২১. পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা
উপক্কিলেসৱিমুত্তউদযব্বযঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৩৭. ৱিপস্সনাচাৰস্স মত্থকপ্পত্তিযা সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং সিখাপ্পত্তা ৱিপস্সনা. সিখাপ্পত্তি পনস্স উদযব্বযঞাণাদীনং অত্তট্ঠমানংৱসেন জাতাতি আহ ‘‘অট্ঠন্নং পন ঞাণানং ৱসেন সিখাপ্পত্তা ৱিপস্সনা’’তি. ওড়াৰিকোড়াৰিকস্স সচ্চপটিচ্ছাদকমোহতমস্স ৱিগমনেন সচ্চপ্পটিৱেধানুকূলত্তা ‘‘সচ্চানুলোমিকঞাণ’’ন্তি অনুলোমঞাণমাহ. তানি পন ঞাণানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘অট্ঠন্নন্তি চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ উদযব্বযদস্সনেন সঙ্খাৰানং অনিচ্চলক্খণং, তদনুসাৰেন ইতৰলক্খণানি চ ৱিভাৱেন্তীযেৱ উদযব্বযানুপস্সনা পৱত্ততীতি কত্ৱা ‘‘ৱীথিপটিপন্নৱিপস্সনাসঙ্খাতং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি কেচি. তযিদং তস্স সব্বসো তীৰণপৰিঞ্ঞাভাৱমেৱ মঞ্ঞমানেহি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি হি উদযব্বযঞাণং তীৰণপৰিঞ্ঞন্তোগধমেৱ, উদযব্বযাদীনং পন জাননট্ঠেন, পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন চ ঞাণদস্সনানি, উদযব্বযঞাণাদীনি. তানিযেৱ পটিপক্খতো ৱিসুদ্ধত্তা ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, সা এৱ অৰিযমগ্গো পটিপজ্জতি এতাযাতি পটিপদা চাতি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৱুত্তং. তং পন উপ্পন্নমত্তং অপ্পগুণং সন্ধায ৱুত্তং. পগুণঞ্হি নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসিদ্ধিযা পহানপৰিঞ্ঞায অধিট্ঠানভূতং. যতো তদৱিগমেন অট্ঠাৰসসু মহাৱিপস্সনাসু একচ্চা অধিগতা এৱ হোন্তি. ন হি উদযব্বযানং পচ্চক্খতো পটিৱেধেন ৱিনা সামঞ্ঞাকাৰানং তীৰণমত্তেন সাতিসযং পটিপক্খপহানং সম্ভৱতি. অসতি চ পটিপক্খপহানে কুতো ঞাণাদীনং ৱজিৰমিৱ অৱিহতৱেগতা, তিখিণৱিসদাদিতা ৱা. তস্মা পগুণভাৱপ্পত্তং উদযব্বযঞাণং পহানপৰিঞ্ঞাপক্খিযমেৱ দট্ঠব্বং. সব্বসঙ্খাৰানং ভঙ্গস্সেৱ অনুপস্সনা ভঙ্গানুপস্সনা, তদেৱ ঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং. যথাভূতদস্সাৱী ভাযতি এতস্মাতি ভযং, তেভূমকধম্মা, তেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু ভাযিতব্বাকাৰগাহিঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং. মুঞ্চিতুং ইচ্ছতীতি মুঞ্চিতুকম্যং, চিত্তং, পুগ্গলো ৱা, তস্স ভাৱো মুঞ্চিতুকম্যতা, তদেৱ ঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং. পুন পটিসঙ্খানাকাৰেন পৱত্তং ঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং. নিৰপেক্খতায সঙ্খাৰানং উপেক্খনৱসেন পৱত্তঞাণং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং. তস্মাতি যস্মা উপক্কিলেসৱিমুত্তং উদযব্বযঞাণাদিনৱৱিধঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, তস্মা.
৭৩৮. ‘‘উপক্কিলেসৱিমুত্ত’’ন্তি ৱিসেসনেন ৱিভাৱিতমত্থং অনৱবুজ্ঝন্তো চোদকো ‘‘পুন উদযব্বযঞাণে যোগো কিমত্থিযো’’তি পুচ্ছতি. তত্থ কিমত্থিযোতি কিং পযোজনো নিৰত্থকো, পগেৱ নিব্বত্তিতত্তা পক্কস্স পচনং ৱিযাতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা লক্খণসল্লক্খণাদিহেতুপটিপাটিগ্গহণৱসেন তমত্থং ঞাপেতুকামো আচৰিযোৱ কথেতুকম্যতাৱসেন ‘‘কিমত্থিযো’’তি পুচ্ছতি. লক্খণসল্লক্খণত্থোতি অনিচ্চাদিলক্খণানং সম্মদেৱ উপধাৰণত্থো. তত্থ কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘উদযব্বযঞাণং হী’’তিআদিমাহ. ননু চ উদযব্বযঞাণং নাম সঙ্খাৰানং উদযব্বযমেৱ পস্সতি, ন অনিচ্চাদিলক্খণত্তযং, তেন কথং অনিচ্চতাদিলক্খণত্তযসল্লক্খণং হোতীতি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং ‘‘উদযব্বযঞাণং লক্খণত্তযৱিসযং হোতী’’তি. উদযব্বযে পন পটিৱিদ্ধে অনিচ্চলক্খণং পাকটং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. ততো ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫; ৪৫, ৭৭; ৪.১, ৪; পটি. ম. ২.১০) ইতৰলক্খণম্পি. অথ ৱা উদযব্বযগ্গহণেন হুত্ৱা অভাৱাকাৰো, অভিণ্হসম্পটিপীড়নাকাৰো, অৱসৱত্তনাকাৰো চ ৱিভূততৰো হোতীতি কাৰণভাৱেন উদযব্বযঞাণে যোগস্স লক্খণত্তযসল্লক্খণত্থতা ৱেদিতব্বা, ন সম্মুখেনেৱ. হেট্ঠাতি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিতো হেট্ঠা. তঞ্হি ওভাসাদিউপ্পত্তিহেতুতায তিক্খং ৱিসদং হুত্ৱা পৱত্তম্পি দিট্ঠিআদীহি উপক্কিলিট্ঠত্তা কুণ্ঠং অৱিসদমেৱ জাতং. তেনাহ ‘‘দসহি…পে… নাসক্খী’’তি.
৭৩৯. অমনসিকাৰাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনং. ‘‘কিস্স অমনসিকাৰা’’তি হি ইদং ‘‘কেন পটিচ্ছন্নত্তা’’তি পুচ্ছিতস্স পটিচ্ছাদকস্স হেতুপুচ্ছা. সন্ততিযা হিস্স পটিচ্ছন্নত্তা অনিচ্চলক্খণং ন উপট্ঠাতি, সা চ সন্ততি উদযব্বযামনসিকাৰেন পটিচ্ছাদিকা জাতা. ইৰিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা দুক্খলক্খণং ন উপট্ঠাতি, তে চ ইৰিযাপথা অভিণ্হসম্পটিপীড়নামনসিকাৰেন পটিচ্ছাদকা জাতা. ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা অনত্তলক্খণং ন উপট্ঠাতি, তে চ ঘনা নানাধাতুৱিনিব্ভোগামনসিকাৰেন পটিচ্ছাদকা জাতাতি. উদযব্বযং পস্সতো ন উদযাৱত্থা ৱযাৱত্থং পাপুণাতি, ৱযাৱত্থা ৱা উদযাৱত্থং. অঞ্ঞোৱ উদযক্খণো, অঞ্ঞোৱ ৱযক্খণোতি একোপি ধম্মো খণৱসেন ভেদতো উপট্ঠাতি, পগেৱ অতীতাদিকোতি আহ ‘‘উদযব্বযং পন…পে… উপট্ঠাতী’’তি. তত্থ সন্ততিযা ৱিকোপিতাযাতি পুব্বাপৰিযেন পৱত্তমানানং ধম্মানং অঞ্ঞোঞ্ঞভাৱসল্লক্খণেন সন্ততিযা উগ্ঘাটিতায. ন হি সম্মদেৱ উদযব্বযং সল্লক্খেন্তস্স ধম্মা সম্বন্ধভাৱেন উপট্ঠহন্তি, অথ খো অযোসলাকা ৱিয অসম্বন্ধভাৱেনাতি সুট্ঠুতৰং অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি.
অভিণ্হসম্পটিপীড়নং মনসি কত্ৱাতি যথাপৰিগ্গহিতউদযব্বযৱসেন সঙ্খাৰানং নিৰন্তৰং পটিপীড়িযমানতং ৱিবাধিযমানতং মনসি কৰিত্ৱা. ইৰিযাপথে উগ্ঘাটিতেতি ইৰিযাপথে লব্ভমানদুক্খপটিচ্ছাদকভাৱে উগ্ঘাটিতে. একস্মিঞ্হি ইৰিযাপথে উপ্পন্নস্স দুক্খস্স ৱিনোদকং ইৰিযাপথন্তৰং তস্স পটিচ্ছাদকং ৱিয হোতি, এৱং সেসাপীতি ইৰিযাপথানং তংতংদুক্খপটিচ্ছাদকভাৱে যাথাৱতো ঞাতে তেসং দুক্খপটিচ্ছাদকভাৱো উগ্ঘাটিতো নাম হোতি সঙ্খাৰানং নিৰন্তৰং দুক্খাভিতুন্নতায পাকটভাৱতো. তেনাহ ‘‘দুক্খলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতী’’তি. নানাধাতুযোতি নানাৱিধা পথৱীআদিধাতুযো নানাৱিধে সভাৱধম্মে. ৱিনিব্ভুজিত্ৱাতি ‘‘অঞ্ঞা পথৱীধাতু, অঞ্ঞা আপোধাতূ’’তিআদিনা, ‘‘অঞ্ঞো ফস্সো, অঞ্ঞা ৱেদনা’’তিআদিনা চ ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা. ঘনৱিনিব্ভোগে কতেতি সমূহঘনে, কিচ্চাৰম্মণঘনে চ পভেদিতে. যা হেসা অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থদ্ধেসু সমুদিতেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু একত্তাভিনিৱেসৱসেন অপৰিমদ্দিতসঙ্খাৰেহি গয্হমানা সমূহঘনতা, তথা তেসং তেসং ধম্মানং কিচ্চভেদস্স সতিপি পটিনিযতভাৱে একতো গয্হমানা কিচ্চঘনতা, তথা সাৰম্মণধম্মানং সতিপি আৰম্মণকৰণভেদে একতো গয্হমানা আৰম্মণঘনতা চ, তা ধাতূসু ঞাণেন ৱিনিব্ভুজিত্ৱা দিস্সমানা হত্থেন পৰিমজ্জিযমানো ফেণপিণ্ডো ৱিয ৱিলযং গচ্ছন্তি, ‘‘যথাপচ্চযং পৱত্তমানা সুঞ্ঞা এতে ধম্মা ধম্মমত্তা’’তি অনত্তলক্খণং পাকটতৰং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘নানাধাতুযো…পে… উপট্ঠাতী’’তি.
৭৪০. ধুৱভাৱপটিক্খেপতো ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, খন্ধপঞ্চকং. যথাহ ‘‘ৰূপং খো, ৰাধ, অনিচ্চং, ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৭২). তত্থ কাৰণং ৱদন্তো ‘‘উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱা’’তি আহ. উপ্পাদো নিব্বত্তিলক্খণং, ৱযো ৱিপৰিণামলক্খণং, অঞ্ঞথত্তং জৰা, তেসং সব্ভাৱতোতি অত্থো. হুত্ৱা অভাৱতোতি উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিনস্সনতো. এত্থ চ পুৰিমেন জাতিজৰামৰণসব্ভাৱতো অনিচ্চন্তি দস্সেতি, দুতিযেন পাকভাৱৱিদ্ধংসাভাৱতো. যস্স ভাৱেন খন্ধপঞ্চকং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তং অনিচ্চলক্খণন্তি দস্সেতুং ‘‘উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তেন হি তং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি লক্খীযতি. আকাৰৱিকাৰোতি আকাৰৱিকতি. অভাৱাকাৰো হি ৱিকতিৰূপেন লব্ভতি, ৱিৰূপত্তা ন উপ্পাদাকাৰো. আকাৰৱিকাৰোতি ৱা আকাৰৱিসেসো. হুত্ৱা অভাৱো হি পাকভাৱতো ভিন্নো ৱিদ্ধংসাভাৱত্তা তত্থ চ অনিচ্চলক্খণং নিৰুড়্হং. অনিচ্চাকাৰো হি দুক্খানত্তাকাৰেহি ৱিয উপ্পাদাকাৰতো চ ৱিসিট্ঠো. তথা হি সদ্দস্স ৱিদ্ধংসাভাৱো সঙ্খতভাৱেনপি সাধীযতি.
সঙ্খতভাৱো চ অত্থতো উপ্পাদৱন্ততা. উপ্পাদো চ পাকভাৱসাধিতা ধৰমানাৱত্থা. ইমিনা নযেন দুক্খানত্তালক্খণানি ৱেদিতব্বানি. অপিচ যথা নিচ্চপটিক্খেপতো অনিচ্চন্তি নিচ্চাকাৰপটিক্খেপতো যথাৱুত্তো অভাৱাকাৰসঙ্খাতো অনিচ্চাকাৰো অনিচ্চলক্খণং, এৱং সুখপটিক্খেপতো দুক্খন্তি সুখাকাৰপটিক্খেপতো অভিণ্হপটিপীড়নাকাৰসঙ্খাতো দুক্খাকাৰো দুক্খলক্খণং, তথা অত্তপটিক্খেপতো অনত্তাতি অত্তাকাৰপটিক্খেপতো অৱসৱত্তনাকাৰসঙ্খাতো অনত্তাকাৰো অনত্তলক্খণন্তি দট্ঠব্বং. তে যিমে তযোপি আকাৰা অসভাৱধম্মত্তা খন্ধপৰিযাপন্না ন হোন্তি. খন্ধেহি ৱিনা অনুপলব্ভনীযতো খন্ধৱিনিমুত্তাপি ন হোন্তি. খন্ধে পন উপাদায ৱোহাৰৱসেন লব্ভমানা তদাদীনৱৱিভাৱনায ৱিসেসকাৰণভূতা তজ্জাপঞ্ঞত্তিৱিসেসাতি ৱেদিতব্বা.
তযিদং সব্বম্পীতি যথাৱুত্তলক্খণত্তযঞ্চেৱ লক্খিতব্বঞ্চ খন্ধপঞ্চকং. ‘‘উদযব্বযানুপস্সনাঞাণেন যাথাৱসৰসতো সল্লক্খেতী’’তি ইদং তদত্থে তব্বোহাৰৱসেন ৱুত্তং. উদযব্বযঞাণত্থঞ্হি লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনা ‘‘উদযব্বযঞাণ’’ন্তি কথিতা. ন হি উদযব্বযঞাণং দুক্খলক্খণাদিৱিসযং. তব্বিসযত্তে ৱা উদযব্বযঞাণমেৱ ন সিযা, উদযব্বযঞাণং পন তিক্খং, ৱিসদঞ্চ কাতুকামেন লক্খণত্তযতীৰণমেৱ কাতব্বং. পৰিকম্মসদিসঞ্হেতং তস্স. এস নযো সেসঞাণেসুপীতি.
উপক্কিলেসৱিমুত্তউদযব্বযঞাণং নিট্ঠিতং.
ভঙ্গানুপস্সনাঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৪১. ৱহতীতি পৱত্ততি. ঞাণস্স তিক্খভাৱো ভাৱনায পগুণভাৱেন. পগুণা চ ভাৱনা ৱিক্খেপাভাৱতো আৰম্মণে অপ্পিতা ৱিয পৱত্ততীতি ঞাণস্স তিক্খভাৱেন সঙ্খাৰানং লহুউপট্ঠানতা দস্সিতা. সঙ্খাৰেসু পন উদযব্বযৱসেন লহুং লহুং উপট্ঠহন্তেসু উদযদস্সনঞ্চ ‘‘উপ্পাদৱতো ৱিনাসো’’তি যাৱদেৱ ৱযদস্সনত্থং তস্স নিব্বিদাৱহত্তাতি ৱযে এৱস্স আভোগসমন্নাহাৰো মনসিকাৰো পৱত্ততি, তেন উপ্পাদাদিং মুঞ্চিত্ৱা ৱযমেৱাৰব্ভ ঞাণং উপ্পজ্জতি. তেন ৱুত্তং ‘‘উপ্পাদং ৱা’’তিআদি. তত্থ উপ্পাদন্তি নিব্বত্তিৱিকাৰং. ঠিতিন্তি ঠিতিপ্পত্তং, জৰন্তি অত্থো. পৱত্তন্তি উপাদিন্নকপ্পৱত্তং. নিমিত্তন্তি সঙ্খাৰনিমিত্তং. যং সঙ্খাৰানং সমুদযাদিঘনৱসেন, সকিচ্চপৰিচ্ছেদতায চ সৱিগ্গহানং ৱিয উপট্ঠানং, তং সঙ্খাৰনিমিত্তং. কেচি পন ‘‘পৱত্তং নাম সঙ্খাৰানং অৱিচ্ছেদেন পৱত্তনং উপ্পাদোৱ, নিমিত্তং নাম উপ্পন্নানং ৱিজ্জমানতা ঠানপৰম্পৰা, তস্মা উপ্পাদমেৱ গণ্হাতি চে, পৱত্তং গণ্হাতি নাম. ঠিতিংযেৱ গণ্হাতি চে, নিমিত্তং গণ্হাতি নামা’’তি ৱদন্তি, তং ‘‘উপ্পাদং ৱা’’তিআদিৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি. ন হি অসতি ভেদে ৱিকপ্পো যুত্তো. ন সম্পাপুণাতি অগ্গহণতো. কিং পন সম্পাপুণাতীতি আহ ‘‘খয…পে… সন্তিট্ঠতী’’তি. তত্থ নিৰোধসদ্দো অনুপ্পাদেপি দিস্সতীতি ভেদসদ্দেন ৱিসেসিতং, ভেদসদ্দো ৱিসেসৱাচকোপি হোতীতি ৱযসদ্দেন ৱিসেসিতং, সোপি অনিৰোধৱাচকোপি অত্থীতি খযসদ্দেন ৱিসেসিতং, খযৱযভেদসঙ্খাতে খণিকনিৰোধেতি অত্থো. সতি সন্তিট্ঠতীতি সতিসীসেন ঞাণমাহ. এতস্মিং ঠানেতি উপক্কিলেসৱিনিমুত্তস্স উদযব্বযঞাণস্স তিক্খভাৱাপত্তিযং ৱুত্তনযেন উদযম্পি মুঞ্চিত্ৱা ৱযস্সেৱ মনসিকাৰকালে.
আৰম্মণপটিসঙ্খাতি ৰূপৱেদনাদিআৰম্মণং খযৱযৱসেনেৱ পটিসঙ্খায. যকাৰলোপেন হি নিদ্দেসো ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮, ৪০৫) ৱিয. যথাৱুত্তস্স ৱা আৰম্মণস্স খযৱযভেদৱসেন পটিসঙ্খা আৰম্মণপটিসঙ্খা. ভঙ্গানুপস্সনেতি যো তদাৰম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গো, তস্স অনুপস্সনে. পঞ্ঞাতি পকাৰতো জাননা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ইদানেৱ সংৱণ্ণীযতি.
৭৪২. যং কিঞ্চি আৰম্মণন্তি ৰূপং যাৱ জৰামৰণন্তি ৱিপস্সিতব্বভাৱেন গহিতং সব্বং সঙ্খাৰগতমাহ. পটিসঙ্খানং নাম জাননং, তঞ্চ ভঙ্গানুপস্সনায অধিপ্পেতত্তা ভঙ্গতো দস্সনমেৱাতি আহ ‘‘জানিত্ৱা খযতো ৱযতো দিস্ৱাতি অত্থো’’তি. তস্স ঞাণস্সাতি সম্বন্ধো.
ৰূপাৰম্মণমেৱ ৰূপাৰম্মণতা যথা ‘‘দেৱো এৱ দেৱতা’’তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘ৰূপাৰম্মণং চিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ৰূপাৰম্মণতাতি ৱা ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা ৰূপাৰম্মণভাৱে’’তি আহ. অপৰেন চিত্তেন ভঙ্গং অনুপস্সতীতি ৱিপস্সনাৱিসযং ভঙ্গানুপস্সনমাহ. এৱঞ্হি ভঙ্গানুপস্সনা পগুণা হোতি, আৰম্মণঞ্চস্স ৱিভূততৰং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. ঞাতন্তি আৰম্মণমাহ অনুপস্সনাৱসেন ঞাতত্তা. ঞাণন্তি অনুপস্সনাঞাণং. উভোপি ৱিপস্সতীতি তদুভযম্পি খযতো ৱযতো ৱিপস্সতীতি. অযং হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ৰূপস্স যাৱ জৰামৰণস্স খযতো ৱযতো দস্সনং আৰম্মণপটিসঙ্খাতং, দস্সনকঞাণস্স খযতো ৱযতো দস্সনং আৰম্মণপটিসঙ্খায ভঙ্গস্স অনুপস্সনন্তি উভযত্থ পঞ্ঞা. পুৰিমং ৱা তদভাৱে অভাৱতো পচ্ছিমাযং পক্খিপিত্ৱা পচ্ছিমা এৱ পঞ্ঞা ৱিপস্সনে ঞাণন্তি.
এত্থাতি ‘‘তস্স চিত্তস্স…পে… ভঙ্গং অনুপস্সতী’’তি এত্থ. অনেকেহি আকাৰেহীতি অনিচ্চতো অনুপস্সনাদীহি অনেকেহি আকাৰেহি. অনু-সদ্দো ‘‘ভিয্যো’’তি এতস্মিং অত্থেতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং পস্সতী’’তি.
ইধ সঙ্খতধম্মো নাম জাতিজৰামৰণপকতিকো, তস্স জাতি আদিকোটি, জৰা মজ্ঝিমকোটি, মৰণং ওসানকোটি. তত্থ কিঞ্চাপি উপ্পাদাদিতিৱিধম্পি সঙ্খতলক্খণতায অনিচ্চলক্খণং, তথাপি জাতিজৰাসু দিট্ঠাসু ন তথা অনিচ্চলক্খণং পাকটং হুত্ৱা উপট্ঠাতি যথা ৱযক্খণেতি আহ ‘‘ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পৰমা কোটী’’তি, উত্তমা কোটি পৰিযোসানকোটীতি অত্থো. যথা হি জৰাধম্মং, মৰণধম্মমেৱ চ জাযতীতি জাতি অনিচ্চতায আদি কোটি, তথা জাতিধম্মং, মৰণধম্মমেৱ চ জীৰতীতি জৰা মজ্ঝিমা কোটি, জাতিধম্মং, জৰাধম্মমেৱ চ ভিজ্জতীতি ভঙ্গো পৰমা কোটীতি. অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি ন কলাপতো সম্মসন্তো ৱিয ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮) অনুমানৱসেন, নাপি আৰদ্ধৱিপস্সকো ৱিয উদযগ্গহণপুব্বকৱযদস্সনৱসেন, অথ খো উদযব্বযঞাণানুভাৱেন পচ্চক্খতো উপট্ঠিতেসু উদযৱযেসু ৱুত্তনযেন উদযং মুঞ্চিত্ৱা ভঙ্গদস্সনৱসেনেৱ অনিচ্চতো অনুপস্সতি, এৱং অনুপস্সতো পনস্স নিচ্চগাহস্স লেসোপি নত্থীতি আহ ‘‘নো নিচ্চতো’’তি. তথা হেস নিচ্চসঞ্ঞং পজহতীতি ৱুচ্চতি. এত্থ চ ‘‘অনিচ্চতো এৱ অনুপস্সতী’’তি এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৱুত্তং. ন চেত্থ দুক্খতো অনুপস্সনাদিনিৱত্তনমাসঙ্কিতব্বং পটিযোগীনিৱত্তনপৰত্তা, এৱ-কাৰস্স উপৰি দেসনাৰুড়্হত্তা চ তাসং. দুক্খতো অনুপস্সতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
অনিচ্চতো তাৱ অনুপস্সনা ভঙ্গানুপস্সকস্স যুত্তা ‘‘ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পৰমা কোটী’’তি, দুক্খাদিতো পন কথন্তি আহ ‘‘অনিচ্চস্স দুক্খত্তা’’তিআদি. এতেন যং অনিচ্চং, তং একন্ততো দুক্খং অনত্তা, ততো চ ন অভিনন্দনিযাদিৰূপং. তস্মা উপৰি নিব্বত্তেতব্বতো ঞাণপৰিকম্মত্থঞ্চ ইতৰাসম্পি ছন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন অনুপস্সতীতি দস্সেতি. কেচি পনেত্থ ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতোতিআদিনা ৱিসুং দস্সনকিচ্চং নত্থি, ভঙ্গদস্সনেনেৱ সব্বং দিট্ঠং হোতী’’তি ৱদন্তি, তং ভঙ্গানুপস্সনায মত্থকপ্পত্তিযং যুত্তং, ততো পন পুব্বভাগে অনেকাকাৰৱোকাৰা অনুপস্সনা ইচ্ছিতব্বাৱ. অঞ্ঞথা ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সতী’’তিআদিকা (পটি. ম. ১.৫১) পাড়ি, ‘‘অনেকেহি আকাৰেহি পুনপ্পুনং পস্সতী’’তি আগতা তস্সা অট্ঠকথা চ ৱিৰোধিতা সিযা. তদেৱ অনিচ্চতো দিট্ঠমেৱ সব্বসঙ্খাৰগতং.
ন তং অভিনন্দিতব্বন্তি তং সঙ্খাৰগতং তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনৱসেন ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি ন অভিনন্দিতব্বং. ন তত্থ ৰঞ্জিতব্বন্তি তত্থ সঙ্খাৰগতে ৰঞ্জনৱসেন ন পৱত্তিতব্বং, কামৰাগো, ভৱৰাগো ৱা ন পৱত্তেতব্বোতি অত্থো. ৰাগং নিৰোধেতীতি ৰাগং ৱিক্খম্ভননিৰোধং পাপেতি, ৱিক্খম্ভেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘লোকিকেনেৱ তাৱ ঞাণেনা’’তি. সতি চ ৱিক্খম্ভনে কথং সমুদযোতি আহ ‘‘নো সমুদেতি, সমুদযং ন কৰোতী’’তি.
এৱং ৱিৰত্তোতি এৱং ভঙ্গানুপস্সনানুসাৰেন ৱিৰত্তো. যথা দিট্ঠং সম্পতি উপট্ঠিতং সঙ্খাৰগতং নিৰোধেতি নিৰোধং মনসি কৰোতি, অদিট্ঠম্পি অতীতানাগতং অন্ৱযঞাণৱসেন যথা ইদং এতৰহি, এৱং ইতৰেপীতি অনুমিনন্তো নিৰোধেতি মনসিকতস্সাপি নিৰোধং কৰোতি. নো সমুদেতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো, নো সমুদযং মনসি কৰোতীতি অত্থো.
এৱং পটিপন্নোতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন অনিচ্চানুপস্সনাদিৱসেন পটিপন্নো. সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসানং পৰিচ্চজনতোতি খন্ধেহি, অভিসঙ্খাৰেহি চ সহ কিলেসানং পজহনতো. কিলেসে হি পজহন্তো তন্নিমিত্তককম্মং, ততো নিব্বত্তনকে খন্ধে চ পজহতি নাম. সঙ্খতদোসদস্সনেনাতি সঙ্খতধম্মেসু অনিচ্চদুক্খতাদিআদীনৱদস্সনেন. তব্বিপৰীতেতি নিচ্চসুখাদিসভাৱে. তন্নিন্নতাযাতি তদধিমুত্ততায. পটিনিস্সগ্গসদ্দো পৰিচ্চাগত্থো, পক্খন্দনত্থো চাতি পটিনিস্সগ্গস্স দুৱিধতা ৱুত্তা. তত্থ পক্খন্দনং অধিমুচ্চনং. যথাৱুত্তেনাতি তদঙ্গাদিপ্পহানপ্পকাৰেন, তন্নিন্নপ্পকাৰেন চ. নিব্বত্তনৱসেনাতি উপ্পাদনৱসেন. নিব্বত্তেন্তো হি কিলেসে আদিযতীতি তে অনিব্বত্তেন্তো কিলেসে ন আদিযতি নাম. অদোসদস্সিতাৱসেনাতি দোসানং অদস্সাৱিভাৱেন. সঙ্খতাৰম্মণং আদিযতীতি যোজনা. অনাদীনৱদস্সিতায হি সঙ্খাৰে আদিযতীতি আদীনৱদস্সিতায তে ন আদিযতি ন গণ্হাতি.
৭৪৩. অস্সাতি যোগিনো. তেহি ঞাণেহীতি অনিচ্চানুপস্সনাদিঞাণেহি. তন্তি পহানং. নিচ্চসঞ্ঞন্তি নিচ্চগাহং, সঞ্ঞাসীসেন নিদ্দেসো. সুখসঞ্ঞং অত্তসঞ্ঞন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সপ্পীতিকং তণ্হন্তি সউপ্পিলাৱিতং অভিপত্থনং.
৭৪৪. ‘‘ৱত্থুসঙ্কমনা’’তি এত্থ ৱিপস্সনায পৱত্তিট্ঠানভাৱতো ৰূপাদিআৰম্মণং ‘‘ৱত্থূ’’তি অধিপ্পেতন্তি দস্সেন্তো ‘‘ৰূপস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সঙ্কমনাতি ৱিপস্সনাভাৱসামঞ্ঞতো একত্তনযেন ৱুত্তং, অঞ্ঞথা অঞ্ঞদেৱ ৰূপভঙ্গৱিসযং ঞাণং, অঞ্ঞদেৱ তদাৰম্মণচিত্তভঙ্গৱিসযন্তি কুতো সঙ্কমনা. পঞ্ঞাৱিৱট্টনাযপি এসেৱ নযো. পঞ্ঞাযাতি উদযব্বযদস্সনৱসেন পৱত্তমানায ৱিপস্সনাপঞ্ঞায. ৱযস্সেৱ গহণৱসেন উদযতো ৱিনিৱট্টনা. তেনাহ ‘‘উদযং পহায ৱযে সন্তিট্ঠনা’’তি. ‘‘অনন্তৰমেৱ আৱজ্জনসমত্থতা’’তি ইমিনা ভঙ্গানুপস্সনায পগুণবলৱভাৱমাহ.
৭৪৫. উভোতি দিট্ঠাদিট্ঠভাৱেন দ্ৱেপি আৰম্মণানি. একৱৱত্থনাতি খণভঙ্গুৰতায সমানাতি ৱৱত্থাপনা.
সংৱিজ্জমানম্হীতি পচ্চক্খতো উপলব্ভমানে পচ্চুপ্পন্নে. ৱিসুদ্ধদস্সনোতি ভঙ্গদস্সনস্স পৰিবন্ধৱিধমনেন ৱিসুদ্ধঞাণো, সুৱিসুদ্ধভঙ্গদস্সনোতি অত্থো. তদন্ৱযং নেতীতি তস্স পচ্চুপ্পন্নসঙ্খাৰভঙ্গদস্সিনো ঞাণস্স অন্ৱযং অনুগতভূতং ঞাণং পৱত্তেতি. কত্থ পন পৱত্তেতীতি আহ ‘‘অতীতনাগতে’’তি, অতীতে, অনাগতে চ সঙ্খাৰগতে. সব্বেপীতিআদি তস্স পৱত্তনাকাৰদস্সনং.
ভঙ্গসঙ্খাতে নিৰোধে, ন নিব্বানসঙ্খাতেতি অধিপ্পাযো. এসাতি যা আৰম্মণন্ৱযেন উভো দিট্ঠাদিট্ঠে খণভঙ্গুৰতায একভাৱেন ৱৱত্থাপনা, এসা ৱযলক্খণে ৱিপৰিণামলক্খণে ৱিপস্সনা ভঙ্গানুপস্সনাতি অত্থো.
৭৪৬. আৰম্মণঞ্চ পটিসঙ্খাতিআদি ভঙ্গানুপস্সনায দুপ্পটিৱিজ্ঝত্তা ৱুত্তস্সেৱত্থস্স দড়্হীকৰণং. তযিদং ভঙ্গদস্সনং সঙ্খাৰানং অৱসৱত্তনাৱবোধনেন অনত্তলক্খণপটিৱেধাযাতি তং দস্সেন্তো ‘‘সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠান’’ন্তি আহ. আৰম্মণস্স হি ভঙ্গাৰম্মণচিত্তস্স চ ভঙ্গমনুপস্সতো ৱিসেসতো সঙ্খাৰা সুঞ্ঞা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘তস্সেৱ’’ন্তিআদি.
ন চত্থি অঞ্ঞোতি এত্থ ইমস্মিং লোকে অঞ্ঞো খন্ধৱিনিমুত্তো অত্তা নাম কোচি নত্থি. তেসং খযং পস্সতীতি তেসং ধম্মানং খণে খণে উপট্ঠহন্তং ভঙ্গং পস্সতি. যথাৱুত্তায অপ্পমাদপটিপত্তিযা অপ্পমত্তো. যথা কিং? মণিংৱ ৱিজ্ঝং ৱজিৰেন যোনিসো যথা নাম কুসলো পুৰিসো উপাযেন মণিং ৱিজ্ঝন্তো মণিস্স ছিদ্দমেৱ পস্সতি মনসি কৰোতি, ন মণিস্স ৱণ্ণাদিং, এৱমেৱ সঙ্খাৰানং নিৰন্তৰং ভঙ্গমেৱ যোনিসো মনসি কৰোতি, ন সঙ্খাৰেতি অধিপ্পাযো. যথা ৱা ৱজিৰেন মণিং ৱিজ্ঝন্তস্স ৱিদ্ধট্ঠানং ন পুন ৰুহতি, এৱং ৱজিৰসদিসেন ভঙ্গানুপস্সনাঞাণেন ভঙ্গে দিট্ঠে ন পুন নিচ্চগাহো ৰুহতি, এৱং ভঙ্গমেৱ পস্সতীতি অত্থো.
যা চ আৰম্মণপটিসঙ্খাতি ‘‘ৰূপাৰম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতি, তং আৰম্মণং পটিসঙ্খা’’তি (পটি. ম. ১.৫১) এৱমাগতা যা চ আৰম্মণপটিসঙ্খা, ‘‘তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতী’’তি এৱং ৱুত্তা যা চ ভঙ্গানুপস্সনা, ‘‘সঙ্খাৰাৱ ভিজ্জন্তি, তেসং ভেদো মৰণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থী’’তি এৱং ৱুত্তং যঞ্চ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং, অযং এৱং তিধা ৱুত্তাপি অধিপঞ্ঞাৱিপস্সনা নামাতি অত্থো.
৭৪৭. অনিচ্চানুপস্সনাদীসূতি অনিচ্চদুক্খানত্তানুপস্সনাসু. নিব্বিদাদীসূতি নিব্বিদাৱিৰাগনিৰোধপটিনিস্সগ্গানুপস্সনাসু. তযো উপট্ঠানেতি অনিচ্চাদিৱসেন তিৱিধে উপট্ঠানে. খযতো ৱযতো উপট্ঠানঞ্হি অনিচ্চতো উপট্ঠানং, ভযতো উপট্ঠানং দুক্খতো, সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং অনত্ততোতি. দিট্ঠীসূতি দিট্ঠিনিমিত্তং ন ৱেধতি. তা হি অসংহীৰতায ন চলতি.
৭৪৮. দুব্বলভাজনস্স ৱিযাতি তিন্তআমমত্তিকাভাজনস্স ৱিয ভেদমেৱ পস্সতীতি সম্বন্ধো. এত্থ চ দুব্বলভাজনূপমা সৰসভিদুৰতাদস্সনত্থং, ৱিপ্পকিৰিযমানসুখুমৰজূপমা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধতাদস্সনত্থং, ভিজ্জিযমানতিলূপমা খণে খণে ভিজ্জনকভাৱদস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বা. ভেদমেৱাতি ৱিনাসমেৱ পস্সতি উপ্পাদাদীনং অগ্গহণতো. এৱমেৱাতি যথা উদকবুব্বুড়কানি উদকতলাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্নানি ন চিৰট্ঠিতিকানি সীঘং সীঘং ভিজ্জন্তি, এৱমেৱ সব্বে ৰূপাৰূপধম্মা কম্মাদিপচ্চযং পটিচ্চ উপ্পন্না খণট্ঠিতিকা সীঘং সীঘং ভিজ্জন্তীতি ভেদমেৱ পস্সতি. তুৰিততুৰিতঞ্হি নেসং ভেদদস্সনত্থং ‘‘ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি আমেডিতৱচনং.
মৰীচিপি ইত্তৰকালিকাৱ, নিস্সযপবন্ধৱসেন পন চিৰতৰুপট্ঠানন্তি ‘‘যথা পস্সে মৰীচিক’’ন্তি ৱুত্তং, ন অযাথাৱুপট্ঠানতোৱ. লোকন্তি খন্ধলোকং. মচ্চুৰাজা ন পস্সতি অৰহত্তাধিগমেন পুনব্ভৱাভাৱতো.
৭৪৯. ভৱদিট্ঠিপ্পহানন্তি সস্সতদিট্ঠিযা ৱিক্খম্ভনং. ন হি নিৰন্তৰং ভঙ্গমেৱ পস্সতো সস্সতদিট্ঠিযা অৱসৰো অত্থি. ততো এৱ জীৱিতে নিৰালযত্তা জীৱিতনিকন্তিপৰিচ্চাগো. সদাতি সব্বকালং ৰত্তিন্দিৱং. ভাৱনায যুত্তপ্পযুত্ততা. ইচ্ছাচাৰানং দূৰীভাৱতো ৱিসুদ্ধাজীৱিতা. উস্সুক্কপ্পহানং কিচ্চাকিচ্চেসু অব্যাৱটতা তিব্বসংৱেগত্তা. ৱিগতভযতা কুতোচিপি নিব্ভযতা অত্তসিনেহাভাৱতো. খন্তিসোৰচ্চপটিলাভো অনিচ্চতায সুদিট্ঠত্তা. পন্তসেনাসনেসু অধিকুসলেসু চ অৰতিযা, কামগুণেসু ৰতিযা চ সহনতো অভিভৱনতো অৰতিৰতিসহনতা.
ইমানি অট্ঠগ্গুণমুত্তমানীতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং. ম-কাৰো চ পদসন্ধিকৰো, ভৱদিট্ঠিপ্পহানাদিকে ইমে অট্ঠ উত্তমানিসংসেতি অত্থো. তহিন্তি তত্থ ভঙ্গানুপস্সনাযন্তি অত্থো.
ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
ভযতুপট্ঠানঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৫০. সব্বসঙ্খাৰানন্তি তেভূমকানং সব্বসঙ্খাৰানং. অধিকাৰৱসেন হি পদেসসব্বৱিসযো ইধ সব্বসদ্দো. আসেৱন্তস্সাতি আদৰৱসেন সেৱন্তস্স পৱত্তেন্তস্স. ভাৱেন্তস্সাতি ৱড্ঢেন্তস্স ব্ৰূহেন্তস্স. বহুলীকৰোন্তস্সাতি পুনপ্পুনং কৰোন্তস্স যুঞ্জন্তস্স. পভেদকাতি খণে খণে ভিজ্জনৱসেন পভেদকা. আজীৱিকা ব্যাধিআদিনিমিত্তং মৰিতুকামস্স, অমৰিতুকামস্সাপি সূৰস্স ভাযিতব্বম্পি ন ভযতো উপট্ঠাতীতি ‘‘সুখেন জীৱিতুকামস্স ভীৰুকপুৰিসস্সা’’তি ৱুত্তং. যথা ভীৰুকজাতিকস্স সীহাদযো সন্তাসনিমিত্তং ভযানকভাৱতো, তথা যোগিনো ভঙ্গতো দিস্সমানা সঙ্খাৰাতি আহ ‘‘সীহ…পে… উপট্ঠহন্তী’’তি. পচ্চুপ্পন্নাতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্না ওড়াৰিকা দীঘতৰপবন্ধা, খণপচ্চুপ্পন্না সুখুমতৰা ইত্তৰকালা, সন্ততিপচ্চুপ্পন্না মজ্ঝিমা ইধ আদিতো পৰিগ্গহেতব্বা. ভযতো ভাযিতব্বতো উপতিট্ঠনকেসু ঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং.
যথা ইত্থিযা পুত্তানং সীসস্স ছিন্নতা ছিজ্জমানতা গয্হমানা ভযাৱহা, এৱং যোগিনো তিযদ্ধগতানং সঙ্খাৰানং নিৰোধা গয্হমানাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘একিস্সা কিৰ ইত্থিযা’’তিআদি ৱুত্তং.
যথা পূতিভূতং ওদনাদি ন সভাৱেন তিট্ঠতি ৱিনস্সতি, এৱং যস্সা ইত্থিযা ৱিজাতৱিজাতা পুত্তা ন জীৱন্তি মৰন্তি এৱ, সা ‘‘পূতিপজা’’তি ৱুত্তা. পূতিপজাগ্গহণঞ্চেত্থ ৱিসেসতো গব্ভগতমৰণচিন্তাদস্সনেন যোগিনো অনাগতসঙ্খাৰনিৰোধসন্নিট্ঠানদস্সনত্থং. অতীতপচ্চুপ্পন্নসঙ্খাৰনিৰোধো হিস্স সুপাকটো এৱাতি ন সো উপমায সাধেতব্বো. অন্তিমভৱিকস্স চ যোগিনো সত্তক্খত্তুং পৰমাদিভাৱিনো অতীতে দুক্খবহুতায, অনাগতদুক্খপৰিত্ততায চ দস্সনত্থং বহুপজাৱ ইত্থী নিদস্সিতা.
তত্থ যথা তস্সা নৱ পুত্তা মতা, এৱং অজ্ঝত্তাদিপ্পভেদা অতীতা সঙ্খাৰা, ৱুসিতপুব্বা ৱা নৱ সত্তাৱাসা দট্ঠব্বা, মীযমানপুত্তো ৱিয পচ্চুপ্পন্না সঙ্খাৰা, পৱত্তমানো ৱা সত্তাৱাসো দট্ঠব্বো. অজাতপুত্তো ৱিয অনাগতা সঙ্খাৰা, ভাৱী ৱা সত্তাৱাসো দট্ঠব্বো. এৱমৱট্ঠিতে যদেকে দসপুত্তমাতৰং অগ্গহেত্ৱা নৱপুত্তমাতুগ্গহণং সাত্থকন্তি ৱদন্তি, তদপাহতং হোতি. দাৰকানং মৰণস্স চিৰকালিকত্তা মৰণানুস্সৰণন্তি ৱুত্তং. গব্ভগতো অপ্পচ্চক্খতায ভাৱীপক্খেযেৱ তিট্ঠতীতি অধিপ্পাযেন কুচ্ছিগতো অনাগতসঙ্খাৰট্ঠানিযো ৱুত্তো. এতস্মিং খণেতি ভঙ্গদস্সনমুখেন সঙ্খাৰানং ভযানকভাৱেন উপট্ঠানক্খণে.
৭৫১. ন ভাযতি ঞাণস্স ভাযনাকাৰেন অপ্পৱত্তনতো. পটিঘচিত্তুপ্পাদৱসেন হি ভাযনং, ঞাণং পন ভাযিতব্বৱত্থুং ভাযিতব্বন্তি যাথাৱতো জানাতি. তেনাহ ‘‘অতীতা…পে… তীৰণমত্তমেৱা’’তি, তিস্সো অঙ্গাৰকাসুযো অতিতাপেন তিক্খমজ্ঝমুদুভেদাতি অধিপ্পাযো. কামভৱাদীনঞ্হি তিণ্ণং ভৱানং নিদস্সনভাৱেন তাসং গহণং, তথা খদিৰাদিসূলত্তযস্স অপ্পণীতাদিভাৱতো. তেনাহ ‘‘কেৱলং হী’’তিআদি. অস্সাতি ঞাণস্স. ব্যসনাপন্নাতি নানাৱিধৱিপুলানত্থপতিতা. ভযতোতি ভাযিতব্বতো.
সঙ্খাৰনিমিত্তন্তি ‘‘সঙ্খাৰানং সমূহাদিঘনৱসেন, সকিচ্চপৰিচ্ছেদতায চ সৱিগ্গহানং ৱিয উপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. সঙ্খাৰানং পন তথা উপট্ঠানং সঙ্খাৰৱিনিমুত্তং ন হোতীতি আহ ‘‘অতীতা…পে… অধিৱচন’’ন্তি. মৰণমেৱাতি ভঙ্গমেৱ. তেনাতি ভঙ্গদস্সনেন. খণে খণে ভঙ্গমেৱ পস্সতো হি নিমিত্তসঞ্ঞিতং সঙ্খাৰগতং অনিচ্চতায ৱুত্তনযেন সপ্পটিভযং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. পৱত্তং নাম কামং সব্বা ভৱপৱত্তি, মত্থকপ্পত্তায পন ভঙ্গানুপস্সনায সব্বভৱেসু অভিণ্হসম্পটিপীড়নস্স সুট্ঠুতৰং উপট্ঠানতো সন্তসুখাভিমতাপি ভৱা দুক্খসভাৱতায ভযতো উপট্ঠহন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘পৱত্তন্তি ৰূপাৰূপভৱপৱত্তী’’তিআদি ৱুত্তং. উভযন্তি নিমিত্তং, পৱত্তঞ্চ. দ্ৱযম্পি হি তং অত্তসুঞ্ঞমেৱ হুত্ৱা উপট্ঠহতীতি.
ভযতুপট্ঠানঞাণং নিট্ঠিতং.
আদীনৱানুপস্সনাঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৫২. তাণন্তি সঙ্খাৰহেতুকা অনত্ততো ৰক্খণং. নেৱ পঞ্ঞাযতি সব্বভৱাদীনং সাদীনৱতায একসদিসত্তা. লেণন্তি তস্স পৰিহৰণতাণায উপলীযনং. গতীতি তদত্থং গন্তব্বট্ঠানং. পটিসৰণন্তি তস্সেৱ পটিসৰণট্ঠানং. পত্থনাতি আসীসনা ন হোতি. এতেন ‘‘নেতং মমা’’তি তণ্হাগাহাভাৱমাহ. পৰামাসোতি দিট্ঠিপৰামাসো. তেন ‘‘এসো মে অত্তা’’তি দিট্ঠিগাহাভাৱমাহ. তণ্হাগাহাভাৱেনেৱ চেত্থ ‘‘এসোহমস্মী’’তি মানগাহাভাৱোপি ৱুত্তোযেৱ হোতি, ৱা-সদ্দগ্গহণেন ৱা.
ইদানি পত্থনাদীনমভাৱে কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তযো ভৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তযো ভৱা অঙ্গাৰকাসুযো ৱিয জাতিআদিদুক্খাধিট্ঠানভাৱেন মহাভিতাপতায. চত্তাৰো মহাভূতা কট্ঠমুখপূতিমুখঅগ্গিমুখসত্থমুখসঙ্খাতা ঘোৰৱিসআসীৱিসা ৱিয কাযস্স থদ্ধতাৱিস্সন্দনদাহচ্ছেদদুক্খৱিধানতো ৱিসেসতো, অৱিসেসতো পন আসযতো, ৱিসৱিকাৰতো, অনত্থদানতো, দুৰুপচাৰতো, দুৰাসদতো, অকতঞ্ঞুতো, অৱিসেসকাৰিতো, অনেকাদীনৱূপদ্দৱতো চ. ‘‘চত্তাৰো আসীৱিসা উগ্গতেজা ঘোৰৱিসাতি খো, ভিক্খৱে, চতুন্নেতং মহাভূতানং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) হি ৱুত্তং. পঞ্চক্খন্ধা একক্খন্ধভেদে অঞ্ঞক্খন্ধানৱট্ঠানতো. অঞ্ঞমঞ্ঞাঘাতনতো, মৰণদুক্খাৱহনতো চ উক্খিত্তাসিকৱধকা ৱিয. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘উক্খিত্তাসিকো ৱধকোতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি. ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি অত্তত্তনিযভাৱেন গহিতানিপি ততো ৰিত্তভাৱতো সুঞ্ঞগামো ৱিয ভোজনাদিগয্হুপগমেত্থ অত্থীতি পৱিট্ঠসুঞ্ঞগামো ৱিয. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘সুঞ্ঞগামোতি খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচনং. চক্খুতো চেপি নং, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী উপপৰিক্খেয্য, ৰিত্তকঞ্ঞেৱ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ খাযতি, সুঞ্ঞকঞ্ঞেৱ খাযতী’’তি (সং. নি. ৪.২৩৮) –
আদি. ছ বাহিৰাযতনানি গামঘাতকচোৰা ৱিয সব্বথাপি ঘাতকভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘চোৰা গামঘাতকাতি খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং বাহিৰানং আযতনানং অধিৱচনং. চক্খু, ভিক্খৱে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেসু ৰূপেসূ’’তিআদি. ৰাগগ্গিআদীহি একাদসহি অগ্গীহি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চক্খু, ভিক্খৱে, আদিত্তং. কেন আদিত্তং? ৰাগগ্গিনা দোসগ্গিনা মোহগ্গিনা জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহী’’তি (সং. নি. ৪.২৮) –
আদি. সঙ্খাৰানং গণ্ডাদিসদিসতা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ. নিৰস্সাদাতি অস্সাদেতব্বৰহিতা দুক্খসভাৱত্তা. নিৰসাতি সম্পত্তিৰহিতা ৱিপত্তিপৰিযোসানত্তা. সব্বত্থ যথা হেট্ঠা নিৰস্সাদা নিৰসা মহাআদীনৱৰাসিভূতা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তীতি সম্বন্ধো, এৱং উপৰিপি ‘‘সৱাড়কমিৱ ৱনগহন’’ন্তিআদীসু তং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.
সসদ্দূলাতি সব্যগ্ঘা. গাহা কুম্ভিলাদযো. ৰক্খসো দকৰক্খসো. ‘‘নিৰসং নিৰস্সাদ’’ন্তি ইমিনা আদীনৱস্স অব্বোকিণ্ণতং দস্সেতি. তথা হিস্স যোগিনো সব্বেসু ভৱাদীসু সব্বেপি সঙ্খাৰা নিস্সগ্গতো নিৰন্তৰং সপ্পটিভযাৱ হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. যঞ্চ সপ্পটিভযং, তং সাদীনৱং. তেনাহ ‘‘তস্সেৱ’’ন্তিআদি.
যন্তি আদীনৱঞাণং. ইদং ৱুত্তন্তি ইদং দসৱত্থুকং দ্ৱাদসৱাৰপটিমণ্ডিতং অন্ৱযব্যতিৰেকৱসেন তস্সেৱ পদভাজনং পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তং.
উপ্পাদো ভযন্তি সঙ্খাৰানং উপ্পাদো অখেমট্ঠেন ভযৱত্থুতায ভযং. উপ্পাদমূলকঞ্হি সব্বং তং সব্বৱত্থুকন্তি সব্যসনং. পৱত্তং ভযন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. নত্থি এতস্স উপ্পাদো, ন ৱা এতস্মিং অধিগতে সঙ্খাৰানং আযতিং উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, নিব্বানং. তঞ্চ সব্বসো ভযাভাৱতো পৰমস্সাসভূতত্তা নিব্ভযট্ঠেন খেমন্তি. সন্তিপদেতি সব্বসঙ্খাৰূপসমভূতে অমতপদে. অপ্পৱত্তন্তিআদীহিপি পৱত্তাদিপটিক্খেপমুখেন নিব্বানমেৱ ৱদতি. পৱত্তিযং আদীনৱং দিস্ৱা তদনন্তৰমেৱ নিৱত্তিযং আনিসংসদস্সনৱসেন সীঘং ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেন্তানং ৱসেন ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তি ততিযৱাৰো ৱুত্তো. এসেৱ নযো ছট্ঠৱাৰাদীসুপি. এত্থ চ উপ্পাদো ৱিসেসো, ভযং ৱিসেসিতব্বং সামঞ্ঞভাৱতোতি সতিপি দ্ৱিন্নং পদানং সমানাধিকৰণভাৱে লিঙ্গভেদো গহিতো. যথা ‘‘দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চ’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৪; ম. নি. ৩.৩৭৪). এস নযো ‘‘গতি ভয’’ন্তিআদীসুপি.
উপ্পাদো সঙ্খাৰাতি এত্থ পন সব্বেসং সঙ্খাৰানং উপ্পাদং সামঞ্ঞেন গহেত্ৱা সঙ্খাৰা ভেদতো ৱিহিতা সব্বত্থকমেৱ তেসং ৱিভাগতো ৱিপস্সিযমানত্তাতি ৱচনভেদো কতো.
আযূহনং পটিসন্ধিং ‘‘দুক্খ’’ন্তি পস্সতীতি সম্বন্ধো. ঞাণং আদীনৱে ইদন্তি আদীনৱে ৱিসযভূতে ইদং পঞ্চৱত্থুকং ঞাণং ৱেদিতব্বং. ঞাণং সন্তিপদেতি সন্তিপদে নিন্নাদিভাৱেন ঠিতং ইদং ঞাণন্তি অত্থো.
৭৫৩. কম্মপচ্চযা পচ্চুপ্পন্নভৱে উপ্পজ্জমানানং সঙ্খাৰানং উপ্পাদো পাকটতৰো হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি আহ ‘‘পুৰিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তী’’তি. পৱত্তং নাম ইধ পৱত্তিযং ধম্মপ্পৱত্তীতি আহ ‘‘উপ্পন্নস্স পৱত্তী’’তি. সব্বম্পীতি তিযদ্ধগতং ৰূপাৰূপং অজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিৱিভাগং সব্বম্পি. কম্মন্তি এতৰহি পৱত্তং কম্মং. এত্থ চ উপ্পাদপৱত্তআযূহনগ্গহণেন পচ্চুপ্পন্নদ্ধপৰিযাপন্না সঙ্খাৰা গহিতা, পটিসন্ধিগ্গহণেন অনাগতদ্ধপৰিযাপন্না উপাদিত্তা. উপ্পাদগ্গহণেন চ অতীতদ্ধপৰিযাপন্না কম্মসঙ্খাৰা উল্লিঙ্গত্তা. নিমিত্তগ্গহণেন পন সব্বেপি গহিতা. যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি সা নিৰযাদিভেদা গতি সুচৰিতদুচ্চৰিতৱসেন গন্তব্বত্তা, সা পনত্থতো তংতংকম্মনিযমিতা ভৱসমঞ্ঞাৰহা ৱিপাকক্খন্ধা, কটত্তা চ ৰূপন্তি ৱেদিতব্বা. খন্ধানং নিব্বত্তনন্তি সব্বেসম্পি খন্ধানং নিব্বত্তনং. পাকটা এৱ সচ্চৱিভঙ্গে লক্খণাদিৱসেন নিদ্দিট্ঠত্তা. ৱত্থুৱসেনাতি আৰম্মণসঙ্খাতপৱত্তিট্ঠানৱসেন. যদি তে পঞ্চেৱ ৱত্থুভাৱেন ইচ্ছিতা, অথ কস্মা সেসা ৱুত্তাতি আহ ‘‘সেসা তেসং ৱেৱচনৱসেনা’’তি. তেন ৱিপস্সকানং ঞাণৱিপ্ফাৰস্স ৱিসযসংৱড্ঢনত্থং দেসনা ৱড্ঢিতাতি দস্সেতি.
অন্ৱযতো দস্সিতস্স আদীনৱঞাণস্স ব্যতিৰেকতো দস্সনত্থং পটিপক্খঞাণদস্সনং ‘‘যত্থ উপ্পাদো নত্থি, তত্থ সব্বেন সব্বং ভযম্পি নত্থী’’তি. ‘‘ভযতুপট্ঠানেন ৱা’’তিআদিনা পৱত্তিং দস্সেত্ৱা নিৱত্তিদস্সনং বুদ্ধানং, অনুবুদ্ধানঞ্চ আচিণ্ণমেতং যথা পুৰিমং সচ্চদ্ৱযং দস্সেত্ৱা নিৰোধসচ্চদেসনাতি দস্সেতি. যথা লোকে কস্সচি আদীনৱদস্সনং নিৰত্থকম্পি হোতি, ন তথা ইদং, ইদং পন সাত্থকমেৱাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘যস্মা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তপ্পটিপক্খনিন্নং চিত্তং হোতি দাহাভিভূতস্স সীতনিন্নতা ৱিয সুট্ঠু দিট্ঠাদীনৱতো একংসেন মুঞ্চিতুকম্যতাভাৱতো.
ভযন্তি ভাযিতব্বং. ‘‘নিযমতো দুক্খ’’ন্তি এতেনস্স দুক্খভাৱেন ভাযিতব্বতাতি ভাযিতব্বতা দুক্খভাৱং ন ব্যভিচৰতীতি দস্সেতি. ৱট্টামিসং উপাদিন্নক্খন্ধাতি ৱদন্তি. তিৱিধম্পি ৱট্টং, ৱট্টসন্নিস্সিতঞ্চ ৱট্টামিসং. কিলেসেহি আমসিতব্বতো লোকামিসং, পঞ্চ কামগুণা. কিলেসা এৱ কিলেসামিসং. সঙ্খাৰমত্তমেৱাতি এত্থ এৱ-সদ্দেন ৱিসঙ্খাৰং নিৱত্তেতি. ন হি তত্থ সামিসতালেসোপি অত্থীতি. মত্ত-সদ্দেন পন অপৰিপুণ্ণতং ৱিভাৱেতি. ন হি সব্বসঙ্খাৰগতং সামিসন্তি. তস্মাতি ‘‘ভয’’ন্তি ৱুত্তস্স দুক্খাদিভাৱেন নিযতত্তা. যদি যং ভযং, তং দুক্খাদিসভাৱমেৱ, তথা সতি ভযাদীসু একেনেৱ অত্থসিদ্ধি. কস্মা সব্বানি গহিতানীতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘এৱং সন্তেপী’’তিআদি. যথা তেসু এৱ সঙ্খাৰেসু অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো পৱত্তিৱসেন আকাৰনানত্ততো অনুপস্সনানানত্তং, এৱং ভযাকাৰাদিআকাৰনানত্ততো পৱত্তিৱসেনেৱেত্থ ঞাণস্স নানত্তং. তত্থ ভযাকাৰেন পৱত্তং ঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং, ইতৰাকাৰৱসেন পৱত্তং আদীনৱঞাণন্তি দট্ঠব্বং.
যস্মা আদীনৱঞাণস্স ৱিসযভাৱেন ৱুত্তা পন্নৰসাপি অত্থা উপ্পাদাদীসু পঞ্চস্ৱেৱ অন্তোগধা, তত্থ চ ঞাণং অন্ৱযব্যতিৰেকৱসেন পৱত্তনতো দসৱিধং হোতি. তস্মা আহ ‘‘দস ঞাণে পজানাতী’’তি. পজাননঞ্চ সাতিসযং ৱিসযগতসম্মোহৱিগমেন অসম্মূড়্হং, অত্তনিপি অসম্মূড়্হমেৱাতি অত্তানম্পি পজানন্তং ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘পটিৱিজ্ঝতি সচ্ছিকৰোতী’’তি. দ্ৱিন্নন্তি দ্ৱীসু কুসলসদ্দযোগেন হি ভুম্মত্থে সামিৱচনং যথা ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্সা’’তি (জা. ২.২২.৯৪). কুসলতাতি কৰণে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘দ্ৱিন্নং কুসলতাযা’’তি. দ্ৱিন্নন্তি ৱা দ্ৱিন্নং ঞাণানং ৱসেনাতি অত্থো. পৱত্তিযা যাথাৱতো দিট্ঠতায তপ্পটিপক্খতো সন্তিপদং সুৱিনিচ্ছিতমেৱ হুত্ৱা উপট্ঠাতি. তেনস্স চিত্তং পৰমদিট্ঠধম্মনিব্বানাদিমিচ্ছাগাহৱসেন ন ৱিচলতি. তত্থ সুপৰিদিট্ঠাদীনৱত্তাতি আহ ‘‘নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতী’’তিআদি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ.
আদীনৱানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
নিব্বিদানুপস্সনাঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৫৪. সঙ্খাৰগতেতি সব্বস্মিং তেভূমকে সঙ্খাৰে. নিব্বিন্দতীতি ঞাণনিব্বিদেন নিব্বেদং আপজ্জতি. তথাভূতো চ তত্থ উক্কণ্ঠন্তো, অনভিৰমন্তো চ নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উক্কণ্ঠতি নাভিৰমতী’’তি.
তত্থ অনভিৰমণস্স উপমং দস্সেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদি ৱুত্তং. অনোতত্তদহং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতেসু দ্ৱিযোজনসতুব্বেধেসু যথাক্কমং সানুঅঞ্জনৰজতসুৱণ্ণসত্তৰতনমযেসুগন্ধমাদনকাড়কেলাসসুদস্সনচিত্তকূটভেদেসু পঞ্চসু হিমৱতো মহাসিখৰেসু পচ্ছিমো চিত্তকূটপব্বতো নাম. সীহপপাতাদীসু সত্তসু মহাসৰেসু.
সুৱণ্ণপঞ্জৰেতি সুৱণ্ণমযে সীহপঞ্জৰে. পক্খিত্তোতি নিৰুদ্ধো. তিৱিধে সুগতিভৱেতি কামসুগতিআদিকে তিৱিধে সম্পত্তিভৱে.
হত্থপাদৱালৱত্থিকোসেহি ভূমিফুসনেহি সত্তহি পতিট্ঠিতোতি সত্তপতিট্ঠো. নগৰমজ্ঝে নাভিৰমতি দ্ৱাৰপঞ্জৰনাড়নাদিঅৱবাধনভযেন. দিট্ঠেতি অধিমুত্তিপুব্বকেন অন্ৱযদস্সনেন দিট্ঠে. তেনাহ ‘‘তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভাৰমানসো’’তি.
নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
৭৫৫. তং পনেতন্তি নিব্বিদাঞাণমাহ. ঞাণদ্ৱযেনাতি ভযতুপট্ঠানাদীনৱানুপস্সনাঞাণদ্ৱযেন. যস্মা ভযতো দিস্সমানা এৱ সঙ্খাৰা মহাদীনৱা, নিব্বিন্দিতব্বা চ হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, তস্মা একম্পি তং ঞাণং তথাভাৱনাবলপ্পত্তিযা অৱত্থাৱিসেসযুত্তং তিৱিধকিচ্চসামত্থিযৱন্তং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অত্থতো এক’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বসঙ্খাৰে’’তিআদি.
তযিদং তাসং অনুপস্সনানং মত্থকপ্পত্তিৱসেন ৱুত্তং, আদিম্হি পন ভিন্নসভাৱা এৱ পৱত্তন্তি. উপ্পাদেসীতি পাত্ৱাকাসি, ৱিভাৱেসীতি অত্থো.
মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৫৬. ন সজ্জতি বহ্ৱাদীনৱতায দিট্ঠত্তা. মুঞ্চিতুকামং নিস্সৰিতুকামং হোতি অনাদিকালিকস্স খন্ধস্স পৰিঞ্ঞাযমানত্তা. মুঞ্চিতুকামতা ততো অত্তানং নিব্বেধেতুকামতা নিস্সৰিতুকামতা অপগন্তুকামতা. পঞ্জৰপক্খিত্তোতি পঞ্জৰেন সমোৰুদ্ধো. এৱমাদযোতি আদি-সদ্দেন আদিত্তঅঙ্গাৰউপসট্ঠদেসব্যাড়সাপদাকুলৱনগহনাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নিট্ঠিতং.
পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৫৭. ‘‘সব্বভৱ …পে… মুঞ্চিতুকামো’’তি ৱত্ৱা পুন সব্বস্মা সঙ্খাৰগতাতি সব্বগ্গহণং সাতিসযমুত্তিদস্সনত্থং অধিকৱচনং অঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি. যঞ্হি সঙ্খাৰেহি অননুবন্ধস্স মুঞ্চনং, তং সাতিসযং মুঞ্চনং. তং পন ৱুচ্চমানায পটিসঙ্খানুপস্সনায হোতীতি তং দস্সেতুং ‘‘পুন তে এৱং সঙ্খাৰে’’তিআদি ৱুত্তং. তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰপৰিগ্গণ্হনং পুব্বেপি কতন্তি পুনগ্গহণং. ভৱাদিগতস্স সঙ্খাৰস্স অপৰিতুলিতস্স অভাৱতো ‘‘তে’’তি ৱুত্তং. অনুপস্সনাকাৰস্স অপুব্বস্সপি অত্থিতায ‘‘এৱ’’ন্তি ৱুত্তং. ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেনাতি হি অত্থো. সঙ্খাৰানং পৰিগ্গণ্হনং নাম পৰিপুণ্ণলক্খণৱসেনেৱ হোতীতি ‘‘তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং.
অনচ্চন্তিকতোতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. পঠমেন আদি-সদ্দেন ‘‘আদিঅন্তৱন্ততো নিচ্চপটিক্খেপতো’’তি এৱমাদীনং সঙ্গহো.
দুতিযেন ‘‘উদযব্বযপটিপীড়নতো সুখপটিক্খেপতো’’তি এৱমাদীনং সঙ্গহো.
অজঞ্ঞতোতি অমনুঞ্ঞতো, অসোভনতো ৱা. জেগুচ্ছতোতি ‘‘ধী’’তি জিগুচ্ছিতব্বতো. পটিক্কূলতোতি অভিৰুচিযা পটিলোমনেন পটিক্কূলভাৱতো. ন মণ্ডনেন হতা অমণ্ডনহতা, অমণ্ডনেন সক্কা এতেসং সুভভাৱং হন্তুন্তি অত্থো. অমণ্ডনেন ৱা তেসং অসুভতা পাকটা হোতীতি অমণ্ডনহতা. মণ্ডনেন ৱা ন হন্তব্বসভাৱা ‘‘অসূৰিযপস্সা’’তি ৱিয অমণ্ডনহতা. ততো অমণ্ডনহতভাৱতোতি ৰূপসঙ্খাৰে সন্ধায ৱদতি. ৱিৰূপতোতি অসুন্দৰতো. পটিঘসংযোজনৱত্থুতায পস্সন্তে অত্তনি বন্ধতীতি বীভচ্ছং অতিৱিয ৱিৰূপং. যং দিট্ঠমত্তমেৱ দোমনস্সুপ্পত্তিনিমিত্তং হোতি. অজঞ্ঞজিগুচ্ছনীযতা হি গূথং ৱিয পৰিচ্চজিতব্বং ৱা বীভচ্ছং. ইধ আদি-সদ্দেন ‘‘অসুচিতো অমনাপতো’’তি এৱমাদীনং সঙ্গহো.
চতুত্থেন আদি-সদ্দেন ‘‘অপৰিণাযকতো অত্তপটিক্খেপতো’’তি এৱমাদীনং সঙ্গহো.
৭৫৮. অযন্তি যোগাৱচৰো. মুঞ্চনস্সাতি পুন অননুবন্ধনত্থং সুমুত্তমুঞ্চনস্স. উপাযসম্পাদনত্থন্তি অনিচ্চাদিৱসেন সুট্ঠু পৰিগ্গণ্হনং পৰিমদ্দনা উপাযো, তস্স সাধনত্থং.
মচ্ছগহণত্থং উদকে তত্থ তত্থ খিপন্তি এতন্তি খিপ্পং, মচ্ছানং গহণকূটপং. ওড্ডাপেসীতি ওসাৰেসি, খিপীতি অত্থো. সপ্পন্তি কণ্হসপ্পং. গহণেতি যথাগহিতং সপ্পং অছড্ডেত্ৱা গহণে. হত্থং নিব্বেঠেত্ৱাতি সপ্পেন অত্তনো ভোগেন ৱেঠিতং হত্থপদেসং নিব্বেঠেত্ৱা মোচেত্ৱা. আৱিজ্ঝিত্ৱা আৱেঠিকপ্পহাপনেন ভমেত্ৱা. নিস্সজ্জিত্ৱাতি ছড্ডেত্ৱা.
তত্থাতিআদি উপমাসংসন্দনং. তত্থ আদিতোৱাতি ৱিঞ্ঞুতং পত্তকালে. ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱাতি কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সমূহাদিঘনগ্গহণং ভিন্দিত্ৱা. সুমুত্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. সঙ্খাৰানং নিচ্চাদিআকাৰেন উপট্ঠাতুং অসমত্থতা অনিচ্চসঞ্ঞাদিভেদায ৱিপস্সনায সাতিসযং বলৱভাৱপ্পত্তিযা, সা চ সঙ্খাৰানং অনিচ্চাদিআকাৰস্স সুট্ঠুতৰং সল্লক্খণেনাতি আহ ‘‘তিলক্খণাৰোপনেন…পে… পাপেত্ৱা’’তি. যথা হি নিব্বুদ্ধকৰণে বলৱতৰেন পটিমল্লেন তত্থ তত্থ মুট্ঠিপ্পহাৰাদিনা ৱিমথিতো ইতৰো তেন যুজ্ঝিতুং অসমত্থতং পাপিতো হোতি. ন কেৱলং অসমত্থতং পাপিতোৱ হোতি, অথ খো মৰণমত্তং দুক্খং ৱা মৰণং ৱা পাপুণাতি, এৱমেতেপি সঙ্খাৰা এৱং দুব্বলভাৱং পাপিতা উপৰিঞাণানুভাৱেন নিব্বিসেৱনতং, সব্বসো ভঙ্গঞ্চ পাপুণন্তীতি.
৭৫৯. এত্তাৱতাতি এৱং ‘‘অনচ্চন্তিকতো’’তিআদিনা পৰোচত্তালীসায আকাৰেহি সঙ্খাৰানং অনিচ্চাদিভাৱসল্লক্খণৱসপ্পৱত্তেন পটিসঙ্খানেন.
অনিচ্চতো মনসিকৰোতোতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ভযতুপট্ঠানকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৭৫০) ৱুত্তনযমেৱ.
অযং পন ৱিসেসো – ‘‘পটিসঙ্খা’’তি পদস্স ‘‘জানিত্ৱা’’তি অত্থং ৱত্ৱা পটিসঙ্খানুপ্পজ্জনকিৰিযানং সমানখণত্তা অসতিপি পুব্বাপৰকালত্তে সদ্দৱোহাৰমত্তেন এৱং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘কাম’’ন্তিআদিমাহ. তেন ‘‘কুসলং ধম্মং পটিচ্চ কুসলো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা (পট্ঠা. ১.১.৫৩), নিহন্ত্ৱা তিমিৰং সব্বং, উগ্গতোযং দিৱাকৰো’’তি চ এৱমাদীসু ৱিয সমানকালৱসেনাযং সদ্দপযোগোতি. তথা মনঞ্চ ধম্মে চ পঠমং পটিচ্চ পচ্ছা ন মনোৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পত্তি, এৱমিধাপীতি দস্সেতুং ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. এদিসো সদ্দপযোগো যেভুয্যেন লোকে পুব্বকালৱসেনেৱ দিস্সতীতি পুব্বকালৱসেনেৱ ইধাপি তং দস্সেতুং ‘‘একত্তনযেন ৱা…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি আহ. তস্সত্থো – অপৰাপৰং উপ্পন্নেসু ঞাণেসু পুৰিমস্স ৱসেন পটিসঙ্খানকিৰিযা, তদঞ্ঞস্স ৱসেন উপ্পজ্জনকিৰিযা চ যোজেতব্বা, ন চ তানি ভেদতো অপেক্খিতব্বানি একসন্তানপতিততায একত্তনযৱসেন গহিতত্তাতি. ইতৰস্মিং পদদ্ৱযেতি ‘‘পৱত্তং পটিসঙ্খা, নিমিত্তঞ্চ পৱত্তঞ্চ পটিসঙ্খা’’তি ইমস্মিং পদদ্ৱযে.
পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণকথাৱণ্ণনা
৭৬০. সঙ্খাৰানং অনিচ্চদুক্খাকাৰাদিপৰিগ্গণ্হনৱসেন পৱত্তম্পি পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং ৱিসেসতো অনত্তাকাৰপৰিগ্গণ্হনপধানন্তি ৱুত্তং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা সুঞ্ঞাতি পৰিগ্গহেত্ৱা’’তিআদি. তস্মিঞ্হি সতি সচ্চসম্পটিৱেধো ইজ্ঝতি, ন অসতি. তদভাৱতো হি অনিচ্চদুক্খলক্খণপঞ্ঞাপকম্পি সৰভঙ্গসত্থাৰাদীনং সাসনং অনিয্যানিকমেৱ জাতং. অথ ৱা তেসং নিচ্চসাৰাদীহি ৰিত্তকং সন্ধায ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা সুঞ্ঞাতি পৰিগ্গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. যঞ্হি যতো ৰিত্তকং, তং তেন সুঞ্ঞন্তি. সঙ্খাৰানং অত্তসুঞ্ঞতায দুৱিঞ্ঞেয্যভাৱতো অনেকৱাৰং পটিৱিদ্ধাযপি সুঞ্ঞতানুপস্সনায দড়্হীভাৱাপাদনত্থং ‘‘পুন সুঞ্ঞমিদ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যদগ্গেন সঙ্খাৰা অনত্ততা, তদগ্গেন অনত্তনিযা. সতি হি অত্তনি অত্তনিযেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা’’তি. দ্ৱিকোটিকন্তি দ্ৱিঅংসিকং, অত্তানং নেৱ দিস্ৱা ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো, অনুমানতো চ তস্স অনুপলব্ভনীযতোতি অধিপ্পাযো. পৰং অঞ্ঞং সত্তং, সঙ্খাৰং ৱা পৰিক্খাৰভাৱে অত্তনো সুখদুক্খসাধনভাৱে ঠিতং ন দিস্ৱাতি যোজনা. পুন পৰিগ্গণ্হাতীতি সম্বন্ধো. এত্থাতি এতস্মিং সুঞ্ঞতানুপস্সনাধিকাৰে.
ক্ৱচীতি কত্থচি ঠানে, কালে, ধম্মে ৱা. অথ ৱা ক্ৱচীতি অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা ৱা. অত্তনো অত্তানন্তি সকত্তানং. ‘‘অযং খো ভৱং ব্ৰহ্মা মহাব্ৰহ্মা…পে… সেট্ঠো সজিতা ৱসী পিতা ভূতভব্যান’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.৪২) পৰেহি পৰিকপ্পিতং অত্তানঞ্চ কস্সচি কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘কস্সচী’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰস্সাতি ‘‘পৰজাতি, পৰো পুৰিসো’’তি চ এৱং গহিতস্স. ন চ মম ক্ৱচনীতি এত্থ মম-সদ্দো অট্ঠানে পযুত্তোতি আহ ‘‘মম-সদ্দং তাৱ ঠপেত্ৱা’’তি. পৰস্স চাতি অত্ততো অঞ্ঞস্স. ‘‘পৰো পুৰিসো’’তি এৱংভূতো অত্থো মমত্থায ঠিতো, তস্স ৱসেন ময্হং সব্বং সিজ্ঝতীতি এৱং একচ্চদিট্ঠিগতিকপৰিকপ্পিতৱসেন পৰং অত্তানং তঞ্চ অত্তনো কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘ন চ ক্ৱচনী’’তিআদিমাহ. এত্থ চ নাহং ক্ৱচনীতি সকঅত্তনো অভাৱং পস্সতি. ন কস্সচি কিঞ্চনতস্মিন্তি সকঅত্তনো এৱ কস্সচি অনত্তনিযতং পস্সতি. ন চ মমাতি এতং দ্ৱযং যথাসঙ্খ্যং সম্বন্ধিতব্বং. অত্থীতি পচ্চেকং. ন চ ক্ৱচনি পৰস্স অত্তা অত্থীতি পৰস্স অত্তনো অভাৱং পস্সতি. তস্স পৰস্স অত্তনো মম কিঞ্চনতা ন চত্থীতি পৰস্স অত্তনো অনত্তনিযতং পস্সতি. এৱং অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা চ খন্ধানং অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতা সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জতা চতুকোটিকসুঞ্ঞতাপৰিগ্গণ্হনেন দিট্ঠা হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱময’’ন্তিআদি.
৭৬১. ‘‘ছহাকাৰেহী’’তিআদিনা নিদ্দেসাদীসু তত্থ তত্থ আগতে পকাৰে সুঞ্ঞতানুপস্সনায পৰিব্ৰূহনং সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতি. তত্থ ছহাকাৰেহীতি ছহি গহণাকাৰেহি, গহেতব্বাকাৰেহি ৱা. নিচ্চেনাতি ‘‘নিচ্চো’’তি পৰিকপ্পিতেন অত্তনা ৱা অঞ্ঞেন ৱা কেনচি. নিচ্চেনাতি ৱা নিচ্চভাৱেন. ধুৱাদযো ‘‘নিচ্চো’’তি গহিতস্সেৱ গহেতব্বাকাৰা. তব্বিভাগেন হি ইমস্স ছক্কতা. তত্থ নিচ্চতা নাম কূটট্ঠতা. ধুৱভাৱো থিৰতা. সদা ভাৱিতা সস্সততা. নিব্বিকাৰতা অৱিপৰিণামধম্মতা. যাৱ জৰামৰণাতি পেয্যালং অকত্ৱা পৰিযোসানপদমেৱ দস্সেতি.
৭৬২. ন সাৰন্তি অসাৰং, নত্থি এতস্স সাৰন্তি নিস্সাৰং. সাৰতো অপগতং, সাৰং ৱা ততো অপগতন্তি সাৰাপগতং. কেচি পনেত্থ ‘‘নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা’’তি পাড়ীতি অধিপ্পাযেন ‘‘অসাৰং নিস্সাৰং সাৰাপগত’’ন্তি পদত্তযং একো সুঞ্ঞতাপৰিগ্গহাকাৰো, অঞ্ঞথা সত্তেৱ আকাৰা সিযুং, ন অট্ঠাতি ৱদন্তি. অপৰে পন ‘‘সুভসাৰসাৰেনাতিপি পাড়িযং অত্থীতি ‘অসাৰং নিস্সাৰং সাৰাপগত’ন্তি ইদং পদত্তযং ‘নিচ্চসাৰসাৰেনা’তিআদীসু পচ্চেকং যোজেতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. সেতৱচ্ছোতি সেতৱৰুণকো. ‘‘মিনৰুক্খো’’তিপি ৱদন্তি. পাড়িভদ্দকোতি কিংসুকো.
৭৬৩. নিচ্চসাৰাদীনং অভাৱতো ৰিত্ততো পস্সতি. পৰিত্ততো, লামকত্তা ৱা তুচ্ছতো. অত্তসাৰাভাৱেন সুঞ্ঞতো. সযং অনত্ততায অনত্ততো. ইস্সৰিযস্স অভাৱতো, কেনচি ইস্সৰিযং কাৰেতুং অসক্কুণেয্যতায চ অনিস্সৰিযতো. ফেণপিণ্ডেন ভাজনাদিং কাতুকামস্স ৱিয ৰূপস্স নিচ্চতাদিং কাতুকামস্স তং ন সিজ্ঝতি, সকইচ্ছাৱসেন ৱা কাচি কিৰিযা নত্থীতি অকামকাৰিযতো. ‘‘এৱং ৰূপং হোতু, মা এৱ’’ন্তি অলব্ভনীযতো. সযং অঞ্ঞস্স ৱসে ন ৱত্ততি, নাপি অঞ্ঞং অত্তনো ৱসে ৱত্তেতীতি অৱসৱত্তকতো. যস্মিং সন্তানে সযং তস্স পৰো ৱিয অৱিধেয্যতায পৰতো. কাৰকাদি ৱিয কাৰণেহি, ফলেন চ ৱিৱিত্ততো. ন হি কাৰণেন ফলং, ফলেন ৱা কাৰণং সগব্ভং তিট্ঠতি. এস নযো ৱেদনাদীসুপি.
৭৬৪. ৰূপং ন সত্তোতিআদীসু যো লোকৱোহাৰেন সত্তো, ৰূপং সো ন হোতীতি অযমত্থো ইধ নাধিপ্পেতো তস্সাৱুত্তসিদ্ধত্তা. ন হি লোকো ৰূপমত্তং ‘‘সত্তো’’তি ৱোহৰতি, বাহিৰকপৰিকপ্পিতো পন অত্তা ‘‘সত্তো’’তি অধিপ্পেতো. সো হি তেহি ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায পৰেসং সঞ্জাপনট্ঠেন ‘‘সত্তো’’তি ৱুচ্চতি, ৰূপং সো ন হোতীতি অত্থো. সুঞ্ঞতাপৰিগ্গণ্হনঞ্হেতন্তি. এস নযো ন জীৱোতিআদীসুপি. তত্থ জীৱনট্ঠেন জীৱো. নৰনট্ঠেন নেতুভাৱেন নৰো. ‘‘অহমস্মী’’তি মানুপ্পত্তিট্ঠানতায মানো এত্থ ৱাতি পৱত্ততীতি মানৱো. থিযতি এত্থ গব্ভোতি ইত্থী. পধানভাৱেন পুৰি সেতীতি পুৰিসো. আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা. পচ্চত্তং তস্স তস্স অহংকাৰৱত্থুতায ‘‘অহ’’ন্তি চ দিট্ঠিগতিকেহি অত্তা ৱুচ্চতি, ৰূপং পন তাদিসং ন হোতীতি সুঞ্ঞতাপৰিগ্গণ্হনৱিধিং দস্সেতুং ‘‘ৰূপং ন সত্তো’’তিআদি ৱুত্তং. তস্মা অট্ঠহিপি পদেহি ৰূপস্স অত্তসুঞ্ঞতাৱ দস্সিতা. ইতৰেহি চতূহি তস্স কিঞ্চনতাভাৱো. তত্থ ন মমাতি ময্হং অত্তনো সন্তকং ন হোতি, তথা অঞ্ঞস্স অত্তনো সন্তকং ন হোতি, কস্সচিপি অত্তনো সন্তকং ন হোতি অত্তনোযেৱ অভাৱতো. ‘‘ন অত্তনিয’’ন্তি পদেন পকাসিতো এৱত্থো পৰিযাযন্তৰেহি তীহিপি পদেহি পকাসিতো. এস নযো ৱেদনাদীসুপি.
৭৬৫. হেট্ঠা কলাপসম্মসনস্স দড়্হভাৱায ৱুত্তসম্মসননযাপি সুঞ্ঞতানুপস্সনায দড়্হভাৱায সংৱত্তন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘তীৰণপৰিঞ্ঞাৱসেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভযস্স অহিংসনেন অসৰণতো. ‘‘সৰণ’’ন্তি গহেতুং অযুত্ততায অসৰণীভূততো. ‘‘অনস্সাদতো’’তি ইদং পাড়িযং নত্থি. সতি চ তেচত্তালীস আকাৰা সিযুং. ৰূপপ্পৱত্তিযং সব্বাদীনৱূপলদ্ধিযা আদীনৱতো. ‘‘সমুদযতো অত্থঙ্গমতো’’তি ইদং দ্ৱযং যথা অনিচ্চতো দস্সনং পনাড়িকায, নিচ্চসাৰৱিৰহদীপনেন ৱা সুঞ্ঞতাৱিভাৱনং হোতি, এৱং সুঞ্ঞতাৱিভাৱনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. তথা ‘‘যং খো ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰূপস্স অস্সাদো’’তি (সং. নি. ৩.২৬) দস্সনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাৱিভাৱনেন সুঞ্ঞতাৱিভাৱনং. ‘‘যং ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৰূপস্স আদীনৱো’’তি (সং. নি. ৩.২৬) চ দস্সনং নিচ্চতাদিসুঞ্ঞতাভাৱনতো. তথা ‘‘যো ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণ’’ন্তি এৱং সমুদযাদিদস্সনানং, ইতৰেসঞ্চ যথাৰহং সুঞ্ঞতানুপস্সনানুব্ৰূহনতা দট্ঠব্বা. যং পন আদীনৱতো দস্সনং, পুব্বে ৱত্ৱাপি পুন ৱচনং অস্সাদপটিক্খেপতো দস্সনং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ৱেদনাদীসুপি দ্ৱাচত্তালীস আকাৰা নেতব্বাতি আহ ‘‘ৱেদনং…পে… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো…পে… নিস্সৰণতো পস্সতী’’তি.
ৱুত্তম্পি চ নিদ্দেসে এতং সুঞ্ঞতাপৰিগ্গণ্হনকথাসন্দস্সনং ‘‘অসুকায পাড়িযা অযং নিদ্দেসো’’তি দস্সনত্থং, তস্স ফলসন্দস্সনত্থঞ্চ.
৭৬৬. এৱং তীৰণপৰিঞ্ঞাৱসেন পচ্চেকং খন্ধেসু দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি সুঞ্ঞতং পৰিগ্গহেত্ৱাপি তিৱিধানুপস্সনাৱসেনেৱ ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তস্স সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণুপ্পত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘এৱং সুঞ্ঞতো’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰিগ্গণ্হন্তোতি সম্মসন্তো. ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৱিপ্পহাযাতি অজ্ঝুপেক্খকতায সঙ্খাৰানং ৱিপত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকভযঞ্চেৱ তেসং সম্পত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকপীতিঞ্চ পজহিত্ৱা. অথ ৱা ভযতুপট্ঠানৱসেন উপ্পজ্জনকঞাণভযঞ্চ সম্মসনৱসেন উপ্পজ্জনকপীতিসঙ্খাতং নন্দিঞ্চ পহায. ন হি সব্বসো সুঞ্ঞতায দিট্ঠায ভযনন্দীনং অৱসৰো অত্থি, অথ খো উপেক্খাৱ সণ্ঠাতি. তেনাহ ‘‘সঙ্খাৰেসু উদাসীনো হোতী’’তি. তত্থ যেন মিচ্ছাগাহেন অনুদাসীনতা সিযা, তদভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা ন গণ্হাতী’’তি আহ. ইদানিস্স উদাসীনতায উপমং দস্সেন্তো ‘‘ৱিস্সট্ঠভৰিযো ৱিয পুৰিসো’’তিআদিমাহ.
তত্থ অনুদাসীনতাপুব্বিকা উদাসীনতা ৱুচ্চমানা ইধ ওপম্মত্থং ফৰতীতি দস্সেতুং ‘‘ইট্ঠা কন্তা’’তিআদি ৱুত্তং. অতিৱিয নং মমাযেয্য ইত্থীনং সাঠেয্যকূটেয্যৱঙ্কেয্যাদীনং অজাননতো. মুঞ্চিতুকামো হুত্ৱাতি মুঞ্চিতুকামোৱ হুত্ৱা, তং ৱিস্সজ্জেয্য নিৰপেক্খতায ৱসেনেৱাতি অধিপ্পাযো. অযং যোগাৱচৰো. মুঞ্চিতুকামতায উদ্ধং যাৱ সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং ন উপ্পজ্জতি, তাৱ পৱত্তা ৱিপস্সনা পটিসঙ্খানুপস্সনা এৱাতি আহ ‘‘পটিসঙ্খানুপস্সনায সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো’’তি.
পতিলীযতীতি একপস্সেন নিলীযতি নিলীনং ৱিয হোতি. পতিকুটতীতি সঙ্কুচতি. পটিৱট্টতীতি ৱিৱট্টতি. ন সম্পসাৰিযতীতি ন ৱিসৰতি, অভিৰতিৱসেন ন পক্খন্দতীতি অত্থো.
ইচ্চস্সাতি ইতি এৱং অস্স যোগিনো.
৭৬৭. তিক্খৱিসদসূৰভাৱেন সঙ্খাৰেসু অজ্ঝুপেক্খনে সিজ্ঝমানে তং পনেতং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং অনেকৱাৰং পৱত্তমানং পৰিপাকগমনেন অনুলোমঞাণস্স পচ্চযভাৱং গচ্ছন্তং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি নাম. তথাভূতঞ্চ সব্বং সঙ্খাৰপ্পৱত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নিব্বানমেৱ পক্খন্দতি নাম. তযিদং ইধ ঞাণং অনুলোমগোত্ৰভুঞাণেহি সদ্ধিং একত্তং নেত্ৱা ৱুত্তং একত্তনযৱসেন. নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতীতি তাৱ সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণস্স অপৰিপক্কতমেৱাহ. সমুদ্দং তৰন্তীতি সামুদ্দিকা, সংযত্তিকা. দিসাজাননকো কাকো দিসাকাকো, লক্খণমত্তঞ্চেতং যো কোচি তাদিসো সকুন্তো ৱেদিতব্বো. ৱিদেসন্তি অদেসং সমুদ্দে অপৰিচিতট্ঠানং. অনুগন্ত্ৱাতি অনু অনু গন্ত্ৱা.
তযিদং ৱিপস্সনাঞাণং. পিট্ঠং ৱট্টযমানং ৱিযাতি থূলথূলতো ৱিৱেচনৱসেন নিপ্ফোটিযমানং সণ্হং সণ্হং পিট্ঠচুণ্ণং ৱিয. নিব্বট্টিতকপ্পাসন্তি নিব্বট্টিতবীজং কপ্পাসং. ৱিহনমানং ৱিযাতি ধনুকেন ৱিহঞ্ঞমানং ৱিয. উপমাদ্ৱযেনপি পুনপ্পুনং সম্মসনেন ৱিপস্সনাঞাণস্স সুখুমতৰভাৱাপত্তিমাহ. যথা যথা হি ৱিপস্সনাভাৱনাবলেন তিক্খা, ৱিসদা, সূৰা চ হোতি, তথা তথা সুখুমতৰাপি হোতীতি. সঙ্খাৰৱিচিননেতি পৱিচযস্স সিখাপ্পত্ততায সঙ্খাৰেসু ৱিয তেসং ৱিচিননেপি উদাসীনং হুত্ৱা তিৱিধানুপস্সনাৱসেন তিট্ঠতি পকাৰন্তৰস্স অভাৱতো. ‘‘সত্তধা অট্ঠাৰসধা’’তিআদিনা ৱিভত্তাপি হি অনুপস্সনাপকাৰা অনিচ্চানুপস্সনাদীস্ৱেৱ তীসু অন্তোগধাতি মত্থকপ্পত্তা ৱিপস্সনা তাসং এৱ ৱসেন তিট্ঠতি.
৭৬৮. তত্ৰাতি তস্মিং ৱিমোক্খমুখভাৱাপজ্জনে, অৰিযপুগ্গলৱিভাগপচ্চযত্থে চ. ইদং ৱিপস্সনাঞাণং. তিণ্ণং ইন্দ্ৰিযানন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযসমাধিন্দ্ৰিযপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানং. আধিপতেয্যৱসেনাতি সম্পযুত্তধম্মানং অধিপতিভাৱৱসেন. অনিচ্চানুপস্সনাবহুলস্স হি সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, দুক্খানুপস্সনাবহুলস্স সমাধিন্দ্ৰিযং, অনত্তানুপস্সনাবহুলস্স পঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি তিস্সন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন বলৱতৰভাৱং পত্তানি ইমানি তীণি ইন্দ্ৰিযানি ৱিমোক্খমুখভাৱং আপাদেন্তীতি আহ ‘‘তিৱিধানুপস্সনা…পে… আপজ্জতি নামা’’তি. তিৱিধৱিমোক্খমুখভাৱন্তি এত্থ কে পন তযো ৱিমোক্খা, কানি ৱা তীণি ৱিমোক্খমুখানীতি অন্তোলীনে অনুযোগে ৱিমোক্খমুখাধীনত্তা ৱিমোক্খাধিগমস্স ৱিমোক্খমুখানি তাৱ দস্সেন্তো ‘‘তিস্সো হি…পে… ৱুচ্চন্তী’’তি ৱত্ৱা অযঞ্চ অত্থো পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিমাহ.
লোকনিয্যানাযাতি লোকতো নিক্খমনায, সত্তলোকস্স ৱা ৱট্টদুক্খতো নিক্খমনায. পৰিচ্ছেদপৰিৱটুমতোতি উদযব্বযৱসেন পৰিচ্ছেদতো চেৱ পৰিৱটুমতো চ. সমনুপস্সনতাযাতি সম্মদেৱ অনু অনু পস্সনায সংৱত্তন্তীতি সম্বন্ধো. অনিচ্চানুপস্সনা হি সঙ্খাৰে আদিতো উদযেন, অন্ততো ৱযেন পৰিচ্ছিন্নে পস্সতি. আদিঅন্তৱন্ততায হি তে অনিচ্চাতি. অনিমিত্তায চ ধাতুযাতি সব্বসঙ্খাৰনিমিত্তৱিৰহতো ‘‘অনিমিত্তা’’তি লদ্ধনামায অসঙ্খতায ধাতুযা. চিত্তসম্পক্খন্দনতাযাতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অনুলোমঞাণাদিভাৱেন সম্মদেৱ অধিচিত্তস্স অনুপৱিসনত্থায. অপ্পণিহিতাযাতি ৰাগপণিধিআদীনং অভাৱেন ‘‘অপ্পণিহিতা’’তি লদ্ধনামায. সুঞ্ঞতাযাতি অত্তসুঞ্ঞতায ‘‘সুঞ্ঞতা’’তি লদ্ধনামায.
গতিন্তি নিব্বত্তিং. সঙ্খাৰানং সভাৱৱিভাৱনেন সংৱেজিযমানং চিত্তং সম্মাপটিপত্তিযং সমুত্তেজিতং নাম হোতীতি আহ ‘‘মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৱেজনতাযা’’তি. মমংকাৰেন অত্তনিযসঞ্ঞিতস্স ৱত্থুনো সামিভূতো অত্তা পঠমং পৰামসীযতি, ততো অত্তনিযন্তি আহ ‘‘নাহং, ন মমাতি এৱং অনত্ততো সমনুপস্সনতাযা’’তি. তীণি পদানীতি পৰিচ্ছেদপৰিৱটুম, মনোসমুত্তেজন, সমনুপস্সনপদানীতি ৱদন্তি, ‘‘সব্বসঙ্খাৰে’’তিআদীনি পন তীণি ৱাক্যানি তীণি পদানীতি ৱেদিতব্বানি. তেনেৱাতি অনিচ্চানুপস্সনাদীনং ৱসেন তেসং তিণ্ণং পদানং ৱুত্তত্তা এৱ. পঞ্হৱিস্সজ্জনেতি ‘‘অনিচ্চতো মনসি কৰোতো কথং সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তী’’তি পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে.
৭৬৯. এৱং ৱিমোক্খমুখানি দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিমোক্খে দস্সেতুং ‘‘কতমে পনা’’তিআদি ৱুত্তং. অনিচ্চতো মনসি কৰোন্তোতি অনিচ্চানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো. অধিমোক্খবহুলোতি সদ্ধিন্দ্ৰিযবহুলো. যস্স ৱিসেসতো অনিচ্চানুপস্সনা তিক্খা সূৰা হোতি, তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. ‘‘অনিচ্চা সঙ্খাৰা’’তি হি আদিতো সদ্ধামত্তকেন পটিপজ্জিত্ৱা ৱিপস্সনায উক্কংসগতায তৰুপল্লৱাদীসু ৱিয মণিকনকাদীসুপি তেসং অনিচ্চতং সাতিসযং পচ্চক্খতো পস্সতো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত সো ভগৱা’’তি সত্থৰি সদ্ধা বলৱতী পৱত্ততীতি সো অধিমোক্খবহুলো, অধিমত্তসদ্ধো চ হোতি. তস্স অনিচ্চানুপস্সনাবহুলতায অনিচ্চাকাৰতো ৱুট্ঠানং হোতীতি সো ‘‘অনিমিত্তং ৱিমোক্খং পটিলভতী’’তি ৱুত্তং. পস্সদ্ধিবহুলোতি দুক্খানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো ‘‘দুক্খা সঙ্খাৰা, তপ্পটিপক্খতো সুখো নিৰোধো’’তি চ মনসিকাৰৱসেন নিব্বানস্স সন্তপণীতসুখভাৱং অধিমুচ্চন্তো অভিণ্হং পীতিপামোজ্জসমাযোগতো পস্সদ্ধিবহুলো হোতি. ততো চ অধিমত্তসমাধিন্দ্ৰিযপটিলাভেন ৰাগপণিধিযা দূৰীভাৱতো অপ্পণিহিতৱিমোক্খসমধিগমো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘দুক্খতো…পে… পটিলভতী’’তি. ৱেদবহুলোতি অনত্তানুপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো অত্তসুঞ্ঞতায নিপুণঞাণৱিসযত্তা ঞাণবহুলো হোতি. ততো চ অধিমত্তপঞ্ঞিন্দ্ৰিযপটিলাভেন মোহস্স দূৰীভাৱতো সুঞ্ঞতৱিমোক্খসমধিগমো হোতীতি আহ ‘‘অনত্ততো…পে… পটিলভতী’’তি.
যো অনিচ্চানুপস্সনায নিমিত্তৱসেন সঙ্খাৰে পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তো যত্থ ইদং সঙ্খাৰনিমিত্তং সব্বসো নত্থি, তং ‘‘অনিমিত্তং নিব্বান’’ন্তি অনিমিত্তাকাৰেন অধিমুচ্চন্তো ৱুট্ঠানগামিনিমগ্গেন ঘটেতি. তস্স মগ্গো অনিমিত্ততো নিব্বানং সচ্ছিকৰোতীতি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘অনিমিত্তাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো অৰিযমগ্গো’’তি. স্ৱাযং নিব্বানস্স অনিমিত্তাকাৰো নেৱ মগ্গেন কতো, ন ৱিপস্সনায, অথ খো সভাৱসিদ্ধো. তদাৰম্মণতায চ মগ্গো অনিমিত্তোতি ৱুচ্চতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো’’তি. যো দুক্খানুপস্সনাৱসেন পণিধিযা দূৰীভাৱকৰণেন অপ্পণিহিতং অধিমুচ্চন্তো, যো অনত্তানুপস্সনাৱসেন অত্তূপলদ্ধিযা দূৰীভাৱকৰণেন সুঞ্ঞতং অধিমুচ্চন্তোতি চ আদিনা যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘এতেনেৱ নযেনা’’তিআদি.
৭৭০. যদি অৰিযমগ্গো তিৱিধম্পি ৱিমোক্খনামং লভতি, অথ কস্মা অভিধম্মে ৱিমোক্খদ্ৱযমেৱ আগতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যং পনা’’তিআদি. তত্থ তন্তি অভিধম্মে ৱিমোক্খদ্ৱযৱচনং. নিপ্পৰিযাযতো ৱিপস্সনাগমনং সন্ধাযাতি উজুকমেৱ ৱিপস্সনতো মগ্গস্স নামাগমনং সন্ধায ৱুত্তং. কস্মা? অনিমিত্তৱিপস্সনা আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৱা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি. কামং সুত্তে ‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৱেহি, মানানুসযমুজ্জহা’’তি (সু. নি. ৩৪৪) অনিমিত্তৱিপস্সনা কথিতা, সা পন নিচ্চনিমিত্তধুৱনিমিত্তঅত্তনিমিত্তানি উগ্ঘাটেন্তীপি সযং নিমিত্তধম্মেসু এৱ চৰতীতি সনিমিত্তাৱ হোতীতি. অপিচ অভিধম্মো নাম পৰমত্থদেসনা, অনিমিত্তমগ্গস্স চ পৰমত্থতো হেতুৱেকল্লমেৱ. অনিচ্চানুপস্সনাৱসেন হি অনিমিত্তৱিমোক্খো কথিতো. তত্থ চ সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, তং অৰিযমগ্গে একঙ্গম্পি ন হোতি, অমগ্গঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি. ইতৰেসু দুক্খানুপস্সনায ৱসেন অপ্পণিহিতৱিমোক্খো, অনত্তানুপস্সনায ৱসেন সুঞ্ঞতৱিমোক্খো.
তেসু অপ্পণিহিতৱিমোক্খেন সমাধিন্দ্ৰিযং, সুঞ্ঞতৱিমোক্খেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতীতি তানি অৰিযমগ্গস্স অঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং সক্কোন্তি, ন অনিমিত্তমগ্গো তদভাৱতোতি কেচি. যে পন ৱদন্তি ‘‘অনিমিত্তমগ্গো আগমনতো নামং অলভন্তোপি সগুণতো চ আৰম্মণতো চ নামং লভতী’’তি, তেসং মতেন অপ্পণিহিতসুঞ্ঞতমগ্গাপি সগুণতো এৱ, আৰম্মণতো এৱ চ নামং লভেয্যুন্তি? তং অযুত্তং. কস্মা? মগ্গো হি দ্ৱীহি কাৰণেহি নামং লভতি সৰসতো চ পচ্চনীকতো চাতি, সভাৱতো চ পটিপক্খতো চাতি অত্থো. অপ্পণিহিতমগ্গো হি ৰাগপণিধিআদীহি ৱিমুত্তো, সুঞ্ঞতমগ্গো ৰাগাদীহি সুঞ্ঞো এৱাতি তে সৰসতো নামং লভন্তি. তথা অপ্পণিহিতমগ্গো পণিধিস্স পটিপক্খো, সুঞ্ঞতমগ্গো অত্তাভিনিৱেসস্স এৱাতি তে পচ্চনীকতো নামং লভন্তি, অনিমিত্তমগ্গো পন ৰাগাদিনিমিত্তানং, নিচ্চনিমিত্তাদীনং ৱা অভাৱেন সৰসতো এৱ নামং লভতি, নো পচ্চনীকতো. ন হি সো সঙ্খাৰনিমিত্তাৰম্মণায অনিচ্চানুপস্সনায পটিপক্খো, সা পনস্স অনুলোমভাৱে ঠিতাতি সব্বথাপি অভিধম্মপৰিযাযেন অনিমিত্তমগ্গো ন লব্ভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘তং নিপ্পৰিযাযতো ৱিপস্সনাগমনং সন্ধাযা’’তি.
যস্মা সুত্তন্তপৰিযাযেন অনিমিত্তমগ্গো লব্ভতি. ৱুট্ঠানগামিনী হি ৱিপস্সনা যং যং সম্মসন্তী ৱুট্ঠানং গচ্ছতি, তস্স তস্স ৱসেন আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৱা অত্তনো মগ্গস্স নামং দেতি, তত্থ অনিচ্চতো ৱুট্ঠহন্তস্স মগ্গো অনিমিত্তো হোতি, দুক্খতো ৱুট্ঠহন্তস্স অপ্পণিহিতো, অনত্ততো ৱুট্ঠহন্তস্স সুঞ্ঞতো, তস্মা সুত্তন্তসংৱণ্ণনা এসাতি কত্ৱা ইধ তযোপি ৱিমোক্খা উদ্ধটা. যং পন পটিসম্ভিদামগ্গে অভিনিৱেসনিমিত্তপণিধিমুঞ্চনং উপাদায তিস্সন্নম্পি অনুপস্সনানং তদাগমনৱসেন তদন্ৱযস্স মগ্গস্স চ সুঞ্ঞতৱিমোক্খাদিভাৱো নিদ্দিট্ঠো, তস্স পৰিযাযভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘ৱিপস্সনাঞাণং হী’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিপস্সনাঞাণং পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘অপ্পণিহিতো, ৱিমোক্খো’’তি চ কিঞ্চাপি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো.
অনিচ্চানুপস্সনাঞাণন্তি ‘‘অনিচ্চা সঙ্খাৰা’’তি অনুপস্সনাৱসেন পৱত্তঞাণং. নিচ্চতো অভিনিৱেসং মুঞ্চতীতি ‘‘তে নিচ্চা’’তি নিচ্চাকাৰতো পৱত্তমিচ্ছাভিনিৱেসৱিদ্ধংসনৱসেন, তদন্ৱযং পন মগ্গঞাণং সমুচ্ছেদৱসেন মুঞ্চতি. ইতীতি তস্মা. অনিচ্চাভিনিৱেসতো ৰিত্ততায, ৱিমুত্ততায চ সুঞ্ঞতো ৱিমোক্খো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
তন্তি তিৱিধং ৱিপস্সনাঞাণং. তত্থ যস্স পৰিযাযতো, যস্স চ নিপ্পৰিযাযতো নামলাভো, তং দস্সেতুং ‘‘সঙ্খাৰনিমিত্তস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ন নিপ্পৰিযাযেন, অথ খো পৰিযাযেনাতি অত্থো. তস্মাতি নিপ্পৰিযাযকথাভাৱতো. ৱিমোক্খদ্ৱযমেৱ ৱুত্তং অভিধম্মেতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি এতস্মিং ৱিপস্সনাধিকাৰে. ‘‘তিৱিধৱিমোক্খমুখভাৱং আপজ্জিত্ৱা’’তি এতস্মিং ৱা উদ্দেসৱচনে.
৭৭১. তেসং ৱিভাগাযাতি তেসং যথাৱুত্তানং সত্তন্নং অৰিযপুগ্গলানং সদ্ধানুসাৰিআদিভাৱেন ৱিভত্তসভাৱতায.
৭৭২. সদ্ধিন্দ্ৰিযং পটিলভতীতি সদ্ধানুসাৰিভাৱিতাকাৰণভূতং অধিমত্তং সদ্ধিন্দ্ৰিযং পটিলভতি. অধিমোক্খবহুলতায, সদ্ধিন্দ্ৰিযাধিমত্ততায চ কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অপিচ অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো – অনিচ্চাকাৰসল্লক্খণস্স সদ্ধাভিবুদ্ধিযা উপনিস্সযভাৱতো তদন্ৱযে মগ্গে সদ্ধা তিক্খতৰা হোতি, তেন অট্ঠমকো সদ্ধানুসাৰী নাম হোতি. সেসেসু সত্তসু ঠানেসূতি পঠমফলতো পট্ঠায যাৱ অগ্গফলা সত্তসু ঠানেসু. ‘‘সত্তসু ঠানেসূ’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু সেসেসু ছসু ঠানেসু সদ্ধাৱিমুত্তো, অগ্গফলে পন সচাযং অৰূপজ্ঝানলাভী, উভতোভাগৱিমুত্তো হোতি, নো চে অৰূপজ্ঝানলাভী, পঞ্ঞাৱিমুত্তো, ন সদ্ধাৱিমুত্তো. অভিধম্মে হি –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তথাগতপ্পৱেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায দিট্ঠা হোন্তি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি, নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্স. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তো’’তি (পু. প. ২০৮) –
একচ্চাসৱপৰিক্খযৱচনতো সদ্ধাৱিমুত্তস্স সেক্খভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি, ন অসেক্খভাৱো. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘দ্ৱে ধুৰানি, দ্ৱে অভিনিৱেসা, দ্ৱে সীসানী’’তি ৱচনতো নত্থি অৰহতো সদ্ধাৱিমুত্ততাতি? সচ্চমেতং নিপ্পৰিযাযতো. নিপ্পৰিযাযকথা হি অভিধম্মো, ইধ পন পৰিযাযেন এৱং ৱুত্তং. যদি পৰিযাযতো অৰহতো সদ্ধাৱিমুত্ততা, কো পন সো পৰিযাযো? সদ্ধাৱিমুত্তন্ৱযতা. যো হি অগ্গমগ্গক্খণে সদ্ধাৱিমুত্তো হোতি, সো অগ্গফলক্খণেপি তদন্ৱযতায সদ্ধাৱিমুত্তোতি পটিসম্ভিদামগ্গে পৰিযাযেন ৱুত্তোতি ইধাপি তথেৱ ৱুত্তং. অথ ৱা সদ্ধাৱিমুত্তসদিসতায অৰহা সদ্ধাৱিমুত্তো. কা পনেত্থ সদিসতা? যথা সদ্ধাৱিমুত্তস্স সেক্খস্স কিলেসক্খযো কুণ্ঠেন অসিনা কদলিচ্ছেদসদিসো ‘‘নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্সা’’তি ৱচনতো, এৱং তদন্ৱযস্সাপি অৰহতোতি অযমেত্থ সদিসতা. কিং পন নেসং কিলেসপহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পকসিৰেন অকিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, সদ্ধাৱিমুত্তো কিচ্ছেন কসিৰেন ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. অপিচ পঞ্ঞাযপি নেসং ৱেমত্ততা. সা চ যাৱতিকা লব্ভতেৱাতি ৱদন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা পঠমমগ্গাদীসু সতিপি ইন্দ্ৰিযসমত্তে সদ্ধাদীনং তিক্খতাৱচনম্পি সমত্থিতং হোতি.
৭৭৩. সোতি দুক্খতো ৱুট্ঠিতো. সব্বত্থাতি অট্ঠসুপি ঠানেসু. ননু চ অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৱে ধুৰানী’’তি নিযমিতত্তা পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী ৱা সিযা, ধম্মানুসাৰী ৱা? ইধ ন সদ্ধানুসাৰী যুত্তো, কাযসক্খিতাপি অৰহতো নত্থি. অভিধম্মে হি –
‘‘কতমো চ পুগ্গলো কাযসক্খী? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো কাযসক্খী’’তি (পু. প. ২০৮) –
একচ্চাসৱপৰিক্খযৱচনতো কাযসক্খিনো সেক্খভাৱোৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি? সচ্চমেতং নিপ্পৰিযাযতো, ইধ পন পৰিযাযেন ৱুত্তং. কো পন সো পৰিযাযোতি? কাযসক্খিসদিসতা. উপচাৰৰূপজ্ঝানসমাধিতো হি সাতিসযং অৰূপসমাধিসম্ফস্সং লদ্ধা নিব্বত্তীতি একচ্চাসৱপৰিক্খযং উপাদায ‘‘কাযসক্খী’’তি ৱত্তব্বপুগ্গলেন সাতিসযসমাধিসম্ফস্সতদধিট্ঠানাসৱপৰিক্খযসামঞ্ঞং অপেক্খিত্ৱা কাযসক্খী ৱিয কাযসক্খীতি অৰহা পটিসম্ভিদামগ্গে ৱুত্তোতি ইধাপি তমেৱ নযং গহেত্ৱা অৰহতোপি কাযসক্খিতা ৱুত্তা. সুত্তন্তসংৱণ্ণনা হেসাতি. নিপ্পৰিযাযেন পন পঠমফলতো পট্ঠায ছসু ঠানেসু কাযসক্খী নাম হোতি, সো চ খো অট্ঠসমাপত্তিলাভী, ন ৱিপস্সনাযানিকো সুক্খৱিপস্সকো, উপচাৰমত্তলাভী, ৰূপজ্ঝানমত্তলাভী ৱা. পস্সদ্ধিবহুলোতি চ পস্সদ্ধিসীসেন সমাধি ৱুত্তোতি সাতিসযসমাধিলাভী সমথযানিকোৱ অধিপ্পেতো, সমথযানিকস্সেৱ চ কাযসক্খিভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তো. অৰূপজ্ঝানন্তি চতুব্বিধং অৰূপজ্ঝানং. তত্থ পন একম্পি লদ্ধা অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো এৱ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘অৰূপজ্ঝান’’মিচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ‘‘চত্তাৰি অৰূপজ্ঝানানী’’তি. তেনাযং চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং, নিৰোধসমাপত্তিযা চ ৱসেন পঞ্চৱিধো হোতি. এস নযো কাযসক্খিম্হিপি. দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো.
৭৭৪. পঞ্ঞৱতো নিপুণতৰা, গম্ভীৰা চ অত্থা পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তীতি অনত্ততো মনসি কৰোতো ৱেদবহুলতা, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযপটিলাভো চ ৱুত্তো. ধম্মানুসাৰী হোতি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তত্তা. পঞ্ঞা হি ইধ ‘‘ধম্মো’’তি অধিপ্পেতা ‘‘সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো’’তিআদীসু ৱিয (জা. ১.১.৫৭).
৭৭৫. যস্সা পাড়িযা ৱসেন ইধ অৰিযপুগ্গলস্স সদ্ধাৱিমুত্তাদিভাৱো ৱুত্তো, তং পাড়িং দস্সেতুং ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদি আৰদ্ধং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
৭৭৬. ‘‘সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তত্তা সদ্ধাৱিমুত্তো’’তি এৱমাদিঅত্থস্স সাধকং অপৰম্পি ৱুত্তং. ‘‘সদ্দহন্তো ৱিমুত্তো’’তি এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্স সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱদস্সনেন সদ্ধাৱিমুত্তস্স সেক্খভাৱমেৱ ৱিভাৱেতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি ফুট্ঠানং অনন্তৰং ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং, ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকৰণূপাযেন সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছাকাসীতি ৱুত্তং হোতি. ভাৱনপুংসকং ৱা এতং যথা ‘‘একমন্ত’’ন্তি (পাৰা. ২). যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো, নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো, নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতোৱ হোতি. তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছাকাসীতি কাযসক্খীতি ৱুচ্চতি, ন তু ৱিমুত্তো একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা. দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৱ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি. ‘‘দিট্ঠিযা পত্তো’’তি ৱা পাঠো, চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধং পত্তোতি অত্থো. ইমে চ সদ্ধাৱিমুত্তাদযো তযো পৰমত্থতো অপৰিযোসিতঞাণকিচ্চাতি তং নযং দস্সেতুং ‘‘সদ্দহন্তো ৱিমুচ্চতী’’তিআদি ৱুত্তং. ঝানফস্সন্তি সাতিসযং ঝানফস্সং. তেন অৰূপজ্ঝানফস্সো সঙ্গহিতো হোতি.
‘‘দুক্খা সঙ্খাৰাতি ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা দুক্খসচ্চপটিৱেধমাহ, ‘‘সুখো নিৰোধোতি ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা নিৰোধসচ্চপটিৱেধং. তদুভযেন চ সমুদযমগ্গসচ্চপটিৱেধং নানন্তৰিযকভাৱতো. ‘‘ঞাতং হোতী’’তি ইমিনা দুতিযমগ্গকিচ্চং, ‘‘দিট্ঠং হোতী’’তি ইমিনা ততিযমগ্গকিচ্চং, ‘‘ৱিদিতং হোতী’’তি ইমিনা চতুত্থমগ্গকিচ্চং, ‘‘সচ্ছিকত’’ন্তি ইমিনা পঠমফলকিচ্চং, ‘‘ফুসিত’’ন্তি ইমিনা সেসফলদ্ৱযকিচ্চং. ইতি দিট্ঠিপ্পত্তস্স মগ্গফলঞাণব্যাপাৰদস্সনানি ইমানি পদানীতি ৱদন্তি.
৭৭৭. ইতৰেসূতি সদ্ধানুসাৰিআদিপদেসু. সদ্ধং অনুসৰতীতি আগমনীযট্ঠানে ঠিতং সদ্ধং অনুগচ্ছতি. যথা সা তিক্খা সূৰা অহোসি, মগ্গক্খণেপি তদনুৰূপমেৱ পৱত্তেতীতি অত্থো. সদ্ধায ৱা অনুসৰতীতি সদ্ধায কাৰণভূতায সচ্চপটিৱেধস্স অনুৰূপং সৰতি গচ্ছতি, পটিপজ্জতীতি অত্থো. দ্ৱীহিপি অত্থৱিকপ্পেহি সদ্ধায অধিমত্ততংযেৱ ৱিভাৱেতি. ধম্মানুসাৰীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. উভতোভাগৱিমুত্তোতি দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তো, ৰূপকাযতো চ নামকাযতো চ ৱিক্খম্ভনৱসেন, সমুচ্ছেদৱসেন চ ৱিমুত্তোতি অত্থো. অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো চ নামকাযেকদেসতো চ ৱিমুত্তো, অৰিযমগ্গেন নামকাযতো ৱিমুত্তোতি উভোহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো. পজানন্তো ৱিমুত্তোতি পঠমজ্ঝানফস্সেন ৱিনা পৰিজাননাদিপ্পকাৰেহি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি জানন্তো পটিৱিজ্ঝন্তো তেসং কিচ্চানং মত্থকপ্পত্তিযা নিট্ঠিতকিচ্চতায ৱিসেসেন মুত্তোতি ৱিমুত্তো.
অযং পনেত্থ নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খেপকথা – যস্স অনিচ্চাকাৰতো ৱুট্ঠানং হোতি, সো অধিমোক্খবহুলো সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স তিক্খভাৱেন পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী নাম হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু সদ্ধাৱিমুত্তো. অগ্গফলক্খণে পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম হোতি. তথা যস্স দুক্খাকাৰতো ৱুট্ঠানং হোতি, তস্স পস্সদ্ধিবহুলতায সমাধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি দুক্খুপনিসায সদ্ধাযপি তিব্বতৰত্তা, ধুৰনিযমতো চ. সোপি পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী এৱ হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু সদ্ধাৱিমুত্তো, অন্তে পঞ্ঞাৱিমুত্তো চ হোতি. যস্স পন অনত্তাকাৰতো ৱুট্ঠানং হোতি, সো ৱেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স তিক্খভাৱেন পঠমমগ্গক্খণে ধম্মানুসাৰী এৱ হোতি, মজ্ঝে ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো, অন্তে পঞ্ঞাৱিমুত্তো এৱ হোতি. ইমে পন ন অট্ঠৱিমোক্খলাভিনো, অট্ঠৱিমোক্খলাভী পন পঠমমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী ৱা ধম্মানুসাৰী ৱা সিযা. মজ্ঝে ছসু ঠানেসু কাযসক্খী, পৰিযোসানে উভতোভাগৱিমুত্তোতি.
সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং.
৭৭৮. যং তং ৱিমোক্খমুখভাৱং আপজ্জিত্ৱা সত্তঅৰিযপুগ্গলৱিভাগায চ পচ্চযো হোতীতি ৱুত্তং, তং পনেতং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং. পুৰিমেন ঞাণদ্ৱযেনাতি মুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণদ্ৱযেন অত্থতো একং, পৱত্তিআকাৰভেদতো নানন্তি অধিপ্পাযো. যথাৱুত্তমত্থং অট্ঠকথায, পাড়িযা চ সাধেতুং ‘‘তেনাহূ’’তিআদি ৱুত্তং. মুঞ্চিতুকম্যতামুঞ্চনুপাযকৰণঞাণানিপি সঙ্খাৰেসু উদাসীনভাৱেনেৱ পৱত্তনতো সঙ্খাৰুপেক্খাসমঞ্ঞানেৱ হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘ইদং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং একমেৱ তীণি নামানি লভতী’’তি. তেন সঙ্খাৰুপেক্খাৱোহাৰো মুঞ্চিতুকম্যতাদিঞাণসমুদাযৱিসযোতি দস্সেতি.
৭৮০. উপ্পাদাদীনীতি উপ্পাদপৱত্তাদিঅপদেসেন ৱুত্তে সঙ্খাৰে. পৰিচ্চজিতুকামতাতি তপ্পটিবন্ধছন্দৰাগপ্পহানেন ৱিস্সজ্জিতুকামতা. পটিসঙ্খানন্তি পুনপ্পুনং তীৰণং. মুঞ্চিত্ৱাতি নিৰালযভাৱাপত্তিযা অপেক্খাৱিস্সজ্জনৱসেন ৱিস্সজ্জিত্ৱা. অৱসানেতি তথাকৰণস্স উত্তৰকালং. যাৱ নিব্বানসম্পক্খন্দনা ন ইজ্ঝতি, তাৱ ৱিচিননেপি উদাসীনতায ঞাণস্স সন্তানৱসেন পৱত্তিং সন্ধাযাহ ‘‘অজ্ঝুপেক্খনং সন্তিট্ঠনা’’তি. এৱন্তি অজ্ঝুপেক্খনাকাৰসামঞ্ঞতো ‘‘মুঞ্চিতুকম্যতা চ সা সন্তিট্ঠনা চা’’তি ৱুত্তাকাৰেন.
৭৮১. ইমে ধম্মাতি ইমে ঞাণসঙ্খাতা ধম্মা, ঞাণপৰিযাযো ৱা ইধ ধম্ম-সদ্দো, তস্মা ইমানি ঞাণানীতি অত্থো. একত্তাতি একসভাৱা.
৭৮২. ৱুট্ঠানগামিনী হোতি ৱুট্ঠানগমনতো. সঙ্খাৰুপেক্খাদিঞাণত্তযস্সাতি সঙ্খাৰুপেক্খানুলোমগোত্ৰভুসঞ্ঞিতস্স ঞাণত্তযস্স. কিচ্চৱসেন পৱত্তিট্ঠানৱসেনপি লোকিযঞাণানং উপৰি ঠিতত্তা ৱুত্তং ‘‘উত্তমভাৱং পত্তত্তা’’তি. নিমিত্তভূততোতি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূততো খন্ধপঞ্চকতো. তেনাহ ‘‘অভিনিৱিট্ঠৱত্থুতো’’তি. তঞ্হি ৱিপস্সনায গোচৰকৰণসঙ্খাতেন অভিনিৱেসেন অভিনিৱিট্ঠৱত্থুন্তি পৱুচ্চতি. তং পনেতং সসন্ততিপৰিযাপন্নম্পি পৰতো দিট্ঠিতায ‘‘বহিদ্ধা’’তি ৱুত্তং. তদেৱ হি ‘‘বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তানী’’তি তত্থ তত্থ ৱুচ্চতি. অজ্ঝত্তপৱত্ততোতি সসন্তানে মিচ্ছাদিট্ঠিপৱত্তনআদিতো, তদনুৱত্তককিলেসক্খন্ধেহি চ. তঞ্হি সসন্ততিযং কিলেসপ্পৱত্তভাৱতো, তন্নিমিত্তং অসতি মগ্গভাৱনায উপ্পজ্জনকউপাদিন্নক্খন্ধপৱত্তভাৱতো চ তথা ৱুত্তং. ৱুট্ঠহনঞ্চ নেসং আৰম্মণাকৰণং, আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনঞ্চ. ঘটিযতি অত্তনো অনন্তৰমেৱ মগ্গসমুপ্পত্তিতো.
৭৮৩. তত্ৰাতি তস্মিং ‘‘অভিনিৱিট্ঠৱত্থুতো ৱুট্ঠহনতো’’তি সঙ্খেপৱচনে. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৰূপাৰূপপপঞ্চক্খন্ধলক্খণত্তযৱসেন অযং মাতিকা উদ্দেসো. অজ্ঝত্তং অভিনিৱিসিত্ৱাতি সসন্ততিপৰিযাপন্নেসু খন্ধেসু ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা. ‘‘অজ্ঝত্তা ৱুট্ঠাতী’’তি ইদং ৱুট্ঠানগামিনিযা অজ্ঝত্তধম্মাৰম্মণত্তা পৰিযাযতো ৱুত্তং, নিপ্পৰিযাযতো পন মগ্গো সব্বতোপি ৱুট্ঠাতি. বহিদ্ধা ৱুট্ঠাতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. একপ্পহাৰেনাতি একজ্ঝং, তং পন অজ্ঝত্তাদিৱিভাগং অকত্ৱা ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) অৱিভাগেন ৱুট্ঠানগামিনিযা পৱত্তিৱসেন ৱেদিতব্বং, তযিদং সত্থু সম্মুখা দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেন্তস্স ঞাণুত্তৰস্স সম্ভৱতীতি ৱদন্তি.
৭৮৪. সুদ্ধঅজ্ঝত্তদস্সনমত্তেনেৱ মগ্গৱুট্ঠানং ন হোতি মমংকাৰৱত্থুনোপি পৰিঞ্ঞেয্যত্তা মগ্গসঙ্খাতং ৱুট্ঠানং, মগ্গেন ৱা ৱুট্ঠানং মগ্গৱুট্ঠানং.
৭৮৫. ৰাসিং কত্ৱাতি ভূতুপাদাযৱসেন দুৱিধং অন্তৰভেদৱসেন অনেকভেদম্পি ‘‘ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপ’’ন্তি পিণ্ডতো গহেত্ৱা. যথা ৰূপে ৱিপস্সনাভিনিৱেসো যেভুয্যেন ৱিপস্সনাযানিকস্স, এৱং অৰূপে ৱিপস্সনাভিনিৱেসো যেভুয্যেন সমথযানিকস্স হোতি. অভিনিৱেসোতি চ ৱিপস্সনায পুব্বভাগে কত্তব্বনামৰূপপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. তস্মা পঠমং ৰূপপৰিগ্গণ্হনং ৰূপে অভিনিৱেসো. এস নযো সেসেসুপি.
৭৮৬. যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্মন্তি কামং উদযব্বযপৰিগ্গণ্হনং অভিনিৱেসোতি দস্সিতং, যথাউপট্ঠিতে পন ৰূপাৰূপধম্মে, তেসঞ্চ পচ্চযে পৰিগ্গহেত্ৱা সঙ্খেপেনেৱ ৱিপস্সনাঞাণং চাৰেন্তো ঞাণুত্তৰো যথানিসিন্নোৱ ঞাণপটিপাটিযা খিপ্পমেৱ সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তো একপ্পহাৰেন পঞ্চহি খন্ধেহি ৱুট্ঠাতি নাম. অঞ্ঞথা একেনেৱ লোকিযচিত্তেন পঞ্চন্নং খন্ধানং পৰিগ্গহপৰিজাননাদীনং অসম্ভৱতো. ন হি সনিদস্সনসপ্পটিঘাদিং একজ্ঝং আৰম্মণং কাতুং সক্কা. যস্স পন একৱাৰং ঞাণেন ফস্সিতং, পুন তং ফস্সিতব্বমেৱ, তাদিসস্স ৱসেন ৱুত্তন্তি ৱদন্তি.
৭৮৮. এত্থ চ অভিনিৱেসো অকাৰণং ৱুট্ঠানমেৱ পমাণং, তস্মা হেট্ঠা ৱুত্তৱিমোক্খঅৰিযপুগ্গলৱিভাগাপি ৱুট্ঠানৱসেন সম্ভৱন্তীতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চ যোপী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তযোপি জনাতি ৱুট্ঠানৱসেন ভেদে অসতিপি অভিনিৱেসৱসেনেৱ লদ্ধং ভেদং গহেত্ৱা ৱুত্তং.
৭৮৯. সদ্ধিং পুৰিমপচ্ছিমঞাণেহীতি ভযতুপট্ঠানাদিপুৰিমঞাণেহি চেৱ গোত্ৰভুআদিপচ্ছিমঞাণেহি চ সহ. উদ্দানন্তি উদ্দেসো.
যত্থ কত্থচি…পে… ৱট্টেয্যুং তংতংঞাণট্ঠানিযস্স উপমাৱত্থুনো লব্ভনতো. ইমস্মিং পন ঠানেতি ইমস্মিং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাপদেসে. সব্বন্তি সব্বং ঞাণং, সব্বং ৱা ঞাণকিচ্চং পাকটং হোতি ৱেমজ্ঝে ঠত্ৱা ৱিভাৱিযমানত্তা. ৱুত্তা ৱিসুদ্ধিকথাযং.
৭৯০. নিলীযিত্ৱাতি উপৱিসিত্ৱা. পৰামসিত্ৱাতি ৱীমংসিত্ৱা.
গয্হুপগং অদিস্ৱাতি গহণযোগ্গং নিচ্চসাৰাদিং অদিস্ৱা. চিত্তস্স ৱঙ্কভাৱকৰানং মাযাদীনং সুট্ঠু ৱিক্খম্ভনেন অনুলোমস্স উজুকসাখাসদিসতা. নিব্বানালোচনতো গোত্ৰভুঞাণস্স উদ্ধং উল্লোকনসদিসতা. অপ্পতিট্ঠে নিব্বানে পতিট্ঠিতত্তা মগ্গঞাণস্স আকাসে উপ্পতনসদিসতা.
৭৯১. সপ্পৱিস্সজ্জনং ৱিয গোত্ৰভুঞাণং সব্বসঙ্খাৰগতং ৱিস্সজ্জিত্ৱা নিব্বানস্স আলম্বনতো. আগতমগ্গং ওলোকেন্তস্স ঠানং ৱিয মগ্গঞাণং অসম্মোহপটিৱেধৱসেন অত্তনোপি দস্সনতো. অভযট্ঠানে ঠানন্তি অভযট্ঠানং সম্পত্তমাহ, ন তস্স পাপুণপটিপত্তিং.
৭৯২. অত্তত্থাদীনং অনৱবুজ্ঝনতো ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স নিদ্দোক্কমনসদিসতা. মুঞ্চিতুকম্যতাগ্গহণেনেৱ পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনাপি গহিতা. তিস্সন্নম্পি তাসং সংসাৰতো নিক্খমনাধিমুত্ততায নিক্খমনমগ্গোলোকনসদিসতা. মগ্গে দিট্ঠে মগ্গপটিপত্তি ৱিয অনুলোমে সিদ্ধে মগ্গো সিদ্ধো এৱাতি অনুলোমস্স মগ্গদস্সনসদিসতা. সঙ্খাৰনিমিত্ততো নিক্খন্তত্তা আদিত্তঘৰতো নিক্খমনং ৱিয গোত্ৰভুঞাণং. ৱেগেনগমনং ৱিয মগ্গঞাণং ৱিস্সজ্জেতব্বগহেতব্বপদেসেসু সাধনকিচ্চৱিসেসযোগতো.
৭৯৩. পৰতো ন মমাযিতব্বতো চ পস্সিতব্বানং খন্ধানং ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স ৰাজগোণানং সকগহণসদিসতা ৱুত্তা.
৭৯৪. সভযে অভযদস্সনহেতুতায খন্ধানং ‘‘অহং, মমা’’তি গহণস্স যক্খিনিযা সংৱাসসদিসতা. সুসানৱিজহনং ৱিয সঙ্খাৰসুসানং ৱিজহিত্ৱা নিব্বানাৰম্মণৱসেন পৱত্তং গোত্ৰভু.
৭৯৫. পুত্তগিদ্ধিনীতি পুত্তৱচ্ছলা. ওত্তপ্পমানাতি সাৰজ্জযমানা. ওড়াৰিকওড়াৰিকলোভক্খন্ধাদিৱিক্খম্ভনেন সঙ্খাৰপৰিচ্চজনতো অনুলোমস্স তত্থেৱ দাৰকোৰোপনসদিসতা.
৭৯৬. ৱুট্ঠানগামিনিযা…পে… দস্সনত্থং ৱুত্তা, ন পুৰিমাসু ৱিয ভযতুপট্ঠানাদীসু ঠিতস্স ভাযনাদিআকাৰদস্সনত্থন্তি অধিপ্পাযো. অপৰাপৰুপ্পত্তিতো, চিৰানুবন্ধতো, দুস্সহতো চ ৱট্টদুক্খসদিসং জিঘচ্ছাদুক্খন্তি আহ ‘‘সংসাৰৱট্টজিঘচ্ছাযা’’তি. কাযগতাসতি এৱ ভোজনং কাযগতাসতিভোজনং. সা পনেত্থ মগ্গসম্পযুত্তা সম্মাসতি কাযানুপস্সনাদিকিচ্চসাধনৱসেন অমতৰসপৰিভোগতায চ ‘‘অমতৰসং কাযগতাসতিভোজন’’ন্তি ৱুত্তা. তেনাহ ভগৱা ‘‘অমতং তে, ভিক্খৱে, পৰিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পৰিভুঞ্জন্তী’’তিআদি (অ. নি. ১.৬০০).
ফলৰসামলকসিঙ্গীৱেৰমুগ্গমাসাদি অনেকঙ্গসম্ভাৰং.
কপণাসেৰিভাৱাদিকৰণেন তণ্হাসিনেহস্স সীতসদিসতা. মগ্গতেজন্তি অৰিযমগ্গসঙ্খাতং ইন্দগ্গিং.
ৰাগগ্গিআদযো একাদসগ্গী ৱূপসমন্তি এত্থাতি একাদসগ্গিৱূপসমং, নিব্বানং.
অন্ধকাৰপৰেতোতি চতুৰঙ্গসমন্নাগতেন অন্ধকাৰেন কিঞ্চি অত্তত্থং ৱা পৰত্থং ৱা কাতুং অসক্কুণেয্যভাৱেন অভিভূতো. ঞাণমযো আলোকো এতিস্সাতি ঞাণালোকা, মগ্গভাৱনা.
অমতভূতং, অমতভাৱসাধকং ৱা ওসধং অমতোসধং, নিব্বানং. হেট্ঠা অত্তনা ৱুত্তমেৱ সঙ্খাৰুপেক্খাব্যাপাৰং নিগমনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘তেন ৱুত্ত’’ন্তিআদিমাহ.
৭৯৭. নিৰালযতায তণ্হাৱসেন ভৱাদীসু অৱিসটজ্ঝাসযো হুত্ৱা ততো সঙ্কুচিতচিত্তো পতিলীনভাৱেন চৰতি পৱত্ততীতি পতিলীনচৰো, তস্স পতিলীনচৰস্স. সংসাৰে ভযস্স ইক্খনতায ভিক্খুনো কাযচিত্তৱিৱেকসিদ্ধিযা ৱিৱিত্তমাসনং ভজমানস্স. সামগ্গিযন্তি যুত্তং, পতিৰূপন্তি অত্থো. ভৱনেতি কামভৱাদিকে তিৱিধেপি ভৱে. সো হি ইধ ভৱনট্ঠেন ভৱন্তি ৱুত্তো. ন দস্সযেতি অনুপ্পজ্জনৱসেন ন দস্সেয্য. তস্স তং অদস্সনং সামগ্গিযন্তি বুদ্ধাদযো অৰিযা আহূতি যোজনা.
নিযমেত্ৱাতি নিযতং একংসিকং কত্ৱা. বোজ্ঝঙ্গৱিসেসং, মগ্গঙ্গৱিসেসং, ঝানঙ্গৱিসেসং, পটিপদাৱিসেসং, ৱিমোক্খৱিসেসন্তি ৱিসেসসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ৱিসেসন্তি ছসত্তভাৱো সত্তট্ঠভাৱো পঞ্চাদিভাৱোতি ইমং যথাক্কমং বোজ্ঝঙ্গাদীনং অৰিযমগ্গে লব্ভমানভেদং. পাদকজ্ঝানন্তি মগ্গস্স আসন্নৱুট্ঠানগামিনিযা ৱিপস্সনায পদট্ঠানভূতং ঝানং. ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতাতি মগ্গাসন্নায এৱ ৱুট্ঠানগামিনিযা ৱিপস্সনায গোচৰভূতা ৱিপস্সিতা. পুগ্গলজ্ঝাসযোতি উভিন্নং ভেদে সতি ৱিপস্সকস্স অজ্ঝাসযো. এত্থ চ পঠমং কেচীতি ৱুত্তো তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো. দুতিযং কেচীতি ৱুত্তো মোৰৱাপীৱাসিমহাদত্তত্থেৰো. ততিযং কেচীতি ৱুত্তো তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো.