২২. ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা

পঠমমগ্গঞাণকথাৱণ্ণনা

৮০৬. ইদানি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা নিদ্দেসে অনুপ্পত্তে সা যস্স ঞাণস্স অনন্তৰং উপ্পজ্জতি, তং তাৱ দস্সেন্তো ‘‘ইতো পৰং গোত্ৰভুঞাণং হোতী’’তি আহ. ইতো পৰন্তি ইতো অনুলোমঞাণতো উপৰি. তন্তি গোত্ৰভুঞাণং. নেৱ পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং ভজতি অনিচ্চাদিৱসেন সঙ্খাৰানং অগ্গহণতো. ন ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং ভজতি সতিপি নিব্বানাৰম্মণত্তে কিলেসানং অখেপনতো. ততো এৱেতং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং ৱিসযং উদ্দেসন্তং দস্সনকিচ্চং কৰোন্তং কিৰিযমনোধাতু ৱিয মগ্গস্স আৱজ্জনট্ঠানিযং ৱুচ্চতি. অন্তৰাতি ছট্ঠসত্তমৱিসুদ্ধীনং ৱেমজ্ঝে. অব্বোহাৰিকমেৱ হোতি উভযৱিসুদ্ধিলক্খণতাভাৱতো. তথাপি ৱুট্ঠানগামিনিযা পৰিযোসানতায ৱিপস্সনাপক্খিকং. তেনেৱস্স তংসোতপতিততা. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনাসোতে…পে… সঙ্খং গচ্ছতী’’তি. এতেনস্স পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিভজনং দস্সেতি. সোতস্স অৰিযস্সআদিতো পজ্জনং সোতাপত্তি, সো এৱ মগ্গো, সোতং ৱা অৰিযং আদিতো পজ্জতি অধিগচ্ছতীতি সোতাপত্তি, পঠমকো. তস্স মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো. পটিসন্ধিৱসেন সকিদেৱ ইমং মনুস্সলোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. পটিসন্ধিৱসেন কামভৱং ন আগচ্ছতীতি অনাগামী, তস্স মগ্গো অনাগামিমগ্গো. কিলেসাদীনং হননাদিনা অৰহং, অগ্গমগ্গট্ঠো. তস্স ভাৱো অৰহত্তং, সো এৱ মগ্গোতি অৰহত্তমগ্গো. চতূসু মগ্গেসু ঞাণং একজ্ঝং গহেত্ৱা ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.

তেহি তীহিপীতি হেট্ঠা তিণ্ণং অনুলোমঞাণানং ৱুত্তত্তা ৱুত্তং, তীসু ৱা দ্ৱিন্নং অন্তোগধত্তা. তীহিপীতি ৱা ৱিকপ্পন্তৰসম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো, তেন তীহিপি দ্ৱীহিপীতি ৱুত্তং হোতি. অত্তনো বলানুৰূপেনাতি অত্তনো অত্তনো আনুভাৱানুকূলং. পঠমঞ্হি অনুলোমঞাণং সব্বোড়াৰিকং, দুতিযং ততো নাতিওড়াৰিকং, ততিযং ততো নাতিওড়াৰিকং তমং অন্তৰধাপেতি. অথ ৱা বলানুৰূপেনাতি হেট্ঠা সঙ্খাৰুপেক্খায আহিতবলানুৰূপেন. পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন হি অনুলোমঞাণস্সাপি মগ্গঞাণস্স ৱিয সদ্ধাৱিমুত্তদিট্ঠিপ্পত্তানং পৱত্তিআকাৰসিদ্ধো অত্থেৱ মুদুতিক্খতাৱিসেসো. পলিবোধতো উপট্ঠাতি পলিবোধভাৱপটিচ্ছাদকস্স তমস্স অন্তৰধাপিতত্তা. ‘‘আসেৱনন্তে’’তি ইমিনা দুতিযস্স ৱা ততিযস্স ৱা অনুলোমঞাণস্স অনন্তৰং গোত্ৰভুঞাণুপ্পত্তি, ন পঠমস্সাতি দস্সেতি তস্স অনাসেৱনত্তা. ন হি অলদ্ধাসেৱনং গোত্ৰভুঞাণং উপ্পাদেতুং সক্কোতি. নিমিত্তাদিৱিৰহতো, তব্বিধুৰতো চ ‘‘অনিমিত্ত’’ন্তিআদিনা নিব্বানং ৱিসেসিতং. পুথুজ্জনগোত্তন্তি অৰিযেহি অসম্মিস্সং পুথুজ্জনসমঞ্ঞং. গোত্তন্তি হি একৱংসজানং সমানা সমঞ্ঞা, এৱং ইধাপীতি. পুথুজ্জনসঙ্খন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং, পুথুজ্জনভূমিন্তি পুথুজ্জনৱত্থুং. একন্তিকতায একৱাৰমেৱ চ উপ্পজ্জনতো অপুনৰাৱট্টকং.

বহিদ্ধা ৱুট্ঠানৱিৱট্টনেতি অসঙ্খতধাতুযা বহিভাৱতো বহিদ্ধাসঞ্ঞিতা সঙ্খাৰগতা ৱুট্ঠানভূতে ৱিৱট্টনে নিপ্ফজ্জমানে পঞ্ঞা. অভিভুয্যতীতি অভিভৱতি. পক্খন্দতীতি অনুপৱিসতি. এত্থ চ ‘‘উপ্পাদং অভিভুয্যতী’’তিআদিনা পুথুজ্জনগোত্তাভিভৱনং তদতিক্কমনমাহ. ‘‘অনুপ্পাদং পক্খন্দতী’’তিআদিনা অৰিযগোত্তভাৱনং তদুভযভাৱতো.

৮০৭. একাৱজ্জনানং নানাৱীথিতা নত্থীতি ন তংনিসেধনায একৱীথিগ্গহণং, অথ খো নানাৰম্মণানম্পি একাৱজ্জনানং নানাৱীথিতা নত্থীতি দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. মহামাতিকন্তি মহন্তং উদকৱাহকং. লঙ্ঘিত্ৱাতি অনোতৰন্তো এৱ অতিক্কমিত্ৱা. উল্লঙ্ঘিত্ৱাতি উপৰিভাগেনেৱ লঙ্ঘিত্ৱা. নিন্নপোণপব্ভাৰতা উত্তৰুত্তৰৱিসিট্ঠা নিন্নতাৱ.

অট্ঠহি ঞাণেহি অনুক্কমেন আহিতৱিসেসং অনুলোমঞাণং নিব্বানাৰম্মণস্স ঞাণস্স পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থং জাতন্তি আহ ‘‘উদযব্বযানুপস্সনাদিনা ৱেগেন ধাৱিত্ৱা’’তি. ৰূপং অনেকসন্ততিসম্বন্ধতায অনেকৱট্টৰচিতা ৰজ্জু ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপৰজ্জুং ৱা’’তি. অত্তভাৱস্স ৰুক্খট্ঠানিযতায ৱুত্তত্তা তংসম্বন্ধদণ্ডট্ঠানিযতা ৱেদনাদীসু একস্সেৱ যুত্তা, ন ৱেদনাদিসমুদাযস্সাতি ৱুত্তং ‘‘ৱেদনাদীসু অঞ্ঞতৰদণ্ডং ৱা’’তি. অনুলোমাৱজ্জনেনাতি অনুলোমস্স আৱজ্জনেন. যেন আৱজ্জনেন অনুলোমঞাণং উপ্পজ্জতি, তেন তং আৰম্মণং. ‘‘পঠমেন অনুলোমচিত্তেন উল্লঙ্ঘিত্ৱা’’তি ইদং সক্কাযতীৰস্স তস্স অতিক্কমনাৰম্ভতায ৱুত্তং. ‘‘দুতিযেন নিব্বাননিন্নপোণপব্ভাৰমানসো’’তি ইদং তস্স সব্বসঙ্খাৰতো সাতিসযং অলগ্গং হুত্ৱা ৱিসঙ্খাৰে অল্লীনভাৱতো ৱুত্তং. নিব্বানে আৰম্মণকৰণৱসেন পততি যোগাৱচৰো. একাৰম্মণেতি একৱাৰংযেৱ আলম্বিতে আৰম্মণে. তেনাহ ‘‘অলদ্ধাসেৱনতাযা’’তি. তেন একাৰম্মণে আসেৱনা উপকাৰৱতী, ন তথা নানাৰম্মণেতি দস্সেতি.

৮০৮. তত্ৰাতি অনুলোমগোত্ৰভূনং ইতৰীতৰকিচ্চাকৰণে. নক্খত্তযোগন্তি নক্খত্তেন চন্দস্স যোগং, নক্খত্তযোগৱিভাৱনিযং ৱা কালং, দিৱসন্তি অত্থো.

তত্থাতিআদি উপমাসংসন্দনং.

এৱং নিব্বত্তাহীতি অনুলোমঞাণানি ৱিয সঙ্খাৰে অনালম্বিত্ৱা অহং ৱিয নিব্বানাৰম্মণে ৱত্তাহীতি মগ্গস্স গোত্ৰভুনা দিন্নসঞ্ঞামুঞ্চনং, অনুবন্ধনঞ্চ নিব্বানাৰম্মণকৰণমেৱ সন্ধায ৱুত্তং.

৮০৯. তত্ৰাতি তস্মিং গোত্ৰভুনা দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৱা ৱিয তেন গহিতাৰম্মণেযেৱ ৱত্তিত্ৱা মগ্গস্স লোভক্খন্ধাদিনিব্বিজ্ঝনে. উসুং অসতি খিপ্পতীতি ইস্সাসো, ধনুগ্গহো. সৰগোচৰট্ঠানং নাম অট্ঠউসভমত্তং. তঞ্চ খো দূৰে পাতিনো মজ্ঝিমপুৰিসস্স ৱসেন চতুহত্থায যট্ঠিযা ৱীসতিযট্ঠি উসভং, তেন অট্ঠউসভমত্তে পদেসে হত্থৱসেন চত্তাৰীসাধিকছসতহত্থে পদেসে. ফলকসতন্তি অসনসাৰমযং ফলকসতং. কুম্ভকাৰচক্কসদিসে চক্কযন্তে. আৱিজ্ঝিত্ৱাতি ভমেত্ৱা. দণ্ডকঘট্টনায উপ্পাদেতব্বসদ্দো দণ্ডকসঞ্ঞা. ফলকসতৱিনিৱিজ্ঝনস্স পচ্চযভূতা দণ্ডকসঞ্ঞা ৱিয গোত্ৰভুঞাণং লোভক্খন্ধাদিনিব্বিজ্ঝনস্স মগ্গঞাণস্স পচ্চযভাৱতো. ইস্সাসো ৱিয মগ্গঞাণং নিব্বিজ্ঝিতব্বনিৱিজ্ঝনতো.

৮১০. অট্ঠমভৱতো পট্ঠায নিব্বত্তনকং অনমতগ্গসংসাৰৱট্টদুক্খসমুদ্দং সোসেতি. সদ্ধাধনং সীলধনং হিৰিধনং ওত্তপ্পধনং সুতধনং চাগধনং পঞ্ঞাধনন্তি ইমেসং সত্তন্নং অৰিযধনানং. সম্মুখীভাৱন্তি পচ্চক্খসিদ্ধিং. পাণাতিপাতাদিপঞ্চৱেৰানি চেৱ পঞ্চৱীসতিমহাভযানি চাতি সব্বৱেৰভযানি. অঞ্ঞেসঞ্চ ৰতনত্তযে নিৱিট্ঠসদ্ধাদীনং. সমুদাযে পৱত্তো সোতাপত্তিমগ্গসদ্দো তদেকদেসেপি পৱত্ততীতি আহ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন সম্পযুত্তং ঞাণ’’ন্তি.

পঠমমগ্গঞাণং নিট্ঠিতং.

সোতাপন্নপুগ্গলকথাৱণ্ণনা

৮১১. তস্সেৱ সোতাপত্তিমগ্গচিত্তস্স. কামঞ্চেত্থ নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স দ্ৱে, তিক্খপঞ্ঞস্স তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি, অৱিসেসতো পন গহিতস্স মগ্গস্স ৱসেন ‘‘দ্ৱে, তীণি ৱা’’তি ৱুত্তং. সমাধিমানন্তৰিকঞ্ঞমাহূতি যং অত্তনো পৱত্তিসমনন্তৰং নিযমেনেৱ ফলপ্পদানতো আনন্তৰিকসমাধীতি আহূতি অত্থো. অনন্তৰমেৱ পৱত্তনকং ফলং অনন্তৰং, তত্থ নিযুত্তো, তং ৱা পযোজনং এতস্সাতি আনন্তৰিকো, মগ্গো.

আসেৱনন্তেতি আসেৱনতো অন্তে, আসেৱনলাভিনো অনুলোমঞাণস্স অনন্তৰন্তি অত্থো. লদ্ধাসেৱনমেৱ অনুলোমং গোত্ৰভুং উপ্পাদেতি. উপৰি পন ছ, সত্ত ৱা জৱনানি পৱত্তন্তি, তস্মা চত্তাৰি ফলচিত্তানি হোন্তীতি ৱদেয্যাতি আহ ‘‘সত্তচিত্তপৰমা চ একাৱজ্জনৱীথী’’তি.

তং পন ন সাৰতো পচ্চেতব্বন্তি যোজনা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

৮১২. এত্তাৱতাতি পঠমমগ্গানন্তৰং ফলস্স উপ্পত্তিমক্কেন. ভুসং পমত্তোপীতি দেৱৰজ্জচক্কৱত্তিৰজ্জাদিপমাদট্ঠানং আগম্ম ভুসং পমত্তোপি. যেসং যথাৱুত্তআৱজ্জনজৱনচিত্তানং উপ্পত্তিযা এস সোতাপন্নো পচ্চৱেক্খতি নামাতি অধিপ্পাযো.

এতেনেৱ পসঙ্গেন সেসানং অৰিযানং পচ্চৱেক্খণানি দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৱুত্তং.

উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদোযেৱ চেসো, যদিদং পঞ্চন্নং, চতুন্নঞ্চ পচ্চৱেক্খণানং দস্সনন্তি অত্থো. ‘‘অভাৱেনেৱা’’তি এতেন পহীনাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণসমত্থতা কস্সচি হোতি, কস্সচি ন হোতীতি দস্সেতি. লোভো এৱ লোভধম্মো.

দুতিযমগ্গঞাণকথাৱণ্ণনা

৮১৩. কামৰাগব্যাপাদানং তনুভাৱাযাতি এতেসং কিলেসানং তনুভাৱত্থং. তত্থ দ্ৱীহি কাৰণেহি তনুভাৱো অধিচ্চুপ্পত্তিযা, পৰিযুট্ঠানমন্দতায চ. সকদাগামিস্স হি ৱট্টানুসাৰিমহাজনস্স ৱিয কিলেসা অভিণ্হং ন উপ্পজ্জন্তি, কদাচি কদাচি ৱিৰড়াকাৰা হুত্ৱা উপ্পজ্জন্তি. তথা উপ্পজ্জন্তাপি মদ্দন্তা ছাদেন্তা অন্ধকাৰং কৰোন্তা ন উপ্পজ্জন্তি, দ্ৱীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা মন্দমন্দা তনুকাকাৰা হুত্ৱা উপ্পজ্জন্তি. কেচি পন ‘‘সকদাগামিস্সাপি কিলেসা চিৰেন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জন্তাপি বহলাৱ উপ্পজ্জন্তি. তথা হিস্স পুত্তধীতৰো দিস্সন্তী’’তি, তং অকাৰণং ৱত্থুপটিসেৱনেন ৱিনাপি গব্ভগ্গহণসব্ভাৱতো. তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ দ্ৱীহি কাৰণেহি তেসং তনুভাৱো ৱেদিতব্বো. দুতিযাযাতি গণনৱসেনপি দুতিযায, উপ্পত্তিৱসেনপি দুতিযায ভূমিযা. পত্তিযাতি সামঞ্ঞফলস্স পটিলাভায. তঞ্হি সম্পযুত্তানং নিস্সযভাৱতো তে ধম্মা ভৱন্তি এত্থাতি ভূমি. যস্মা ৱা সমানেপি লোকুত্তৰভাৱে সযম্পি ভৱতি উপ্পজ্জতি, ন নিব্বানং ৱিয অপাতুভূতং, তস্মাপি ‘‘ভূমী’’তি ৱুচ্চতি. যোগং কৰোতীতি ৱিপস্সনাভিযোগং কৰোতি. ‘‘নৱহাকাৰেহি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি ভৱন্তী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৯৯) ৱুত্তনযেনেৱ যদগ্গেন ইন্দ্ৰিযানং তিক্খতং সম্পাদেতি, তদগ্গেন বলানি, বোজ্ঝঙ্গানি চ পটুতৰভাৱং আপাদেন্তো ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৱা লক্খণত্তযতীৰণৱসেন ঞাণেন পৰিমদ্দতি. তত্থ অপৰাপৰং ঞাণং চাৰেন্তো পৰিৱত্তেতি. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনাৱীথিং ওগাহতী’’তি. ৱুত্তনযেনেৱাতি উদযব্বযঞাণাদীনং উপ্পাদনে ৱুত্তনযেন. গোত্ৰভুঅনন্তৰন্তি এত্থ গোত্ৰভু ৱিয গোত্ৰভু. পঠমমগ্গপুৰেচাৰিকঞাণঞ্হি পুথুজ্জনগোত্তাভিভৱনতো, অৰিযগোত্তভৱনতো চ নিপ্পৰিযাযতো গোত্ৰভূতি ৱুচ্চতি, ইদং পন তংসদিসতায পৰিযাযতো গোত্ৰভু. একচ্চসংকিলেসৱিসুদ্ধিযা, পন অচ্চন্তৱিসুদ্ধিযা আৰম্মণকৰণতো চ ৱোদানন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ পট্ঠানে ‘‘অনুলোমং ৱোদানস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা ১.১.৪১৭). যস্মা পন পটিসম্ভিদামগ্গে উপ্পাদাদিঅভিভৱনত্থং উপাদায ‘‘অট্ঠ গোত্ৰভুধম্মা সমাধিৱসেন উপ্পজ্জন্তি, দস গোত্ৰভুধম্মা ৱিপস্সনাৱসেন উপ্পজ্জন্তী’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.৬০) গোত্ৰভুনামেনেৱেতং আগতং, তস্মা ইধাপি ‘‘গোত্ৰভুঅনন্তৰ’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

দুতিযঞাণং নিট্ঠিতং.

ততিযমগ্গঞাণকথাৱণ্ণনা

৮১৪. সকিদেৱাতি একৱাৰংযেৱ. ‘‘ইমং লোকং আগন্ত্ৱা’’তি ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তাৰো ৱজ্জেত্ৱা একোৱ গহিতো. একচ্চো ইধ সকদাগামিফলং পত্ৱা ইধেৱ লোকে পৰিনিব্বাতি, একচ্চো ইধ পত্ৱা দেৱলোকে পৰিনিব্বাতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাতি. ইমে চত্তাৰোপি ইধ ন গহিতা. যো পন ইধ পত্ৱা দেৱলোকে যাৱতাযুকং ৱসিত্ৱা পুন ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাতি, অযং একোৱ ইধ গহিতোতি ৱেদিতব্বো.

কামৰাগব্যাপাদানং অনৱসেসপ্পহানাযাতি তেসংযেৱ সকদাগামিমগ্গেন তনুকতানং সংযোজনানং নিৰৱসেসপ্পহানায. পটিসন্ধিৱসেন কামভৱস্স অনাগমনতো অনাগামী.

ততিযঞাণং নিট্ঠিতং.

চতুত্থমগ্গঞাণকথাৱণ্ণনা

৮১৫. ওপপাতিকোতি উপপাতযোনিকো. ইমিনাস্স গব্ভসেয্যা পটিক্খিত্তা. তত্থ পৰিনিব্বাযীতি তত্থ সুদ্ধাৱাসে পৰিনিব্বাযিতা. অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকাতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন তস্মা লোকা ইধ অনাৱত্তনসভাৱো, বুদ্ধদস্সনধম্মস্সৱনানং পনত্থায আগমনং হোতিযেৱ.

ৰূপৰাগঅৰূপৰাগমানউদ্ধচ্চঅৱিজ্জানং অনৱসেসপ্পহানাযাতি এতেসং পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং নিস্সেসপ্পজহনত্থায. তত্থ ৰূপভৱে ছন্দৰাগো ৰূপৰাগো. অৰূপভৱে ছন্দৰাগো অৰূপৰাগো. মানো অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝমানো. তথা উদ্ধচ্চাৱিজ্জা.

চতুত্থঞাণং নিট্ঠিতং.

অৰহন্তপুগ্গলকথাৱণ্ণনা

৮১৬. মহাখীণাসৱোতি মহানুভাৱতানিবন্ধনং পূজাৱচনমেতং, ন উপাদাযৱচনং যথা ‘‘মহামোগ্গল্লানো’’তি. ন হি চূড়খীণাসৱো নাম অত্থি. অন্তিমদেহং ধাৰেতীতি অন্তিমদেহধাৰী. খন্ধকিলেসাভিসঙ্খাৰভাৰানং ওহিতত্তা ওৰোপিতত্তা ওহিতভাৰো. অনুপ্পত্তো সদত্থং সকত্থন্তি অনুপ্পত্তসদত্থো. সদত্থোতি চ অৰহত্তং ৱেদিতব্বং. তঞ্হি অত্তুপনিবন্ধনট্ঠেন, অত্তানং অৱিজহনট্ঠেন, অত্তনো পৰমত্থট্ঠেন চ অত্তনো অত্থত্তা সকত্থোতি ৱুচ্চতি. পৰিক্খীণানি দসপি ভৱসংযোজনানি এতস্সাতি পৰিক্খীণভৱসংযোজনো. খন্ধাদিঅত্থং সম্মা অঞ্ঞায ৱিমুত্তোতি সম্মদঞ্ঞাৱিমুত্তো. অগ্গো চ সো দক্খিণেয্যো চ, অগ্গদক্খিণং ৱা অৰহতীতি অগ্গদক্খিণেয্যো.

বোধিপক্খিযকথাৱণ্ণনা

৮১৭. চতুন্নং মগ্গঞাণানং ৱসেন চতুঞাণায. আনুভাৱৱিজাননত্থন্তি সতিপট্ঠানপাৰিপূৰিআদিকস্স আনুভাৱস্স বোধনত্থং.

পৰিপুণ্ণা বোধিপক্খিযা এতস্সাতি পৰিপুণ্ণবোধিপক্খিযো, মগ্গো. তস্স ভাৱো পৰিপুণ্ণবোধিপক্খিযভাৱো. ৱুট্ঠানবলেহি সম্পযুত্ততাৱ ৱুট্ঠানবলসমাযোগো, যে সংযোজনাদযো যেন পঠমমগ্গাদিনা পহাতব্বা.

৮১৮. বুজ্ঝনট্ঠেন ৱা বোধো, মগ্গচিত্তুপ্পাদো. তস্স বুজ্ঝনকিৰিযায অনুগুণভাৱতো পক্খে ভৱাতি বোধিপক্খিযা.

৮১৯. তেসু বোধিপক্খিযেসু. আৰম্মণেসূতি কাযাদিআৰম্মণেসু. ওক্খন্দিত্ৱাতি অনুপৱিসিত্ৱা. পক্খন্দিত্ৱাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. উপট্ঠানতোতি অসুভাকাৰাদিগ্গহণৱসেন উপগন্ত্ৱা অৱট্ঠানতো. কাযাদীসু অসুভাকাৰাদিগ্গহণং পুব্বভাগসতিপট্ঠানৱসেন সুভসঞ্ঞাদিপহানকিচ্চসাধনং মগ্গসতিপট্ঠানৱসেন ৱেদিতব্বং. তত্থ হি একাৱ সতি চতুকিচ্চসাধনৱসেন পৱত্ততি.

৮২০. পদহন্তীতি ৱাযমন্তি, কাযচিত্তানি পগ্গণ্হন্তি ৱা. অসোভাহেতূনং সংকিলেসধম্মানং পজহনেন, সোভাহেতূনঞ্চ ৱোদানধম্মানং ভাৱনেন সোভনং, সুন্দৰন্তি অত্থো. সেট্ঠভাৱাৱহনতোতি পাসংসতমভাৱসাধনতো. পধানভাৱকাৰণতোতি উত্তমভাৱহেতুতো.

৮২১. পুব্বে ৱুত্তেনাতি ইদ্ধিৱিধঞাণনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৬৯) ৱুত্তেন. ইজ্ঝনট্ঠো নিপ্ফজ্জনট্ঠো, পটিলাভসম্পদা ৱা, যেন ৱা ইজ্ঝন্তি ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তি, তং ইজ্ঝনং. সমাধিপধানসঙ্খাৰপমুখা মগ্গধম্মা ইধ ‘‘ইদ্ধী’’তি অধিপ্পেতা. পুব্বঙ্গমট্ঠো অধিপতিপচ্চযভাৱো. তস্মা সোতাপত্তিমগ্গো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, তস্মা সম্পযুত্তা ছন্দাদযো পুব্বঙ্গমট্ঠেন পাদো. তস্সা এৱ ফলভূতায ৱুট্ঠানগামিনিযা ছন্দাদযো পুব্বভাগকাৰণট্ঠেন পাদো. সোতি ইদ্ধিপাদো. ইমে লোকুত্তৰাৱাতি ইমে যথাৱুত্তা ছন্দাদযো উত্তৰচূড়ভাজনীযে আগতনযেন লোকুত্তৰা ৱেদিতব্বা. ছন্দাদিঅধিপতিৱসেন পটিলদ্ধধম্মাপি ফস্সাদযো ইদ্ধিপাদা হোন্তীতি অত্থো. কামঞ্চেত্থ ইদ্ধিপাদো নো অধিপতি, অধিপতি ৱা নো ইদ্ধিপাদো নাম নত্থি, যথা পন একস্মিং ৰজ্জে ৰজ্জাৰহেসু চতূসু ৰাজকুমাৰেসু একস্মিং কালে একোৱ ৰজ্জমনুসাসতি, ন সব্বে, এৱং একমেকস্মিং চিত্তুপ্পাদে একোৱ অধিপতি, ইদ্ধিপাদো চ হোতীতি ৱেদিতব্বো.

৮২২. অস্সদ্ধিযং সদ্ধাপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা, অৱত্থুগতো পসাদপতিৰূপকো মিচ্ছাধিমোক্খো ৱা. কোসজ্জং থিনমিদ্ধপধানো অকুসলচিত্তুপ্পাদো. পমাদো সতিসম্মোসো তথাপৱত্তা অকুসলা খন্ধা. অভিভৱনসঙ্খাতেন অধিপতিযট্ঠেনাতি অস্সদ্ধিযাদীনং অভিভৱনতো অভিভৱনন্তি ৱত্তব্বেন অধিমোক্খপগ্গহউপট্ঠানঅৱিক্খেপপজাননস্স একলক্খণেন সম্পযুত্তধম্মেসু অধিপতিযট্ঠেন. অস্সদ্ধিযাদীহি চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো অট্ঠানপ্পযুত্তো, তস্মা অকম্পিযট্ঠেন চ সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱেন চ বলন্তি এৱমেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.

৮২৩. বুজ্ঝনকসত্তস্সাতি চতুন্নং অৰিযসচ্চানং পটিৱিজ্ঝনকসত্তস্স. যো হেসো লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায সতিআদিধম্মসামগ্গিযা কৰণভূতায বুজ্ঝতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি বোধীতি ৱুচ্চতি অৰিযসাৱকো, তস্স বোধিস্স বুজ্ঝনকসত্তস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. নিয্যানিকট্ঠেনাতি ৱট্টতো নিস্সৰণট্ঠেন.

৮২৪. পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভন্তীতি সম্বন্ধো. চুদ্দসৱিধেনাতি আনাপানইৰিযাপথচতুসম্পজঞ্ঞপটিক্কূলমনসিকাৰধাতুমনসিকাৰপব্বানি, নৱ সিৱথিকপব্বানি চাতি এৱং চুদ্দসৱিধেন. কাযং পৰিগ্গণ্হতো চ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং লব্ভতি, ন ৱেদনাদযো পৰিগ্গণ্হতো. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘সুখং ৱেদন’’ন্তিআদিনাতি ৱা ‘‘সামিস’’ন্তিআদিনাতি ৱা ‘‘নিৰামিস’’ন্তিআদিনাতি ৱা এৱং নৱৱিধেন. সৰাগদোসমোহসংখিত্তমহগ্গতসমাহিতসউত্তৰৱিমুত্তপদানং সপটিপক্খানং ৱসেন সোড়সৱিধেন. নীৱৰণুপাদানক্খন্ধাযতনবোজ্ঝঙ্গসচ্চপব্বানং ৱসেন পঞ্চৱিধেন. ইমস্মিং অত্তভাৱেতি পচ্চুপ্পন্নে অত্তভাৱে. অনুপ্পন্নপুব্বন্তি অত্তনো অভূতপুব্বং. পৰস্স উপ্পন্নং অকুসলং দিস্ৱা তন্নিমিত্তঞ্চ ৱধবন্ধাৰহাদীনীতি অধিপ্পাযো. তস্সাতি তাদিসস্স. ভৱতি হি তংসদিসেপি তব্বোহাৰো যথা ‘‘তানিযেৱ ওসধানী’’তি. তস্স পহানাযাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ঝানৱিপস্সনা ইতো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৱে উপ্পন্নপুব্বাপি সিযুন্তি ৱুত্তং ‘‘ইমস্মিং অত্তভাৱে অনুপ্পন্নপুব্ব’’ন্তি, ছন্দিদ্ধিপাদসম্মাৱাচানংযেৱ গহণং. তেসু ৱুত্তেসু সেসিদ্ধিপাদসেসৱিৰতিযো অত্থতো ৱুত্তাৱ হোন্তীতি লক্খণহাৰৱসেন অযমত্থো ৱেদিতব্বো. এৱং নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি পুব্বভাগে এতে সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদা. চতুন্নং ঞাণানন্তি চতুন্নং অৰিযমগ্গঞাণানং. কামং সব্বেপি বোধিপক্খিযধম্মা মগ্গচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নাৱ, তথাপি সাতিসযো সম্মপ্পধানব্যাপাৰো মগ্গক্খণেতি ৱুত্তং ‘‘ফলক্খণে ঠপেত্ৱা চত্তাৰো সম্মপ্পধানে’’তি. অৱসেসা তেত্তিংস লব্ভন্তি, তে চ খো পৰিযাযতো, ন নিপ্পৰিযাযতোতি অধিপ্পাযো.

৮২৫. সেসেসু পনাতি ইদ্ধিপাদাদীসু পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু. যথা সতিৱীৰিযেসু ‘‘সতিপট্ঠানং সম্মপ্পধান’’ন্তি সঙ্খিপনৱসেন হাপনং, ‘‘কাযানুপস্সনা’’তিআদিৱিভাগদস্সনৱসেন ৱড্ঢনং অত্থি, ঈদিসং হাপনৱড্ঢনং নত্থীতি অত্থো.

৮২৬. ইদানি সব্বেসু এৱ যথাৰহং লব্ভমানৱিভাগদস্সনত্থং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তেসূতি সত্ততিংসায বোধিপক্খিযধম্মেসু. ছদ্ধাতি একধা দ্ৱেধা চতুধা পঞ্চধা অট্ঠধা নৱধাতি এৱং ছপ্পকাৰেন তে ভৱন্তি.

ছন্দিদ্ধিপাদাদিৱসেনাতি ছন্দো ছন্দিদ্ধিপাদৱসেনেৱ, চিত্তং চিত্তিদ্ধিপাদৱসেনেৱ, পীতিপস্সদ্ধিউপেক্খা বোজ্ঝঙ্গৱসেনেৱ, সঙ্কপ্পাদযো মগ্গৱসেনেৱাতি এৱং নৱ একৱিধাৱ হোন্তি.

চুদ্দসেৱ অসম্ভিন্নাতি সতি ৱীৰিযং ছন্দো চিত্তং পঞ্ঞা সদ্ধা সমাধি পীতি পস্সদ্ধি উপেক্খা সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৱাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৱোতি ইমে অসম্ভিন্না পদন্তৰসম্ভেদেন ৱিনা অগ্গহিতগ্গহণেন গয্হমানা চুদ্দসেৱ চ সভাৱধম্মা. চুদ্দসাতি চ উক্কংসপৰিচ্ছেদেন ৱুত্তং. তঞ্চ খো পঠমজ্ঝানিকমগ্গচিত্তুপ্পাদৱসেন, দুতিযজ্ঝানিকে পন সম্মাসঙ্কপ্পাভাৱতো তেৰস, ততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানিকেসু পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গাভাৱতো দ্ৱাদস হোন্তি. ‘‘সত্ততিংসপ্পভেদতো’’তি ইদম্পি উক্কংসৱসেনেৱ ৱুত্তং, অৱকংসতো পন ৱুত্তনযেন একস্মিং খণে ছত্তিংস, পঞ্চতিংস হোন্তি, চতুন্নং অধিপতীনং একজ্ঝং অনুপ্পজ্জনতো একস্মিং খণে একস্সেৱ ইদ্ধিপাদস্স সম্ভৱোতি দ্ৱত্তিংস চ হোন্তীতি ৱেদিতব্বং.

সত্ততিংসপভেদতো কথন্তি আহ ‘‘সকিচ্চনিপ্ফাদনতো’’তিআদি, একচ্চস্স সভাৱতো একস্সাপি অত্তনো আনুভাৱানুৰূপকাযানুপস্সনাদিতংতংকিচ্চসাধনতোতি অত্থো. সৰূপেন চ ৱুত্তিতোতি অভেদস্স চিত্তিদ্ধিপাদাদিকস্স সৰূপেনেৱ পৱত্তনতো চ.

এত্থাতি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযং. কস্মা পন বোধিপক্খিযেসু ঝানকোট্ঠাসো ন গহিতো, ননু ঝানৰহিতো অৰিযমগ্গো নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, ততো এৱ ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং ‘‘বোধিপক্খিযেসু ঝানং ন গহিত’’ন্তি লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণস্স ঝানস্স মগ্গগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা. তঞ্হি সন্ধায ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতী’’তিআদি (ধ. স. ২৭৭, ৩৪৩ আদযো) ৱুত্তং. আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণস্স পনেত্থ সম্ভৱো এৱ নত্থি. অপৰো নযো – কস্মা পন বোধিপক্খিযেসু ঝানকোট্ঠাসো ন গহিতো, ননু ঝানৰহিতো অৰিযমগ্গো নত্থি, ন চ তং পটিপদা ৱিয একন্তপুব্বভাগিযং, নাপি একচ্চপটিসম্ভিদা ৱিয মগ্গনিস্সন্দো, অথ খো মগ্গচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নো, যতো ‘‘লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতী’’তি (ধ. স. ২৭৭, ৩৪৩ আদযো) ৱুত্তং, মগ্গমগ্গপৰিৱাৰধম্মা চ বোধিপক্খিযধম্মাতি? ৱুচ্চতে – যং তাৱ ৱুত্তং ঝানৰহিতো অৰিযমগ্গো নত্থী’’তি, তত্থ ন অৰিযমগ্গসম্পযোগমত্তেন ঝানস্স বোধিপক্খিযতা লব্ভতি অতিপ্পসঙ্গতো. আহাৰাদীনম্পি হি বোধিপক্খিযতা আপজ্জেয্যাতি. এতেন মগ্গচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নতা বোধিপক্খিযভাৱস্স অকাৰণন্তি দস্সিতং হোতি.

যং পন ৱুত্তং ‘‘মগ্গমগ্গপৰিৱাৰধম্মা চ বোধিপক্খিযা’’তি, তত্থ পৰিৱাৰট্ঠো কিং সহপৱত্তিঅত্থো, উদাহু পৰিক্খাৰট্ঠোতি? যদি পুৰিমো পক্খো, সো পগেৱ নিল্লোচিতো. অথ দুতিযো, ইদং ৱিচাৰেতব্বং. কথং পৱত্তমানং ঝানং মগ্গস্স পৰিক্খাৰো? যদি সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন, এৱং সতি ফস্সাদীনম্পি মগ্গপৰিক্খাৰতা আপজ্জতি. অথ পটিপক্খৱিধংসনেন, ন সব্বে ঝানধম্মা পটিপক্খৱিধংসনসমত্থা. ন হি ৱিচাৰো, ৱেদনা চ কস্সচি সংকিলেসধম্মস্স উজুপটিপক্খভাৱেন পৱত্তন্তি. যং পন পেটকে ‘‘সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৱিচাৰো ৱিচিকিচ্ছায পটিপক্খো’’তি ৱুত্তং, তং পৰিযাযেন ৱুত্তং. ন হি সুখং সযং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পটিপক্খো, পটিপক্খস্স পন সমাধিস্স পচ্চযতায পটিপক্খো. ন চ ৱিচাৰো পঞ্ঞা ৱিয, অধিমোক্খো ৱিয ৱা ৱিচিকিচ্ছায পটিপক্খো, পটিপক্খস্স পটিৰূপতায পন পটিপক্খো ৱুত্তো. তথা পীতিপি ন ব্যাপাদস্স অদোসো ৱিয উজুপটিপক্খো, অদোসসম্পযোগতো পন পটিপক্খো ৱুত্তো. তেন ৱুত্তং ‘‘তং পৰিযাযেন ৱুত্ত’’ন্তি. ৱিতক্কসমাধযো এৱ পন ঝানধম্মেসু উজুকং পটিপক্খৱিধংসনসমত্থাতি পটিপক্খৱিদ্ধংসনসমত্থস্স পৰিপুণ্ণস্স ঝানকোট্ঠাসস্স অভাৱতো ন চস্স বোধিপক্খিযেসু সঙ্গহো কতো. যস্মা পন সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাসমাধি চ মগ্গপৰিযাপন্না ঝানধম্মা, তস্মা তে সন্ধায তংসম্পযুত্ততায ৱা ইতৰেপি গহেত্ৱা পৰিযাযেন ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি নিয্যানিক’’ন্তিআদি (ধ. স. ২৭৭).

ৱুট্ঠানবলসমাযোগকথাৱণ্ণনা

৮২৭. ৱুট্ঠানং নিমিত্ততো, পৱত্ততো চ ৱুট্ঠানং. বলসমাযোগো সমথৱিপস্সনাবলেহি সম্পযুত্ততা. পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন দুক্খাদীসু ৱিসেসদস্সনট্ঠেন মগ্গপঞ্ঞাপি ৱিপস্সনাতি ৱুচ্চতীতি ‘‘লোকিযৱিপস্সনা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি (পটি. ম. ২.৫). নিমিত্তাৰম্মণত্তা নেৱনিমিত্তা ৱুট্ঠাতি, পৱত্তি…পে… ছিন্দনতো ন পৱত্তা ৱুট্ঠাতীতি যোজনা. তত্থ নিমিত্ততো ৱুট্ঠানং সঙ্খাৰনিমিত্তং নিস্সজ্জিত্ৱা নিব্বানাৰম্মণকৰণং. পৱত্ততো ৱুট্ঠানং হেতুনিৰোধেন আযতিং ৱিপাকপ্পৱত্তস্স অনুপ্পৱত্তিধম্মতাপাদনং. তেনাহ ‘‘সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৱত্তা ন ৱুট্ঠাতী’’তি.

দুভতোতি উভতো, দ-কাৰাগমং কত্ৱা এৱং ৱুত্তং. দুভাতি ৱা পদন্তৰমেৱেতং উভযসদ্দেন সমানত্থং. দস্সনট্ঠেনাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিলক্খণেন চতুসচ্চদস্সনট্ঠেন. মিচ্ছাদিট্ঠিযাতি দ্ৱাসট্ঠিপ্পভেদাযপি মিচ্ছাদিট্ঠিযা. তদনুৱত্তককিলেসেহীতি অপাযগমনীযতায তস্সা মিচ্ছাদিট্ঠিযা অনুৱত্তকেহি ৱিচিকিচ্ছাদিকিলেসেহি. খন্ধেহীতি এত্থাপি তদনুৱত্তকসদ্দো আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো. তে চ মিচ্ছাদিট্ঠিআদিপচ্চযা উপ্পজ্জনাৰহা ৱেদিতব্বা. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাতিআদীসুপি তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠাতি. বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৱুট্ঠাতীতি পাড়ি সংখিত্তা. যথা মিচ্ছাদিট্ঠিমিচ্ছাসঙ্কপ্পা, এৱং মিচ্ছাৱাচাদযোপি অপাযগমনীযা এৱ ৱেদিতব্বা. মিচ্ছাৱাচাকম্মন্তাজীৱা চেতনাসভাৱা. মিচ্ছাসতি তথাপৱত্তা চত্তাৰো খন্ধা. উপৰিমগ্গত্তযে সম্মাদিট্ঠি তংতংমগ্গৱজ্ঝা মানতো ৱুট্ঠাতি. সো হি ‘‘অহমস্মী’’তি পৱত্তিযা দিট্ঠিট্ঠানিযো, মিচ্ছামগ্গতো পনেত্থ ৱুট্ঠানং অনুদ্ধৰিত্ৱা তংতংমগ্গৱজ্ঝসংযোজনানুসযেহেৱ ৱুট্ঠানং উদ্ধটং.

অণুসহগতাতি অণুভাৱং গতা পত্তা, তনুভূতাতি অত্থো.

৮২৮. এৱং ৱুট্ঠানং দস্সেত্ৱা ইদানি বলসমাযোগং দস্সেতুং ‘‘লোকিযানঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. সমথবলং অধিকং হোতি সমাধিভাৱনাভাৱতো. ৱিপস্সনাবলং অধিকং হোতি ঞাণুত্তৰত্তা ৱিপস্সনাভাৱনায. সমানভাৱেন যুগে নদ্ধা বদ্ধা ৱিয হোন্তীতি যুগনদ্ধা. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তনট্ঠেনা’’তি, কিচ্চতো অনূনাধিকভাৱেনাতি অত্থো. ততো এৱ সমাযোগোতি সমপৰিচ্ছেদযোগোতি অত্থো.

সমাধিপটিপক্খদস্সনত্থং ‘‘উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহী’’তি ৱুত্তং, উদ্ধচ্চপধানেহি কিলেসেহীতি অধিপ্পাযো. অৱিক্খেপো সমাধীতি সমুচ্ছিন্দনেন ৱিক্খেপস্স উজুপটিপক্খভূতো সমাধি. নিৰোধগোচৰোতি নিব্বানাৰম্মণো. ৱুট্ঠানট্ঠেনাতি ৱুট্ঠানকভাৱেন নিমিত্ততো, পৱত্ততো চ ৱুট্ঠহমানৱসেন. একৰসাতি সমানকিচ্চা.

পহাতব্বধম্মপহানকথাৱণ্ণনা

৮২৯. যে ধম্মাতি যে সংকিলেসধম্মা. সংযোজনাদীসু সংযোজনট্ঠেন বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানি, ৱিবাধনট্ঠেন, উপতাপনট্ঠেন ৱা কিলেসা, মিচ্ছাসভাৱাতি মিচ্ছত্তা, লোকে ধম্মা লোকপৰিযাপন্না ধম্মাতি লোকধম্মা, মচ্ছেৰস্স ভাৱো, কম্মং ৱাতি মচ্ছৰিযং, ৱিপৰীতট্ঠেন ৱিপল্লাসা, গন্থনট্ঠেন গন্থা, অযুত্তা গতীতি অগতি, আসৱন্তীতি আসৱা, ওহনন্তীতি ওঘা, যোজনট্ঠেন যোগা, নীৱৰন্তীতি নীৱৰণানি, ধম্মসভাৱং অতিক্কম্ম পৰতো আমসন্তীতি পৰামাসা, ভুসং আদিযন্তীতি উপাদানানি, অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে অনু অনু সেন্তীতি অনুসযা, মলীনভাৱকৰণট্ঠেন মলা, অকুসলকম্মানি চ তানি সুগতিদুগ্গতীনং, তত্থ নিব্বত্তনকসুখদুক্খানঞ্চ পথা চাতি অকুসলকম্মপথা, চিত্তং উপ্পজ্জতি এত্থাতি চিত্তুপ্পাদো, চিত্তচেতসিকৰাসি, অকুসলো চ সো চিত্তুপ্পাদো চাতি অকুসলচিত্তুপ্পাদোতি অকুসলসদ্দং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.

খন্ধেহি খন্ধানন্তি ইধলোকক্খন্ধেহি পৰলোকক্খন্ধানং. যাৱঞ্হি তেতি তে ৰূপৰাগাদযো যাৱ পৱত্তন্তি ন সমুচ্ছিজ্জন্তি, তাৱ এতেসং খন্ধফলদুক্খানং অনুপৰমো অৱিচ্ছেদোতি. এতেন তেসং সংযোজনত্থং ৱিভাৱেতি. উদ্ধন্তি ৰূপাৰূপভৱেসু, ততিযমগ্গুপ্পত্তিযা ৱা উদ্ধং. উদ্ধং ভজন্তীতি উদ্ধংভাগা, ৰূপাৰূপভৱা, তেসং অৱিচ্ছেদহেতুতায হিতানি উদ্ধংভাগিযানি.

কিলিস্সন্তি, কিলেসেন্তি চাতি দুৱিধম্পি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সযং সংকিলিট্ঠত্তা’’তিআদিমাহ.

মিচ্ছাৱিমুত্তি ‘‘লোকথূপিকাদীসু মোক্খো’’তি পৱত্তমিচ্ছাৱিমোক্খো. অভিনিৱিসনাদিৱসেন মিচ্ছা ৱিপৰীতং ন সম্মা পৱত্তনতো মিচ্ছাঞাণং মোহোৱ.

লোকপ্পৱত্তিযাতি খন্ধপ্পৱত্তিযং সতি. অনুপৰমধম্মকত্তাতি পুঞ্ঞপাপৱসেন অপৰাপৰং অৱিচ্ছিজ্জনতো. ‘‘লাভহেতুকো লাভো’’তিআদিনা কাৰণোপচাৰেন.

আৱাসে মচ্ছৰিযং, আৱাসহেতুকং ৱা মচ্ছৰিযং আৱাসমচ্ছৰিযং.

তযোতি ৱত্থুং অভিন্দিত্ৱা ৱুত্তং, ভিন্দিত্ৱা পন ৱুচ্চমানে দ্ৱাদস হোন্তি.

গন্থকৰণং কাৰণভাৱেন পটিবদ্ধতাকৰণং গন্থনন্তি তং ৰূপকাযেপি লব্ভতীতি আহ ‘‘নামকাযস্স চেৱ ৰূপকাযস্স চা’’তি. তত্থ ব্যাপাদস্সাপি অভিসজ্জনুপনয্হৱসেন পৱত্তনতো গন্থনট্ঠো ৱেদিতব্বো, যতো তস্স পটিঘসংযোজনভাৱো ৱুত্তো.

ছন্দদোসমোহভযেহীতি ছন্দদোসমোহভযহেতু. তঞ্হীতি অকত্তব্বকৰণং, কত্তব্বাকৰণঞ্চ.

সৱনাতি পৱত্তনতো. সৱনতোতি কিলেসাসুচিভাৱেন ৱিস্সন্দনতো. পুন সৱনতোতি পসৱনতো.

আকড্ঢনট্ঠেন, দুৰুত্তৰণট্ঠেন চাতি এতেন ওঘা ৱিয ওঘাতি দস্সেতি. আৰম্মণেন, দুক্খেন চ ৱিযোগস্স অপ্পদানসঙ্খাতেন যোজনট্ঠেন যোগাতি দস্সেতি, সংকিলেসকৰণট্ঠেনাতি অত্থো. তেসঞ্ঞেৱাতি কামৰাগাদীনংযেৱ. তে হি সোতৱসেন ৱত্তমানা সোতো ৱিয সোতপতিতে সত্তে অপাযসমুদ্দং পাপেন্তি, সংসাৰসমুদ্দতো চ সীসং উক্খিপিতুং ন দেন্তি, যথাগহিতঞ্চ আৰম্মণং ৱিস্সজ্জিতুং ন দেন্তি, যাদিসঞ্চ পাপং কত্ৱা দুক্খপ্পত্তে পুনপি তাদিসেন যোজেন্তি.

চিত্তস্সাতি কুসলচিত্তস্স, ৱিসেসতো ঝানচিত্তস্স. আদিতো ৱৰণং আৱৰণং. কিলেসৱাসনং নেত্ৱা ৱৰণং নীৱৰণং. কুট্টকৱাটাদীহি ৱিয পিদহনং পটিচ্ছাদনং, তং পন কুসলাদীনি সঙ্গণ্হিতুং, পৰিঞ্ঞাতুং, ঞাতুঞ্চ অপ্পদানৱসেন দট্ঠব্বং.

তস্স তস্স ধম্মস্স সভাৱন্তি কাযাদিকস্স তস্স তস্স ধম্মস্স অসুভাদিসভাৱং. অভূতং সভাৱন্তি সুভাদিসভাৱং.

থামগতট্ঠেনাতি থামগতভাৱেন. থামগতন্তি চ অনঞ্ঞসাধাৰণো কামৰাগাদীনং সভাৱো দট্ঠব্বো. যেন তে এৱ ভগৱতা ‘‘অনুসযা’’তি ৱুত্তা. অনুসযনঞ্চ মগ্গেন অপ্পহীনভাৱেন পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহতা. তেনাহ ‘‘পুনপ্পুনং কামৰাগাদীনং উপ্পত্তিহেতুভাৱেন অনুসেন্তিযেৱা’’তি.

দুম্মোচনীযভাৱেন পৱত্তিং সন্ধাযাহ ‘‘তেলঞ্জনকললং ৱিযা’’তি.

৮৩০. সেসাতি অনপাযগমনীযা. সুখুমা কামৰাগপটিঘাতি সম্বন্ধো. চতুত্থঞাণৱজ্ঝা এৱাতি অৱধাৰণেন পঠমঞাণাদিৱজ্ঝতা নিৱত্তীযতি. তযিদং নিযমদস্সনং অঞ্ঞত্থাপি নেতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘পৰতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘নিযমং ন কৰিস্সামা’’তি এতেন নিযমে অকতে হেট্ঠিমমগ্গৱজ্ঝতাপি অনুঞ্ঞাতা এৱ হোতীতি.

লোভ…পে… চতুত্থঞাণৱজ্ঝানীতিআদীসু পঠমঞাণাদীহি হতাপাযগমনীযাদিভাৱানীতি অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. আদিসদ্দেন ওড়াৰিকসুখুমতা গহিতা.

যসেতি পৰিৱাৰে.

অগতীসু ছন্দাদযো কিঞ্চাপি উপৰিমগ্গৱজ্ঝা, তথাপি তংমূলকস্স অকত্তব্বকৰণস্স, কত্তব্বাকৰণস্স চ অপাযগমনীযতায পঠমমগ্গৱজ্ঝা.

কতাকতাকুসলাকুসলৱিসযং যং ৱিপ্পটিসাৰভূতং কুক্কুচ্চং, তং ইধ ততিযঞাণৱজ্ঝং ৱুত্তং. যং পন ‘‘কুক্কুচ্চপকততায আপত্তিমাপজ্জতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৩৮; কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱুত্তং কুক্কুচ্চং, তং সন্ধায ‘‘কুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১১৭৬) অট্ঠসালিনিযং ৱুত্তং. তস্মা দ্ৱিন্নং ৱচনানং অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞেসুপি এদিসেসু ঠানেসু অধিপ্পাযো মগ্গিতব্বো, ন ৱিৰোধতো পচ্চেতব্বো. ওড়াৰিকানৱসেসপ্পহানং ৱা সন্ধায কুক্কুচ্চস্স পঠমততিযঞাণৱজ্ঝতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. ‘‘ভগৱতা পটিক্খিত্তং অনুৱসিত্ৱা অনুৱসিত্ৱা আৱসথপিণ্ডং ভুঞ্জিতু’’ন্তি, ‘‘কুক্কুচ্চাযন্তো ন পটিগ্গহেসী’’তি (পাচি. ২০৪) পন আগতং কুক্কুচ্চং, ন নীৱৰণং অৰহতো উপ্পজ্জনতো, নীৱৰণপটিৰূপকং পন ‘‘কপ্পতি ন কপ্পতী’’তি ৱীমংসনভূতং ৱিনযকুক্কুচ্চং নাম, তং তথাপৱত্তচিত্তুপ্পাদোৱ.

কামৰাগপটিঘানুসযা অণুসহগতা ততিযঞাণৱজ্ঝা. ওড়াৰিকানং পন দুতিযঞাণৱজ্ঝতা হেট্ঠা ৱুত্তনযাৱ.

চিত্তুপ্পাদগ্গহণেন চেত্থ মক্খপড়াসমাযাসাঠেয্যপমাদথম্ভসাৰম্ভাদীনং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং.

৮৩১. অফলো ৱাযামোতি এত্থ অতীতানং তাৱ পজহনে অফলো হোতু ৱাযামো নিৰুদ্ধত্তা, অনাগতানং পন কথন্তি তেসম্পি ৱক্খমানং অৱিপৰীতমত্থং অজানন্তো নত্থিতামত্তং গহেত্ৱা চোদেতি, তথাপি ‘‘অফলো’’তি পুব্বে পহাতব্বানং নত্থিতায চোদনা কতা, ইদানি পহানস্স. যদি হি পহানং অত্থি, কথং পহাতব্বা সন্তি? অথ পহাতব্বা সন্তি, কথং পহানং হোতি? পহাতব্বা চ সন্তি, পহানঞ্চ হোতীতি ৱিপ্পটিসিদ্ধমেতং. কস্মা? পহাতব্বেসু সন্তেসু পহানস্স অসম্ভৱতো তদুপগো ৱাযামো অফলো আলোকতমানং সহাৱট্ঠানে সতি আলোকস্স অফলতা ৱিয. অথাপি কথঞ্চি পহানং সিযা? সংকিলেসিকা চ মগ্গভাৱনা আপজ্জতি পহাতব্বপহাযকানং সহাৱট্ঠানতো. ৱিপ্পযুত্ততা ৱা কিলেসানং চিত্তৱিপ্পযুত্তসঙ্খাৰৱাদীনং ৱিপ্পযুত্তসঙ্খাৰানং ৱিযাতি অধিপ্পাযো. তং পন নেসং ৱাদীনং যথা মতিমত্তং, এৱমিধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন চ পচ্চুপ্পন্নকিলেসো চিত্তৱিপ্পযুত্তো নাম অত্থী’’তি. অৰূপধম্মা হি একৱত্থুকাদিভাৱেন ৱত্তমানা খণত্তযপৰিযাপন্না পচ্চুপ্পন্না, তে কথং চিত্তেন ৱিপ্পযুত্তা নাম সিযুং, তস্মা নত্থেৱ ৱিপ্পযুত্ততা কিলেসানং. আৱেণিকাতি অসাধাৰণা, সযমেৱ উপ্পাদিতা পাড়ি অনাৰুড়্হাতি অধিপ্পাযো. পাড়িযংযেৱ হি পটিক্খিত্তন্তি সম্বন্ধো. স্ৱাযং পুগ্গলো. হঞ্চীতি যদি.

ৱিনিবদ্ধোতি মানেন পত্থদ্ধচিত্তো. পৰামট্ঠোতি মিচ্ছাভিনিৱিট্ঠো. থামগতোতি থামগতকিলেসো থিৰভাৱগতানুসযো. তেন হি নত্থি মগ্গভাৱনাতি যস্মা তীসুপি কালেসু কিলেসানং পহানং ন যুজ্জতি, তিকালিকা চ কিলেসা, তস্মা নত্থি মগ্গভাৱনা, তায সাধেতব্বং কিচ্চং নত্থীতি অত্থো. ‘‘ন হি নত্থি মগ্গভাৱনা’’তিআদিনা চতুক্খত্তুং ৱুত্তস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খেপো. ইদং ৱুত্তং ‘‘পাড়িযংযেৱ হী’’তিআদিং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.

এৱমেৱাতি যথা অজাতফলে তৰুণৰুক্খে মূলে ছিন্নে অসতি ছেদনে আযতিং উপ্পজ্জনাৰহানি ছেদনপচ্চযা অনুপ্পজ্জমানানি ৱিনট্ঠানি নাম হোন্তি, এৱমেৱ মগ্গভাৱনায অসতি উপ্পজ্জনাৰহা কিলেসা মগ্গভাৱনায অনুপ্পজ্জমানা ‘‘পহীনা’’তি ৱুচ্চন্তীতি উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. উপ্পাদোতি উপ্পাদসীসেন উপ্পাদৱন্তো খন্ধা ৱুত্তা. অনুপ্পাদেতি নিব্বানে. অজাতাযেৱ ন জাযন্তি, তস্মা পহীনা নাম হোন্তীতি ‘‘নত্থি কিলেসপ্পহান’’ন্তি পৰৱাদিনা কতো পটিক্খেপো ‘‘ন হী’’তি পটিক্খিত্তো. তে পন নেৱ উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিগতা, নাপি ভৱিস্সন্তি, ন চ উপ্পন্নাতি ‘‘অতীতে কিলেসে পজহতী’’তিআদি ন ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি. হেতুনিৰোধাতি দুক্খহেতূনং কিলেসানং নিৰোধা. দুক্খনিৰোধোতি আযতিং উপ্পজ্জনকদুক্খস্স নিৰোধো. উপ্পাদপৱত্তনিমিত্তাযূহনা পচ্চুপ্পন্নভৱৱসেন গহিতা.

৮৩২. এতেনাতি ‘‘অজাতাযেৱ ন জাযন্তী’’তিআদিৱচনেন. ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং ভূমিপৱত্তিট্ঠানং লদ্ধৱন্তো ভূমিলদ্ধা যথা ‘‘অগ্গিআহিতো’’তি, লদ্ধভূমিকাতি অত্থো. ৱত্তমানাদিউপ্পন্নৱিধুৰতায ভূমিলদ্ধুপ্পন্না এৱ নাম তেতি ৱুত্তং.

৮৩৩. অনুভৱিত্ৱা, ভৱিত্ৱা চ অপগতং ভূতাপগতং. অনুভূতভূতা হি ভূততাসামঞ্ঞেন ভূতসদ্দেন ৱুত্তা. সামঞ্ঞমেৱ হি উপসগ্গেন ৱিসেসীযতীতি. অনুভূতসদ্দো চ কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱতো অনুভাৱকৱাচকো দট্ঠব্বো. ৱিকপ্পগাহৱসেন ৰাগাদীহি, তব্বিপক্খেহি চ অকুসলং, কুসলঞ্চ আৰম্মণৰসং অনুভৱতি, ন ৱিপাকো কম্মৱেগক্খিত্তত্তা, নাপি কিৰিযা অহেতুকানং অতিদুব্বলতায, সহেতুকানঞ্চ খীণকিলেসস্স ছড়ঙ্গুপেক্খাৱতো উপ্পজ্জমানানং অতিসন্তৱুত্তিত্তা. এত্থ চ পুৰিমনযে কুসলাকুসলমেৱ ৱত্তুং অধিপ্পাযৱসেন ‘‘ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. যং ‘‘উপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা’’তি (সং. নি. ৫.৬৫১-৬৬২; ৱিভ. ৩৯০-৩৯১) এত্থ ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি গহেত্ৱা তংসদিসানং পহানং, ৱুদ্ধি চ ৱুত্তা. পচ্ছিমনযে চ-সদ্দেন কুসলাকুসলঞ্চ আকড্ঢিত্ৱা সব্বং সঙ্খতং ৱুত্তং ভুত্ৱাপগতভাৱাভিধানাধিপ্পাযেন. ৱিপচ্চিতুং ওকাসকৰণৱসেন উপ্পত্তিতং অতীতং কম্মঞ্চ ততো উপ্পজ্জিতুং আৰদ্ধো ৱিপাকো চ অনাগতো ওকাসকতুপ্পন্নোতি ৱুত্তো ওকাসো কতো এতেন, ওকাসো কতো এতস্সাতি চ অত্থদ্ৱযৱসেন, যং উপ্পন্নসদ্দেন ৱিনাপি ৱিঞ্ঞাযমানং উপ্পন্নং সন্ধায ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, সঞ্চেতনিকানং কম্মান’’ন্তিআদি (অ. নি. ১০.২১৭, ২১৯) ৱুত্তং.

তাসু তাসু ভূমীসূতি মনুস্সদেৱাদিঅত্তভাৱসঙ্খাতেসু উপাদানক্খন্ধেসু. তস্মিং তস্মিং সন্তানে অনুপ্পত্তিধম্মতং অনাপাদিততায অসমূহতং. অসমূহতত্তাযেৱ হিস্স নত্থীতি নৱত্তব্বতায উপ্পন্নৱোহাৰো.

৮৩৪. ‘‘কা ভূমি, কো ৱা ভূমিলদ্ধো’’তি আসঙ্কং নিৱত্তেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি আৰদ্ধং. ‘‘ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা’’তি এতেন খন্ধানং অপৰিঞ্ঞাততং দস্সেতি, ন আৰম্মণভাৱমত্তং তেভূমকগ্গহণেনেৱ তস্স সিদ্ধত্তা. অপৰিঞ্ঞাতা হি খন্ধা কিলেসানং ভূমীতি অধিপ্পেতা. খন্ধেসু ৱত্থুভূতেসু. আৰম্মণৱসেনাতি আৰম্মণকৰণৱসেন. অতীতানাগতে, পগেৱ পচ্চুপ্পন্নেতি অধিপ্পাযো. তন্তি তং অঞ্ঞসন্তানগতং কিলেসজাতং. ততো অঞ্ঞস্মিং সন্তানে আৰম্মণকৰণমত্তেন ভূমিলদ্ধং নাম যদি সিযাতি সম্বন্ধো. তস্সাতি কিলেসজাতস্স. অপ্পহেয্যতো পৰসন্ততিপতিতত্তা ন কোচি ভৱমূলং পজহেয্য. ভূমিলদ্ধঞ্হি অনুসযিতং নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. ৱত্থুৱসেনাতি উপ্পত্তিট্ঠানৱসেন. যত্থ যত্থ ভৱে, সন্তানে ৱা. পৰিঞ্ঞাতানং অভূমিভাৱতো ‘‘অপৰিঞ্ঞাতা’’তি ৱুত্তং. উপ্পাদতো পভুতীতি তেসং খন্ধানং উপ্পজ্জনতো পট্ঠায. কিলেসানং অপ্পহীনভাৱং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞস্স কাৰণস্স অভাৱতো তেসু খন্ধেসু কিলেসজাতং অনুসেতি, তস্মা তং অনুসযিতং কিলেসজাতং, তেনেৱ অনুসযনসঙ্খাতেন অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং.

৮৩৫. তত্থ চ ভূমিভূতেসু খন্ধেসু ন সব্বে সব্বেসং ৱত্থূ হোন্তি, অথ খো ৱিসেসো অত্থীতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘যস্স যেসূ’’তিআদি. তত্থ যস্সাতি যস্স পুগ্গলস্স. যেসূতি সতিপি অজ্ঝত্তভাৱসামঞ্ঞে যেসু অতীতাদিকামাৱচৰাদিভেদভিন্নেসু খন্ধেসু. তে এৱ যথানুসযিতা খন্ধা. কিং পনেতে কিলেসা আৰম্মণং কৰোন্তা ৱিয পৰিচ্ছিজ্জ পৰিচ্ছিজ্জ অনুসেন্তীতি? যতো তে এৱ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৱত্থূতি ৱুত্তা, ন হেৱ খো অনুসযানং ৱত্থুং পৰিচ্ছিজ্জ পৱত্তি অত্থি. অতীতাদিকামাৱচৰাদিৱসেন পন যথাপৰিচ্ছিন্নে ৱত্থুস্মিং যো কিলেসানং অপ্পহীনট্ঠো, সো পৰিচ্ছিজ্জ পৱত্তো ৱিয হোতীতি ‘‘অতীতক্খন্ধেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তেন ৱত্থুৱসেন ভূমিলদ্ধং হোতীতি ৱত্থুভেদেন সিযা তস্স ভেদোতি দস্সেতি. তথাৱৱত্থিতভাৱতো এৱ হি ‘‘অঞ্ঞতৰো লোলজাতিকো তং ৰসপথৱিং অঙ্গুলিযা সাযী’’তিআদিৱচনং (দী. নি. ৩.১২০) কামাৱচৰক্খন্ধেসু অনুসযিতানং ৰসতণ্হাদীনং ৰূপাৰূপাৱচৰক্খন্ধে অতিক্কমিত্ৱা পুন কামাৱচৰক্খন্ধৱত্থুকতং ৱিভাৱেতি. তেনাহ ‘‘তথা কামাৱচৰক্খন্ধেসূ’’তিআদি. যথা চেত্থ ৰূপাৰূপাৱচৰক্খন্ধে অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তি, এৱং কামাৱচৰক্খন্ধে অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তি হোতীতি আহ ‘‘এস নযো ৰূপাৰূপাৱচৰেসূ’’তি.

পৰিযুট্ঠানাভিভৱনৱসেন চ কিলেসানং অনুসযনট্ঠো অনুমীযতি তদভাৱে অভাৱতো. যস্স যে অনুসযা পহীনা, তেসং ৱত্থু তেন সমতিক্কন্তং পৰিঞ্ঞাতত্তাতি কুতো নেসং ভূমিসমঞ্ঞাতি দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘সোতাপন্নাদীসু পনা’’তিআদি. ইধ ৱট্টমূলকিলেসাতি অনুসযা অধিপ্পেতা, ন অৱিজ্জা, ভৱতণ্হা চ. যং কিঞ্চি চেতনাচেতসিকভেদং, কাযিকাদিভেদং ৱা. ইতীতি এৱং, অপ্পহীনানুসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি পুথুজ্জনস্স. তে পনেতে অনুসযা অতীতাদিকামাৱচৰাদিৱসেন যথাপৰিচ্ছিন্নে তত্থ তত্থ ৱত্থুস্মিং অনুসযন্তাপি তে তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অৱিভাগেনেৱ ৱত্থুং কত্ৱা অনুসেন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘তস্সেতং ৱট্টমূল’’ন্তিআদিমাহ.

৮৩৬. ইদানি তমত্থং অন্ৱযব্যতিৰেকৱসেন উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘পথৱীৰসাদি ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. ৰুক্খগচ্ছলতাদীনং পচ্চযভূতো সসম্ভাৰপথৱিযা ৰসো পথৱীৰসো. আপোৰসেপি এসেৱ নযো. সাখা নাম খুদ্দকসাখা. পসাখো ৱিটপো. ৰুক্খপৱেণিন্তি ৰুক্খপৰাপৰং. সন্তানযমানেতি অপৰাপৰং অনুপ্পবন্ধন্তে.

মণ্ডূককণ্টকোতি একো মচ্ছকণ্টকোতি ৱদন্তি. অনুপাদানোতি পহীনচতুৰুপাদানো, ৰূপাদীসু ৱা কিঞ্চিপি অগণ্হন্তো.

৮৩৭. ইধ সমুদাচাৰো নাম লদ্ধত্তলাভতাতি খণত্তযসমঙ্গিসমুদাচাৰুপ্পন্নন্তি আহ ‘‘ৱত্তমানুপ্পন্নমেৱ সমুদাচাৰুপ্পন্ন’’ন্তি. পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পীতি তস্মিং আপাথগতে আৰম্মণে আদিতো পৱত্তজৱনৱাৰেসু অনুপ্পজ্জমানম্পি. অধিগ্গহিতত্তাতি অযোনিসোমনসিকাৰেন অভিৰুয্হ গহিতত্তা, দড়্হং গহিতত্তাতি অত্থো. অপৰভাগেতি অপৰস্মিং কালভাগে, কালন্তৰেতি অত্থো. একন্তেন উপ্পত্তিতোতি পচ্চযসমৱাযে সতি তথা অযোনিসোমনসিকাৰস্স তত্থ নিব্বত্তত্তা নিযমেন উপ্পজ্জনতো. কল্যাণিগামেতি এৱংনামকে গামে. ৰোহণে কিৰ অভিৰূপানং ইত্থীনং উপ্পত্তিট্ঠানতায সো গামো তথা ৱুচ্চতি. চিত্তসন্ততিমনাৰুড়্হন্তি পচ্চুপ্পন্নতং পটিসেধেতি. ‘‘উপ্পত্তিনিৱাৰকস্স হেতুনো অভাৱা’’তি এতেন পচ্চযে সতি পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহতায অৱিক্খম্ভিতস্স উপ্পন্নতাপৰিযাযোতি দস্সেতি. ননু চ অসমূহতুপ্পন্নম্পি পচ্চযে সতি উপ্পজ্জনাৰহমেৱ? সচ্চমেতং, পহানৱিসেসভাৱকতো পন নেসং ভেদো. যথা অৱিক্খম্ভিতাসমূহতভূমিলদ্ধুপ্পন্নং সতি পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহং, এৱং আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নম্পীতি তিৱিধস্সাপি ভূমিলদ্ধেন একসঙ্গহতা ৱুত্তা.

৮৩৮. অকুসলম্পি ভূতাপগতুপ্পন্নং অতীতত্তা ন পহাতব্বং, তথা একচ্চং ওকাসকতুপ্পন্নং ইতৰং অপ্পহাতব্বতো, সেসদ্ৱযং খণত্তযসমঙ্গিভাৱতোতি আহ ‘‘অমগ্গৱজ্ঝত্তা’’তি. কেনচীতি চতূসু মগ্গঞাণেসু কেনচি. তস্সাতি যথাৱুত্তস্স চতুব্বিধস্সপি উপ্পন্নস্স. তং উপ্পন্নভাৱং ৱিনাসযমানন্তি অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন উপ্পজ্জনাৰহতং ৱিনাসেন্তং. পঠমং লোকিযঞাণেন যথাবলং পহীনমেৱ লোকুত্তৰঞাণং পজহতীতি লোকিযগ্গহণং কতং.

পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকথাৱণ্ণনা

৮৩৯. সচ্চাভিসমযকালস্মিন্তি চতুন্নং অৰিযসচ্চানং পটিৱিজ্ঝনক্খণে. ৱুত্তানীতি ‘‘দুক্খং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ৫.১০৯৯), ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) চ ৱুত্তানি. যথাসভাৱেনাতি অৱিপৰীতসভাৱেন. ‘‘জানিতব্বানী’’তি ৱত্ৱা তেসং জাননৱিধিং উপমাৱসেন অট্ঠকথাযং তাৱ ৱুত্তনযেন দস্সেতুং ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ যথা পদীপোতিআদি একস্স ঞাণস্স একক্খণে চত্তাৰি কিচ্চানি কথং সম্ভৱন্তি. ন হি তাদিসং কিঞ্চি লোকে দিট্ঠং অত্থি, ন চ ৱচনং লব্ভতীতি অন্তোলীনচোদনং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পৰিঞ্ঞাভিসমযেনা’’তি. অনৱসেসতো পৰিচ্ছিজ্জ জাননসঙ্খাতেন পটিৱিজ্ঝনেন অভিসমেতি অসম্মোহৱসেন পটিৱিজ্ঝতি. পহানাভিসমযেনাতি সমুচ্ছেদপ্পহানসঙ্খাতেন পটিৱিজ্ঝনেন অসম্মোহতো অভিসমেতি. মগ্গং ভাৱনাভিসমযেনাতি মগ্গঞাণং সম্মাসঙ্কপ্পাদিসেসমগ্গং সহজাতাদিপচ্চযতাৱসেন ভাৱনাভিসমযেন. অভিসমেতি পুব্বভাগভাৱনাসম্ভূতেন অৰিযমগ্গভাৱনাসঙ্খাতেন পটিৱিজ্ঝনেন অভিসমেতি অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝতি. মগ্গঞাণঞ্হি সম্পযুত্তধম্মেসু সম্মোহং ৱিদ্ধংসেন্তং অত্তনিপি সম্মোহং ৱিদ্ধংসেতিযেৱ. নিৰোধন্তি নিব্বানং. সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেনাতি পচ্চক্খকৰণসঙ্খাতেন পটিৱিজ্ঝনেন. পাপুণাতীতি অধিগচ্ছতি. স্ৱাযং অধিগমো দস্সনপটিৱেধোতি আহ ‘‘পস্সতি পটিৱিজ্ঝতী’’তি.

‘‘নিৰোধং…পে… পটিৱিজ্ঝতী’’তি এতেন নিৰোধসচ্চমেকং আৰম্মণপটিৱেধেন চত্তাৰিপি সচ্চানি অসম্মোহপটিৱেধেন মগ্গঞাণং পটিৱিজ্ঝতীতি এৱং যুত্তিৱসেন ৱিভাৱিতং একপটিৱেধং আগমেনপি সাধেতুং ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সব্বং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ইমিনা ‘‘যো দুক্খসমুদযং পস্সতি, সো দুক্খম্পি পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) আগতং সমুদযং সচ্চাদিমূলকং যোজনং সঙ্গণ্হাতি.

ন চেতং কালন্তৰদস্সনং সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো একপটিৱেধমেৱাতি দস্সেন্তেন ‘‘মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, দুক্খেপেতং ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৭৯৪; পটি. ম. ১.১০৯) অপৰং সুত্তপদং আনীতং. তথা হি ‘‘যো নু খো, আৱুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি…পে… পটিপদম্পি সো পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) একসচ্চদস্সনসমঙ্গিনো অঞ্ঞসচ্চদস্সনসমঙ্গিভাৱৱিচাৰণায তমত্থং সাধেতুং আযস্মতা গৱম্পতিত্থেৰেন ৱুত্তং, পচ্চেকঞ্চ সচ্চত্তযদস্সনযোজনা কতা. অঞ্ঞথা কমাভিসমযে পুৰিমদিট্ঠস্স পুন অদস্সনতো সমুদযাদিং পস্সতো দুক্খাদিদস্সনং পুন অৱত্তব্বং সিযা, ৱুচ্চমানে চ সব্বদস্সনং দস্সনন্তৰপৰমন্তি দস্সনানুপৰমো এৱ সিযাতি.

নিস্সযভাৱহেতুতায দুক্খপৰিঞ্ঞায ৱট্টিঝাপনসদিসতা, পটিপক্খৱিদ্ধংসনতায সমুদযপ্পহানস্স অন্ধকাৰৱিধমনসদিসতা, ঞাণালোকপৰিব্ৰূহনতায মগ্গভাৱনায আলোকৱিদ্ধংসনসদিসতা, তেন তেন মগ্গেন যথা যথা নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযা, তথা তথা কিলেসস্নেহপৰিযাদানং হোতীতি নিৰোধসচ্ছিকিৰিযায স্নেহপৰিযাদানসদিসতা কাৰণূপচাৰেন ৱুত্তা.

৮৪০. ওভাসেতীতি পকাসেতি. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিন্তি সব্বকিলেসদৰথপৰিড়াহৱূপসমভাৱতো কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিভূতং.

৮৪১. অপ্পেতীতি পপ্পোতি. দুক্খপৰিঞ্ঞায সক্কাযতীৰসমতিক্কমভাৱতো ওৰিমতীৰপ্পহানসদিসতা, মগ্গভাৱনায সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মাৱহনতায ভণ্ডৱহনসদিসতা.

৮৪২. পৱত্তং ঞাণং অস্সাতি পৱত্তঞাণো, মগ্গো. অস্স মগ্গস্স.

তথট্ঠেনাতি তথসভাৱেন, পীড়নাদিঅৱিপৰীতসভাৱেনাতি অত্থো. একপটিৱেধানীতি একজ্ঝং পটিৱিজ্ঝিতব্বাকাৰানি.

দুক্খস্স পীড়নট্ঠোতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা বুদ্ধানুস্সতিৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪) ৱুত্তমেৱ. একসঙ্গহিতানীতি একেনেৱ সঙ্গহিতানি. কেন? তথট্ঠেন, সচ্চট্ঠেনাতি অত্থো. যং একসঙ্গহিতন্তিআদি ঞাণস্স একপটিৱেধদস্সনং. মগ্গঞাণঞ্হি নিৰোধমেৱ আৰম্মণং কৰোন্তম্পি যো সো দুক্খাদীসু তচ্ছাৱিপল্লাসভূতভাৱসঙ্খাতো সচ্চট্ঠো, তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৱিদ্ধংসনেন তং যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝন্তং পচ্চক্খং কৰোন্তমেৱ পৱত্ততি. যতো অপৰভাগে পীড়নাদযো সোড়সপি সচ্চট্ঠা অৰিযস্স হত্থামলকং ৱিয যাথাৱতো উপট্ঠহন্তি.

৮৪৩. অত্থাতি ঞাণেন অৰণীযতো অত্থাতি লদ্ধসমঞ্ঞা আকাৰা. অঞ্ঞসচ্চদস্সনৱসেনাতি সমুদযাদিসচ্চন্তৰদস্সনৱসেন. আৱিভাৱতোতি পকাসভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যে আকাৰা দুক্খাদীসু সভাৱৱসেন, সচ্চন্তৰদস্সনৱসেন চ আৱিভৱন্তি, তে পীড়নাদযো চত্তাৰোযেৱাতি সোড়সেৱ ৱুত্তা, ন অঞ্ঞেতি. অযমত্থো ইধাধিপ্পেতোতি কথমিদং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তত্থ কতমং দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদি. তেনেতং দস্সেতি – যস্মা পাড়িযং ৱিসুং ৱিসুং আৰম্মণকৰণৱসেনপি সচ্চঞাণং ৱুত্তং কিচ্চনিব্বত্তিৱসেনপি, তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘সভাৱতো, সচ্চন্তৰদস্সনতো চ সচ্চানং আকাৰা আৱিভৱন্তী’’তি.

কিচ্চনিব্বত্তিৱসেন দস্সনং আৱিভাৱতো দস্সনসদিসন্তি তং অনামসিত্ৱা ইতৰমেৱ দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু দ্ৱীসু দস্সনেসু. আযূহিতন্তি পিণ্ডৱসেন নিব্বত্তিতং. যঞ্হি কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং নাম, সব্বং তং সমুদিতমেৱ নিব্বত্ততীতি. সঙ্খতন্তি পচ্চযন্তৰেহি সমেচ্চ সম্ভূয কতং. ৰাসিকতন্তি পুঞ্জকতং. অনেকমেৱ হি পচ্চযুপ্পন্নং একজ্ঝং নিব্বত্তমানং অত্তনো পচ্চযেহি ৰাসিকতং ৱিয হোতীতি. তস্মাতি সমুদযেন আযূহিতত্তা. অস্সাতি দুক্খসচ্চস্স. যস্মিং সন্তানে উপ্পন্নো, তস্স কিলেসসন্তাপহৰো. সযম্পি কিলেসপৰিড়াহাভাৱতো সুসীতলো. সন্তাপট্ঠো আৱিভৱতি উড়াৰদস্সনেন তদঞ্ঞস্স অনুড়াৰভাৱো ৱিযাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আযস্মতো’’তিআদি. অৱিপৰিণামধম্মস্স নিচ্চসভাৱস্স ৱত্তব্বমেৱ নত্থি পটিপক্খতো আৱিভৱনাকাৰস্স সুখসিদ্ধিতো.

নিদানট্ঠো আৱিভৱতি ইদমস্স নিদদাতীতি. সংযোগপলিবোধট্ঠা পটিপক্খৱসেন আৱিভৱনাকাৰাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিসংযোগভূতস্সা’’তিআদি. কিলেসদুক্খেহি সংযোজনট্ঠো সংযোগট্ঠো. সংসাৰচাৰকে পলিবুদ্ধনট্ঠো পলিবোধট্ঠো.

কিলেসসঙ্গণিকাদিৱসেন অৱিৱেকভূতস্স. ৱিৱেকট্ঠো উপধিৱিৱেকতা. সব্বসঙ্খাৰৱিৱিত্ততা অসঙ্খতভাৱোতি এৱং অচ্ছৰিযব্ভুতসভাৱোপি অৰিযমগ্গো সঙ্খতো এৱ, অযমেৱ চ একো অসঙ্খতোতি নিৰোধস্স অসঙ্খতভাৱো সুপাকটো হোতি. দুক্খং ৱিসং মৰণধম্মতো তস্স অগদভূতং অমতং নিব্বানং.

‘‘মগ্গো’’তি সম্ভাৱেতব্বতং পত্তো সুখুমসন্তভাৱেন উপট্ঠিতো নিকন্তিভূতোপি নাযং সমুদযো হেতু নিব্বানস্স পত্তিযা. অযং অৰিযমগ্গো হেতূতি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনে ৱুত্তনযেন মগ্গস্স হেতুট্ঠো আৱিভৱতি. নিৰোধদস্সনেনাতি অতিৱিয নিপুণস্স পৰমগম্ভীৰস্স নিৰোধসচ্চস্স দস্সনেন. তেনাহ ‘‘পৰমসুখুমানী’’তিআদি. দুক্খদস্সনেনাতি অতিৱিয আদীনৱপ্পত্তিযা ৱিপুলতৰাদীনৱস্স দুক্খসচ্চস্স দস্সনেন. তপ্পটিপক্খতো আধিপতেয্যট্ঠো. তেনাহ ‘‘অনেকৰোগাতুৰ…পে… উড়াৰভাৱো ৱিযা’’তি. এৱমেতে যথাৰহং অন্ৱযতো, ব্যতিৰেকতো চ সচ্চেসু আৱিভৱনাকাৰা ৱিভাৱিতা.

একেকস্সাতি একেকস্স অত্থস্স, পীড়নাযূহননিস্সৰণনিয্যানট্ঠে সন্ধাযাহ. তিণ্ণং তিণ্ণন্তি সঙ্খতাদিঅত্থে. যে পন ৱাদিনো. নানাভিসমযন্তি নানাঞাণেন অভিসমযং, চতুন্নং সচ্চানং নানাক্খণে নানাঞাণেন পটিৱিজ্ঝনন্তি অত্থো. যদি হি মগ্গঞাণস্স চতূসু সচ্চেসু নানাভিসমযো সিযা, দুক্খদস্সনাদীহি পঠমমগ্গাদীহি পহাতব্বানং সংযোজনত্তযাদীনং একদেসপ্পহানং আপজ্জতি. তথা চ সতি একদেসসোতাপত্তিমগ্গট্ঠতাদিপ্পসঙ্গো. তংতংদস্সনানন্তৰঞ্চ তংতংফলেন ভৱিতব্বন্তি তংতংপহেয্যকিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভূতানং ফলানং মগ্গানং ৱিয চতুক্কতা সিযা. তথা চ সতি একদেসসোতাপন্নতাদিপ্পসঙ্গো. কিঞ্চ ভিয্যো – যদি মগ্গঞাণস্স নানাভিসমযো সিযা, অঞ্ঞেন ঞাণেন দুক্খং পস্সতি. অঞ্ঞেন সমুদযং, অঞ্ঞেন নিৰোধং, অঞ্ঞেন মগ্গং, এৱং সতি মগ্গকিচ্চং অপৰিপুণ্ণমেৱ সিযা. মগ্গদস্সনেন হি দ্ৱযগতি, তেনেৱ ৱা তস্স দস্সনং, অঞ্ঞেন ৱাতি. তত্থ পঠমো তাৱ পক্খো ন যুজ্জতি অত্তনি পৱত্তিযা অসম্ভৱতো. ন হি তেনেৱ অঙ্গুলগ্গেন তমেৱ পৰামসিতুং সক্কা. অথ অঞ্ঞেন অনৱট্ঠানপ্পসঙ্গো ‘‘যেন মগ্গং পস্সতি, সোপি মগ্গো. তম্পি যেন পস্সতি, সোপি মগ্গো’’তি. তস্মা একাভিসমযতো যথাৱুত্তো অসম্মোহপটিৱেধোৱ যুত্তো. অপিচ পৰিচ্ছিন্দিতব্বং, সমুচ্ছিন্দিতব্বঞ্চ সচ্চদ্ৱযং আৰব্ভ পৱত্তমানস্স মগ্গঞাণস্স পৰিচ্ছিন্দনসমুচ্ছিন্দনানি ন সম্ভৱন্তি ততো অনিস্সৰণতো. ন হি দুক্খপৰিঞ্ঞাসমুদযপ্পহানানি দুক্খসমুদযসচ্চাৰম্মণেন ঞাণেন কাতুং সক্কুণেয্যানি. নিব্বানাৰম্মণেন পন তত্থ, ইতৰদ্ৱযে চ সম্মোহং ৱিদ্ধংসেন্তেন সক্কা কাতুন্তি একাভিসমযো এৱ যুত্তো. অযং পন অত্থো পাড়িযং আগতো এৱাতি ‘‘তেসং উত্তৰং অভিধম্মে কথাৱত্থুস্মিং ৱুত্তমেৱা’’তি.

পৰিঞ্ঞাদিপ্পভেদকথাৱণ্ণনা

৮৪৫. অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাতিআদীনং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. অপিচ সুতমযায, চিন্তামযায, একচ্চভাৱনামযায চ অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায ঞাতা অভিঞ্ঞাতা. আৱেণিকা ভূমি পৰিঞ্ঞন্তৰানং অৱিসযভাৱতো. ন হি নামৰূপপৰিচ্ছেদপচ্চযপৰিগ্গহণৱসেন তীৰণপৰিঞ্ঞাদীনং পৱত্তি অত্থি.

৮৪৬. অনুলোমঞাণম্পি অনিচ্চাদিৱসেনেৱ সঙ্খাৰে আৰব্ভ পৱত্ততি, পগেৱ পটিসঙ্খানুপস্সনাদযোতি আহ ‘‘যাৱ অনুলোমা আৱেণিকা ভূমী’’তি. কামঞ্চেত্থ তীৰণপৰিঞ্ঞাভূমিযং ঞাতপ্পহানপৰিঞ্ঞাযোপি লদ্ধাৱসৰা, তত্থ পন যথা তীৰণপৰিঞ্ঞা সাতিসযং কিচ্চকাৰী, ন তথা ইতৰাতি আৱেণিকগ্গহণং.

৮৪৭. নিপ্পৰিযাযেন পহানপৰিঞ্ঞা নাম মগ্গঞাণন্তি ‘‘যাৱ মগ্গঞাণা ভূমী’’তি ৱুত্তং. অযং ইধ অধিপ্পেতাতি ইধ অভিসমযকালে কিচ্চৱিচাৰে অযং পহানপৰিঞ্ঞা অধিপ্পেতা তদত্থত্তা সেসপৰিঞ্ঞানং. তেনাহ ‘‘যস্মা ৱা’’তিআদি.

তদত্থাযেৱাতি পহানপৰিঞ্ঞত্থা এৱ. অথ ৱা তদত্থাযেৱাতি পহানত্থা এৱ. অথ ৱা তদত্থাযেৱাতি মগ্গত্থা এৱ. ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞা হি যাৱদেৱ মগ্গাধিগমত্থায পৱত্তা. নিযমতো ঞাতা চেৱ তীৰিতা চ হোন্তি ঞাততীৰিতভাৱেহি ৱিনা পহানাভাৱতো, পহানসিদ্ধিযঞ্চ ঞাততীৰিতভাৱসিদ্ধিতো. মগ্গঞাণঞ্হি দুক্খে পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৱত্তমানং তস্স সভাৱলক্খণং ৱিয সামঞ্ঞলক্খণম্পি পটিৱিজ্ঝতীতি ৱুচ্চতি তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৱিদ্ধংসনতো. তেনাহ ‘‘পৰিঞ্ঞত্তযম্পি…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি.

৮৪৮. পৰিঞ্ঞা ৱিযাতি তিৱিধতাসামঞ্ঞং নিদস্সেতি, ন পৰিঞ্ঞাপহাতব্বতাসামঞ্ঞং ৱিক্খম্ভনপ্পহানস্স অৰিপঞ্ঞাকিচ্চভাৱতো. কামচ্ছন্দাদযো যথা ন চিত্তং পৰিযুট্ঠায তিট্ঠন্তি, এৱং পৰিযুট্ঠানস্স নিসেধনং অপ্পৱত্তিকৰণং ৱিক্খম্ভনং, ৱিক্খম্ভনমেৱ পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং. পাকটত্তাতি ‘‘অযং অব্যাপন্নচিত্তো ৱিগতথিনমিদ্ধো’’তিআদিনা (অ. নি. ৪.১৯৮) পৰেসম্পি পাকটত্তা. ‘‘ন সহসা চিত্তং অজ্ঝোত্থৰন্তী’’তি ইদং পটিলদ্ধমত্তস্স ঝানস্স ৱসেন ৱুত্তং, সুভাৱিতে পন পগুণজ্ঝানে যাৱ চৰিমকচিত্তম্পি ন অজ্ঝোত্থৰন্তেৱ. অথ ৱা ঝানস্স পুব্বভাগেপীতি ঝানাধিগমত্থায পুব্বভাগপটিপত্তিযা. পচ্ছাভাগেপীতি ঝানং লভিত্ৱা অঞ্ঞকিচ্চপ্পসুতস্সপি. ৱিতক্কাদযোতি ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখৰূপসঞ্ঞাদযো. দুতিযজ্ঝানাদীনং পটিপক্খা দুতিযাদীসু অপ্পিতেসুযেৱ ৱিক্খম্ভন্তি, ততো ততো ৱুট্ঠিতমত্তস্স পন পৱত্তন্তি পৰিত্তচিত্তৱসেনেৱ ৱুট্ঠহনতো.

৮৪৯. ‘‘পদীপেন অন্ধকাৰস্স ৱিযা’’তি ইদং পটিপক্খেন পহীনভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. পটিপক্খো হি পদীপো অন্ধকাৰস্স, ঘটপ্পহাৰো পন সেৱালস্স ন পটিপক্খো, কেৱলং পৱত্তিনিৱাৰণমত্তমেৱ কৰোতীতি. তেন অসতিপি উজুৱিপচ্চনীকতায দুতিযজ্ঝানাদীনং ৱিতক্কাদীনং ৱিক্খম্ভনস্স তং নিদস্সনং সুট্ঠুতৰং যুজ্জতি. ‘‘ৱিপস্সনায অৱযৱভূতেনা’’তি ইদং ইধাধিকততদঙ্গপ্পহানস্স দস্সনত্থং ৱুত্তং. সীলৱিসোধনাদিনাপি হি তদঙ্গপ্পহানং হোতিযেৱাতি. ঞাণঙ্গেনাতি ঞাণসঙ্খাতেন কাৰণেন. তদঙ্গেন তদঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. সতি ৱিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৱা তত্থ সতি দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৮১; ৪.৩৪৫) নযেন ৱুত্তা অত্তানুদিট্ঠি. সোড়সৱত্থুকা, অট্ঠৱত্থুকা চ কঙ্খাৱ মলং কঙ্খামলং. সমূহগাহস্সাতি ‘‘অত্তা অত্তনিয’’ন্তি এৱং পৱত্তসমূহগহণস্স পহানং কলাপসম্মসনেন একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৱা ৱিকিৰণৱসেন খন্ধানং দস্সনতো. অস্সাদসঞ্ঞাযাতি পঞ্চক্খন্ধে অস্সাদনৱসেন পৱত্তমিচ্ছাসঞ্ঞায. অপ্পটিসঙ্খানস্সাতি পটিসঙ্খানপটিপক্খস্স মোহস্স. অনুপেক্খনস্সাতি অপেক্খায. সঙ্খাৰেসু নিচ্চাদিগাহো সচ্চপটিলোমগাহো মগ্গসচ্চাধিগমস্স ৱিলোমনতো. সাদীনৱেসু অনাদীনৱসঞ্ঞিতা, অনাদীনৱে চ সাদীনৱসঞ্ঞিতা সচ্চপটিলোমগাহোতি চ ৱদন্তি.

এৱং ৱিসুদ্ধিক্কমেন তদঙ্গপ্পহানং দস্সেত্ৱা ইদানি অট্ঠাৰসমহাৱিপস্সনাৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘যং ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং ৱা পন পহানন্তি সম্বন্ধো.

৮৫০. ৱুত্তমেৱ ‘‘সব্বং সঙ্খাৰগতং অনিচ্চতো অনুপস্সতী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৪২).

সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণানং ৱসেন ঘনগ্গহণং ঘনসঞ্ঞা, তস্সা ঘনসঞ্ঞায.

নিৰোধে অধিমুত্ততা, তাযাতি তিযদ্ধগতানং সঙ্খাৰানং নিৰোধমেৱ দিস্ৱা তত্থ অধিমুচ্চনৱসেন পৱত্তপঞ্ঞা, তায. আযূহনস্সাতি অভিসঙ্খৰণস্স.

তং তং পৰিচ্ছেদন্তি আদাননিক্খেপাদিকং তং তং পৰিচ্ছেদং. অঞ্ঞথাপৱত্তিদস্সনন্তি ৱুত্তপৰিচ্ছেদতো পুব্বে, পচ্ছা চ অঞ্ঞাকাৰপ্পৱত্তিযা দস্সনং, অৱত্থাৱিসেসপ্পৱত্তিদস্সনং ৱা. ধুৱসঞ্ঞাযাতি থিৰভাৱগ্গহণস্স.

সাৰাদানাভিনিৱেসস্সাতি অসাৰেসু সাৰগহণাভিনিৱেসস্স.

সংসযমিচ্ছাঞাণানং ৱসেন সম্মুয্হনং সম্মোহো, সো এৱ অভিনিৱেসোতি সম্মোহাভিনিৱেসো. সঙ্খাৰেসু লেণতাণভাৱগ্গহণং আলযাভিনিৱেসো, অত্থতো ভৱনিকন্তি.

যথা চিত্তং সঙ্খাৰে মুঞ্চিত্ৱা ৱিৱট্টং নিব্বানং পক্খন্দতি, তথা পৱত্তনতো সঙ্খাৰুপেক্খা চ অনুলোমঞ্চ ‘‘ৱিৱট্টানুপস্সনা’’তি ৱুত্তং. নিৱিট্ঠভাৱেন ওগাড়্হভাৱেন পৱত্তসংযোজনাদিকিলেসা এৱ কিলেসাভিনিৱেসো. নিব্বেধভাগিযং সমাধিন্তি ৱিপস্সনাসমাধিমাহ.

৮৫১. অসনিৱিচক্কং অসনিমণ্ডলং. এৱং পহানন্তি অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনমাহ. কম্মকিলেসানং, সব্বেসম্পি ৱা সঙ্খাৰানং খযং নিৰোধং গচ্ছতীতি খযগামী, অৰিযমগ্গো. লোকুত্তৰগ্গহণেনেৱ সিদ্ধেপি খযগামিগ্গহণং ৱণ্ণভণনত্থং. সমুচ্ছেদপ্পহানমেৱাতি অৱধাৰণং নিপ্পৰিযাযতং উপাদায. তদত্থানেৱাতি সমুচ্ছেদপ্পহানত্থানেৱ. তেন ৱিক্খম্ভনতদঙ্গপ্পহানানং মগ্গসম্ভাৰতমাহ তেহি ৱিনা অসিজ্ঝনতো. অথ ৱা তদত্থানেৱাতি মগ্গত্থানেৱ. তেন তদত্থতায তেসং তংকিচ্চতং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তমেৱত্থং উপমায দস্সেতুং ‘‘পটিৰাজানং ৱধিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যম্পি ততো পুব্বে কতন্তি যং ততোৰজ্জপ্পত্তিতো পুব্বে কতং পচ্চন্তসাধনদুগ্গৱিদ্ধংসনাদি. যথা ইদঞ্চিদঞ্চ ৰঞ্ঞা কতন্তিযেৱ ৱুচ্চতি, এৱং লোকিযঞাণেন সাধিতানিপি ৱিক্খম্ভনতদঙ্গপ্পহানানি সমুচ্ছেদপ্পহানৱসেন পৱত্তস্স মগ্গস্স কিচ্চভাৱেন ৱুচ্চন্তি, তদত্থতায, তেসং তংসন্ততিপতিততায চ মগ্গস্সাতি ৱেদিতব্বা.

৮৫২. লোকিযস্স, লোকিযা ৱা সচ্ছিকিৰিযা লোকিযসচ্ছিকিৰিযা. এৱং লোকুত্তৰসচ্ছিকিৰিযা ৱেদিতব্বা. লাভীম্হীতি লাভী অম্হি. তথা ৱসীম্হীতি এত্থাপি. পচ্চক্খতো ঞাণফস্সেনাতি পচ্চক্খতো আৰম্মণকৰণসঙ্খাতেন ঞাণফস্সনেন. ‘‘পচ্চক্খতো’’তি চ ইমিনা অনুমানতো আৰম্মণকৰণং নিৱত্তেতি, ‘‘ঈদিসমিদ’’ন্তি পচ্চৱেক্খণৱসেন পচ্চক্খতো জাননং হেত্থ ‘‘ঞাণফস্সো’’তি অধিপ্পেতো. ফস্সিতাতি ঞাণেন ফুট্ঠা.

ঝানমগ্গফলানি ৱিয অত্তনো সন্তানে অনুপ্পাদেত্ৱাপি তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৱিদ্ধংসনৱসেন তথাৱিদ্ধংসনপৱত্তঞাণং অপৰপ্পচ্চযঞাণং.

পস্সন্তো পচ্চক্খতো জানন্তো. অমতোগধন্তি অমতপৰিযাপন্নং, অমতসঙ্খাতন্তি অত্থো.

সোতাপত্তিমগ্গো পঠমং নিব্বানদস্সনতো দস্সনং, তেন দস্সনেন সচ্ছিকিৰিযা দস্সনসচ্ছিকিৰিযা. কিঞ্চাপি গোত্ৰভুঞাণং ততো পঠমতৰং নিব্বানং পস্সতি, আলম্বনকৰণতো দিস্ৱা কত্তব্বকিচ্চাকৰণতো পন ন দস্সনন্তি ৱুচ্চতি. সা দুৱিধাপীতি সা দস্সনভাৱনাৱসেন দুৱিধাপি সচ্ছিকিৰিযা. দস্সনভাৱনাৱসেনাতি দস্সনমগ্গভাৱনামগ্গৱসেন. তেন অমগ্গৱসেন পৱত্তনিব্বানস্স পচ্চৱেক্খণসচ্ছিকিৰিযং নিৱত্তেতি. নিব্বানস্সাতি পন ইমিনা মগ্গফলেসু পচ্চৱেক্খণসচ্ছিকিৰিযং. ইমস্স ঞাণস্সাতি ইমস্স যথাধিগতস্স লোকুত্তৰঞাণস্স.

৮৫৩. অভিমতাতি অধিপ্পেতা. ভাৱনা নাম উপ্পাদনা, সন্তানপৰিভাৱনা চাতি তদুভযং দস্সেন্তো ‘‘লোকিযান’’ন্তিআদিমাহ. যদগ্গেন হি লোকিযা কুসলাদযো উপ্পাদিতা, ৱড্ঢিতা চ, তদগ্গেনস্স সীলভাৱনা, কাযভাৱনা, চিত্তভাৱনা, পঞ্ঞাভাৱনা চ লোকিযা নিপ্ফাদিতা হোতি, তায চ সন্তানোপি পৰিভাৱিতোতি. তাসু লোকিযলোকুত্তৰভাৱনাসু ইধ ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিকথাযং লোকুত্তৰভাৱনা অধিপ্পেতা, ন ইতৰা তস্সা সম্ভাৰভাৱতো. চতুব্বিধম্পেতং ঞাণন্তি এতং চতুব্বিধম্পি অৰিযমগ্গঞাণং লোকুত্তৰানি সম্মাৱাচাদিভেদানি সীলাদীনি উপ্পাদেতি. কথং? সহজাতাদিপচ্চযতায. সীলাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন সমাধিস্স গহণং, ন পঞ্ঞায. ন হি তদেৱ তং উপ্পাদেতি, মগ্গচিত্তুপ্পাদো পন উপ্পাদেতি. তদন্তোগধভাৱা সম্মাসঙ্কপ্পো. সো হি পঞ্চক্খন্ধসঙ্গহিতোতি ৱদন্তি. সীলাদীনীতি ৱা ফলসীলাদীনম্পি গহণন্তি পঞ্ঞাযপি গহণং যুজ্জতিযেৱ. সহজাতপচ্চযাদিতাযাতি এত্থ আদি-সদ্দেন অনন্তৰপচ্চযাদিতাযপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেহি চ সন্তানং ৱাসেতীতি তেহি সমুচ্ছিন্দনপটিপস্সম্ভনৱসেন পৱত্তেহি লোকুত্তৰেহি সীলাদীহি অৰিযপুগ্গলো অত্তনো সন্তানং পৰিভাৱেতি. যং নিস্সায পৰাৱুত্তীতি ৱদন্তি. যথা পৰিঞ্ঞত্তযম্পি পহানত্তযম্পি মগ্গঞাণস্স কিচ্চন্তি ৱুত্তং পৰিযাযেন, ন এৱমিধ. ইধ পন লোকুত্তৰভাৱনাৱ অস্স মগ্গঞাণস্স কিচ্চং. ন হেত্থ ভাৱনায পৰিযাযো লব্ভতীতি অৱধাৰণং. তেন লোকিযভাৱনং নিৱত্তেতি.

এৱং সৰূপেনেৱ আগতাযাতি ‘‘চিত্তং ভাৱয’’ন্তি সমাধি ৱিয চিত্তসীসেন অনাগন্ত্ৱা ‘‘পঞ্ঞং ভাৱয’’ন্তি এৱং সৰূপেনেৱ আগতায পঞ্ঞায. যং ৱুত্তং উদ্দেসৱসেন. এত্তাৱতা তং ৱিত্থাৰিতং হোতি. অযঞ্চ পঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো হোতীতি সম্বন্ধো.

ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি বাৱীসতিমপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা.