমভাৱেনেৱ ইচ্ছিতা. যথাহ – ‘‘সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি (পটি. ম. ২.১, ৫).

যদি ৱিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞানং, সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমতা ইচ্ছিতা, কথং সতীতি আহ ‘‘সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতী’’তি. সব্বত্থাতি লীনুদ্ধচ্চপক্খেসু পঞ্চসু ইন্দ্ৰিযেসু. উদ্ধচ্চপক্খিযে গণ্হন্তো ‘‘সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞান’’ন্তি আহ. অঞ্ঞথাপীতি চ গহেতব্বা সিযা. তথা হি ‘‘কোসজ্জপক্খেন সমাধিনা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ‘‘পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাহী’’তি. সা সতি. সব্বেসু ৰাজকম্মেসু নিযুত্তো সব্বকম্মিকো. তেন কাৰণেন সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বত্থেন. আহ অট্ঠকথাযং. সব্বত্থ নিযুত্তা সব্বত্থিকা, সব্বেন ৱা লীনুদ্ধচ্চপক্খিযেন বোজ্ঝঙ্গগ্গহণেন অত্থেতব্বা সব্বত্থিযা, সব্বত্থিযাৱ সব্বত্থিকা. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. তস্স হি সতি পটিসৰণং পৰাযণং অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায. তেনাহ ‘‘আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তিআদি.

৬৩. চিত্তেকগ্গতানিমিত্তস্সাতি চিত্তেকগ্গতায নিমিত্তস্স, চিত্তেকগ্গতাসঙ্খাতস্স চ নিমিত্তস্স. চিত্তস্স হি সমাহিতাকাৰং সল্লক্খেত্ৱা সমথনিমিত্তং ৰক্খন্তোযেৱ কসিণনিমিত্তং ৰক্খতি. তস্মা পথৱীকসিণাদিকস্সাতি আদি-সদ্দেন ন কেৱলং পটিভাগনিমিত্তস্সেৱ, অথ খো সমথনিমিত্তস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং. তন্তি ৰক্খণকোসল্লং. ইধ অপ্পনাকোসল্লকথাযং ‘‘নিমিত্তকোসল্ল’’ন্তি অধিপ্পেতং, কৰণভাৱনাকোসল্লানং পগেৱ সিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো.

৬৪. অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পমোদনসংৱেজনৱিপৰিযাযে সঙ্গণ্হাতি. লীনন্তি সঙ্কুচিতং কোসজ্জপক্খপতিতং. চিত্তন্তি ভাৱনাচিত্তং. ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৱেতীতি এত্থ ‘‘তযো’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. যথা পন তে ভাৱেতব্বা, তং সযমেৱ ৱক্খতি.

পৰিত্তন্তি অপ্পকং. উজ্জালেতুকামোতি পদীপেতুকামো. উদকৱাতং দদেয্যাতি উদকমিস্সং ৱাতং উপনেয্য. অকালোতি নকালো, অযুত্তকালো ৱা. সতিআদিধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা বুজ্ঝতি এতাযাতি কত্ৱা, তংসমঙ্গিনো ৱা বুজ্ঝতীতি বোধিনো যোগিনো অঙ্গন্তি বোজ্ঝঙ্গো, পসত্থো, সুন্দৰো ৱা বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো. কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা পস্সদ্ধিযেৱ সম্বোজ্ঝঙ্গো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স. সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – সমাধিস্স তাৱ পদত্থলক্খণানি হেট্ঠা আগতানেৱ. উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা. সা পনাযং অত্থতো তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাৱ ইধ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ৱেদিতব্বা. দুসমুট্ঠাপযন্তি সমুট্ঠাপেতুং উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যং. ধম্মানং, ধম্মেসু ৱা ৱিচযো ধম্মৱিচযো, পঞ্ঞাতি অত্থো. ৱীৰস্স ভাৱো, কম্মং ৱা, ৱিধিনা ৱা ঈৰেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি ৱীৰিযং, উস্সাহো. পীণেতি কাযং, চিত্তং চ সন্তপ্পেতীতি পীতি.

যং যং সকং যথাসকং, অত্তনো অত্তনোতি অত্থো. আহাৰৱসেনাতি পচ্চযৱসেন. ভাৱনাতি উপ্পাদনা, ৱড্ঢনা চ. কুসলাকুসলাতি কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা. যে অকুসলা, তে সাৱজ্জা. যে কুসলা, তে অনৱজ্জা. অকুসলা হীনা, ইতৰে পণীতা. কুসলাপি ৱা হীনেহি ছন্দাদীহি আৰদ্ধা হীনা, ইতৰে পণীতা. কণ্হাতি কাড়কা চিত্তস্স অপভস্সৰভাৱকৰণা, সুক্কাতি ওদাতা চিত্তস্স পভস্সৰভাৱকৰণা. কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৱা কণ্হা, সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা. তে এৱ সপ্পটিভাগা. কণ্হা হি উজুৱিপচ্চনীকতায সুক্কেহি সপ্পটিভাগা. তথা সুক্কাপি ইতৰেহি. অথ ৱা কণ্হা চ সুক্কা চ সপ্পটিভাগা চ কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা. সুখা হি ৱেদনা দুক্খায ৱেদনায সপ্পটিভাগা, দুক্খা চ ৱেদনা সুখায সপ্পটিভাগাতি. অনুপ্পন্নস্সাতি অনিব্বত্তস্স. উপ্পাদাযাতি উপ্পাদনত্থায. উপ্পন্নস্সাতি নিব্বত্তস্স. ভিয্যোভাৱাযাতি পুনপ্পুনভাৱায. ৱেপুল্লাযাতি ৱিপুলভাৱায. ভাৱনাযাতি ৱড্ঢিযা. পাৰিপূৰিযাতি পৰিপূৰণত্থায.

তত্থাতি ‘‘অত্থি ভিক্খৱে’’তিআদিনা দস্সিতপাঠে. সভাৱসামঞ্ঞলক্খণপটিৱেধৱসেনাতি একজ্ঝং কত্ৱা গহণে অনৱজ্জসুখৱিপাকাদিকস্স ৱিসুং ৱিসুং পন ফুসনাদিকস্স সভাৱলক্খণস্স, অনিচ্চাদিকস্স সামঞ্ঞলক্খণস্স চ পটিৱিজ্ঝনৱসেন. পৱত্তমনসিকাৰোতি কুসলাদীনং তংতংসভাৱলক্খণাদিকস্স যাথাৱতো অৱবুজ্ঝনৱসেন উপ্পন্নজৱনচিত্তুপ্পাদো. সো হি অৱিপৰীতমনসিকাৰতায ‘‘যোনিসোমনসিকাৰো’’তি ৱুত্তো. তদাভোগতায আৱজ্জনাপি তগ্গতিকাৱ. ৰুপ্পনলক্খণাদিকম্পি ইধ সামঞ্ঞলক্খণেনেৱ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. কুসলকিৰিযায আদিআৰম্ভৱসেন পৱত্তৱীৰিযং ধিতিসভাৱতায ‘‘ধাতূ’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘আৰম্ভধাতূতি পঠমৱীৰিযং ৱুচ্চতী’’তি. লদ্ধাসেৱনং ৱীৰিযং বলপ্পত্তং হুত্ৱা পটিপক্খং ৱিধমতীতি আহ ‘‘কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰ’’ন্তি. অধিমত্তাধিমত্ততৰানং পটিপক্খধম্মানং ৱিধমনসমত্থং পটুপটুতৰাদিভাৱপ্পত্তং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৱতৰ’’ন্তি. তিট্ঠতি পৱত্ততি এত্থাতি ঠানিযা, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ঠানিযা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা. ঠাতব্বো ৱা ঠানিযো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ঠানিযো এতেসূতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা, অপৰাপৰং ৱত্তমানা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গসম্পযুত্তা ধম্মা. যস্মা পন তেসু পীতিযেৱ পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ৱিসেসকাৰণং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পীতিযা এৱ এতং নাম’’ন্তি. উপ্পাদকমনসিকাৰোতি যথা মনসি কৰোতো অনুপ্পন্নো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ ৱড্ঢতি, তথা পৱত্তমনসিকাৰো.

পৰিপুচ্ছকতাতি পৰিযোগাহেত্ৱা পুচ্ছকভাৱো. পঞ্চপি হি নিকাযে উগ্গহেত্ৱা আচৰিযে পৰিযুপাসিত্ৱা তস্স তস্স অত্থং পৰিপুচ্ছন্তস্স, তে ৱা সহ অট্ঠকথায পৰিযোগাহেত্ৱা যং যং তত্থ গণ্ঠিট্ঠানং, তং তং ‘‘ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থো’’তি পুচ্ছন্তস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতীতি. ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা সঙ্খেপতো, ৱিত্থাৰতো চ পকাসিতা এৱ. তত্থ পন সমাধিসংৱত্তনিযভাৱেন আগতা, ইধ পঞ্ঞাসংৱত্তনিযভাৱেন. যদগ্গেন হি সমাধিসংৱত্তনিকা, তদগ্গেন পঞ্ঞাসংৱত্তনিকা সমাধিস্স ঞাণপচ্চুপট্ঠানতো. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৯; ৫.১০৭১) ৱুত্তং. দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা নাম দুপ্পঞ্ঞানং মন্দবুদ্ধীনং ভত্তনিক্খিত্তকাকমংসনিক্খিত্তসুনখসদিসানং মোমূহপুগ্গলানং দূৰতো পৰিচ্চজনা. পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা নাম পঞ্ঞায কতাধিকাৰানং সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদীসু কুসলানং অৰিযানং, ৱিপস্সনাকম্মিকানং ৱা মহাপঞ্ঞানং কালেন কালং উপসঙ্কমনং. গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণাতি গম্ভীৰঞাণেহি চৰিতব্বানং খন্ধাযতনধাতাদীনং, সচ্চপচ্চযাকাৰাদিদীপনানং ৱা সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তানং সুত্তন্তানং পচ্চৱেক্খণা. তদধিমুত্ততাতি পঞ্ঞাধিমুত্ততা, পঞ্ঞায নিন্নপোণপব্ভাৰতাতি অত্থো.

অপাযাদীতি আদি-সদ্দেন জাতিআদিং অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকঞ্চ দুক্খং সঙ্গণ্হাতি. ৱীৰিযাযত্তস্স লোকিযলোকুত্তৰৱিসেসস্স অধিগমো এৱ আনিসংসো, তস্স দস্সনসীলতা ৱীৰিযাযত্ত…পে… দস্সিতা. সপুব্বভাগো নিব্বানগামিমগ্গো গমনৱীথি গন্তব্বা পটিপজ্জিতব্বা পটিপদাতি কত্ৱা. দাযকানং মহপ্ফলভাৱকৰণেন পিণ্ডাপচাযনতাতি পচ্চযদাযকানং অত্তনি কাৰস্স অত্তনো সম্মাপটিপত্তিযা মহপ্ফলকাৰভাৱস্স কৰণেন পিণ্ডস্স ভিক্খায পটিপূজনা. ইতৰথাতি আমিসপূজায. কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতাতি অলসানং ভাৱনায নামমত্তম্পি অজানন্তানং কাযদড়্হীবহুলানং যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখাদিঅনুযুঞ্জনকানং তিৰচ্ছানকথিকানং পুগ্গলানং দূৰতো পৰিচ্চজনা. আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনতাতি ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জাযা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫১৯; অ. নি. ৩.১৬) ভাৱনাৰম্ভৱসেন আৰদ্ধৱীৰিযানং দড়্হপৰক্কমানং পুগ্গলানং কালেন কালং উপসঙ্কমনা. সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণতাতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানানুভাৱস্স পচ্চৱেক্খণতা. তদধিমুত্ততাতি তস্মিং ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গে অধিমুত্তি সব্বিৰিযাপথেসু নিন্নপোণপব্ভাৰতা. এত্থ চ থিনমিদ্ধৱিনোদনকুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনআৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনতদধিমুত্ততা পটিপক্খৱিধমনপচ্চযূপসংহাৰৱসেন, অপাযাদিভযপচ্চৱেক্খণাদযো সমুত্তেজনৱসেন ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদকা দট্ঠব্বা.

বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৱেন থুসখৰহদযা লূখপুগ্গলা, তব্বিপৰিযাযেন সিনিদ্ধপুগ্গলা ৱেদিতব্বা. বুদ্ধাদীনং গুণপৰিদীপনা সম্পসাদনীযসুত্তাদযো (দী. নি. ৩.১৪১ আদযো) পসাদনীযসুত্তন্তা. ইমেহি আকাৰেহীতি যথাৱুত্তেহি কুসলাদীনং সভাৱসামঞ্ঞলক্খণপটিৱিজ্ঝনাদিআকাৰেহি চেৱ পৰিপুচ্ছকতাদিআকাৰেহি চ. এতে ধম্মেতি এতে কুসলাদীসু যোনিসোমনসিকাৰাদিকে চেৱ ধম্মত্থঞ্ঞুতাদিকে চ.

৬৫. অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহীতি অতিৱিয পগ্গহিতৱীৰিযতাদীহি. আদি-সদ্দেন সংৱেজনপমোদনাদিং সঙ্গণ্হাতি. উদ্ধতন্তি সমাধিআদীনং মন্দতায অৱূপসন্তং. দুৱূপসমযন্তি ৱূপসমেতুং সমাধাতুং অসক্কুণেয্যং.

তং আকাৰং সল্লক্খেত্ৱাতি যেনাকাৰেন অস্স যোগিনো পস্সদ্ধি সমাধি উপেক্খাতি ইমে পস্সদ্ধিআদযো ধম্মা পুব্বে যথাৰহং তস্মিং তস্মিং কালে উপ্পন্নপুব্বা, তং চিত্ততংসম্পযুত্তধম্মানং পস্সদ্ধাকাৰং, সমাহিতাকাৰং, অজ্ঝুপেক্খিতাকাৰঞ্চ উপলক্খেত্ৱা উপধাৰেত্ৱা. তীসুপি পদেসূতি ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, কাযপ্পস্সদ্ধী’’তিআদিনা আগতেসু তীসুপি ৱাক্যেসু, তেহি ৱা পকাসিতেসু তীসু ধম্মকোট্ঠাসেসু. যথাসমাহিতাকাৰং সল্লক্খেত্ৱা গয্হমানো সমথো এৱ সমথনিমিত্তন্তি আহ ‘‘সমথনিমিত্তন্তি চ সমথস্সেৱেতমধিৱচন’’ন্তি. নানাৰম্মণে পৰিব্ভমনেন ৱিৱিধং অগ্গং এতস্সাতি ব্যগ্গো, ৱিক্খেপো. তথা হি সো অনৱট্ঠানৰসো, ভন্ততাপচ্চুপট্ঠানো চ ৱুত্তো. একগ্গতাভাৱতো ব্যগ্গপটিপক্খোতি অব্যগ্গো, সমাধি. সো এৱ নিমিত্তন্তি পুব্বে ৱিয ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘অৱিক্খেপট্ঠেন চ তস্সেৱ অব্যগ্গনিমিত্তন্তি অধিৱচন’’ন্তি.

সৰীৰাৱত্থং ঞত্ৱা মত্তসো পৰিভুত্তো পণীতাহাৰো কাযলহুতাদীনং সমুট্ঠাপনেন পস্সদ্ধিযা পচ্চযো হোতি, তথা উতুসপ্পাযং, ইৰিযাপথসপ্পাযঞ্চ সেৱিতং, পযোগো চ কাযিকো পৱত্তিতোতি আহ ‘‘পণীতভোজনসেৱনতা’’তিআদি. পযোগসমতাদীনং অভাৱেন সদৰথকাযচিত্তা পুগ্গলা সাৰদ্ধপুগ্গলা. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন পস্সদ্ধকাযা পুগ্গলা ৱেদিতব্বা.

নিৰস্সাদস্সাতি ভাৱনস্সাদৰহিতস্স. ভাৱনা হি ৱীথিপটিপন্না পুব্বেনাপৰং ৱিসেসৱতী পৱত্তমানা চিত্তস্স অস্সাদং উপসমসুখং আৱহতি, তদভাৱতো নিৰস্সাদং চিত্তং হোতি. সদ্ধাসংৱেগৱসেনাতি সদ্ধাৱসেন, সংৱেগৱসেন চ. সম্পহংসনতাতি সম্মদেৱ পহংসনতা সংৱেজনপুব্বকপসাদুপ্পাদনেন ভাৱনা চিত্তস্স তোসনা. সম্মাপৱত্তস্সাতি লীনুদ্ধচ্চৱিৰহেন, সমথৱীথিপটিপত্তিযা চ সমং, সৱিসেসঞ্চ পৱত্তিযা সম্মদেৱ পৱত্তস্স ভাৱনাচিত্তস্স. অজ্ঝুপেক্খনতাতি পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৱটতা. ঝানৱিমোক্খপচ্চৱেক্খণতাতি পঠমাদীনি ঝানানি পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৱিমুত্ততাদিনা তেযেৱ ৱিমোক্খা তেসং ‘‘এৱং ভাৱনা, এৱং সমাপজ্জনা, এৱং অধিট্ঠানং, এৱং ৱুট্ঠানং, এৱং সংকিলেসো, এৱং ৱোদান’’ন্তি পতি পতি অৱেক্খণা.

সত্তমজ্ঝত্ততাতি সত্তেসু পিযট্ঠানিযেসুপি গহট্ঠপব্বজিতেসু মজ্ঝত্তাকাৰো অজ্ঝুপেক্খনা. সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততাতি অজ্ঝত্তিকেসু চক্খাদীসু, বাহিৰেসু পত্তচীৱৰাদীসু মজ্ঝত্তাকাৰো অজ্ঝুপেক্খনা. সত্তসঙ্খাৰানং মমাযনং সত্তসঙ্খাৰকেলাযনং. ইমেহাকাৰেহীতি ইমেহি যথাৱুত্তেহি কাযচিত্তানং পস্সদ্ধাকাৰসল্লক্খণাদিআকাৰেহি চেৱ সপ্পাযাহাৰসেৱনাদিআকাৰেহি চ. এতে ধম্মেতি এতে পস্সদ্ধিআদিধম্মে.

৬৬. পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযাতি পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স অপ্পভাৱেন. যথা হি দানসীলানি অলোভাদোসপ্পধানানি, এৱং ভাৱনা অমোহপ্পধানা ৱিসেসতো অপ্পনাৱহা. তত্থ যদা পঞ্ঞা ন বলৱতী হোতি, তদা ভাৱনাচিত্তস্স অনভিসঙ্খতো ৱিয আহাৰো পুৰিসস্স অভিৰুচিং ন জনেতি, তেন তং নিৰস্সাদং হোতি. যদা চ ভাৱনা পুব্বেনাপৰং ৱিসেসাৱহা ন হোতি সম্মদেৱ অৱীথিপটিপত্তিযা, তদা উপসমসুখস্স অলাভেন চিত্তং নিৰস্সাদং হোতি. তদুভযং সন্ধাযাহ ‘‘পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযা’’তিআদি. নন্তি চিত্তং. জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি যথাৰহং সুগতিযং, দুগ্গতিযঞ্চ হোন্তীতি তদঞ্ঞমেৱ পঞ্চৱিধবন্ধনাদিখুপ্পিপাসাদিঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিবাধনাদিহেতুকং অপাযদুক্খং দট্ঠব্বং. তযিদং সব্বং তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নভৱনিস্সিতং গহিতন্তি অতীতে, অনাগতে চ কালে ৱট্টমূলকদুক্খানি ৱিসুং গহিতানি. যে পন সত্তা আহাৰূপজীৱিনো, তত্থ চ উট্ঠানফলূপজীৱিনো, তেসং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং জীৱিতদুক্খং অট্ঠমং সংৱেগৱত্থু ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

অস্সাতি চিত্তস্স. অলীনন্তিআদীসু কোসজ্জপক্খিযানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অলীনং. উদ্ধচ্চপক্খিকানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অনুদ্ধতং. পঞ্ঞাপযোগসম্পত্তিযা, উপসমসুখাধিগমেন চ অনিৰস্সাদং. পুব্বেনাপৰং সৱিসেসং ততো এৱ আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং, সমথৱীথিপটিপন্নঞ্চ. তত্থ অলীনতায পগ্গহে, অনুদ্ধততায নিগ্গহে, অনিৰস্সাদতায সম্পহংসনে ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি. অলীনানুদ্ধততায হি আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং অনিৰস্সাদতায সমথৱীথিপটিপন্নং. সমপ্পৱত্তিযা ৱা অলীনং অনুদ্ধতং, সমথৱীথিপটিপত্তিযা অনিৰস্সাদন্তি দট্ঠব্বং.

নেক্খম্মপটিপদন্তি ঝানপটিপত্তিং. সমাধিঅধিমুত্ততাতি সমাধিনিব্বত্তনে ঝানাধিগমে যুত্তপ্পযুত্ততা. সা পন যস্মা সমাধিং গৰুং কত্ৱা তত্থ নিন্নপোণপব্ভাৰভাৱেন পৱত্তিযা হোতি, তস্মা ‘‘সমাধিগৰূ’’তিআদি ৱুত্তং.

৬৭. পটিলদ্ধে নিমিত্তস্মিং এৱং হি সম্পাদযতো অপ্পনাকোসল্লং ইমং অপ্পনা সম্পৱত্ততীতি সম্বন্ধো. সাতি অপ্পনা. হিত্ৱা হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা ঠানমেতং ন ৱিজ্জতি, তস্মা চিত্তপ্পৱত্তিআকাৰং ভাৱনাচিত্তস্স লীনুদ্ধতাদিৱসেন পৱত্তিআকাৰং সল্লক্খযং উপধাৰেন্তো. সমতং ৱীৰিযস্সেৱ ৱীৰিযস্স সমাধিনা সমৰসতংযেৱ যোজযেথ. কথং পন যোজযেথাতি আহ ‘‘ঈসকম্পী’’তিআদি. তত্থ লযন্তি লীনভাৱং, সঙ্কোচন্তি অত্থো. যন্তন্তি গচ্ছন্তং, পগ্গণ্হেথেৱ সমভাৱাযাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অচ্চাৰদ্ধং নিসেধেত্ৱা সমমেৱ পৱত্তযে’’তি. কথং পন সমমেৱ পৱত্তযেতি আহ ‘‘ৰেণুম্হী’’তিআদি. যথাতি ৰেণুআদীসু যথা মধুকৰাদীনং পৱত্তি উপমাভাৱেন অট্ঠকথাযং সম্মৱণ্ণিতা, এৱং লীনুদ্ধতভাৱেহি মোচযিত্ৱা ৱীৰিযসমতাযোজনেন নিমিত্তাভিমুখং মানসং পটিপাদযে পটিভাগনিমিত্তাভিমুখং ভাৱনাচিত্তং সম্পাদেয্যাতি অত্থো.

নিমিত্তাভিমুখপটিপাদনৱণ্ণনা

৬৮. তত্ৰাতি তস্মিং ‘‘ৰেণুম্হী’’তিআদিনা ৱুত্তগাথাদ্ৱযে. অত্থদীপনা উপমূপমেয্যত্থৱিভাৱনা. অছেকোতি অকুসলো. পক্খন্দোতি ধাৱিতুং আৰদ্ধো. ৱিকসনক্খণেযেৱ সৰসং কুসুমপৰাগং হোতি, পচ্ছা ৱাতাদীহি পৰিপততি, ৱিৰসং ৱা হোতি. তস্মা নিৱত্তনে ৰেণু খীযতীতি আহ ‘‘খীণে ৰেণুম্হি সম্পাপুণাতী’’তি. পুপ্ফৰাসিন্তি ৰুক্খসাখাসু নিস্সিতং পুপ্ফসঞ্চযং.

সল্লকত্তঅন্তেৱাসিকেসূতি সল্লকত্তআচৰিযস্স অন্তেৱাসিকেসু. উদকথালগতেতি উদকথালিযং ঠপিতে. সত্থকম্মন্তি সিৰাৱেধনাদিসত্থকম্মং. ফুসিতুম্পি উপ্পলপত্তন্তি সম্বন্ধো. সমেনাতি পুৰিমকা ৱিয গৰুং, মন্দঞ্চ পযোগং অকত্ৱা সমপ্পমাণেন পযোগেন. তত্থাতি উপ্পলপত্তে. পৰিযোদাতসিপ্পোতি সুৱিসুদ্ধসিপ্পো নিপ্ফন্নসিপ্পো.

মক্কটকসুত্তন্তি লূতসুত্তং. নিযামকো নাৱাসাৰথী. লঙ্কাৰন্তি কিলঞ্জাদিমযং নাৱাকটসাৰকং. তেলেন অছড্ডেন্তো নাড়িং পূৰেতীতি সৰাৱাদিগতেন তেলেন অছড্ডেন্তো সুখুমচ্ছিদ্দকং তেলনাড়িং পূৰেতি. এৱমেৱাতি যথা তে আদিতো ৱুত্তমধুকৰসল্লকত্তঅন্তেৱাসিসুত্তাকড্ঢকনিযামকতেলপূৰকা ৱেগেন পযোগং কৰোন্তি, এৱমেৱ যো ভিক্খু ‘‘সীঘং অপ্পনং পাপুণিস্সামী’’তি গাড়্হং ৱীৰিযং কৰোতি, যো মজ্ঝে ৱুত্তমধুকৰাদযো ৱিয ৱীৰিযং ন কৰোতি, ইমে দ্ৱেপি ৱীৰিযসমতাভাৱেন অপ্পনং পাপুণিতুং ন সক্কোন্তি. যো পন অৱসানে ৱুত্তমধুকৰাদযো ৱিয সমপ্পযোগো, অযং অপ্পনং পাপুণিতুং সক্কোতি ৱীৰিযসমতাযোগতোতি উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘একো ভিক্খূ’’তিআদি. লীনং ভাৱনাচিত্তন্তি অধিপ্পাযো.

পঠমজ্ঝানকথাৱণ্ণনা

৬৯. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন. ৱীৰিযসমতাযোজনৱসেন ৱীথিপটিপন্নং ভাৱনামানসং পটিভাগনিমিত্তেযেৱ ঠপনৱসেন নিমিত্তাভিমুখং পটিপাদযতো অস্স যোগিনো. ইজ্ঝিস্সতীতি সমিজ্ঝিস্সতি, উপ্পজ্জিস্সতীতি অত্থো. অনুযোগৱসেনাতি ভাৱনাৱসেন. সেসানীতি সেসানি তীণি, চত্তাৰি ৱা. পকতিচিত্তেহীতি পাকতিকেহি কামাৱচৰচিত্তেহি. বলৱ…পে… চিত্তেকগ্গতানি ভাৱনাবলেন পটুতৰসভাৱপ্পত্তিযা. পৰিকম্মত্তাতি পটিসঙ্খাৰকত্তা. যদি আসন্নত্তা উপচাৰতা, গোত্ৰভুনো এৱ উপচাৰসমঞ্ঞা সিযাতি আহ ‘‘সমীপচাৰিত্তা ৱা’’তি. অনচ্চাসন্নোপি হি নাতিদূৰপৱত্তী সমীপচাৰী নাম হোতি. অপ্পনং উপেচ্চ চৰন্তীতি উপচাৰানি. ইতো পুব্বে পৰিকম্মানন্তি নানাৱজ্জনৱীথিযং পৰিকম্মানং. এত্থাতি এতেসু পৰিকম্মুপচাৰানুলোমসঞ্ঞিতেসু. সব্বন্তিমন্তি ততিযং, চতুত্থং ৱা. পৰিত্তগোত্তাভিভৱনতোতি পৰিত্তস্স গোত্তস্স অভিভৱনতো. গংতাযতীতি হি গোত্তং, ‘‘পৰিত্ত’’ন্তি পৱত্তমানং অভিধানং, বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৱিসযতায ৰক্খতীতি পৰিত্তগোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আৰম্মণভূতেন অত্থেন ৱিনা ন পৱত্ততি, এৱং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন. তস্মা সো তানি তাযতি ৰক্খতীতি ৱুচ্চতি. তং পন মহগ্গতানুত্তৰৱিধুৰং কামতণ্হায গোচৰভূতং কামাৱচৰধম্মানং আৱেণিকৰূপং দট্ঠব্বং. মহগ্গতগোত্তেপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ভাৱনতোতি উপ্পাদনতো.

অৱিসেসেন সব্বেসং সব্বা সমঞ্ঞাতি পঠমনযো গহিতগ্গহণং হোতীতি আহ ‘‘অগ্গহিতগ্গহণেনা’’তিআদি. নানাৱজ্জনপৰিকম্মমেৱ পৰিকম্মন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘পঠমং ৱা উপচাৰ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. চতুত্থং অপ্পনাচিত্তং, পঞ্চমং ৱা অপ্পনাচিত্তং পুব্বে ৱুত্তনযেন সচে চতুত্থং গোত্ৰভু হোতীতি অত্থো. পঞ্চমং ৱাতি ৱা-সদ্দো অনিযমে. স্ৱাযং অনিযমো ইমিনা কাৰণেনাতি দস্সেতুং ‘‘তঞ্চ খো খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞৱসেনা’’তি ৱুত্তং. তত্থ খিপ্পাভিঞ্ঞস্স চতুত্থং অপ্পেতি, দন্ধাভিঞ্ঞস্স পঞ্চমং. কস্মা পন চতুত্থং, পঞ্চমং ৱা অপ্পেতি, ন ততো পৰন্তি আহ ‘‘ততো পৰং জৱনং পততী’’তি. ততো পঞ্চমতো পৰং ছট্ঠং, সত্তমঞ্চ জৱনং পতন্তং ৱিয হোতি পৰিক্খীণজৱত্তাতি অধিপ্পাযো.

যথা অলদ্ধাসেৱনং পঠমজৱনং দুব্বলত্তা গোত্ৰভুং ন উপ্পাদেতি, লদ্ধাসেৱনং পন বলৱভাৱতো দুতিযং, ততিযং ৱা গোত্ৰভুং উপ্পাদেতি, এৱং লদ্ধাসেৱনতায বলৱভাৱতো ছট্ঠং, সত্তমম্পি অপ্পেতীতি থেৰস্স অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্মা ছট্ঠেপি সত্তমেপি অপ্পনা হোতী’’তি. তন্তি থেৰস্স ৱচনং. সুত্তসুত্তানুলোমআচৰিযৱাদেহি অনুপত্থম্ভিতত্তা ৱুত্তং ‘‘অত্তনোমতিমত্ত’’ন্তি. ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২) পন সুত্তপদমকাৰণং আসেৱনপচ্চযলাভস্স বলৱভাৱে অনেকন্তিকত্তা. তথা হি অলদ্ধাসেৱনাপি পঠমচেতনা দিট্ঠধম্মৱেদনীযা হোতি, লদ্ধাসেৱনা দুতিযচেতনা যাৱ ছট্ঠচেতনা অপৰাপৰিযৱেদনীযা. চতুত্থপঞ্চমেসুযেৱাতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স যুত্তিদস্সনমুখেন নিগমনত্থং ৱুত্তং. তত্থ যদি ছট্ঠসত্তমং জৱনং পতিতং নাম হোতি পৰিক্খীণজৱত্তা, কথং সত্তমজৱনচেতনা উপপজ্জৱেদনীযা, আনন্তৰিযা চ হোতীতি? নাযং ৱিসেসো আসেৱনপচ্চযলাভেন বলপ্পত্তিযা. কিঞ্চৰহি কিৰিযাৱত্থাৱিসেসতো. কিৰিযাৱত্থা হি আৰম্ভমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন তিৱিধা. তত্থ চ পৰিযোসানাৱত্থায সন্নিট্ঠাপকচেতনাভাৱেন উপপজ্জৱেদনীযাদিতা হোতি, ন বলৱভাৱেনাতি দট্ঠব্বং. পটিসন্ধিযা অনন্তৰপচ্চযভাৱিনো ৱিপাকসন্তানস্স অনন্তৰপচ্চযভাৱেন তথা অভিসঙ্খতত্তাতি চ ৱদন্তি. তস্মা ছট্ঠসত্তমানং পপাতাভিমুখতায পৰিক্খীণজৱতা ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তথা হি ‘‘যথা হি পুৰিসো’’তিআদি ৱুত্তং.

সা চ পন অপ্পনা. অদ্ধানপৰিচ্ছেদোতি কালপৰিচ্ছেদো. সো পনেত্থ সত্তসু ঠানেসু কত্থচি অপৰিমাণচিত্তক্খণতায, কত্থচি অতিইত্তৰখণতায নত্থীতি ৱুত্তো. ন হেত্থ সম্পুণ্ণজৱনৱীথি অদ্ধা লব্ভতি. তেনেৱাহ ‘‘এত্থ মগ্গানন্তৰফল’’ন্তিআদি. সেসট্ঠানেসূতি পঠমপ্পনা, লোকিযাভিঞ্ঞা, মগ্গক্খণো, নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স ফলক্খণোতি এতেসু চতূসু ঠানেসু.

এত্তাৱতাতি এত্তকেন ভাৱনাক্কমেন এস যোগাৱচৰো পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱং ৱিহৰতা চ অনেন তদেৱ পঠমং ঝানং অধিগতং হোতি পথৱীকসিণন্তি সম্বন্ধো.

৭০. তত্থাতি তস্মিং ঝানপাঠে. ৱিৱিচ্চিত্ৱাতি ৱিসুং হুত্ৱা. তেনাহ ‘‘ৱিনা হুত্ৱা অপক্কমিত্ৱা’’তি, পজহনৱসেন অপসক্কিত্ৱাতি অত্থো. ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি এত্থ ‘‘ৱিৱিচ্চা’’তি ইমিনা ৱিৱেচনং ঝানক্খণে কামানং অভাৱমত্তং ৱুত্তং. ‘‘ৱিৱিচ্চেৱা’’তি পন ইমিনা একংসতো কামানং ৱিৱেচেতব্বতাদীপনেন তপ্পটিপক্খতা ঝানস্স, কামৱিৱেকস্স চ ঝানাধিগমূপাযতা দস্সিতা হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পঠমং ঝান’’ন্তিআদিং ৱত্ৱা তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অন্ধকাৰে সতি পদীপোভাসো ৱিযা’’তি এতেন যথা পদীপোভাসাভাৱেন ৰত্তিযং অন্ধকাৰাভিভৱো, এৱং ঝানাভাৱেন সত্তসন্ততিযং কামাভিভৱোতি দস্সেতি.

এতন্তি পুব্বপদেযেৱ অৱধাৰণৱচনং. ন খো পন এৱং দট্ঠব্বং ‘‘কামেহি এৱা’’তি অৱধাৰণস্স অকতত্তা. নিস্সৰন্তি নিগ্গচ্ছন্তি এতেন, এত্থ ৱাতি নিস্সৰণং. কে নিগ্গচ্ছন্তি? কামা, তেসং কামানং নিস্সৰণং পহানং তন্নিস্সৰণং, ততো. কথং পন সমানে ৱিক্খম্ভনে কামানমেৱেতং নিস্সৰণং, ন ব্যাপাদাদীনন্তি চোদনং যুত্তিতো, আগমতো চ সোধেতুং ‘‘কামধাতূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কামধাতুসমতিক্কমনতোতি সকলস্সপি কামভৱস্স সমতিক্কমপটিপদাভাৱতো. তেন ইমস্স ঝানস্স কামপৰিঞ্ঞাভাৱমাহ. কামৰাগপটিপক্খতোতি ৱক্খমানৱিভাগস্স কিলেসকামস্স পচ্চত্থিকভাৱতো. তেন যথা মেত্তা ব্যাপাদস্স, কৰুণা ৱিহিংসায, এৱমিদং ঝানং কামৰাগস্স উজুৱিপচ্চনীকভূতন্তি দস্সেতি. এৱমত্তনো পৱত্তিযা, ৱিপাকপ্পৱত্তিযা চ কামৰাগতো, কামধাতুতো চ ৱিনিৱত্তসভাৱত্তা ইদং ঝানং ৱিসেসতো কামানমেৱ নিস্সৰণং. স্ৱাযমত্থো পাঠগতো এৱাতি আহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. কামঞ্চেতমত্থং দীপেতুং পুৰিমপদেযেৱ অৱধাৰণং গহিতং, উত্তৰপদেপি পন তং গহেতব্বমেৱ তথা অত্থসম্ভৱতোতি দস্সেতুং ‘‘উত্তৰপদেপী’’তিআদি ৱুত্তং. ইতোতি কামচ্ছন্দতো. এস নিযমো. সাধাৰণৱচনেনাতি অৱিসেসৱচনেন. তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পটিপস্সদ্ধিনিস্সৰণৱিৱেকা তদঙ্গৱিৱেকাদযো. চিত্তকাযউপধিৱিৱেকা চিত্তৱিৱেকাদযো. তযো এৱ ইধ ঝানকথাযং দট্ঠব্বা সমুচ্ছেদৱিৱেকাদীনং অসম্ভৱতো.

নিদ্দেসেতি মহানিদ্দেসে (মহানি. ১, ৭). তত্থ হি ‘‘উদ্দানতো দ্ৱে কামা – ৱত্থুকামা কিলেসকামা চা’’তি উদ্দিসিত্ৱা ‘‘তত্থ কতমে ৱত্থুকামা? মনাপিযা ৰূপা…পে… মনাপিযা ফোট্ঠব্বা’’তিআদিনা ৱত্থুকামা নিদ্দিট্ঠা. তে পন কামীযন্তীতি কামাতি ৱেদিতব্বা. তত্থেৱাতি নিদ্দেসে এৱ. ৱিভঙ্গেতি ঝানৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫৬৪). পত্থনাকাৰেন পৱত্তো দুব্বলো লোভো ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, ততো বলৱা ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো, ততোপি বলৱতৰো বহলৰাগো ছন্দৰাগো. নিমিত্তানুব্যঞ্জনানি সঙ্কপ্পেতি এতেনাতি সঙ্কপ্পো, তথাপৱত্তো লোভো, ততো বলৱা ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো, সঙ্কপ্পনৱসেনেৱ পৱত্তো ততোপি বলৱতৰো সঙ্কপ্পৰাগোতি. স্ৱাযং পভেদো একস্সেৱ লোভস্স পৱত্তিআকাৰৱসেন, অৱত্থাভেদৱসেন চ ৱেদিতব্বো যথা ‘‘ৱচ্ছো দম্মো বলীবদ্দো’’তি. ইমে কিলেসকামা. কামেন্তীতি কামা, কামেন্তি এতেহীতি ৱা.

এৱঞ্হি সতীতি এৱং উভযেসম্পি কামানং সঙ্গহে সতি. ৱত্থুকামেহিপীতি ‘‘ৱত্থুকামেহি ৱিৱিচ্চেৱা’’তিপি অত্থো যুজ্জতীতি এৱং যুজ্জমানত্থন্তৰসমুচ্চযত্থো পি-সদ্দো, ন কিলেসকামসমুচ্চযত্থো. কস্মা? ইমস্মিং অত্থে কিলেসকামেহি ৱিৱেকস্স দুতিযপদেন ৱুত্তত্তা. তেনাতি ৱত্থুকামৱিৱেকেন. কাযৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি পুত্তদাৰাদিপৰিগ্গহৱিৱেকদীপনতো. পুৰিমেনাতি কাযৱিৱেকেন. এত্থাতি ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি, ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি এতস্মিং পদদ্ৱযে, ইতো ৱা নিদ্ধাৰিতে ৱিৱেকদ্ৱযে. অকুসল-সদ্দেন যদিপি কিলেসকামা, সব্বাকুসলাপি ৱা গহিতা, সব্বথা পন কিলেসকামেহি ৱিৱেকো ৱুত্তোতি আহ ‘‘দুতিযেন কিলেসকামেহি ৱিৱেকৱচনতো’’তি. দুতিযেনাতি চ চিত্তৱিৱেকেনাতি অত্থো. এতেসন্তি যথাৱুত্তানং দ্ৱিন্নং পদানং, নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. তণ্হাদিসংকিলেসানং ৱত্থুনো পহানং সংকিলেসৱত্থুপ্পহানং. লোলভাৱো নাম তত্থ তত্থ ৰূপাদীসু তণ্হুপ্পাদো, তস্স হেতু ৱত্থুকামা এৱ ৱেদিতব্বা. বালভাৱো অৱিজ্জা, দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদি ৱা, তস্স অযোনিসোমনসিকাৰো, সব্বেপি ৱা অকুসলা ধম্মা হেতু. কামগুণাধিগমহেতুপি পাণাতিপাতাদিঅসুদ্ধপযোগো হোতীতি তব্বিৱেকেন পযোগসুদ্ধি ৱিভাৱিতা. তণ্হাসংকিলেসসোধনেন, ৱিৱট্টূপনিস্সযসংৱড্ঢনেন চ অজ্ঝাসযৱিসোধনং আসযপোসনং. কামেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং.

অনেকভেদোতি কামাসৱকামৰাগসংযোজনাদিৱসেন, ৰূপতণ্হাদিৱসেন চ অনেকপ্পভেদো. কামচ্ছন্দোযেৱাতি কামসভাৱোযেৱ ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, নাপি কুসলচ্ছন্দোতি অধিপ্পাযো. ঝানপটিপক্খতোতি ঝানস্স পটিপক্খভাৱতো তংহেতু তন্নিমিত্তং ৱিসুং ৱুত্তো. অকুসলভাৱসামঞ্ঞেন অগ্গহেত্ৱা ৱিসুং সৰূপেন গহিতো. যদি কিলেসকামোৱ পুৰিমপদে ৱুত্তো, কথং বহুৱচনন্তি আহ ‘‘অনেকভেদতো’’তিআদি.

অঞ্ঞেসম্পি দিট্ঠিমানঅহিৰিকানোত্তপ্পাদীনং, তংসহিতফস্সাদীনঞ্চ. উপৰি ৱুচ্চমানানি ঝানঙ্গানি উপৰিঝানঙ্গানি, তেসং অত্তনো পচ্চনীকানং পটিপক্খভাৱদস্সনতো তপ্পচ্চনীকনীৱৰণৱচনং. নীৱৰণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি তেসং পৱত্তিনিৱাৰণতো. সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো ৰাগপ্পণিধিযা উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো, নানাৰম্মণেহি পলোভিতস্স পৰিব্ভমন্তস্স চিত্তস্স সমাধানতো চ. পীতি ব্যাপাদস্স পটিপক্খা পামোজ্জেন সমানযোগক্খেমত্তা. ৱিতক্কো থিনমিদ্ধস্স পটিপক্খো যোনিসো সঙ্কপ্পনৱসেন সৱিপ্ফাৰপৱত্তিতো. সুখং অৱূপসমানুতাপসভাৱস্স উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পটিপক্খং ৱূপসন্তসীতলসভাৱত্তা. ৱিচাৰো ৱিচিকিচ্ছায পটিপক্খো আৰম্মণে অনুমজ্জনৱসেন পঞ্ঞাপটিৰূপসভাৱত্তা. মহাকচ্চানত্থেৰেন দেসিতং পিটকানং সংৱণ্ণনা পেটকং, তস্মিং পেটকে.

পঞ্চকামগুণভেদৱিসযস্সাতি ৰূপাদিপঞ্চকামগুণৱিসেসৱিসযস্স. আঘাতৱত্থুভেদাদিৱিসযানন্তি ব্যাপাদৱিৱেকৱচনেন ‘‘অনত্থং মে অচৰী’’তি (দী. নি. ৩.৩৪০; অ. নি. ৯.২৯; ৱিভ. ৯৬০) আদিআঘাতৱত্থুভেদৱিসযস্স দোসস্স, মোহাধিকেহি থিনমিদ্ধাদীহি ৱিৱেকৱচনেন পটিচ্ছাদনৱসেন দুক্খাদিপুব্বন্তাদিভেদৱিসযস্স মোহস্স ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো. কামৰাগব্যাপাদতদেকট্ঠথিনমিদ্ধাদিৱিক্খম্ভকঞ্চেতং সব্বাকুসলপটিপক্খসভাৱত্তা. সব্বকুসলানং তেন সভাৱেন সব্বাকুসলপ্পহাযকং হোতি, হোন্তম্পি কামৰাগাদিৱিক্খম্ভনসভাৱমেৱ হোতি তংসভাৱত্তাতি অৱিসেসেত্ৱা নীৱৰণাকুসলমূলাদীনং ‘‘ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো হোতী’’তি আহ.

৭১. যথাপচ্চযং পৱত্তমানানং সভাৱধম্মানং নত্থি কাচি ৱসৱত্তিতাতি ৱসৱত্তিভাৱনিৱাৰণত্থং ‘‘ৱিতক্কনং ৱিতক্কো’’তি ৱুত্তং. তযিদং ‘‘ৱিতক্কনং ঈদিসমিদ’’ন্তি আৰম্মণস্স পৰিকপ্পনন্তি আহ ‘‘ঊহনন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি. যস্মা চিত্তং ৱিতক্কবলেন আৰম্মণং অভিনিৰুড়্হং ৱিয হোতি, তস্মা সো আৰম্মণাভিনিৰোপনলক্খণো ৱুত্তো. যথা হি কোচি ৰাজৱল্লভং, তংসম্বন্ধিনং মিত্তং ৱা নিস্সায ৰাজগেহং আৰোহতি অনুপৱিসতি, এৱং ৱিতক্কং নিস্সায চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. যদি এৱং, কথং অৱিতক্কং চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতীতি? ৱিতক্কবলেনেৱ. যথা হি সো পুৰিসো পৰিচযেন তেন ৱিনাপি নিৰাসঙ্কো ৰাজগেহং পৱিসতি, এৱং পৰিচযেন ৱিতক্কেন ৱিনাপি অৱিতক্কং চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. পৰিচযেনাতি চ সন্তানে পৱত্তৱিতক্কভাৱনাসঙ্খাতেন পৰিচযেন. ৱিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৱত্তস্স ৱসেন চিত্তস্স আৰম্মণাভিৰুহণং চিৰপৰিচিতং. তেন তং কদাচি ৱিতক্কেন ৱিনাপি তত্থ পৱত্ততেৱ. যথা তং ঞাণসহিতং হুত্ৱা সম্মসনৱসেন চিৰপৰিচিতং কদাচি ঞাণৱিৰহিতম্পি সম্মসনৱসেন পৱত্ততি, যথা ৱা কিলেসসহিতং হুত্ৱা পৱত্তং সব্বসো কিলেসৰহিতম্পি পৰিচযেন কিলেসৱাসনাৱসেন পৱত্ততি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. আদিতো, অভিমুখং ৱা হননং আহননং. পৰিতো, পৰিৱত্তেত্ৱা ৱা আহননং পৰিযাহননং. ‘‘ৰূপং ৰূপং, পথৱী পথৱী’’তি আকোটেন্তস্স ৱিয পৱত্তি ‘‘আহননং, পৰিযাহনন’’ন্তি চ ৱেদিতব্বং. আনযনং চিত্তস্স আৰম্মণে উপনযনং, আকড্ঢনং ৱা.

অনুসঞ্চৰণং অনুপৰিব্ভমনং. স্ৱাযং ৱিসেসো সন্তানম্হি লব্ভমানো এৱ সন্তানে পাকটো হোতীতি দট্ঠব্বো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অনুমজ্জনং আৰম্মণে চিত্তস্স অনুমসনং, পৰিমজ্জনন্তি অত্থো. তথা হি ৱিচাৰো ‘‘পৰিমজ্জনহত্থো ৱিয, সঞ্চৰণহত্থো ৱিযা’’তি চ ৱুত্তো. তত্থাতি আৰম্মণে. সহজাতানং অনুযোজনং আৰম্মণে অনুৱিচাৰণসঙ্খাতঅনুমজ্জনৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. অনুপ্পবন্ধনং আৰম্মণে চিত্তস্স অৱিচ্ছিন্নস্স ৱিয পৱত্তি. তথা হি সো ‘‘অনুসন্ধানতা’’তি (ধ. স. ৮) নিদ্দিট্ঠো. তেনেৱ চ ‘‘ঘণ্ডানুৰৱো ৱিয, পৰিব্ভমনং ৱিযা’’তি চ ৱুত্তো.

কত্থচীতি পঠমজ্ঝানে, পৰিত্তচিত্তুপ্পাদেসু চ. ৱিচাৰতো ওড়াৰিকট্ঠেন, ৱিচাৰস্সেৱ চ পুব্বঙ্গমট্ঠেন অনুৰৱতো ওড়াৰিকো, তস্স চ পুব্বঙ্গমো ঘণ্ডাভিঘাতো ৱিয ৱিতক্কো. যথা হি ঘণ্ডাভিঘাতো পঠমাভিনিপাতো হোতি, এৱং আৰম্মণাভিমুখনিৰোপনট্ঠেন ৱিতক্কো চেতসো পঠমাভিনিপাতো হোতি. অভিঘাত-গ্গহণেন চেত্থ অভিঘাতজো সদ্দো গহিতোতি ৱেদিতব্বো. ৱিপ্ফাৰৱাতি ৱিচলনযুত্তো সপৰিপ্ফন্দো. পৰিব্ভমনং ৱিয পৰিস্সযাভাৱৱীমংসনত্থং. অনুপ্পবন্ধেন পৱত্তিযন্তি উপচাৰে ৱা অপ্পনাযং ৱা সন্তানেন পৱত্তিযং. তত্থ হি ৱিতক্কো নিচ্চলো হুত্ৱা আৰম্মণং অনুপৱিসিত্ৱা ৱিয পৱত্ততি, ন পঠমাভিনিপাতে. পাকটো হোতীতি ৱিতক্কস্স ৱিসেসো অভিনিৰোপনাকাৰো ওড়াৰিকত্তা পঠমজ্ঝানে পাকটো হোতি, তদভাৱতো পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানে ৱিচাৰস্স ৱিসেসো অনুমজ্জনাকাৰো পাকটো হোতি.

ৱালণ্ডুপকং এড়কলোমাদীহি কতচুম্বটকং. উপ্পীড়নহত্থোতি পিণ্ডস্স উপ্পীড়নহত্থো. তস্সেৱ ইতো চিতো চ সঞ্চৰণহত্থো. মণ্ডলন্তি কংসভাজনাদীসু কিঞ্চি মণ্ডলং ৱট্টলেখং কৰোন্তস্স. যথা পুপ্ফফলসাখাদিঅৱযৱৱিনিমুত্তো অৱিজ্জমানোপি ৰুক্খো ‘‘সপুপ্ফো সফলো’’তি ৱোহৰীযতি, এৱং ৱিতক্কাদিঅঙ্গৱিনিমুত্তং অৱিজ্জমানম্পি ঝানং ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তি ৱোহৰীযতীতি দস্সেতুং ‘‘ৰুক্খো ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. ঝানভাৱনায পুগ্গলৱসেন দেসেতব্বত্তা ‘‘ইধ ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদিনা পুগ্গলাধিট্ঠানেন ঝানানি উদ্দিট্ঠানীতি. যদিপি ৱিভঙ্গে পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা, অত্থো পন তত্ৰাপি ৱিভঙ্গেপি যথা ইধ ‘‘ইমিনা চ ৱিতক্কেনা’’তিআদিনা ধম্মৱসেন ৱুত্তো, এৱমেৱ দট্ঠব্বো, পৰমত্থতো পুগ্গলস্সেৱ অভাৱতোতি অধিপ্পাযো. অত্থো…পে… দট্ঠব্বো ঝানসমঙ্গিনো ৱিতক্কৱিচাৰসমঙ্গিতাদস্সনেন, ঝানস্সেৱ চ সৱিতক্কসৱিচাৰতায ৱুত্তত্তাতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিৱেকাতি ৱিৱেকা হেতুভূতাতি ৱিৱেক-সদ্দস্স ভাৱসাধনতং সন্ধাযাহ. ৱিৱেকেতি কত্তুসাধনতং, কম্মসাধনতং ৱা. ‘‘ৱিৱিত্তো’’তি হি ইমিনা নীৱৰণেহি ৱিনাভূতো তেহি ৱিৱেচিতোতি চ সাধনদ্ৱযম্পি সঙ্গহিতমেৱাতি.

৭২. পীণযতীতি তপ্পেতি, ৱড্ঢেতি ৱা. সম্পিযাযনলক্খণাতি পৰিতুস্সনলক্খণা. পীণনৰসাতি পৰিব্ৰূহনৰসা. ফৰণৰসাতি পণীতৰূপেহি কাযস্স ব্যাপনৰসা. উদগ্গভাৱো ওদগ্যং. খুদ্দিকা লহুং লোমহংসনমত্তং কত্ৱা ভিন্না ন পুন উপ্পজ্জতি. খণিকা বহুলং উপ্পজ্জতি. উব্বেগতো ফৰণা নিচ্চলত্তা, চিৰট্ঠিতিকত্তা চ পণীততৰা. চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৱাতি পুণ্ণৱল্লিকৱিহাৰে চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৱা. পকতিযা দিট্ঠাৰম্মণৱসেনাতি পুব্বে মহাচেতিযং গহিতাৰম্মণৱসেন. চিত্ৰগেণ্ডুকো ৱিচিত্ৰাকাৰেন কতগেণ্ডুকো. উপনিস্সযেতি সমীপে, তস্স ৱা ৱিহাৰস্স নিস্সযভূতে, গোচৰট্ঠানভূতেতি অত্থো.

ঘৰাজিৰেতি গেহঙ্গণে. পব্বতসিখৰে কতচেতিযং ‘‘আকাসচেতিয’’ন্তি ৱুত্তং. গহিতনিমিত্তেনেৱাতি চেতিযৱন্দনং, ধম্মস্সৱনঞ্চ উদ্দিস্স ‘‘ধঞ্ঞা ৱতিমে’’তিআদিনা গহিতকুসলনিমিত্তেনেৱ কাৰণভূতেন. গহিতং ৱা নিমিত্তং এতেনাতি গহিতনিমিত্তং, ৱুত্তাকাৰেন পৱত্তচিত্তং, তেন গহিতনিমিত্তেনেৱ চিত্তেন সহ. পক্খন্দন্তি অনুপৱিট্ঠং. অনুপৰিপ্ফুটন্তি অনু অনু সমন্ততো ফুটং, সব্বসো অনুৱিসটন্তি অত্থো.

পস্সদ্ধিযা নিমিত্তভাৱেন গব্ভং গণ্হন্তী. পৰিপাচনৱসেন পৰিপাকং গচ্ছন্তী. অপ্পনাসম্পযুত্তাৱ পীতি অপ্পনাসমাধিপূৰিকা. খণিকসমাধিপূৰিকা চ উপচাৰসমাধিপূৰিকা চ অপ্পনাসমাধিস্স ৱিদূৰতৰাতি তদুভযং অনামসন্তো ‘‘তাসু যা অপ্পনাসমাধিস্সা’’তিআদিমাহ. সমাধিসম্পযোগং গতাতি পুব্বে উপচাৰসমাধিনা সম্পযুত্তা হুত্ৱা অনুক্কমেন ৱড্ঢিত্ৱা অপ্পনাসমাধিনা সম্পযোগং গতা.

৭৩. সুখযতীতি সুখং, অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে লদ্ধস্সাদে কৰোতীতি অত্থো. স্ৱাযং কত্তুনিদ্দেসো পৰিযাযলদ্ধো ধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তু নিৱত্তনত্থো, নিপ্পৰিযাযেন পন ভাৱসাধনমেৱ লব্ভতীতি ‘‘সুখনং সুখ’’ন্তি ৱুত্তং. ইট্ঠসভাৱত্তা তংসমঙ্গীপুগ্গলং, সম্পযুত্তধম্মে ৱা অত্তনি সাদযতীতি সাতং দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. সাতং ‘‘মধুৰ’’ন্তি ৱদন্তি. সাতং লক্খণং এতস্সাতি সাতলক্খণং. উপব্ৰূহনং সম্পযুত্তধম্মানং সংৱড্ঢনং. দুক্খং ৱিয অৱিস্সজ্জেত্ৱা অদুক্খমসুখা ৱিয অনজ্ঝুপেক্খিত্ৱা অনু অনু গণ্হনং, উপকাৰিতা ৱা অনুগ্গহো. কত্থচি পঠমজ্ঝানাদিকে. পটিলাভতুট্ঠীতি পটিলাভৱসেন উপ্পজ্জনকতুট্ঠি. পটিলদ্ধৰসানুভৱনন্তি পটিলদ্ধস্স আৰম্মণৰসস্স অনুভৱনন্তি সভাৱতো পীতিসুখানি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতি. যত্থ পীতি, তত্থ সুখন্তি ৱিতক্কস্স ৱিয ইতৰেন পীতিযা সুখেন অচ্চন্তসংযোগমাহ. ‘‘যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতী’’তি ৱিচাৰস্স ৱিয ৱিতক্কেন সুখস্স পীতিযা অনচ্চন্তসংযোগং. তেন অচ্চন্তানচ্চন্তসংযোগিতায পীতিসুখানং ৱিসেসং দস্সেতি. কং তাৰেন্তি এত্থাতি কন্তাৰং, নিৰুদকমৰুট্ঠানং. ৱনমেৱ ৱনন্তং. তস্মিং তস্মিং সমযেতি ইট্ঠাৰম্মণস্স পটিলাভসমযে, পটিলদ্ধস্স ৰসানুভৱনসমযে, ৱনচ্ছাযাদীনং সৱনদস্সনসমযে, পৱেসপৰিভোগসমযে চ. পাকটভাৱতোতি যথাক্কমং পীতিসুখানং ৱিভূতভাৱতো.

ৱিৱেকজং পীতিসুখন্তি এত্থ পুৰিমস্মিং অত্থে ৱিৱেকজন্তি ঝানং ৱুত্তং. পীতিসুখসদ্দতো চ অত্থিঅত্থৱিসেসতো ‘‘অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৱা ঝানে’’তি এত্থ অ-কাৰো দট্ঠব্বো. দুতিযে পীতিসুখমেৱ ৱিৱেকজং. ‘‘ৱিৱেকজংপীতিসুখ’’ন্তি চ অঞ্ঞপদত্থসমাসো, পচ্চত্তনিদ্দেসস্স চ অলোপো কতো. লোপে ৱা সতি ‘‘ৱিৱেকজপীতিসুখ’’ন্তি পাঠোতি অযং ৱিসেসো.

উপসম্পজ্জাতি এত্থ উপ-সং-সদ্দা ‘‘উপলব্ভতি, সংভুঞ্জতী’’তিআদীসু ৱিয নিৰত্থকাতি দস্সেতুং ‘‘উপগন্ত্ৱা’’তিআদিং ৱত্ৱা পুন তেসং সাত্থকভাৱং দস্সেতুং ‘‘উপসম্পাদযিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং, তস্মা পত্ৱা, সাধেত্ৱাতি ৱা অত্থো. ইৰিযন্তি কিৰিযং. ৱুত্তিআদীনি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. পালনাতি হি একং ইৰিযাপথবাধনং ইৰিযাপথন্তৰেহি ৰক্খণা.

পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনাদিৱণ্ণনা

৭৪. পঞ্চ অঙ্গানি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীনানি এতস্সাতি পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং. ‘‘অগ্যাহিতো’’তি এত্থ আহিত-সদ্দস্স ৱিয ৱিপ্পহীন-সদ্দস্সেত্থ পৰৱচনং দট্ঠব্বং, পঞ্চহি অঙ্গেহি ৱিপ্পহীনন্তি ৱা পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং. ননু অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা ইমিনা ঝানেন পহীযন্তি, অথ কস্মা পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনতাৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. ঝানলাভিনোপি অঝানসমঙ্গিকালে ঝানপটিপক্খলোভচিত্তাদীনং পৱত্তিসব্ভাৱতো ‘‘ঝানক্খণে’’তি ৱুত্তং. পহীযন্তীতি ৱিগচ্ছন্তি, নপ্পৱত্তন্তীতি অত্থো. একত্তাৰম্মণেতি পথৱীকসিণাদিৱসেন একসভাৱে, একগ্গতাসঙ্খাতে একত্তাৱহে ৱা আৰম্মণে. তন্তি তং নানাৱিসযপলোভিতং চিত্তং. কামধাতুপ্পহানাযাতি নানাৱিসযসমূপব্যূড়্হায কামধাতুযা পহানায সমতিক্কমায পটিপদং ঝানং নপ্পটিপজ্জতি. নিৰন্তৰন্তি ৱিক্খেপেন অনন্তৰিতং, সহিতন্তি অত্থো. অকম্মঞ্ঞন্তি অকম্মনীযং, ভাৱনাকম্মস্স অযোগ্যন্তি অত্থো. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতন্তি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চেন অভিভূতং. পৰিব্ভমতি অনৱট্ঠানতো, অৱট্ঠানস্স সমাধানস্স অভাৱতোতি অত্থো. ৱিচিকিচ্ছায উপহতন্তি সাতিসযস্স ৱিচাৰস্স অভাৱতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো নু খো ভগৱা, ন নু খো’’তি, ‘‘পথৱী পথৱী’’তিআদিনা মনসিকাৰেন, ‘‘ঝানং সিযা নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা চ পৱত্তায ৱিচিকিচ্ছায উপহতং. নাৰোহতি অপ্পটিপত্তিনিমিত্তত্তা. ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰত্তাতি সমাধিআদীনং উজুৱিপচ্চনীকভাৱেন ঝানাধিগমস্স অন্তৰাযকৰণতো.

তেহীতি ঝানাধিগমস্স পচ্চযভূতেহি ৱিতক্কৱিচাৰেহি. অৱিক্খেপায সম্পাদিতপ্পযোগস্সাতি ততো এৱং সমাধানায নিপ্ফাদিতভাৱনাপযোগস্স. চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৱাতি যথাৱুত্তভাৱনাপযোগসম্পত্তিসমুট্ঠানা. পীতি পীণনং ভাৱনাৱসেন তপ্পনং. উপব্ৰূহনং ভাৱনাৱসেন পৰিৱুদ্ধিং চেতসো কৰোতীতি সম্বন্ধো. নন্তি চিত্তং. সসেসসম্পযুত্তধম্মন্তি অৱসিট্ঠফস্সাদিধম্মসহিতং, সমং সম্মা চ আধিযতীতি সম্বন্ধো. ইন্দ্ৰিযসমতাৱসেন সমং, পটিপক্খধম্মানং. দূৰীভাৱে লীনুদ্ধচ্চাভাৱেন সম্মা চ ঠপেতীতি অত্থো. একগ্গতা হি সমাধানকিচ্চেন চিত্তং, সম্পযুত্তধম্মে চ অত্তানং অনুৱত্তাপেন্তী ঝানক্খণে সাতিসযং সমাহিতে কৰোতীতি. উপ্পত্তিৱসেনাতি যথাপচ্চযং উপ্পজ্জনৱসেন. এতেসু ৱিতক্কাদীসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি তত্থেৱ ঝানৱোহাৰতো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ‘‘যথা পনা’’তিআদিনাপি উপমাৱসেন তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি.

পকতিচিত্ততোতি পাকতিককামাৱচৰচিত্ততো. সুৱিসদেনাতি সুট্ঠু ৱিসদেন, পটুতৰেনাতি অত্থো. সব্বাৱন্তন্তি সব্বাৱযৱৱন্তং, অনৱসেসন্তি অত্থো. অপ্ফুটন্তি অসম্ফুট্ঠং. আৰম্মণেসু ফুসিতাতি অপ্পনাৱসেন পৱত্তমানা চিত্তেকগ্গতা সমন্ততো আৰম্মণং ফৰন্তী ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. কস্মা পনেত্থ ঝানপাঠে অগ্গহিতা চিত্তেকগ্গতা গহিতাতি অনুযোগং সন্ধায ‘‘তত্থ চিত্তেকগ্গতা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাতি তেসু ঝানঙ্গেসু. ন নিদ্দিট্ঠাতি সৰূপতো ন নিদ্দিট্ঠা, সামঞ্ঞতো পন ঝানগ্গহণেন গহিতা. এৱং ৱুত্তত্তাতি সৰূপেনেৱ ৱুত্তত্তা, অঙ্গমেৱ চিত্তেকগ্গতাতি সম্বন্ধো. যেন অধিপ্পাযেনাতি যেন ৱিতক্কাদীহি সহ ৱত্তন্তং ধম্মং দীপেতুং তস্স পকাসনাধিপ্পাযেন ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তিআদিনা উদ্দেসো কতো. সো এৱ অধিপ্পাযো তেন ভগৱতা ৱিভঙ্গে ‘‘চিত্তেকগ্গতা’’তি নিদ্দিসন্তেন পকাসিতো. তস্মা সা ঝানপাঠে অগ্গহিতাতি ন চিন্তেতব্বং.

তিৱিধকল্যাণৱণ্ণনা

৭৫. আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেনাতি ঝানস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন. লক্খণৱসেনাতি তেসংযেৱ অপ্পনাযং লক্খিতব্বভাৱৱসেন.

তত্ৰাতি তস্মিং কল্যাণতালক্খণানং ৱিভাৱনে. পটিপদাৱিসুদ্ধীতি পটিপজ্জতি ঝানং এতাযাতি পটিপদা, গোত্ৰভুপৰিযোসানো পুব্বভাগিযো ভাৱনানযো. পৰিপন্থতো ৱিসুজ্ঝনং ৱিসুদ্ধি, পটিপদায ৱিসুদ্ধি পটিপদাৱিসুদ্ধি. সা পনাযং যস্মা ঝানস্স উপ্পাদক্খণে লব্ভতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পটিপদাৱিসুদ্ধি আদী’’তি. উপেক্খানুব্ৰূহনাতি ৱিসোধেতব্বতাদীনং অভাৱতো ঝানপৰিযাপন্নায তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অনুব্ৰূহনা. সা পনাযং ৱিসেসতো ঝানস্স ঠিতিক্খণে লব্ভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে’’তি. সম্পহংসনাতি তত্থ ধম্মানং অনতিৱত্তনাদিসাধকস্স ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেন পৰিযোদপনা. সা পন যস্মা ঝানস্স ওসানক্খণে পাকটা হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সম্পহংসনা পৰিযোসান’’ন্তি. ইমানি তীণি লক্খণানীতি পৰিপন্থতো চিত্তস্স ৱিসুজ্ঝনাকাৰো, মজ্ঝিমস্স সমথনিমিত্তস্স পটিপজ্জনাকাৰো, তত্থ পক্খন্দনাকাৰোতি ইমানি তীণি ঝানস্স আদিতো উপ্পাদক্খণে অপ্পনাপত্তিলক্খণানি তেহি আকাৰেহি ৱিনা অপ্পনাপত্তিযা অভাৱতো, অসতি চ অপ্পনায তদভাৱতো. আদিকল্যাণঞ্চেৱ ৱিসুদ্ধিপটিপদত্তা. যথাৱুত্তেহি লক্খণেহি সমন্নাগতত্তা, সম্পন্নলক্খণত্তা চ তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ. ইমিনা নযেন মজ্ঝপৰিযোসানলক্খণানঞ্চ যোজনা ৱেদিতব্বা.

সম্ভৰীযতি ঝানং এতেনাতি সম্ভাৰো, নানাৱজ্জনপৰিকম্মং. সহ সম্ভাৰেনাতি সসম্ভাৰো, সো এৱ সসম্ভাৰিকো. উপচাৰোতি একাৱজ্জনূপচাৰমাহ. পগ্গহাদিকিচ্চস্স পুব্বভাগে ভাৱনায এৱ সাধিতত্তা যা তত্থ একাৱজ্জনূপচাৰে সিদ্ধা অজ্ঝুপেক্খনা, সা ঝানক্খণে পৰিব্ৰূহিতা নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উপেক্খানুব্ৰূহনা নাম অপ্পনা’’তি. যথাধিগতং ঝানং নিস্সায যো পহট্ঠাকাৰো চিত্তস্স পৰিতোসো, তং পচ্চৱেক্খণাৱসেন পৱত্তং সন্ধাযাহ ‘‘সম্পহংসনা নাম পচ্চৱেক্খণা’’তি. একেতি অভযগিৰিৱাসিনো. তে হি এৱং পটিপদাৱিসুদ্ধিআদিকে ৱণ্ণযন্তি, তদযুত্তং. তথা হি সতি অজ্ঝানধম্মেহি ঝানস্স গুণসংকিত্তনং নাম কতং হোতি. ন হি ভূমন্তৰং ভূমন্তৰপৰিযাপন্নং হোতি. পাড়িযা চেতং ৱিৰুদ্ধন্তি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ একত্তগতং চিত্তন্তি ইন্দ্ৰিযানং একৰসভাৱেন, একগ্গতায চ সিখাপ্পত্তিযা তদনুগুণং একত্তং গতন্তি একত্তগতং, সসম্পযুত্তং অপ্পনাপত্তচিত্তং. তস্সেৱ পটিপদাৱিসুদ্ধিপক্খন্দতাদি অনন্তৰমেৱ ৱুচ্চতি. তস্মাতি যস্মা একস্মিংযেৱ অপ্পনাচিত্তক্খণে পটিপদাৱিসুদ্ধিআদি পাড়িযং ৱুত্তং, তস্মা আগমনৱসেনাতি পৰিকম্মাগমনৱসেন. অনতিৱত্তনাদীতি আদি-সদ্দেন ইন্দ্ৰিযেকৰসতাতদুপগৱীৰিযৱাহনাসেৱনানি সঙ্গণ্হাতি. পৰিযোদাপকস্সাতি পৰিসোধকস্স পভস্সৰভাৱকৰস্স. অনতিৱত্তনাদিভাৱসাধনমেৱ চেত্থ ঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি ৱেদিতব্বা.

তস্মিন্তি তস্মিং ৱাৰে, চতুপঞ্চচিত্তপৰিমাণায অপ্পনাৱীথিযন্তি অত্থো. ততো পৰিপন্থতো. চিত্তং ৱিসুজ্ঝতীতি যদিপি আগমনং গহেতুং অৱিসেসেন ৱিয ৱুত্তং, পৰিকম্মৱিসুদ্ধিতো পন অপ্পনাৱিসুদ্ধি সাতিসযাৱ. তেনাহ ‘‘ৱিসুদ্ধত্তা’’তিআদি. আৱৰণৱিৰহিতং হুত্ৱাতি যেনাৱৰণেন আৱটত্তা চিত্তং ততো পুব্বে মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জিতুং ন সক্কোতি, তেন ৱিৱিত্তং হুত্ৱা, তং ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি অত্থো. লীনুদ্ধচ্চসঙ্খাতানং উভিন্নং অন্তানং অনুপগমনেন মজ্ঝিমো, সৱিসেসং পচ্চনীকধম্মানং ৱূপসমনতো সমথো, যোগিনো সুখৱিসেসানং কাৰণভাৱতো নিমিত্তঞ্চাতি মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং. তেনাহ ‘‘সমপ্পৱত্তো অপ্পনাসমাধিযেৱা’’তি. তদনন্তৰং পন পুৰিমচিত্তন্তি তস্স অপ্পনাচিত্তস্স অনন্তৰপচ্চযভূতং পুৰিমং চিত্তং, গোত্ৰভুচিত্তন্তি অত্থো. একসন্ততিপৰিণামনযেনাতি যথা ‘‘তদেৱ খীৰং দধিসম্পন্ন’’ন্তি, এৱং সতিপি পৰিত্তমহগ্গতভাৱভেদে, পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱভেদে চ একিস্সা এৱ সন্ততিযা পৰিণামূপগমননযেন একত্তনযৱসেন. তথত্তন্তি তথভাৱং অপ্পনাসমাধিৱসেন সমাহিতভাৱং. এৱং পটিপন্নত্তাতি ৱুত্তাকাৰেন পটিপজ্জমানত্তা. যস্মিঞ্হি খণে তথত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, তস্মিংযেৱ খণে তথত্তুপগমনেন অপ্পনাসমাধিনা সমাহিতভাৱূপগমনেন তত্থ পক্খন্দতি নাম. পুৰিমচিত্তেতি অপ্পনাচিত্তস্স পুৰিমস্মিং চিত্তে গোত্ৰভুচিত্তে. ৱিজ্জমানাকাৰনিপ্ফাদিকাতি তস্মিং চিত্তে ৱিজ্জমানানং পৰিপন্থৱিসুদ্ধিমজ্ঝিমসমথপটিপত্তিপক্খন্দনাকাৰানং নিপ্ফাদিকা, তেনাকাৰেন নিপ্ফজ্জমানাতি অত্থো. তেযেৱ হি আকাৰা পচ্চযৱিসেসতো ঝানক্খণে নিপ্ফজ্জমানা ‘‘পটিপদাৱিসুদ্ধী’’তি লদ্ধসমঞ্ঞা ঝানস্স তং ৱিসেসং নিপ্ফাদেন্তা ৱিয ৱুত্তা. উপ্পাদক্খণেযেৱাতি অত্তলাভৱেলাযমেৱ. যদি এৱং, কথং তে আকাৰা নিপ্ফজ্জন্তীতি আহ ‘‘আগমনৱসেনা’’তি.

তস্সাতি চিত্তস্স. ‘‘ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি পাড়িযং (পটি. ম. ১.১৫৮) পুগ্গলাধিট্ঠানেন আগতাতি ‘‘ব্যাপাৰং অকৰোন্তো’’তি আহ. সমথপটিপত্তিতথত্তুপগমনঞ্চ ইধ সমথভাৱাপত্তিযেৱাতি আহ ‘‘সমথভাৱূপগমনেনা’’তি. কিলেসসংসগ্গং পহায একত্তেন উপট্ঠিতস্সাতি পুব্বে ‘‘কথং নু খো কিলেসসংসগ্গং পজহেয্য’’ন্তি পটিপন্নস্স ইদানি সমথপটিপত্তিযা তস্স পহীনত্তা কিলেসসঙ্গণিকাভাৱেন একত্তেন উপট্ঠিতস্স ঝানচিত্তস্স. পৰিপন্থৱিসুদ্ধিমজ্ঝিমসমথপটিপত্তিপক্খন্দনেহি ৱুদ্ধিপ্পত্তিযা অনুব্ৰূহিতে ঝানচিত্তে লদ্ধোকাসা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা সম্পযুত্তেসু সমৱাহিতভাৱেন পৱত্তমানা তে অনুব্ৰূহেন্তী ৱিয হোতীতি আহ ‘‘তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহনা ৱেদিতব্বা’’তি.

যে পনেতে যুগনদ্ধধম্মাতি সম্বন্ধো. তত্থাতি তস্মিং ঝানচিত্তে. অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনৱসেন কিচ্চকৰণতো যুগে নদ্ধা বদ্ধা ৱিয যুগনদ্ধা. ৱিমুত্তিৰসেনাতি ৱিমুচ্চনকিচ্চেন, ৱিমুচ্চনসম্পত্তিযা ৱা. এস যোগী. ৱাহযতীতি পৱত্তেতি. অস্সাতি ঝানচিত্তস্স. তস্মিং খণেতি ভঙ্গক্খণে. উপ্পাদক্খণে অতীতে হি ঠিতিক্খণতো পট্ঠায আসেৱনা পৱত্ততি নাম. তে আকাৰাতি অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনাদযো তত্থ ধম্মানং পৱত্তিআকাৰা. আসেৱনাপি হি আসেৱনপচ্চযভাৱীনং ধম্মানং পৱত্তিআকাৰোযেৱ. সংকিলেসৱোদানেসূতি সমাধিপঞ্ঞানং সমৰসতায অকৰণং ভাৱনায সংকিলেসো, কৰণং ৱোদানং. তথা সেসেসুপি. এৱমেতেসু সংকিলেসৱোদানেসু তং তং আদীনৱং দোসং আনিসংসং গুণং পুৰেতৰং পাটিহাৰিযঞাণেন দিস্ৱা যথা অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনাদযো হোন্তি, তথা ভাৱনায সম্পহংসিতত্তা তেনেৱ ঞাণেন ৱিসোধিতত্তা. ৱিসোধনং হেত্থ সম্পহংসনং. তে আকাৰা যস্মা নিপ্ফন্না, তস্মা ‘‘ধম্মানং…পে… ৱেদিতব্বাতি ৱুত্ত’’ন্তি লক্খণসংৱণ্ণনায আদিম্হি ৱুত্তং নিগমনৱসেন দস্সেতি.

‘‘যস্মা উপেক্খাৱসেন ঞাণং পাকটং হোতী’’তি কো সম্বন্ধো. কস্মা সম্পহংসনাৱ পৰিযোসানন্তি ৱুত্তা, ন উপেক্খানুব্ৰূহনাতি চোদনং সন্ধায ‘‘তত্থ যস্মা উপেক্খাৱসেন ঞাণং পাকটং হোতী’’তি ৱুত্তং. তত্থাতি তস্মিং ভাৱনাচিত্তে. উপেক্খাৱসেন ঞাণং পাকটং হোতীতি অপ্পনাকালে ভাৱনায সমপ্পৱত্তিযা, পটিপক্খস্স চ পহানতো পগ্গহাদীসু ব্যাপাৰস্স অকাতব্বতো অজ্ঝুপেক্খনাৱ হোতি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সমযে চিত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনা, ৱিসুদ্ধং চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতী’’তি চ আদি. সা পনাযং অজ্ঝুপেক্খনা ঞাণস্স কিচ্চসিদ্ধিযা হোতি, ৱিসেসতো ঞাণসাধনত্তা অপ্পনাব্যাপাৰস্সাতি ফলেন কাৰণানুমানঞাযেন. যস্মা উপেক্খাৱসেন ঞাণং পাকটং হোতি, তস্মা ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পৰিযোসানন্তি ৱুত্তাতি সম্বন্ধো.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাড়িযা সমত্থেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তথাপগ্গহিতং চিত্তন্তি যথা ভাৱনাচিত্তং কোসজ্জপক্খে ন পততি, তথা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং ধম্মানং বহুলীকাৰৱসেন পগ্গহিতং. সাধুকং অজ্ঝুপেক্খতীতি পগ্গণ্হন্তেনাপি সমাধিস্স ৱীৰিযসমতাযোজনৱসেন পগ্গহিতত্তা সক্কচ্চং অজ্ঝুপেক্খতি, তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা ওকাসং লভতি. তং পন অজ্ঝুপেক্খনং উপেক্খাৱসেন পুব্বে পৱত্তপাৰিহাৰিযপঞ্ঞাৱসেন অপ্পনাপঞ্ঞায কিচ্চাধিকতাতি আহ ‘‘পঞ্ঞাৱসেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতী’’তি. তস্স অধিমত্তত্তা এৱ অজ্ঝুপেক্খন্তস্সেৱ নানাসভাৱেহি নীৱৰণপমুখেহি কিলেসেহি অপ্পনাচিত্তং ৱিমুচ্চতি. ৱিমোক্খৱসেন ৱিমুচ্চনৱসেন. পঞ্ঞাৱসেনাতি পুব্বে পৱত্তপাৰিহাৰিযপঞ্ঞাৱসেন. ৱিমুত্তত্তাতি নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা এৱ. তে ধম্মা সদ্ধাদযো, ৱিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞাৱীৰিযসমাধযো চ একৰসা সমানকিচ্চা হোন্তি. এৱমযং ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা নিপ্ফজ্জমানা ঞাণব্যাপাৰোতি আহ ‘‘ঞাণকিচ্চভূতা সম্পহংসনা পৰিযোসান’’ন্তি. এৱং তিৱিধায পটিপদাৱিসুদ্ধিযা লদ্ধৱিসেসায তিৱিধায উপেক্খানুব্ৰূহনায সাতিসযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অধিমুত্তভাৱেন চতুব্বিধাপি সম্পহংসনা সিজ্ঝতীতি আগমনুপেক্খা ঞাণকিচ্চৱসেন দসপি আকাৰা ঝানে এৱ ৱেদিতব্বা.

গণনানুপুব্বতাতি গণনানুপুব্বতায, গণনানুপুব্বতামত্তং ৱা পঠমন্তি ইদন্তি অত্থো. তেন দেসনাক্কমং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘পঠমং উপ্পন্নন্তি পঠম’’ন্তি ইমিনা পটিপত্তিক্কমং, উপ্পন্নন্তি হি অধিগতন্তি অত্থো. ‘‘পঠমং সমাপজ্জিতব্বন্তি পঠম’’ন্তি ইদং পন ন একন্তলক্খণন্তি অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৬০) পটিসিদ্ধত্তা ইধ ন গহিতং. আৰম্মণূপনিজ্ঝানং লক্খণূপনিজ্ঝানন্তি দুৱিধে ঝানে ইধাধিপ্পেতজ্ঝানমেৱ দস্সেতুং ‘‘আৰম্মণূপনিজ্ঝানতো’’তি ৱুত্তং. পথৱীকসিণসঙ্খাতস্স অত্তনো অত্তনো আৰম্মণস্স ৰূপং ৱিয চক্খুনা উপনিজ্ঝাযনতো. পচ্চনীকঝাপনতোতি নীৱৰণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং দহনতো ৱিক্খম্ভনৱসেন পজহনতো. সকলট্ঠেনাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন কতে ৱা অকতে ৱা পৰিচ্ছিজ্জ গহিতে পথৱীভাগে পথৱীমণ্ডলে সকলাৰম্মণকৰণট্ঠেন. ন হি তস্স একদেসমাৰম্মণং কৰীযতি. পথৱীকসিণসন্নিস্সযতায নিমিত্তং পথৱীকসিণং যথা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তি. তংসহচৰণতো ঝানং পথৱীকসিণং যথা ‘‘কুন্তা পচৰন্তী’’তি.

চিৰট্ঠিতিসম্পাদনৱণ্ণনা

৭৬. লক্খট্ঠানে ঠিতং সৰেন ৱালং ৱিজ্ঝতীতি ৱালৱেধী. ইধ পন অনেকধা ভিন্নস্স ৱালস্স অংসুং ৱিজ্ঝন্তো ‘‘ৱালৱেধী’’তি অধিপ্পেতো. তেন ৱালৱেধিনা. সূদেনাতি ভত্তকাৰেন. ‘‘আকাৰা পৰিগ্গহেতব্বা’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুকুসলোতি সুট্ঠু ছেকো. ধনুগ্গহোতি ইস্সাসো. কম্মন্তি যোগ্যং. অক্কন্তপদানন্তি ৱিজ্ঝনকালে অক্কমনৱসেন পৱত্তপদানং. আকাৰন্তি ধনুজিযাসৰানং গহিতাকাৰং. পৰিগ্গণ্হেয্যাতি উপধাৰেয্য. ভোজনসপ্পাযাদযোতি আদি-সদ্দো অৱুত্তাকাৰানম্পি সঙ্গাহকো দট্ঠব্বো. তেন উতুভাৱনানিমিত্তাদীনম্পি পৰিগ্গণ্হনং ৱুত্তং হোতি. তস্মিন্তি তস্মিং তৰুণসমাধিম্হি.

ভত্তাৰন্তি সামিনং, ভত্তৱেতনাদীহি পোসকন্তি অত্থো. পৰিৱিসন্তোতি ভোজেন্তো. তস্স ৰুচ্চিত্ৱা ভুঞ্জনাকাৰং সল্লক্খেত্ৱা তস্স উপনামেন্তোতি যোজনা. অযম্পি যোগী. অধিগতক্খণে ভোজনাদযো আকাৰেতি পুব্বে ঝানস্স অধিগতক্খণে কিচ্চসাধকে ভোজনাদিগতে আকাৰে. গহেত্ৱাতি পৰিগ্গহেত্ৱা সল্লক্খেত্ৱা. নট্ঠে নট্ঠে সমাধিম্হি পুনপ্পুনং অপ্পনায.

মহানসৱিজ্জাপৰিচযেন পণ্ডিতো. তত্থ ৱিসদঞাণতায ব্যত্তো. ঠানুপ্পত্তিককওসল্লযোগেন কুসলো. নানচ্চযেহীতি নানচ্চযেহি নানাসভাৱেহি, নানাৰসেহীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অম্বিলগ্গেহী’’তিআদি. সূপেহীতি ব্যঞ্জনেহি. অম্বিলগ্গেহীতি অম্বিলকোট্ঠাসেহি, যে ৱা অম্বিলৰসা হুত্ৱা অগ্গভূতা, তেহি চতুৰম্বিলাদিমিস্সেহি. এস নযো তিত্তকগ্গাদীসুপি. খাৰিকেহীতি ৱাতিঙ্গণকড়ীৰাদিমিস্সেহি. নিমিত্তন্তি আকাৰং ৰুচ্চনৱসেন ভুঞ্জনাকাৰং. উগ্গণ্হাতীতি উপৰূপৰি গণ্হাতি উপধাৰেতি. ইমস্স ৱা সূপেয্যস্স অত্থায হত্থং অভিহৰতি. অভিহাৰানন্তি অভিমুখেন হৰিতব্বানং পণ্ণাকাৰানং, পূজাভিহাৰানং ৱা. নিমিত্তং উগ্গণ্হাতীতি ‘‘এৱং মে চিত্তং সমাহিতং অহোসী’’তি নিমিত্তং গণ্হাতি সল্লক্খেতি.

সমাধিপৰিপন্থানন্তি সমাধিস্স পৰিপন্থভূতানং. ধম্মানন্তি কামচ্ছন্দাদিনীৱৰণধম্মানং. সুৱিসোধিতত্তাতি সুট্ঠু ৱিসোধিতত্তা, ৱিক্খম্ভনৱসেনেৱ সম্মদেৱ পহীনত্তাতি অত্থো. কামাদীনৱপচ্চৱেক্খণাদীহীতি আদি-সদ্দেন অসুভমনসিকাৰনেক্খম্মানিসংসপচ্চৱেক্খণাদীনি সঙ্গণ্হাতি. নেক্খম্মগুণদস্সনেনাপি হি তস্স ৱিবন্ধভূতে কামচ্ছন্দে আদীনৱো ৱিসেসতো পাকটো হোতীতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি কাযদৰথং সাৰদ্ধকাযতং. তেন কাযচিত্তানং সাৰম্ভনিমিত্তস্স ব্যাপাদনীৱৰণস্স ন ৱিসোধনমাহ. আৰম্ভধাতুমনসিকাৰাদীতি আদি-সদ্দেন ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গনিমিত্তানং, আলোকসঞ্ঞাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সমথনিমিত্তমনসিকাৰাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানং ধম্মানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অঞ্ঞেপি সমাধিপৰিপন্থেতি ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানিযে, মদমানাদিকে চ সন্ধাযাহ. আসযন্তি ৱসনকসুসিৰং. সুপৰিসুদ্ধন্তি আসঙ্কনীযত্তাভাৱেন সুট্ঠু পৰিসুদ্ধং. এত্থাহ – ননু চাযং পগেৱ কামাদীনৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সমথপটিপদং পটিপন্নো উপচাৰক্খণেযেৱ ঝানেন নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানি, অথ কস্মা পুন কামাদীনৱপচ্চৱেক্খণাদি গহিতন্তি? সচ্চমেতং. তং পন পহানমত্তন্তি ঝানস্স চিৰট্ঠিতিযা অতিসযপহানত্থং পুন গহিতং.

উদ্ধচ্চ মিদ্ধন্তি কুক্কুচ্চং, থিনঞ্চ তদেকট্ঠতায গহিতমেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং. সুদ্ধন্তগতোতি সুপৰিসুদ্ধপৰিযন্তং সব্বসো ৱিসোধিতকোণপৰিযন্তং উয্যানং গতো. তহিং ৰমেতি তস্মিং ঝানে ৰমেয্য দিৱসভাগম্পি ঝানসমঙ্গী এৱ ভৱেয্য.

চিত্তভাৱনাৱেপুল্লত্থন্তি সমাধিভাৱনায ৱিপুলভাৱায. যথা হি ভাৱনাৱসেন নিমিত্তস্স উপ্পত্তি, এৱমস্স ভাৱনাৱসেনেৱ ৱড্ঢনম্পি. তস্মা একঙ্গুলাদিৱসেন নিমিত্তং ৱড্ঢেন্তস্স পুনপ্পুনং বহুলীকাৰেন ঝানং ভাৱনাপি ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তভাৱনাৱেপুল্লত্থঞ্চ যথালদ্ধং পটিভাগনিমিত্তং ৱড্ঢেতব্ব’’ন্তি. তস্সাতি পটিভাগনিমিত্তস্স.

নিমিত্তৱড্ঢননযৱণ্ণনা

৭৭. তত্ৰাতি সামিঅত্থে ভুম্মৱচনং, তস্সাতি অত্থো. অৱড্ঢেত্ৱাতি যথা কুম্ভকাৰো মত্তিকায পত্তং কৰোন্তো পঠমং অপৰিচ্ছিন্দিত্ৱাৱ পত্তং ৱড্ঢেতি, এৱং পত্তৱড্ঢনযোগেন পত্তৱড্ঢনযুত্তিযা অৱড্ঢেত্ৱা পূৱিকস্স পূৱৱড্ঢনং. ভত্তস্স উপৰি ভত্তপক্খিপনং ভত্তৱড্ঢনং. ৱত্থস্স তিন্তস্স অঞ্ছনাদি দুস্সৱড্ঢনং. পচ্চেকং যোগ-সদ্দো যোজেতব্বো. অপৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ন ৱড্ঢেতব্বং সপৰিচ্ছেদে এৱ ভাৱনাপৱত্তিতো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সান্তকে নো অনন্তকে’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৫).

হংসপোতকাতি জৱনহংসপোতকা. উক্কূলং উন্নতট্ঠানং. ৱিকূলং নিন্নট্ঠানং. নদীসোতেন কতং ৱিদুগ্গং নদীৱিদুগ্গং. ৱিসমাকাৰেন ঠিতো পব্বতপদেসো পব্বতৱিসমো.

থূলানি হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি পচ্চৱেক্খণাবাহুল্লেন ৱিভূতভাৱতো. দুব্বলানি হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি পগুণবলৱভাৱস্স অনাপাদিকত্তা. উপৰি উস্সুক্কনাযাতি ভাৱনায উপৰি আৰোহনায, দুতিযজ্ঝানাধিগমাযাতি অত্থো.

পব্বতেয্যাতি পব্বতে বহুলচাৰিনী. অখেত্তঞ্ঞূতি অগোচৰঞ্ঞূ. সমাধিপৰিপন্থানং ৱিসোধনানভিঞ্ঞাতায বালো. ঝানস্স পগুণভাৱাপাদনৱেয্যত্তিযস্স অভাৱেন অব্যত্তো. উপৰিঝানস্স পদট্ঠানভাৱানৱবোধেন অখেত্তঞ্ঞূ. সব্বথাপি সমাপত্তিকোসল্লাভাৱেন অকুসলো. সমাধিনিমিত্তস্স ৱা অনাসেৱনায বালো. অভাৱনায অব্যত্তো. অবহুলীকাৰেন অখেত্তঞ্ঞূ. সম্মদেৱ অনধিট্ঠানতো অকুসলোতি যোজেতব্বং. উভতো ভট্ঠোতি উভযতো ঝানতো ভট্ঠো. সো হি অপ্পগুণতায ন সুপ্পতিট্ঠিততায সউস্সাহোপি ৱিনাসতো, অসামত্থিযতো চ ঝানদ্ৱযতো পৰিহীনো. চিণ্ণৱসিনাতি আসেৱিতৱসিনা.

পঞ্চৱসীকথাৱণ্ণনা

৭৮. ৱসনং ৱসীতি ধাতুনিদ্দেসতায কিৰিযানিদ্দেসোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৱসিযো’’তি, যথাৰুচি পৱত্তিযোতি অত্থো. আৱজ্জনায ৱসী, আৱজ্জনাৱসেন ৱা ৱসী আৱজ্জনৱসী. ঝানং আৱজ্জিতুং যত্থ যত্থ পদেসে ইচ্ছা যত্থিচ্ছকং. যদা যদা, যস্মিং যস্মিং ৱা ঝানঙ্গে ইচ্ছা যদিচ্ছকং. যাৱ যাৱ ইচ্ছা যাৱদিচ্ছকং, দ-কাৰো পদসন্ধিকৰো. ‘‘যাৱা’’তি চ ইদং বহূনং জৱনৱাৰানং নিৰন্তৰং ৱিয তথাপৱত্তনং সন্ধায ৱুত্তং, ন একমেৱ. সো হি পৰিচ্ছিন্নচিত্তক্খণোতি. আৱজ্জনায দন্ধাযিতত্তং নত্থীতি ৱুত্তনযেন যত্থ কত্থচি ঠানে যদা যদা যং কিঞ্চি ঝানঙ্গং আৱজ্জেন্তস্স যথিচ্ছিতং কালং আৱজ্জনায আৱজ্জনপ্পৱত্তিযা দন্ধাযিতত্তং ৱিত্থাযিতত্তং, চিৰাযিতত্তং ৱা নত্থি. এৱং আৱজ্জনৱসী সিদ্ধা নাম হোতীতি অত্থো. সেসাতি ৱুট্ঠানঅধিট্ঠানপচ্চৱেক্খণাৱসিযো.

অঙ্গসমুদাযভাৱতো ঝানস্স ঝানে আৱজ্জনৱসিং নিপ্ফাদেতুকামেন পটিপাটিযা ঝানঙ্গানি আৱজ্জেতব্বানীতি আহ ‘‘পঠমং ৱিতক্কং আৱজ্জযতো’’তি. যদিপি আৱজ্জনমেৱেত্থ ইচ্ছিতং আৱজ্জনৱসিযা অধিপ্পেতত্তা, আৱজ্জনায পন উপ্পন্নায জৱনেহি ভৱিতব্বং. তানি চ খো আৱজ্জনতপ্পৰতায চিত্তাভিনীহাৰস্স যথাৱজ্জিতঝানঙ্গাৰম্মণানি কতিপযানেৱ হোন্তি, ন পৰিপুণ্ণানীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিতক্কাৰম্মণানেৱ চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি জৱন্তী’’তি. চত্তাৰি তিক্খিন্দ্ৰিযস্স. পঞ্চ নাতিতিক্খিন্দ্ৰিযস্সাতি দট্ঠব্বং. নিৰন্তৰন্তি ৱিসভাগেহি নিৰন্তৰং. অযং পনাতি ভৱঙ্গদ্ৱযন্তৰিতা চতুজৱনচিত্তা যথাৱুত্তা আৱজ্জনৱসী. অঞ্ঞেসং ৱা ধম্মসেনাপতিআদীনং. এৱৰূপে কালেতি উট্ঠায সমুট্ঠায লহুতৰং আৱজ্জনৱসীনিব্বত্তনকালে. সা চ খো ইত্তৰা পৰিত্তকালা, ন সত্থু যমকমহাপাটিহাৰিযে ৱিয চিৰতৰপ্পবন্ধৱতী. তথা হি তং সাৱকেহি অসাধাৰণং ৱুত্তং. অধিগমেন সমং সসম্পযুত্তস্স ঝানস্স সম্মা আপজ্জনং পটিপজ্জনং সমাপজ্জনং, ঝানসমঙ্গিতা.

সীঘন্তি এত্থ সমাপজ্জিতুকামতানন্তৰং দ্ৱীসু ভৱঙ্গেসু উপ্পন্নেসু ভৱঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৱা উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং সমাপজ্জনং সীঘং সমাপজ্জনসমত্থতা. অযঞ্চ মত্থকপ্পত্তা সমাপজ্জনৱসী সত্থু ধম্মদেসনাযং লব্ভতি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তস্সা এৱ কথায পৰিযোসানে তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং কৰোমি সমাদহামি যেনস্সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭). ইতো সীঘতৰা হি সমাপজ্জনৱসী নাম নত্থি. জুণ্হায ৰত্তিযা নৱোৰোপিতেহি কেসেহি কপোতকন্দৰাযং ৱিহৰন্তস্স আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স যক্খেন মহন্তম্পি পব্বতকূটং পদালেতুং সমত্থে পহাৰে সীসে দিন্নে সমাপজ্জনম্পেত্থ নিদস্সেতব্বং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘তদা থেৰো তস্স পহৰণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেসী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৭৪). পাড়িযং পন ‘‘অঞ্ঞতৰং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসিন্নো’’তি (উদা. ৩৪) ৱুত্তং. ইমে পন থেৰা ‘‘সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানসমকালং তেন পহাৰো দিন্নো’’তি ৱদন্তি.

অচ্ছৰামত্তন্তি অঙ্গুলিফোটমত্তং খণং. ঠপেতুন্তি সেতু ৱিয সীঘসোতায নদিযা ওঘং ৱেগেন পৱত্তিতুং অদত্ৱা যথাৱুত্তক্খণং ঝানং ঠপেতুং সমত্থতা. অভিভুয্য ঠপনং, অধিট্ঠানং ৱিযাতি ৱা অধিট্ঠানং. তত্থ ৱসী অধিট্ঠানৱসী. তথেৱ লহুং ৱুট্ঠাতুন্তি অচ্ছৰামত্তং ৱা দসচ্ছৰামত্তং ৱা লহুং খণং ঝানসমঙ্গী হুত্ৱা ঝানতো ৱুট্ঠাতুং সমত্থতা. ভৱঙ্গচিত্তুপ্পত্তিযেৱ হেত্থ ঝানতো ৱুট্ঠানং নাম. এত্থ চ যথা ‘‘এত্তকমেৱ খণং ঝানং ঠপেস্সামী’’তি পুব্বপৰিকম্মৱসেন অধিট্ঠানসমত্থতা অধিট্ঠানৱসী, এৱং ‘‘এত্তকমেৱ খণং ঝানসমঙ্গী হুত্ৱা ঝানতো ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি পুব্বপৰিকম্মৱসেন ৱুট্ঠানসমত্থতা ৱুট্ঠানৱসী ৱেদিতব্বা, যা সমাপত্তি ‘‘ৱুট্ঠানকুসলতা’’তি ৱুচ্চতি. তদুভযদস্সনত্থন্তি অধিট্ঠানৱুট্ঠানৱসীদস্সনত্থং.

তত্থাতি তস্মিং নিম্মিতপব্বতে তস্স ৱিৱৰে. কিঞ্চাপি একংযেৱ তং অভিঞ্ঞাচিত্তং যেন পব্বতং নিম্মিনেয্য, অভিঞ্ঞাপাদকস্স পন ঝানস্স লহুতৰং ঠপনং, ৱুট্ঠানঞ্চ ইধ নিদস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘এত্তকা ইদ্ধিমন্তা একং উপট্ঠাকং গৰুড়তো ৰক্খিতুং ন সক্খিংসূ’’তি গাৰয্হা অস্সাম.

আৱজ্জনানন্তৰানীতি আৱজ্জনৱসীভাৱায যথাক্কমং ৱিতক্কাদীনং ঝানঙ্গানং আৱজ্জনায পৰতো যানি জৱনানি পৱত্তানি, তানি তেসং পচ্চৱেক্খণানি. যদগ্গেন আৱজ্জনৱসীসিদ্ধি, তদগ্গেন পচ্চৱেক্খণাৱসীসিদ্ধি ৱেদিতব্বা.

দুতিযজ্ঝানকথাৱণ্ণনা

৭৯. নীৱৰণপ্পহানস্স তপ্পঠমতায আসন্ননীৱৰণপচ্চত্থিকা. থূলং নাম ৱিপুলম্পি ফেগ্গু ৱিয সুখভঞ্জনীযন্তি আহ ‘‘ওড়াৰিকত্তা অঙ্গদুব্বলা’’তি. সন্ততো মনসি কৰিত্ৱাতি পঠমজ্ঝানং ৱিয অনোড়াৰিকঙ্গত্তা, সন্তধম্মসমঙ্গিতায চ ‘‘সন্ত’’ন্তি মনসি কত্ৱা. যে হি ধম্মা দুতিযজ্ঝানে পীতিসুখাদযো, কামং তে পঠমজ্ঝানেপি সন্তি, তেহি পন তে সন্ততৰা চেৱ পণীততৰা চ ভৱন্তীতি. নিকন্তিন্তি নিকামনং, অপেক্খন্তি অত্থো. পৰিযাদাযাতি খেপেত্ৱা. চত্তাৰি পঞ্চাতি ৱা-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. দুতিযজ্ঝানং এতস্স অত্থীতি দুতিযজ্ঝানিকং. ৱুত্তপ্পকাৰানেৱাতি পঠমজ্ঝানে ৱুত্তপ্পকাৰানিযেৱ, পৰিকম্মাদিনামকানীতি অত্থো.

৮০. ৱূপসমাতি ৱূপসমহেতু, ৱূপসমোতি চেত্থ পহানং অধিপ্পেতং, তঞ্চ ৱিতক্কৱিচাৰানং. অতিক্কমো অত্থতো দুতিযজ্ঝানক্খণে অনুপ্পাদোতি আহ ‘‘সমতিক্কমা’’তিআদি. কতমেসং পনেত্থ ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমো অধিপ্পেতো, কিং পঠমজ্ঝানিকানং, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকানন্তি. কিঞ্চেত্থ যদি পঠমজ্ঝানিকানং, নত্থি তেসং ৱূপসমো. ন হি কদাচি পঠমজ্ঝানং ৱিতক্কৱিচাৰৰহিতং অত্থি. অথ দুতিযজ্ঝানিকানং, এৱম্পি নত্থেৱ ৱূপসমো, সব্বেন সব্বং তেসং তত্থ অভাৱতোতি? ৱুচ্চতে – যেহি ৱিতক্কৱিচাৰেহি পঠমজ্ঝানস্স ওড়াৰিকতা, তেসং সমতিক্কমা দুতিযস্স ঝানস্স সমধিগমো, ন সভাৱতো অনোড়াৰিকানং ফস্সাদীনং সমতিক্কমাতি অযমত্থো ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’’তি এতেন দীপিতো. তস্মা ‘‘কিং পঠমজ্ঝানিকানং ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমো ইধাধিপ্পেতো, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকান’’ন্তি এদিসী চোদনা অনোকাসাৱ. যস্মা দিট্ঠাদীনৱস্স তংতংঝানক্খণে অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং ৱূপসমনং অধিপ্পেতং. ৱিতক্কাদযো এৱ ঝানঙ্গভূতা তথা কৰীযন্তি, ন তংসম্পযুত্তা ফস্সাদযো, তস্মা ৱিতক্কাদীনংযেৱ ৱূপসমাদিৱচনং ঞাযাগতং. যস্মা পন ৱিতক্কাদীনং ৱিয তংসম্পযুত্তধম্মানম্পি এতেন ‘‘এতং ওড়াৰিক’’ন্তি আদীনৱদস্সনং সুত্তে আগতং, তস্মা অৱিসেসেন ৱিতক্কাদীনং, তংসহগতানঞ্চ ৱূপসমাদিকে ৱত্তব্বে ৱিতক্কাদীনংযেৱ ৱূপসমো ৱুচ্চমানো অধিকৱচনং অঞ্ঞং অত্থং বোধেতীতি কত্ৱা কিঞ্চি ৱিসেসং দীপেতীতি দস্সেতুং অট্ঠকথাযং ‘‘ওড়াৰিকস্স পনা’’তিআদি গহিতন্তি ইধ ‘‘যেহি ৱিতক্কৱিচাৰেহী’’তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘পীতিযা চ ৱিৰাগা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. তস্মা ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখসমতিক্কমৱচনানি ওড়াৰিকোড়াৰিকঙ্গসমতিক্কমা দুতিযাদিঅধিগমদীপকানীতি তেসং একদেসভূতং ৱিতক্কৱিচাৰসমতিক্কমৱচনং তংদীপকং ৱুত্তং. ৱিসুং ৱিসুং ঠিতেপি হি ৱিতক্কৱিচাৰসমতিক্কমৱচনাদিকে পহেয্যঙ্গনিদ্দেসতাসামঞ্ঞেন চিত্তেন সমূহতো গহিতে ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমৱচনস্স তদেকদেসতা দট্ঠব্বা. অযঞ্চ অত্থো অৱযৱেন সমুদাযোপলক্খণনযেন ৱুত্তো. অথ ৱা ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমৱচনেনেৱ তংসমতিক্কমা দুতিযাধিগমদীপকেন পীতিৱিৰাগাদিৱচনানং পীতিআদিসমতিক্কমা ততিযাদিঅধিগমদীপকতা দীপিতা হোতীতি তস্স তংদীপকতা ৱুত্তা.

নিযকজ্ঝত্তমধিপ্পেতং ন অজ্ঝত্তজ্ঝত্তাদি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘ৱিভঙ্গে পনা’’তিআদি. নীলৱণ্ণযোগতো নীলৱত্থং ৱিযাতি নীলযোগতো ৱত্থং নীলং ৱিযাতি অধিপ্পাযো. যেন সম্পসাদনেন যোগা ঝানং সম্পসাদনং. তস্মিং দস্সিতে ‘‘সম্পসাদনং ঝান’’ন্তি সমানাধিকৰণনিদ্দেসেনেৱ তংযোগা ঝানে তংসদ্দপ্পৱত্তি দস্সিতাতি অৱিৰোধো যুত্তো. একোদিভাৱে কথন্তি একোদিম্হি দস্সিতে একোদিভাৱং ঝানন্তি সমানাধিকৰণনিদ্দেসেনেৱ ঝানস্স একোদিৱড্ঢনতা ৱুত্তা হোতীতি চে? ‘‘একোদিভাৱ’’ন্তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা একোদিস্স নিদ্দেসো ন কাতব্বো সিযাতি একোদিভাৱসদ্দো এৱ সমাধিম্হি পৱত্তো সম্পসাদনসদ্দো ৱিয ঝানে পৱত্ততীতি যুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পেতি ‘‘চেতসো সম্পসাদযতী’’তি এতস্মিং পক্খে ‘‘চেতসো’’তি চ উপযোগত্থে সামিৱচনং. পুৰিমস্মিন্তি ‘‘সম্পসাদনযোগতো ঝানং সম্পসাদন’’ন্তি ৱুত্তপক্খে. চেতসোতি সম্বন্ধে সামিৱচনং.

সেট্ঠোপি লোকে ‘‘একো’’তি ৱুচ্চতি ‘‘যাৱ পৰে একাহং তে কৰোমী’’তিআদীসু. একো অদুতিযো ‘‘একাকীভি খুদ্দকেহি জিত’’ন্তিআদীসু অসহাযত্থোপি এক-সদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘একো অসহাযো হুত্ৱা’’তি. সদ্ধাদযোপি কামং সম্পযুত্তধম্মানং সাধাৰণতো, অসাধাৰণতো চ পচ্চযা হোন্তিযেৱ, সমাধি পন ঝানক্খণে সম্পযুত্তধম্মানং অৱিক্খেপলক্খণে ইন্দট্ঠকৰণেন সাতিসযং পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘সম্পযুত্তধম্মে…পে… অধিৱচন’’ন্তি আহ.

‘‘সম্পসাদনং, চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তি ৱিসেসনদ্ৱযং ঝানস্স অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন গহিতং. স্ৱাযমতিসযো যথা ইমস্মিং ঝানে লব্ভতি, ন তথা পঠমজ্ঝানেতি ইমং ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘ননু চা’’তিআদি ৱুত্তং. আৰম্মণে আহননপৰিযাহননৱসেন, অনুমজ্জনঅনুযোজনৱসেন চ পৱত্তমানা ধম্মা সতিপি নীৱৰণপ্পহানেন কিলেসকালুস্সিযাপগমে সম্পযুত্তানং কঞ্চি খোভং কৰোন্তা ৱিয তেহি চ তে ন সন্নিসিন্না হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভেন ন সুপ্পসন্ন’’ন্তি. খুদ্দিকা ঊমিযো ৱীচিযো. মহতিযো তৰঙ্গা. সতিপি ইন্দ্ৰিযসমত্তে, ৱীৰিযসমতায চ তেনেৱ খোভেন, সম্পসাদাভাৱেন চ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো বহলে ৱিয জলে মচ্ছো. যথাৱুত্তক্খোভো এৱ পলিবোধো. এৱং ৱুত্তেনাতি যস্সা সদ্ধায ৱসেন সম্পসাদনং, যস্সা চ চিত্তেকগ্গতায ৱসেন একোদিভাৱন্তি চ ঝানং ৱুত্তং. তাসং এৱ ‘‘সদ্দহনা’’তিআদিনা পৱত্তিআকাৰস্স ৱিসেসৱিভাৱনাৱসেন ৱুত্তেন. তেন ৱিভঙ্গপাঠেন. ‘‘সম্পসাদনযোগতো, সম্পসাদনতো ৱা সম্পসাদনং, একোদিং ভাৱেতীতি একোদিভাৱন্তি ঝানং ৱুত্ত’’ন্তি এৱং পৱত্তা অযং অত্থৱণ্ণনা ন ৱিৰুজ্ঝতি. যথা পন অৱিৰোধো, সো ৱুত্তো এৱ.

৮১. সন্তাতি সমং নিৰোধং গতা. সমিতাতি ভাৱনায সমং গমিতা নিৰোধিতা. ৱূপসন্তাতি ততো এৱ সুট্ঠু উপসন্তা. অত্থঙ্গতাতি অত্থং ৱিনাসং গতা. অব্ভত্থঙ্গতাতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা ৱুত্তং. অপ্পিতাতি ৱিনাসং গমিতা. সোসিতাতি পৱত্তিসঙ্খাতস্স সন্তানস্স অভাৱেন সোসং সুক্খভাৱং ইতা. ব্যন্তিকতাতি ৱিগতন্তকতা.

অযমত্থোতি ভাৱনায পহীনত্তা ৱিতক্কৱিচাৰানং অভাৱো. চোদকেন ৱুত্তমত্থং সম্পটিচ্ছিত্ৱা পৰিহৰিতুং ‘‘এৱমেতং সিদ্ধোৱাযমত্থো’’তি ৱত্ৱা ‘‘ন পনেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ এতন্তি ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা’’তি এতং ৱচনং. তদত্থদীপকন্তি তস্স ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱমত্তসঙ্খাতস্স অত্থস্স দীপকং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমূপাযদীপকেন অজ্ঝত্তসম্পসাদনতায, চেতসো একোদিভাৱতায চ হেতুদীপকেন, অৱিতক্কঅৱিচাৰভাৱহেতুদীপকেন চ ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমৱচনেনেৱ ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱো দীপিতোতি কিং পুন অৱিতক্কঅৱিচাৰৱচনেন কতেনাতি? ন, অদীপিতত্তা. ন হি ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমৱচনেন ৱিতক্কৱিচাৰানং অপ্পৱত্তি ৱুত্তা হোতি. ৱিতক্কৱিচাৰেসু হি তণ্হাপ্পহানং এতেসং ৱূপসমনং, যে চ সঙ্খাৰেসু তণ্হাপ্পহানং কৰোন্তি, তেসু মগ্গেসু, পহীনতণ্হেসু চ ফলেসু সঙ্খাৰপৱত্তি হোতি এৱ, এৱমেৱিধাপি ৱিক্খম্ভিতৱিতক্কৱিচাৰতণ্হস্স দুতিযজ্ঝানস্স ৱিতক্কৱিচাৰসম্পযোগো পুৰিমেন ন নিৱাৰিতো সিযাতি তংনিৱাৰণত্থং, আৱজ্জিতুকামতাদিঅতিক্কমোৱ তেসং ৱূপসমোতি দস্সনত্থঞ্চ ‘‘অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’ন্তি ৱুত্তং. পঠমম্পীতি পঠমং ঝানম্পি.

‘‘দুতিযং উপ্পন্নন্তিপি দুতিয’’ন্তি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. ন তথা ইমস্স ৱিতক্কৱিচাৰাতি যথা পঠমজ্ঝানস্স উপচাৰক্খণে নীৱৰণানি পহীযন্তি, তথা ইমস্স দুতিযজ্ঝানস্স উপচাৰক্খণে ৱিতক্কৱিচাৰা ন পহীযন্তি অসংকিলিট্ঠসভাৱত্তা, উপচাৰভাৱনায চ তে পহাতুং অসমত্থভাৱতো. যদিপি তায তেসু তণ্হা পহীযতি, ন পন সৱিসেসং. সৱিসেসঞ্হি তত্থ তণ্হাপ্পহানং অপ্পনায এৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অপ্পনাক্খণেযেৱা’’তিআদি. পহানঙ্গতাপি অতিসযপ্পহানৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা যথা নীৱৰণানং পঠমজ্ঝানস্স. তস্মাতি যস্মা তিৱঙ্গমেৱেতং ঝানং, তস্মা. তন্তি ৱিভঙ্গে ৱচনং. ৰথস্স পণ্ডুকম্বলং ৱিয সম্পসাদো ঝানস্স পৰিক্খাৰো, ন ঝানঙ্গন্তি আহ ‘‘সপৰিক্খাৰং ঝানং দস্সেতু’’ন্তি.

ততিযজ্ঝানকথাৱণ্ণনা

৮২. উপ্পিলাৱিতন্তি কামঞ্চাযং পৰিগ্গহেসু অপৰিচ্চত্তপেমস্স অনাদীনৱদস্সিনো তণ্হাসহগতায পীতিযা পৱত্তিআকাৰো, ইধ পন দুতিযজ্ঝানপীতি অধিপ্পেতা. তথাপি সব্বসো পীতিযং অৱিৰত্তং, সাপি অনুবন্ধেয্যাতি ৱুত্তং. উপ্পিলাৱিতং ৱিযাতি ৱা উপ্পিলাৱিতং. আদীনৱং হি তত্থ পাকটতৰং কত্ৱা দস্সেতুং এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

৮৩. ৱিৰজ্জনং ৱিৰাগো. তং পন ৱিৰজ্জনং নিব্বিন্দনমুখেন হীড়নং ৱা তপ্পটিবদ্ধৰাগপ্পহানং ৱাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘ৱুত্তপ্পকাৰায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৱা সমতিক্কমো ৱা’’তি আহ. ৱুত্তপ্পকাৰাযাতি ‘‘যদেৱ তত্থ পীতী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰায. সম্পিণ্ডনং সমুচ্চযো.

মগ্গোতি উপাযো. তদধিগমাযাতি ততিযমগ্গাধিগমায.

৮৪. উপপত্তিতোতি সমৱাহিতভাৱেন পতিৰূপতো. ঝানুপেক্খাপি সমৱাহিতমেৱ অন্তোনীতং কত্ৱা পৱত্ততীতি আহ ‘‘সমং পস্সতী’’তি. ৱিসদাযাতি পৰিব্যত্তায সংকিলেসৱিগমেন. ৱিপুলাযাতি মহতিযা সাতিসযং মহগ্গতভাৱপ্পত্তিযা. থামগতাযাতি পীতিৱিগমেন থিৰভাৱপ্পত্তায.

পৰিসুদ্ধপকতি খীণাসৱপকতি নিক্কিলেসতা. সত্তেসু কম্মস্সকতাদস্সনহেতুকো সমভাৱদস্সনাকাৰো মজ্ঝত্তাকাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা.

সহজাতধম্মানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. সমপ্পৱত্তিযা ভাৱনায ৱীথিপটিপন্নায অলীনানুদ্ধতা নিৰস্সাদতায পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ব্যাপাৰাভাৱতো সম্পযুত্তধম্মেসু মজ্ঝত্তাকাৰভূতা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা.