২০. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা
সম্মসনঞাণকথাৱণ্ণনা
৬৯২. এৱং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ঞত্ৱা ঠিতং ঞাণন্তি অযং উপক্কিলেসৱিনিমুত্তা ৱীথিপটিপন্না ৱিপস্সনাপঞ্ঞা অৰিযমগ্গস্স পুব্বভাগমগ্গো, অযং ওভাসাদিভেদো দসৱিধো উপক্কিলেসো ন মগ্গোতি এৱং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ যাথাৱতো ৱৱত্থপেত্ৱা ঠিতং ঞাণং.
অতীতাদিৱসেন অনেকভেদভিন্নে ধম্মে কলাপতো সঙ্খিপিত্ৱা সম্মসনং কলাপসম্মসনং, অযং কিৰ জম্বুদীপৱাসীনং অভিলাপো. ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬; অ. নি. ৪.১৮১) নযেন হি ধম্মানং ৱিপস্সনা নযৱিপস্সনা, অযং কিৰ তম্বপণ্ণিদীপৱাসীনং অভিলাপো. তেনেৱাহ ‘‘কলাপসম্মসনসঙ্খাতায নযৱিপস্সনাযা’’তি. তাৱ-সদ্দো কমত্থো, তেন সম্মসনপ্পকাৰানং বহুভেদতং দীপেতি. বহুভাৱতো হি তেসং পঠমং নযৱিপস্সনায যোগাৰম্ভং অনুসাসতি ‘‘নযৱিপস্সনায তাৱ যোগো কৰণীযো’’তি. কস্মাতি চোদকৱচনং. তস্সাযং অধিপ্পাযো – যদি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি সম্পাদেতব্বা, অথ কস্মা ‘‘নযৱিপস্সনায আদিতো যোগো কাতব্বো’’তি ৱুত্তন্তি. ইতৰো তস্সাযং অধিগমূপাযোতি দস্সেন্তো ‘‘আৰদ্ধৱিপস্সকস্সা’’তিআদিমাহ. তেনেতং দস্সেতি ‘‘ৱিপস্সনায সতি উদযব্বযঞাণুপ্পাদো, উদযব্বযঞাণে সতি ওভাসাদিউপক্কিলেসসম্ভৱো, ততো মগ্গামগ্গৱৱত্থানং, তস্মা তস্স আদিতোৱ আৰম্ভস্স সম্ভৱো নত্থীতি ৱিপস্সনা পঠমং আৰদ্ধব্বা’’তি. এৱম্পি পঠমং নযৱিপস্সনাৱ কস্মা আৰদ্ধব্বাতি আহ ‘‘ৱিপস্সনায চ কলাপসম্মসনং আদী’’তি. তঞ্হি অতীতাদিভেদভিন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানৱসেন পৱত্তনতো আদিকম্মিকস্স সুকৰং সম্মসনন্তি আদিভূতং.
তস্মাতি আদিভূতত্তা. অথ ৱা তস্মাতি যস্মা আৰদ্ধৱিপস্সকস্স…পে… কলাপসম্মসনং আদি, তস্মা. এতন্তি কলাপসম্মসনং. অপিচাতিআদি কলাপসম্মসনস্সেৱ ৱিপস্সনায আদিভাৱে উপচযহেতুদস্সনং. উদযব্বযঞাণপৰিযোসানা তীৰণপৰিঞ্ঞা, অসম্পত্তে এৱ চ উদযব্বযঞাণে মগ্গামগ্গৱৱত্থানং হোতীতি আহ ‘‘তীৰণপৰিঞ্ঞায ৱত্তমানাযা’’তি. কলাপসম্মসনে তাৱ যোগো কাতব্বোতি এত্থাপি তস্সেৱ পঠমাৰম্ভে কাৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. যস্মা কলাপসম্মসনং নাম একৱিসুদ্ধিযম্পি ন অন্তোগধং, একচ্চে চ তং অনামসিত্ৱাৱ ৱিপস্সনাচাৰং ৱণ্ণেন্তি. এৱং সন্তেপি তং সুত্তন্তেসু একদেসেন, অনৱসেসতো চ দস্সিতং. পটিসম্ভিদাযং আদিকম্মিকানং মনসিকাৰসুকৰতায ৱিপস্সনায আদিভাৱেন ঠপিতং. ৱিপস্সন্তস্স চ ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু মগ্গামগ্গঞাণসম্ভৱো, তস্মা ‘‘তং সম্পাদেতুকামেনা’’তিআদিনা অযং ৱিচাৰো কতোতি দট্ঠব্বং.
৬৯৩. তত্ৰাতি তস্মিং তীৰণপৰিঞ্ঞায ঞাতপৰিঞ্ঞানন্তৰভাৱে, তাসু ৱা পৰিঞ্ঞাসু. ৱিনিচ্ছযোতি সৰূপতো, কিচ্চতো, ভূমিতো চ সন্নিট্ঠানং. লোকুত্তৰাপি পুৰিমস্মিং সচ্চদ্ৱযে মগ্গসম্পযুত্তা তিৱিধাপি পৰিঞ্ঞা কিচ্চৱসেন লব্ভতীতি ‘‘লোকিযপৰিঞ্ঞা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. সভাৱধম্মানং লক্খণসল্লক্খণতো ঞেয্যঅভিমুখা পঞ্ঞা অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা. ঞাতট্ঠেতি ঞাতভাৱনিমিত্তং. অভিঞ্ঞেয্যস্স জাননহেতু ‘‘ঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি অনিচ্চাদিলক্খণানি পৰিচ্ছিজ্জ জাননপঞ্ঞা. তীৰণট্ঠেতি সম্মসনভাৱহেতু. পহানপঞ্ঞাতি পহাতব্বস্স পজহনপঞ্ঞা. ৱেদযিতাদিলক্খণৱিধুৰতায ৰুপ্পনলক্খণং পচ্চত্তলক্খণং ৱুত্তং. তেসংযেৱ পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৱসেন গহিতধম্মানংযেৱ. যথা পথৱীফস্সাদীনং কক্খড়ফুসনাদিলক্খণানি তীসুপি খণেসু সল্লক্খিতব্বানি পটিনিযতৰূপতায সভাৱসিদ্ধানেৱ হুত্ৱা গয্হন্তি, ন এৱমনিচ্চতাদিলক্খণানি. তানি পন ভঙ্গুদযব্বযপীড়াৱসৱত্তনাকাৰমুখেন গহেতব্বতো সমাৰোপিতৰূপানি ৱিয গয্হন্তীতি ৱুত্তং ‘‘সামঞ্ঞলক্খণং আৰোপেত্ৱা’’তি. লোকিযপৰিঞ্ঞানংযেৱ অধিপ্পেতত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাৱ ‘‘পহানপৰিঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা.
সঙ্খাৰপটিচ্ছেদতোতি নামৰূপৱৱত্থানতো, যা ‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধী’’তি ৱুত্তা. কেচি পন ‘‘খন্ধাদীনং ৱিপস্সনায ভূমিভাৱতো সব্বোপি খন্ধাদিৱিচাৰো সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদো’’তি ৱদন্তি. ‘‘পচ্চত্তলক্খণপটিৱেধস্সেৱ আধিপচ্চ’’ন্তি ইমিনা নামৰূপপচ্চযপৰিগ্গহপঞ্ঞানং তীৰণপহানাসমত্থতং দস্সেতি. তাসম্পি পন ‘‘নমনলক্খণং নামং, ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপ’’ন্তি অৰূপৰূপানং সাধাৰণাকাৰসল্লক্খণৱসেন পৱত্তিযা একেনাকাৰেন তীৰণপৰিযাযো, দিট্ঠিকঙ্খাৱিক্খম্ভনেন পহানপৰিযাযো লব্ভতীতি সিযা তীৰণপহানেসুপি আধিপচ্চন্তি ৱদন্তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন পন যথা দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযাৱ সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদতা, এৱং লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায এৱ তীৰণপহানকিচ্চতা ৱেদিতব্বা. এৱং হি তিস্সোপি পৰিঞ্ঞা ৱৱত্থিতা হোন্তি, অঞ্ঞথা সঙ্কাৰো সিযা. তীৰণপৰিঞ্ঞায ভূমি তত্থ পঞ্ঞায অনিচ্চতাদিলক্খণসন্তীৰণতো. তেনাহ ‘‘এতস্মিং…পে… আধিপচ্চ’’ন্তি. কামং উদযব্বযঞাণম্পি কঞ্চি মিচ্ছাভিনিৱেসং পজহতি, তস্স পন অথামগতত্তা ন সাতিসযং পহানন্তি ৱুত্তং ‘‘ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৱা উপৰি পহানপৰিঞ্ঞায ভূমী’’তি. অনিচ্চতো অনুপস্সন্তোতি অনিচ্চাকাৰতো সঙ্খাৰে অনুপস্সন্তো সম্মসন্তো. নিচ্চসঞ্ঞন্তি ‘‘তে নিচ্চা সস্সতা’’তি পৱত্তং মিচ্ছাসঞ্ঞং. সঞ্ঞাসীসেন দিট্ঠিচিত্তানম্পি গহণং দট্ঠব্বং. এসেৱ নযো ইতো পৰেসুপি. নিব্বিন্দন্তোতি অনিচ্চানুপস্সনাদিসম্ভূতায নিব্বিদানুপস্সনায সঙ্খাৰে নিব্বিজ্জনৱসেন পস্সন্তো. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. ৱিৰজ্জন্তোতি ৱিৰাগানুপস্সনায ৱিৰজ্জনৱসেন যথা সঙ্খাৰেসু ৰাগো নুপ্পজ্জতি, এৱং অনুপস্সন্তো. তথাভূতো হি ৰাগং পজহতীতি ৱুচ্চতি. নিৰোধেন্তোতি নিৰোধানুপস্সনায যথা সঙ্খাৰা নিৰুজ্ঝন্তিযেৱ, ন আযতিং পুনব্ভৱৱসেন উপ্পজ্জন্তি, এৱং অনুপস্সন্তো. তথাভূতো হি সঙ্খাৰানং সমুদযং পজহতি নাম অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনতো. পটিনিস্সজ্জন্তোতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায যথা সঙ্খাৰা ন পুন আদিযন্তি, এৱং ৱোস্সজ্জন্তো. তেনাহ ‘‘আদানং পজহতী’’তি, নিচ্চাদিৱসেন ৱা গহণং ৱিস্সজ্জেতীতি অত্থো. সাধিতত্তাতি সম্পাদিতত্তা. ইতৰাতি তীৰণপহানপৰিঞ্ঞা. এৱং পৰিঞ্ঞা নিদ্দিসিত্ৱা পৰিঞ্ঞাক্কমৱসেনপি কঙ্খাৱিতৰণানন্তৰং ‘‘কলাপসম্মসনে যোগো কাতব্বো’’তি য্ৱাযমত্থো ৱুত্তো, তং নিগমৱসেন পচ্চাহৰন্তো ‘‘তেন ৱুত্ত’’ন্তিআদিমাহ, তং ৱুত্তত্থমেৱ.
৬৯৪. তত্ৰাতি তস্মিং কলাপসম্মসনে ৱিভাৱেতব্বে, তস্স ৱা কলাপসম্মসনস্স আদিভাৱে. অযং পাড়ীতি দস্সিযমানং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িমাহ. তত্থ সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞাতি অতীতাদিভেদভিন্নে ধম্মে একতো সঙ্গহেত্ৱা অনিচ্চাদিৱসেন ৱিনিচ্ছযে সাধেতব্বে তংসাধনীযা পঞ্ঞা. সম্মসনে অনিচ্চতাদিৱসেন তীৰণে ঞাণন্তি পৱুচ্চতি, সা কথং হোতীতি অত্থো. ৱৱত্থানে সম্মসনেতি চ নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মৱচনং. যং কিঞ্চি ৰূপন্তিআদীনি পদানি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱ. সব্বং ৰূপং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতীতিআদীনি পন যস্মা পৰতো ৱণ্ণিযিস্সন্তি, তস্মা তত্থেৱ নেসং অত্থং ৱিভাৱযিস্সাম.
পাড়িৱৱত্থানং পন এৱং ৱেদিতব্বং – এত্থ হি আদিকম্মিকানং ৱিপস্সনামনসিকাৰসুখত্থং ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপ’’ন্তিআদিনা পঠমং তাৱ পঞ্চক্খন্ধা অতীতাদিৱিভাগমুখেন গহিতা, তে পন খন্ধা যস্মা দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তধম্মৱসেন ৱিভাগং লব্ভন্তি, তস্মা তদনন্তৰং দ্ৱাৰছক্কাদিৱসেন দস ছক্কা গহিতা. যস্মা পন লক্খণেসু অনত্তলক্খণং দুক্খৱিভাগং, তস্মা তস্স ৱিভাৱনায ছ ধাতুযো গহিতা. ততো যেসু কসিণেসু ইতো বাহিৰকানং অত্তাভিনিৱেসো, তানি ইমেসং ঝানানং আৰম্মণভাৱেন উপট্ঠানাকাৰমত্তানীতি দস্সনত্থং দস কসিণানি গহিতানি. ততো দুক্খানুপস্সনায পৰিৱাৰভাৱেন পটিক্কূলাকাৰৱসেন দ্ৱত্তিংস কোট্ঠাসা গহিতা. পুব্বে খন্ধৱসেন সঙ্খেপতো গহিতা ধম্মা নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন, ৱিত্থাৰনযেন চ মনসি কাতব্বাতি দস্সনত্থং দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো চ গহিতা. তেসু ইমে ধম্মা সতিপি সুঞ্ঞনিৰীহঅব্যাপাৰভাৱে ধম্মসভাৱতো আধিপচ্চৱসেন পৱত্তন্তীতি অনত্তলক্খণৱিভাৱনত্থং ইন্দ্ৰিযানি গহিতানি. এৱং অনেকভেদভিন্নাপিমে ধম্মা ভূমিত্তযপৰিযাপন্নতায তিৱিধাৱ হোন্তীতি দস্সনত্থং তিস্সো ধাতুযো গহিতা.
এত্তাৱতা নিমিত্তং দস্সেত্ৱা পৱত্তং দস্সেতুং কামভৱাদযো নৱ ভৱা গহিতা. এত্তকে অভিঞ্ঞেয্যৱিসেসে পৱত্তমনসিকাৰকোসল্লেন সণ্হসুখুমেসু নিব্বত্তিতমহগ্গতধম্মেসু মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বোতি দস্সনত্থং ঝানপ্পমঞ্ঞাৰুপ্পানি গহিতানি. তত্থ ঝানানি নাম ৱুত্তাৱসেসাৰম্মণানি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৱিভাগতো ইমে ধম্মা ভিন্দিত্ৱা মনসি কাতব্বাতি দস্সনত্থং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি গহিতানি. পচ্চযাকাৰমনসিকাৰো হি লক্খণত্তযং সুখেন, সুট্ঠুতৰঞ্চ ৱিভাৱেতি, তস্মা পচ্ছতো গহিতো. এৱমেতে সম্মসনীযভাৱেন গহিতা খন্ধাদিৱসেন কোট্ঠাসতো পঞ্চৱীসতিৱিধা. পভেদতো পন অতীতাদিভেদং অনামসিত্ৱাৱ গয্হমানা দ্ৱীহি ঊনানি দ্ৱেসতানি হোন্তি.
তত্থ অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতীতিআদিকো পঠমো লক্খণৱৱত্থাপনৱাৰো. অনিচ্চং খযট্ঠেনাতিআদিকো দুতিযো হেতুৱাৰো লক্খণানং হেতুকিত্তনতো. অনিচ্চং সঙ্খতন্তিআদিকো পন হেতুপতিট্ঠাপনৱাৰো পাকটভাৱসল্লক্খণতো. খযট্ঠেনাতি হি খযসভাৱতো যস্মা ৰূপং খযসভাৱং উপ্পজ্জিত্ৱা খযং ৱযং ভেদং গচ্ছতি, তস্মা অনিচ্চন্তি অত্থো. ভযট্ঠেনাতি ভাযিতব্বভাৱতো যস্মা ৰূপং পভঙ্গুৰতায ভযানকং, তস্মা দুক্খন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩০.১৫, ৪৫, ৪৬, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১৪; পটি. ম. ২.১০). অসাৰকট্ঠেনাতি অসাৰকভাৱতো, অত্তসাৰৱিৰহতোতি অত্থো. ততিযৱাৰে পন ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তি ৱত্ৱা তস্স হেতুং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘সঙ্খত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যস্মা সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতং, অনুৰূপে চ পচ্চযে পটিচ্চ, ন ৱিনা তেহি সমং, সম্মা চ উপ্পন্নং, তস্মা খযৱযৱিৰাগনিৰোধধম্মন্তি. ন হি পচ্চযনিব্বত্তং অনিৰুজ্ঝনকং নাম অত্থি. তেনাহ ভগৱা ‘‘যং তং ৰূপং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৱত মা পলুজ্জীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৯). এতেন অনিচ্চা পথৱীধাতু পচ্চযনিব্বত্তত্তা তদঞ্ঞং পচ্চযনিব্বত্তং ৱিযাতি দস্সেতি. এস নযো সেসধম্মেসুপি.
ইদানি অন্ৱযতো, ব্যতিৰেকতো চ সঙ্খতধম্মানং অনিচ্চতং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘জাতিপচ্চযা’’তিআদি ৱুত্তং. অনিচ্চলক্খণস্সেৱ চেত্থ পতিট্ঠাপনং তস্মিং পতিট্ঠাপিতে সেসলক্খণদ্ৱযস্সপি পতিট্ঠাপনসিদ্ধিতো.
ইমিনা পেয্যালেন ইমে ধম্মৰাসযো সংখিত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তা ধম্মা, পঞ্চক্খন্ধা’’তি ইদং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ‘‘চক্খুং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তে ধম্মে দস্সেত্ৱা তেসং পঞ্চহি খন্ধেহি সঙ্গহিততং দস্সেতুং ‘‘ৰূপং অভিঞ্ঞেয্যং…পে… ৱিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি আগতত্তা ৱুত্তং. পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৪৮) পন ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপ’’ন্তিআদিনা পঠমং পঞ্চক্খন্ধে দস্সেত্ৱা ‘‘চক্খু’’ন্তিআদিনা দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তা ধম্মা দস্সিতা. তথাদস্সনে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
কস্মা পনেত্থ ইমে ধম্মৰাসযো সংখিত্তাতি পাড়িযং ৱিত্থাৰতো আগতত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদিমাহ. তেনেৱাহ ‘‘তং তত্থ…পে… সংখিত্ত’’ন্তি. তত্থ তন্তি অভিঞ্ঞেয্যং. এত্থাতি অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে. ‘‘ৱিঞ্ঞাণং মনো ধম্মা’’তিআদিনা তত্থ তত্থ কোট্ঠাসে যে লোকুত্তৰধম্মা আগতা. কেচি পন ‘‘এত্থাতি পটিসম্ভিদায’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং. সম্মসনুপগা এৱ হি ধম্মা পটিসম্ভিদাযং গহিতা সম্মসনৱাৰস্স অধিপ্পেতত্তা, ন অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) ৱিয সব্বেৱ অভিঞ্ঞেয্যা ধম্মা. যে ৰূপাৰূপধম্মা. যস্সাতি যোগিনো. তেসু তেন সম্মসনং আৰভিতব্বং যথাপাকটং ৱিপস্সনাভিনিৱেসোতি কত্ৱা. পচ্ছা পন অনুপট্ঠহন্তেপি উপাযেন উপট্ঠহাপেত্ৱা অনৱসেসতোৱ সম্মসিতব্বা.
৬৯৫. ‘‘অতীতং ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা অনিচ্চতো সম্মসনস্স অতীতাদিৱিভাগা পৱত্তিট্ঠানভূতাতি আহ ‘‘একাদসহি ওকাসেহী’’তি. ৱৱত্থাপনং নাম সন্নিট্ঠানং. অনিচ্চতো সন্নিট্ঠানঞ্চেত্থ ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৱিপস্সনাৱাতি আহ ‘‘অনিচ্চন্তি সম্মসতী’’তি.
কথন্তি সম্মসনাকাৰো পুচ্ছিতোতি তং পৰতো ইধেৱ পাড়িযং দুতিযৱাৰে ৱুত্তনযেনেৱাতি সঙ্খেপেনেৱ ৱিস্সজ্জেতি. ইদানি তমত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ হী-তি হেতুঅত্থে নিপাতো. যস্মা ‘‘ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি এৱং ৱুত্তং, তস্মা ইমিনা ৱুত্তনযেন অনিচ্চন্তি সম্মসতীতি যোজনা.
এৱম্পি সঙ্খেপোযেৱাতি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘এসা’’তিআদি ৱুত্তং. অতীতেতি অতীতে ভৱে. আদিকম্মিকস্স হি ইদং সম্মসনৱিধানং, তস্মা ভৱৱসেন অদ্ধাভেদো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘নযিমং ভৱং সম্পত্তন্তী’’তি. এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং অতীতভৱে পৰিযাপন্নং ৰূপং, তং অতীতেযেৱ ভৱে খীণং, ততো ন ইমং ভৱং সম্পত্তং, তস্মা অনিচ্চং খযট্ঠেন খযসভাৱত্তাতি সম্মসতীতি. এস নযো যং অনাগতন্তিআদীসুপি.
যং বহিদ্ধা, তম্পি বহিদ্ধা এৱ খীযতি, ন অজ্ঝত্তভাৱং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি, যং ওড়াৰিকং, তম্পি তত্থেৱ খীযতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতিআদিনা যোজেতব্বং.
ইদং সব্বম্পীতি ইদং অতীতাদিভেদস্স ৰূপস্স সম্মসনতো সব্বং একাদসৱিধম্পি সম্মসনং একং সম্মসনং অনিচ্চতো সম্মসনন্তি কত্ৱা.
তন্তি তং একাদসৱিধম্পি ৰূপং. সপ্পটিভযতাযাতি ভযানকতায. ভযাৱহং হোতীতি অপ্পহীনৱিপল্লাসস্স ‘‘অহং ৱিনস্সামি, মম সন্তকং ৱিনস্সতী’’তি চিন্তেন্তস্স ভযজনকং হোতি. সীহোপমসুত্তে দেৱানং ৱিযাতি সীহোপমসুত্তে দেসিযমানে দেৱানং ৱিয. তত্থ হি –
‘‘যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… সো ধম্মং দেসেতি ‘ইতি ৰূপং, ইতি ৰূপস্স সমুদযো, ইতি ৰূপস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ৱেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খাৰা… ইতি ৱিঞ্ঞাণং, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. যেপি তে, ভিক্খৱে, দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৱিমানেসু চিৰট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা যেভুয্যেন ভযং সংৱেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি ‘অনিচ্চাৱ কিৰ ভো মযং সমানা নিচ্চম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ, অদ্ধুৱাৱ…পে… অসস্সতাৱ কিৰ ভো মযং সমানা সস্সতম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ, মযম্পি কিৰ ভো অনিচ্চা অদ্ধুৱা অসস্সতা সক্কাযপৰিযাপন্না’’’তি (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩) –
এৱং দেৱানং ভযুপ্পত্তি আগতা.
খন্ধপঞ্চকং, তদেকদেসো ৱা অত্তৱাদীহি ‘‘অত্তা’’তি পৰিকপ্পীযতি, তঞ্চ একন্ততো অনিচ্চং, দুক্খঞ্চাতি আহ ‘‘যঞ্হি অনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তিআদি. তীসু দুক্খতাসু সঙ্খাৰদুক্খতাৱ ব্যাপিনী, ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি চ অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘অনিচ্চতং ৱা উদযব্বযপটিপীড়নং ৱা’’তি. অত্তা অভৱিস্সাতি ‘‘কাৰকো ৱেদকো সযংৱসী’’তি এৱংভূতো অত্তা অভৱিস্সাতি অধিপ্পাযো. এৱঞ্হি সতি ৰূপস্স আবাধায সংৱত্তনং অযুজ্জমানকং সিযা. যথা ৰূপক্খন্ধে অভেদতো তিৱিধং সম্মসনং, ভেদতো তেত্তিংসৱিধং, এৱং ৱেদনাক্খন্ধাদীসুপীতি ইমমত্থং ‘‘এস নযো’’তি অতিদিসতি. তেন খন্ধৱসেন তাৱ ভেদতো পঞ্চসট্ঠিঅধিকা সতং সম্মসনৱাৰা দস্সিতা হোন্তি. ইমিনা নযেন দ্ৱাৰছক্কাদীসুপি যথাৰহং সম্মসনভেদো ৱেদিতব্বো.
৬৯৬. নিযমতো সঙ্খতাদিভেদং হোতীতি একংসেন সঙ্খততাদিৱিসেসৱন্তং হোতি অসঙ্খতাদিসভাৱে অনিচ্চতায অসম্ভৱতো. অস্সাতি অনিচ্চস্স. পৰিযাযদস্সনত্থন্তি ৱেৱচনদস্সনত্থং, তং পন ‘‘খযধম্ম’’ন্তিআদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বং, ন পুৰিমানং তিণ্ণং. ন হি তদেৱ তস্স পৰিযাযো হোতি, নাপি সঙ্খতপটিচ্চসমুপ্পন্নপদানি হুত্ৱা অভাৱদীপনতো পাকভাৱদীপনতো. পাকভাৱদীপনেন পন অনিচ্চতায সাধনপক্খে তিট্ঠন্তি. তেনেৱ হি সব্বেসং পদানং পৰিযাযতাভাৱতো ‘‘নানাকাৰেহি ৱা’’তি ৱিকপ্পন্তৰং গহিতং. মনসিকাৰপ্পৱত্তীদস্সনত্থন্তি অনিচ্চতায উপব্ৰূহনমনসিকাৰপৱত্তিদস্সনত্থং.
চত্তাৰীসাকাৰঅনুপস্সনাকথাৱণ্ণনা
৬৯৭. সোতি যোগাৱচৰো. তস্সাতি যথাৱুত্তভেদস্স অনিচ্চতাদিসম্মসনস্স. থিৰভাৱত্থাযাতি দড়্হভাৱত্থায অনিচ্চাদিআকাৰস্স পুনপ্পুনং মনসিকাৰো ৱিয বহুলীকাৰভাৱতো. যং তং ভগৱতা এতস্স ৱিভঙ্গে অনিচ্চাদিসম্মসনং ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. অনুলোমিকন্তি অৰিযমগ্গাধিগমস্স অনুকূলং. খন্তিন্তি ঞাণখন্তিং. ঞাণঞ্হি ৱিসযসভাৱং ওগাহেত্ৱা ৱৱত্থানে খমতি সহতীতি খন্তীতি ৱুচ্চতি. সম্মত্তনিযামন্তি অৰিযমগ্গং. সো হি সম্মাদিট্ঠিআদিসম্মত্তঞ্চেৱ অনিৱত্তিধম্মতায নিযামো চাতি ৱুচ্চতি. ‘‘আদিনা নযেনা’’তি ইমিনা ‘‘পঞ্চক্খন্ধে দুক্খতো পস্সন্তো অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, খন্ধানং নিৰোধো সুখং নিব্বানন্তি পস্সন্তো সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তি (পটি. ম. ৩.৩৮) এৱমাদিকো পাঠসেসো ৰোগাদিপটিপক্খযোজনাৱসেন ৱিত্থাৰেতব্বো. ‘‘খন্ধানং নিৰোধো নিচ্চং নিব্বান’’ন্তি ৱচনেন সঙ্খাৰানং দুক্খৰোগতাদিপটিপক্খো নিব্বানস্স সুখাৰোগ্যাদিভাৱো ‘‘আদিনা নযেনা’’তি এত্থ নযগ্গহণেন দীপিতোতি. অৱসেসো সব্বো পাঠো পকাসিতো এৱ হোতীতি.
কামঞ্চেতং চত্তাৰীসায আকাৰেহি সম্মসনং অনুলোমঞাণে ভাৱেতব্বৱিধানং. তেনাহ ‘‘অনুলোমঞাণং ৱিভজন্তেন…পে… ৱুত্ত’’ন্তি, ইতো পট্ঠায পন কতপৰিচযস্সেৱ কিচ্চাৱহং হোতীতি ইধাপি ৱুত্তন্তীতি দট্ঠব্বং. তস্সাপীতি ন কেৱলং কলাপসম্মসনস্সেৱ, অথ খো যথাদস্সিতস্স চত্তালীসপ্পভেদস্স অনিচ্চাদিসম্মসনস্সপি. তঞ্হি অনুলোমিকখন্তিপটিলাভায, সম্মত্তনিযামোক্কমনায চ সংৱত্তনতো একংসতো ইচ্ছিতব্বং. ৱুত্তঞ্হি –
‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো সমনুপস্সন্তো অনুলোমিকায খন্তিযা সমন্নাগতো ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, অনুলোমিকায খন্তিযা অসমন্নাগতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি, সম্মত্তনিযামং অনোক্কমমানো সোতাপত্তিফলং ৱা…পে… অৰহত্তং ৱা সচ্ছিকৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু সব্বসঙ্খাৰে অনিচ্চতো সমনুপস্সন্তো’’তি (অ. নি. ৬.৯৮; পটি. ম. ৩.৩৬) –
আদি সুক্কপক্খো ৱিত্থাৰেতব্বো. তথা ‘‘সো ৱত, ভিক্খৱে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো, দুক্খতো, কঞ্চি ধম্মং অত্ততো, অনত্ততো’’তি (পটি. ম. ৩.৩৬) ৱিত্থাৰেতব্বো.
৬৯৮. একেকং খন্ধং অনিচ্চাদিসম্মসনস্স ৱসেন সম্মসতীতি সম্বন্ধো. তস্স পন সম্মসনস্স পঞ্চন্নং খন্ধানং সাধাৰণতায ‘‘একেকং খন্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. অনচ্চন্তিকতাযাতি অচ্চন্তিকতাভাৱতো, অসস্সততাযাতি অত্থো. সস্সতঞ্হি অচ্চন্তিকং পৰায কোটিযা অভাৱতো. আদিঅন্তৱন্ততাযাতি পুব্বাপৰকোটিৱন্ততায, উদযব্বযধম্মতোতি অত্থো. অনিচ্চতো সম্মসতীতি সম্বন্ধো. এস নযো সব্বত্থ.
অনিচ্চতোতি চ অদ্ধুৱতো. এতঞ্হি ন নিচ্চং, খণিকতায অসদাভাৱিতায ৱা ন ইচ্চং ন উপগন্তব্বন্তি অনিচ্চং. উপ্পাদৱযপটিপীড়নতাযাতি উপ্পাদেন, ৱযেন চ পতি পতি খণে খণে তংসমঙ্গিনো ৱিবাধনসভাৱত্তা, তেহি ৱা সযমেৱ ৱিবাধেতব্বত্তা. উদযব্বযৱন্তো হি ধম্মা অভিণ্হং তেহি পটিপীড়িতা এৱ হোন্তি, যা পীড়না ‘‘সঙ্খাৰদুক্খতা’’তি ৱুচ্চতি. দুক্খৱত্থুতাযাতি তিৱিধস্সাপি দুক্খস্স, সংসাৰদুক্খস্স চ অধিট্ঠানভাৱতো. পচ্চযযাপনীযতাযাতি যথাৰহং পচ্চযেহি যাপেতব্বতায. ৰোগমূলতাযাতি মূলব্যাধি ৱিয অনুবন্ধব্যাধীনং মূলভাৱতো, পদদ্ৱযেনাপি যাপ্যৰোগসদিসতোতি দস্সেতি. যাপ্যব্যাধি হি ৰোগো ইতৰো আবাধোতি. দুক্খতাসূলযোগিতাযাতি তিৱিধদুক্খতাসঙ্খাতেন ৰুজ্জনেন যুজ্জতায. কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতাযাতি যথাৰহমাৰম্মণৱসেন, সমন্নাগমৱসেন চ ৰাগাদিকিলেসাসুচিৱিস্সন্দনতো. অহুত্ৱা সম্ভৱতো উপ্পত্তিযা উদ্ধুমাততা.
অন্তোতুদনতাযাতি অব্ভন্তৰে তুদনতো. দুক্খৱেদনাদযো ৱিয হি ইমে সঙ্খাৰা অত্তভাৱস্স অব্ভন্তৰগতা এৱ উদযব্বযৱসেন তুদন্তি. অৰিযমগ্গসণ্ডাসেন ৱিনা নীহৰিতুং অসক্কুণেয্যতায দুন্নীহৰণীযতা তণ্হাদিট্ঠাভিনিৱেসদড়্হভাৱতো. অঘন্তি পাপং ৱিয অৰিযজনেহি ৱিগৰহিতব্বং. সত্তানং অনত্থজননতো অৱড্ঢিআৱহং, পাপস্স চ ৱত্থুভূতং খন্ধপঞ্চকন্তি আহ ‘‘ৱিগৰহ…পে… অঘতো’’তি. অসেৰিভাৱজনকতাযাতি পৰৱসতাজননতো. যথা গিলানো অঞ্ঞেহি সংৱেসনৱুট্ঠাপনাদিনা পৰপটিবদ্ধসৰীৰৱুত্তিকো অসেৰী, এৱমেতেপি অসেৰিভাৱজনকা. অৱসতাযাতি অৱসৱত্তনতো. যথা পৰোসতন্তো পুৰিসো পৰস্স ৱসং ন গচ্ছতি, এৱং সুভসুখাদিভাৱেন ৱসে ৱত্তেতুং অসক্কুণেয্যতো. অৱিধেয্যতাযাতি ‘‘মা জীৰথ, মা মীযথা’’তিআদিনা ৱিধাতুং অসক্কুণেয্যতো. পলুজ্জনতাযাতি ব্যাধিআদীহি পকাৰেহি ছিজ্জনতো ৱিনস্সনতো. তেহি এৱ ৱা আব্যসনতো. ব্যসনত্থো হি লোকসদ্দো, পসদ্দো ভুসত্থো দট্ঠব্বো. ব্যাধিআদীহি চ খন্ধানং ব্যসনন্তি. ব্যসনাৱহভাৱেন এতীতি ঈতি, আগন্তুকানং অকুসলপক্খিযানং ব্যসনহেতূনং এতং অধিৱচনং. খন্ধা চ এদিসাতি আহ ‘‘অনেকব্যসনাৱহতায ঈতিতো’’তি.
উপদ্দৱতীতি উপদ্দৱো, অনত্থং জনেন্তো অভিভৱতি অজ্ঝোত্থৰতীতি অত্থো, ৰাজদণ্ডাদীনং এতং অধিৱচনং. খন্ধা চ এদিসাতি ৱুত্তং ‘‘অৱিদিতানং…পে… উপদ্দৱতো’’তি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকভযাৱহতো, অভযপটিপক্খতো চ খন্ধা ভযন্তি আহ ‘‘সব্বভযানং…পে… ভযতো’’তি. বহিদ্ধা ঞাতিব্যসনাদীহি, অজ্ঝত্তং ৰাগাদীহি অনত্থেহি উপসজ্জনট্ঠেন, উপসগ্গসদিসতায চ উপসগ্গো. উপসগ্গোতি চ দেৱতূপসংহাৰৱসেন পৱত্তো ব্যাধিআদিঅনত্থো. সো অত্থকামেন মুহুত্তম্পি ন অজ্ঝুপেক্খিতব্বো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনেকেহি…পে… উপসগ্গতো’’তি. দোসূপসট্ঠতাযাতি আৰম্মণতো, সম্পযোগতো চ ৰাগাদিদোসেহি উপেততায. লোকধম্মা লাভাদিহেতুকা অনুনযপটিঘা, তেহি, ব্যাধিআদীহি চ অনৱট্ঠিততা পচলিততা.
উপক্কমেনাতি অত্তনো, পৰস্স ৱা পযোগেন. সৰসেনাতি সভাৱেন. পভঙ্গুপগমনসীলতা ভিদুৰতা. সব্বাৱত্থনিপাতিতাযাতি ৰুক্খফলং ৱিয অতিতৰুণকালতো পট্ঠায সব্বাসু অৱত্থাসু নিপতনসীলতায. অনিপতস্সপি সব্বেন সব্বং অসাৰতায থিৰভাৱস্স অভাৱতায. থিৰঞ্হি ধুৱং নাম হোতি. তাযিতুং ৰক্খিতুং অসমত্থতায ন তাযনোতি অতাযনো, তব্ভাৱো অতাযনতা. তাণাসীসায উপগতস্স অলব্ভনেয্যখেমতা. দুক্খভীতিযা উপলীযনাধিপ্পাযেন অল্লীযিতুং. দুক্খনিৱত্তনং লেণকিচ্চং. জাতিআদিভযানং হিংসনং ৱিধমনং ভযসাৰকত্তং. যথাপৰিকপ্পিতেহীতি পৰমত্থতো অৱিজ্জমানেহি বালেহি পৰিকপ্পিতপ্পকাৰেহি. ৰিত্ততাযাতি ৱিৱিত্ততায, ৱিৰহিততাযাতি অত্থো. অন্তোসাৰাভাৱো ৰিত্ততা. সা এৱ চ তুচ্ছতাতি আহ ‘‘ৰিত্ততাযেৱ তুচ্ছতো’’তি. অপ্পকত্তাতি পৰিত্তত্তা, লামকত্তা ৱা. ধুৱসাৰাভাৱাদীহি সদ্ধিং অত্তসাৰাভাৱং ৰিত্তপদেন ৱত্ৱা নিব্বত্তিতমত্তসাৰাভাৱমেৱ সুঞ্ঞপদেন দস্সেতুং ‘‘সামি…পে… সুঞ্ঞতো’’তি ৱুত্তং. যথা কেনচি সামিআদিলক্খণেন অত্তনা সুঞ্ঞা এতে, এৱং সযম্পি অতংসভাৱোতি আহ ‘‘সযঞ্চ…পে… অনত্ততো’’তি. ন অত্তাতি হি অনত্তাতি.
পৱত্তিদুক্খতাযাতি ভৱপৱত্তিদুক্খভাৱতো. ভৱপৱত্তি চ পঞ্চন্নং খন্ধানং অনিচ্চাদিআকাৰেন পৱত্তনমেৱ, সো চ আদীনৱো. যথাহ ‘‘যং, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা. অযং, ভিক্খৱে, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৱো’’তি. তেনাহ ‘‘দুক্খস্স চ আদীনৱতাযা’’তি. আদীনন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো যথা ‘‘একমন্ত’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৫), অতিৱিয কপণন্তি অত্থো. ভুসত্থো হি অযং আ-কাৰো. যথা ‘‘দ্ৱিধা ছিদ্দকং ৱিচ্ছিদ্দক’’ন্তি এত্থ দ্ৱি-সদ্দস্স অত্থে ৱি-সদ্দো, এৱমিধাপীতি আহ ‘‘দ্ৱেধা পৰিণামপকতিতায ৱিপৰিণামধম্মতো’’তি. ৱিপৰিণামো চ ৱিপৰীতসভাৱাপত্তি. দুব্বলতাযাতি সৰসভিদুৰতায বলাভাৱতো. দুব্বলম্পি কিঞ্চি মুদুকম্মঞ্ঞাভাৱেন দুপ্পধংসিযা. ইমে পন সুপধংসিযা এৱাতি আহ ‘‘ফেগ্গু ৱিয সুখভঞ্জনীযতায চা’’তি. অঘস্স পাপস্স হেতুতা অঘহেতুতা. খন্ধপটিবদ্ধমেৱ হি সব্বং কিব্বিসন্তি. ইমে ৰূপাদযো সুখহেতু, ন দুক্খহেতূতি জনিতৱিস্সাসানং হননসীলতায, খন্ধেসু হি ‘‘এতং মমা’’তি গাহৱসেন সত্তা ব্যসনং পাপুণন্তি, ৱিস্সাসং ৱা হনন্তীতি ৱিস্সাসঘাতিনো, তব্ভাৱতো.
ৱিগতভৱতাযাতি অপগতৱড্ঢিতায. ৱিভৱতণ্হা, ৱিভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱো উত্তৰপদলোপেন, ততো ৱিভৱতো, পিতুসদিসস্স ৱা সভাৱহেতুনো ৱিভৱতো ৱিনাসতো সম্ভূততায. আসৱানং আৰম্মণাদিনা পচ্চযভাৱো আসৱপদট্ঠানতা. বীজাদিকো অসাধাৰণো হেতু, ভূতসলিলাদিকো সাধাৰণো পচ্চযো. এস নযো অজ্ঝত্তেপি. তেহি সমেচ্চ সম্ভূয কতো সঙ্খতো. মচ্চুমাৰস্স অধিট্ঠানভাৱেন, কিলেসমাৰস্স পচ্চযভাৱেন সংৱড্ঢনতো আমিসভূততা, খন্ধাপি খন্ধানং আমিসভূতা পচ্চযভাৱেন সংৱড্ঢনতো, তদন্তোগধা অভিসঙ্খাৰা. দেৱপুত্তমাৰস্স পন ‘‘মমেত’’ন্তি অধিমানৱসেন আমিসভাৱোতি খন্ধাদিমাৰানম্পি ইমেসং যথাৰহং আমিসভূততা ৱত্তব্বা. ধম্মসদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) ৱিয পকতিঅত্থো, ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭১৮ আদযো) ৱিয হেতুঅত্থো চাতি আহ ‘‘জাতিজৰাব্যাধিমৰণপকতিতায, সোকপৰিদেৱউপাযাসহেতুতাযা’’তি. সংকিলেসত্তযগ্গহণেন তদেকট্ঠানং দসন্নং কিলেসৱত্থূনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তদাৰম্মণাপি হি ধম্মা তদনতিৱত্তনতো সংকিলেসিকা এৱ. তথা খুদ্দা, তণ্হা, জটাদীসু সৰীৰস্স, সংকিলেসস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
চত্তাৰীসাপি সম্মসনানি তীসু অনুপস্সনাসু অন্তোগধানেৱাতি তদন্তোগধভাৱং দস্সেতুং ‘‘এত্থ হী’’তিআদি ৱুত্তং. অনিচ্চানুপস্সনানি সৰূপতো, পৰিযাযতো চ অনিচ্চভাৱৱিভাৱনতো. এস নযো ইতৰেসুপি. ‘‘অসাৰকতো’’তি ইদং নিচ্চসাৰাভাৱৱিভাৱনং.
এত্তাৱতা কলাপতো ধম্মে সঙ্গহেত্ৱা নযতো সম্মসনমত্তং দস্সিতং, ন তাৱ অনুপদধম্মৱিপস্সনা ৱিহিতাতি ‘‘সম্মসনাৰম্ভৱিধান’’ন্তি. ৱুত্তং.
ইন্দ্ৰিযতিক্খকাৰণনৱককথাৱণ্ণনা
৬৯৯. একচ্চস্স তিক্খিন্দ্ৰিযস্স মহাপঞ্ঞস্স নযৱিপস্সনাৱসেনেৱ উদযব্বযঞাণং উপ্পজ্জতি, ইতৰস্স নুপ্পজ্জতি. তং সন্ধায ‘‘যস্স পন…পে… ন সম্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. উদযব্বযঞাণুপ্পত্তি হি ইধ নযৱিপস্সনায সম্পজ্জনন্তি অধিপ্পেতং. তেন ‘‘নৱহাকাৰেহি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি ভৱন্তি…পে… অন্তৰা চ অব্বোসানেনা’’তি এৱং ৱুত্তানং নৱন্নং আকাৰানং ৱসেন ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি কত্ৱা সপ্পাযানি সেৱমানেন সম্মসিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
তেনাতি যোগিনা. নৱহাকাৰেহীতি ৱক্খমানেহি নৱহি আকাৰেহি. ইন্দ্ৰিযানীতি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি. তিক্খানীতি তিখিণানি ৱিসদানি সূৰানি. উপ্পন্নুপ্পন্নানন্তি খণে খণে উপ্পন্নানং উপ্পন্নানং. সঙ্খাৰানন্তি ৱিপস্সিযমানানং ৰূপাৰূপধম্মানং. খযমেৱাতি পঠমং উপ্পাদং দিস্ৱা তং মুঞ্চিত্ৱা খযমেৱ ভঙ্গমেৱ পস্সতি. তস্স তথাখযদস্সনপসুতস্স ৱিপস্সনাপঞ্ঞা তিক্খা সূৰা ৱহতি, ইতৰানি চ ইন্দ্ৰিযানি. তত্থাতি খযদস্সনে. সক্কচ্চকিৰিযাযাতি আদৰকাৰিতায, যথা খযদস্সনপৰমেনেৱ ৱিপস্সনাঞাণং পৱত্ততি, এৱং তং আদৰজাতো সম্পাদেতি. সাতচ্চকিৰিযাযাতি অৱিচ্ছেদকিৰিযায, যথা ৱিপস্সনাঞাণং খযদস্সনৱসেন নিৰন্তৰমেৱ পৱত্ততি, এৱং যুত্তপ্পযুত্তো নং সম্পাদেতি. সপ্পাযকিৰিযাযাতি অনুৰূপকিৰিযায আৱাসাদিসত্তৱিধসপ্পাযাসেৱনকিৰিযায. নিমিত্তগ্গাহেনাতি যথা মনসিকৰোন্তস্স ৱিপস্সনাসমাধি উপ্পন্নো, তস্স আকাৰস্স সল্লক্খণৱসেন সমথনিমিত্তগ্গহণেন সম্পাদেতীতি সম্বন্ধো. অনুপৱত্তনতাযাতি অনুৰূপতো পৱত্তনেন ভাৱনাচিত্তস্স লীনভাৱে পীতিৱীৰিযধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গানং উদ্ধতভাৱে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং ব্ৰূহনেনাতি অত্থো. কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খতন্তি অত্তনো কাযে অসুচিভাৱেন বাহিৰকঅৱিঞ্ঞাণককুণপে ৱিয জীৱিতে অহিতাৱহপচ্চত্থিকে ৱিয নিৰপেক্খচিত্তং উপট্ঠপেতি. তত্থ চ অভিভুয্য নেক্খম্মেনাতি তস্মিং কাযচিত্তে অনপেক্খভাৱেন ইন্দ্ৰিযানং তিক্খভাৱাপাদনেন উপ্পন্নং উপ্পন্নং দুক্খং ৱীৰিযেন অভিভৱিত্ৱা ভাৱনং সম্পাদেতি. অন্তৰাতি যথাধিপ্পেতায ভাৱনাসিদ্ধিযা অন্তৰাৱ. অব্বোসানেনাতি অসঙ্কোচনেন.
এৱং ৱুত্তানন্তি এৱং ‘‘নৱহাকাৰেহি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি ভৱন্তী’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তানং. এত্থ চ যথা নাম সুখুমানং মুত্তাপৱাড়াদীনং ৱিজ্ঝনে সুখুমতৰেন ৱেধনেন ভৱিতব্বং, এৱমেৱ সণ্হসুখুমানং ৰূপাৰূপধম্মানং, পচ্চযস্স চ পৰিগ্গণ্হনে তিক্খেন ঞাণেন ভৱিতব্বং. তেসং পন খযৱযদস্সনে তিক্খতৰেন ভৱিতব্বং. তিক্খতৰতা চস্স নিসানসিলাযং সণ্হমট্ঠতায কৰণেন ৱিয ফৰসুধাৰায নিসিতভাৱাপাদনেন ইন্দ্ৰিযানং তিক্খভাৱাপাদনেন সাধেতব্বা. তঞ্চ যেহি নৱহি আকাৰেহি হোতি, তেসু খণিকানং সঙ্খাৰানং খণে খণে ভিজ্জনাকাৰদস্সনং পঠমং ৱুত্তং ‘‘উপ্পন্নুপ্পন্নানং সঙ্খাৰানং খযমেৱ পস্সতী’’তি. অসতি ঞাণস্স তিক্খতৰভাৱে তদভাৱতো সেসিন্দ্ৰিযতিক্খতা তস্স সম্ভাৰভাৱতো ৱুত্তা, অৱিনাভাৱতো ৱা. সক্কচ্চকিৰিযাদিগ্গহণং পন তস্স উপাযদস্সনং. অসপ্পাযানি ভোজনাদীনি অনুপযুজ্জনাদিৱসেন ৱজ্জেত্ৱা সপ্পাযানি মত্তসো সেৱমানেন. ৰূপাৰূপধম্মানং অচ্চন্তৱিধুৰতায একজ্ঝং অসম্মসিতব্বত্তা, তথা সম্মসনস্স চ ইধ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘কালেন ৰূপং সম্মসিতব্বং, কালেন অৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থাপি চ ৰূপস্স ওড়াৰিকতায সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা পঠমং সম্মসিতব্বতা ৱুত্তা. নিব্বত্তি পস্সিতব্বাতি পঠমং তাৱ আগমানুসাৰতো অনুমানৱসেন দট্ঠব্বা. ততো পৰং অনুক্কমেন বলপ্পত্তে ভাৱনাঞাণে পচ্চক্খতোপি দিস্সতীতি.
ৰূপনিব্বত্তিপস্সনাকাৰকথাৱণ্ণনা
৭০০. সব্বেসন্তি কামাৱচৰাদিঅণ্ডজাদিভেদভিন্নানং সব্বেসং সত্তানং. পঠমং কম্মতো নিব্বত্ততি তংমূলকত্তা উতুজাদিৰূপানং. পৰতো পৱত্তনককাযদসকাদিৱসেন লব্ভমানং পবন্ধত্তযং, সন্ততিসীসং ৱা সন্ধায ‘‘তিসন্ততিৱসেনা’’তি ৱুত্তং.
দন্ধং মন্দং চিৰেন নিৰোধো এতস্সাতি দন্ধনিৰোধং সত্তৰসচিত্তক্খণাযুকত্তা. তেনাহ ‘‘গৰুপৰিৱত্তী’’তি. তেনাতি তস্মা, যস্মা ‘‘ততো সীঘতৰং খো, ভিক্খৱে, আযুসঙ্খাৰা খীযন্তী’’তি (সং. নি. ২.২২৮) ৱচনতো ৰূপধম্মাপি ইত্তৰকালা এৱ, অৰূপধম্মা পন তেহি সাতিসযং ইত্তৰকালা, তস্মা আহ ভগৱাতি অত্থো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱিচাৰিতমেৱ. তেহি সদিসাতি চিত্তস্স উপ্পাদভঙ্গক্খণেহি সদিসা. সব্বেসম্পি হি সঙ্খাৰানং উপ্পাদভঙ্গক্খণেসু ৱিসদিসতা নত্থি, সমানকালাৱ তে. ঠানপ্পত্তন্তি ঠিতিক্খণপ্পত্তং. তেনাতি দুতিযভৱঙ্গচিত্তেন. ৱত্থুৰূপং একস্স চিত্তস্স নিস্সযো হুত্ৱা অঞ্ঞস্স ন হোতি ঠপেত্ৱা মৰণাসন্নং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তেন সদ্ধি’’ন্তিআদি.
এৱং পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৱ চুতিচিত্তস্স উপ্পত্তি, তং দস্সেত্ৱা ইদানি নিৰোধং দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তস্সা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ঠানক্খণেতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে. যাৱ পৱত্তি নাম অত্থীতি যাৱ সংসাৰপ্পৱত্তি নাম অত্থি, যাৱ ৱা চিত্তস্স পৱত্তি নাম অত্থি. অসঞ্ঞূপপত্তিযঞ্হি নত্থি চিত্তপ্পৱত্তীতি. ৰূপূপপত্তিযং সংসেদজা ওপপাতিকসদিসাতি ওপপাতিকানংযেৱ গহণং. ওপপাতিকানম্পীতি পি-সদ্দেন ৱা সংসেদজে সম্পিণ্ডেতি. সত্তসন্ততিৱসেনাতি চক্খুদসকাদীনং সত্তন্নং সন্ততিসীসানং ৱসেন.
৭০১. তত্থাতি কম্মতো ৰূপপৱত্তিযং. নানাক্খণিককম্মপচ্চযভূতংযেৱ ইধ কম্মন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘কম্মং নাম কুসলাকুসলচেতনা’’তি. জীৱিতনৱকং চক্খুদসকাদিঅন্তোগধমেৱ কত্ৱা ‘‘সমসত্ততিৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং. তং ৱা চক্খুদসকাদি ৱিয সুখপৰিগ্গহং ন হোতীতি. তদেৱাতি যথাৱুত্তং ৱিপাকক্খন্ধকটত্তাৰূপমাহ. কম্মঞ্হি কম্মজস্স জনকং, পৰিপাচকম্পি হোতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স, কম্মজগ্গিনো চ ৱসেন অনুৰক্খণসব্ভাৱতো, আহাৰাদিপটিলাভহেতুতায উপত্থম্ভকনিমিত্ততো চ. তেনাহ ‘‘উপত্থম্ভকপচ্চযোপি হোতী’’তি. উপত্থম্ভকপচ্চযতা চস্স উপনিস্সযপচ্চযৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা. কম্মং পচ্চযো এতস্সাতি কম্মপচ্চযং, তদেৱ চিত্তং, তং সমুট্ঠানং এতস্সাতি কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানং. ৱিপাকচেতসিকানম্পি কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানতা ৱত্তব্বা, ন ৱা ৱত্তব্বা কম্মসমুট্ঠানকম্মপচ্চযগ্গহণেন গহিতত্তা. ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি আহাৰানুগতে সৰীৰেতি গহেতব্বং.
তত্ৰাপীতি কম্মসমুট্ঠানাহাৰসমুট্ঠানেপি ওজট্ঠমকে. চতস্সো ৱা পঞ্চ ৱা পৱত্তিযো ঘটেতীতি সদিসসন্ততিৱসেন চতস্সো ৱা পঞ্চ ৱা ৰূপকলাপপ্পৱত্তিযো সন্তানেতি. বাহিৰপচ্চযৱিসেসেন পন ৱিসদিসা বহূপি পৱত্তিযো ঘটেতীতি ৱদন্তি. যথা কম্মপচ্চযাহাৰসমুট্ঠানে পৱেণিঘটনা, এৱং কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানেপীতি তং দস্সেতুং ‘‘কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নামা’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ যথা তত্থ তত্থ কোট্ঠাসে পৰম্পৰপ্পৱত্তিং দস্সেন্তেন অকম্মজা দুতিযাদিপৱত্তিযো অসম্ভেদেন দস্সিতা, এৱং কম্মজাহাৰসমুট্ঠানউতুৱসেন, কম্মজউতুসমুট্ঠানাহাৰৱসেন, কম্মপচ্চযচিত্তজাহাৰউতুসমুট্ঠানউতুআহাৰৱসেন চ সম্ভেদৱসেনাপি ৰূপপ্পৱত্তি দস্সেতব্বাতি ৱদন্তি. তত্থ কম্মজতো পৱত্তআহাৰা ৱিসেসপচ্চযলাভে সতি যথাৱুত্তপৰিমাণাহি পৱত্তীহি উদ্ধম্পি পৱত্তিযো ন ঘটেন্তীতি ন সক্কা ৱত্তুং. তথা হি ‘‘দস দ্ৱাদস ৱাৰে পৱত্তিং ঘটেতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭০৩), ‘‘এৱং দীঘম্পি অদ্ধানং অনুপাদিন্নপক্খে ঠত্ৱাপি উতুসমুট্ঠানং পৱত্ততি এৱা’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭০৪) চ ৱক্খতি.
৭০২. জনকাজনকা মতাতি পুৰিমকা তিকোট্ঠাসসঙ্গহিতা জনকা, পচ্ছিমকোট্ঠাসিকা ‘‘সোড়সা’’তি ৱুত্তা অজনকাতি মতা ঞাতা. কুসলকিৰিযতোতি কুসলতো চ কিৰিযতো চ. ইৰিযায কাযিককিৰিযায পৱত্তিট্ঠানতায পথভাৱতো ইৰিযাপথো, গমনাদি, অত্থতো তদৱত্থা ৰূপপ্পৱত্তি. কামঞ্চেত্থ ৰূপৱিনিমুত্তো ইৰিযাপথো, ৱিঞ্ঞত্তি চ নত্থি, তথাপি ন সব্বং ৰূপসমুট্ঠাপকচিত্তং ইৰিযাপথূপত্থম্ভকং, ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰুপ্পাদকঞ্চ হোতি. যং পন চিত্তং ৱিঞ্ঞত্তিজনকং, তং একংসতো ইতৰস্স জনকং অৱিনাভাৱতো, তথা ইৰিযাপথূপত্থম্ভকং ৰূপস্স. এতস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘ৰূপং, ইৰিযাপথং, ৱিঞ্ঞত্তিঞ্চা’’তি সমুচ্চযো কতো. ৱিপাকৱজ্জানীতি এত্থ ৱিপাকাভিঞ্ঞাদ্ৱযৱজ্জানীতি ৱত্তব্বং তদঞ্ঞেসংযেৱ সেসগ্গহণেন গহেতব্বত্তা. ন ৱা ৱত্তব্বং সেসগ্গহণেনেৱ অভিঞ্ঞাচিত্তানম্পি নিৱত্তেতব্বতো. ন ৱিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি মহগ্গতকুসলাদীনং সন্তভাৱেন অৱিপ্ফাৰিকভাৱতো. ৱিপ্ফাৰিকমেৱ হি কামাৱচৰকুসলাদিৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেতি, ইৰিযাপথূপত্থম্ভকানি পন হোন্তি সতিপি সন্তভাৱে ঝানৱেগেন সউস্সাহত্তা, যতো তেসং জৱনকিচ্চতা. পঞ্চ ভৱঙ্গচিত্তানীতি সম্বন্ধো. ৰূপমেৱ জনযন্তি, ন ইৰিযাপথং নিৰুস্সাহসন্তভাৱেন পৰিদুব্বলভাৱতো. কিৰিযামযচিত্তেহি অৱিমিস্সভৱঙ্গপ্পৱত্তিকালে খন্ধাদিসৰীৰাৱযৱানং নিচ্চলভাৱেনাৱট্ঠানং. তথা হি অব্বোকিণ্ণে ভৱঙ্গে পৱত্তমানে অঙ্গানি ওসীদন্তি পৱিট্ঠানি ৱিয হোন্তি. ‘‘দ্ৱত্তিংসা’’তি পন আদিনা ৱুত্তেসু জাগৰণচিত্তেসু ৱত্তমানেসু অঙ্গানি উপত্থদ্ধানি যথাপৱত্তইৰিযাপথভাৱেনেৱ পৱত্তন্তীতি. দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি সব্বদুব্বলতায ৰূপং ন জনেন্তি. পটিসন্ধিচিত্তং ৱত্থুদুব্বলতায. খীণাসৱানং চুতিচিত্তন্তি এত্থ –
‘‘কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা কামাৱচৰানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, ৰূপাৱচৰে অৰূপাৱচৰে পচ্ছিমভৱিকানং, যে চ ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং উপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৱন্তানং তেসং ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতি, নো চ তেসং কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.৮৮) –
পন ৱচনতো অঞ্ঞেসম্পি চুতিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি ৰূপসমুট্ঠাপকচিত্তস্স গব্ভগততাদিৱিবন্ধাভাৱে কাযসঙ্খাৰাসমুট্ঠাপনে কাৰণং অত্থি, ন চ যুত্তং চুতো চ চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চস্স পৱত্ততি, নাপি ‘‘চুতিচিত্তং ৰূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি পাড়ি অত্থি, ‘‘খীণাসৱান’’ন্তি, পন ৱিসেসনং অপ্পটিসন্ধিকনিৰোধেন নিৰুজ্ঝন্তস্স তেসং চুতিচিত্তস্স ৰূপসমুট্ঠাপনং পাকটন্তি কত্ৱা কতন্তি দট্ঠব্বং. সোড়স চিত্তানীতি পৰিচ্ছিজ্জ গহণং তেসং ৰূপজননে একংসতো নিযমেতব্বত্তা, অঞ্ঞানি পন বহূনি অৰূপে উপ্পন্নানি অনোকাসগতত্তা ৰূপং ন জনেন্তিযেৱ. ন ঠিতিক্খণে, ভঙ্গক্খণে ৱা ৰূপং জনেন্তীতি সম্বন্ধো. উপ্পাদক্খণে পন বলৱং অনন্তৰাদিপচ্চযলাভতো.
যথা পথৱীআদযো ৰূপধম্মা চিত্তহেতুকা চিত্তসমুট্ঠানা, এৱং ৱেদনাদযোপীতি ৱুত্তং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং নাম তযো অৰূপিনো খন্ধা, সদ্দনৱক’’ন্তিআদি. তেনেৱাহ – ‘‘কতমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা? ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো কাযৱিঞ্ঞত্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ১২০১, ১৫৩৫). তত্থ কাযৱিঞ্ঞত্তিআদীনং চিত্তসমুট্ঠানতা পৰিযাযতো ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা তেসং অনিপ্ফন্নত্তা. ‘‘এৱং ৱুত্তং চতুসমুট্ঠানৰূপ’’ন্তি ইমিনা অতংসমুট্ঠানস্সেৱ চিত্তজৰূপস্স চিত্তপচ্চযতা দস্সিতা. যথা পন কম্মপচ্চযং দস্সিতং, এৱং চিত্তপচ্চযে গয্হমানে তংসমুট্ঠানৰূপস্স, সহজাতৱেদনাদীনঞ্চ চিত্তপচ্চযতা সিযা. চিত্তসমুট্ঠানচিত্তপচ্চযে পন অসঙ্কৰতো দস্সেতুং পচ্ছাজাতপচ্চযৱসেনেৱ চিত্তপচ্চযং উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. চিত্তসমুট্ঠানউতুআহাৰেহি কম্মসমুট্ঠানউতুআহাৰা বলৱন্তো হোন্তীতি তেসং ৱসেন চতুপঞ্চপৱত্তিঘটনং ৱুত্তং, চিত্তসমুট্ঠানানং পন ৱসেন দ্ৱত্তিপ্পৱত্তিঘটনং তংপাকতিকচিত্তৱসেন, মহগ্গতানুত্তৰচিত্তৱসেন পন বহুতৰাপি পৱত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. তংনিব্বত্তানং চিত্তজৰূপানং উড়াৰপণীতভাৱতো.
৭০৩. ‘‘উপাদিন্নং কম্মজৰূপং পচ্চযং লভিত্ৱা’’তি এতেন বহিদ্ধা অনুপাদিন্নওজা ৰূপাহৰণকিচ্চং ন কৰোতীতি দস্সেতি. পচ্চযলাভো চস্স কম্মজভূতসন্নিস্সযতাৱসেনাতি আহ ‘‘তত্থ পতিট্ঠাযা’’তি. তত্থ কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানাদিৰূপস্সপি কম্মমূলকত্তা সিযা কম্মজপৰিযাযোতি তংনিৱত্তনত্থং ‘‘উপাদিন্ন’’ন্তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. আহাৰপচ্চযস্স আহাৰো ন কেৱলং উপত্থম্ভকোৱ, অথ খো জনকোপীতি দস্সেতুং ‘‘চতুসমুট্ঠানৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘দস দ্ৱাদস ৱাৰে’’তি ৱত্ৱা কথং ইমস্সেৱ দস দ্ৱাদস ৱাৰে পৱত্তিঘটনাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘একদিৱসং পৰিভুত্তাহাৰো’’তিআদি. দাৰকস্স সৰীৰং ফৰিত্ৱাতি নাভিমূলানুগতাহি ৰসহৰণীহি ফৰিত্ৱা, অঞ্ঞথা জলাবুঅন্তৰিকে কাযে মক্খনাৱসেন ন সম্মাৱিনিযোগো আহাৰস্স সম্ভৱতীতি.
উপাদিন্নকো অনুপাদিন্নকোতি দুৱিধে আহাৰে পুব্বে অনুপাদিন্নকো আহাৰপচ্চযআহাৰো দস্সিতোতি ইতৰং দস্সেতুং ‘‘কম্মজাহাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. তং কম্মপচ্চযাহাৰসমুট্ঠানে ৱুত্তনযমেৱ. তেনাহ ‘‘চতস্সো ৱা পঞ্চ ৱা পৱত্তিযো ঘটেতী’’তি. আহাৰপচ্চযউতুনোপি উতুপচ্চযাহাৰস্স ৱিয দস দ্ৱাদস ৱাৰে পৱত্তিঘটনা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তনযত্তা ন উদ্ধতন্তি ৱদন্তি. সেসানন্তি কম্মচিত্তউতুসমুট্ঠানানং তিসন্ততিৰূপানং. কবড়ীকাৰাহাৰো হি অঞ্ঞাহাৰসমুট্ঠিতস্স, তিসন্ততিৰূপানঞ্চ উপত্থম্ভকৱসেন অত্তনা উপ্পাদিতস্স জনকো হুত্ৱা পচ্চযো হোতি. এৱং আহাৰপচ্চযো হোন্তোযেৱ অত্থিঅৱিগতৱসেনাপি পচ্চযো হোতি, নিস্সযভাৱো পন পট্ঠাননযেন নত্থি. আহাৰপচ্চযা পৱত্তমানানি ৰূপানি আহাৰনিস্সযানি নাম হোন্তীতি সুত্তন্তনযেন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. পৰতো উতুনো নিস্সযজোতনাযপি এসেৱ নযো.
৭০৪. কম্মসমুট্ঠানাদিৱসেন চতুব্বিধাযপি তেজোধাতুযা ৰূপুপ্পাদনে সমত্থভাৱতো ‘‘উতু নাম চতুসমুট্ঠানা তেজোধাতূ’’তি ৱুত্তং. এস দুৱিধো হোতীতি এস উতু তেজোধাতুভাৱাৱিসেসেপি তিক্খমন্দতাৱিসেসেন উণ্হো, সীতোতি দুৱিধো হোতি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱিচাৰিতমেৱ. যদিপি উতু উপাদিন্নকেন ৱিনাপি ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, ইন্দ্ৰিযবদ্ধে পন তেন ৱিনা তস্স ৰূপুপ্পাদনং নত্থীতি আহ ‘‘উপাদিন্নকং পচ্চযং লভিত্ৱা’’তি. তেনাহ ‘‘চতুসমুট্ঠানো উতূ’’তি. উতুসমুট্ঠানোযেৱ হি উতু উপাদিন্নকেন ৱিনা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. উতুপচ্চযং নাম চতুসমুট্ঠানিকং ৰূপং. যঞ্হি উতুসমুট্ঠানং পন্নৰসৱিধং ৰূপং, যঞ্চ তদঞ্ঞতিসন্ততিৰূপং, তস্স সব্বস্সপি সভাগো উতুউপত্থম্ভকপচ্চযো হোতীতি. যস্মা ৱিসভাগো উতু হিমাদি ৱিয পদুমাদীনং ৱিসদিসৰূপুপ্পত্তিহেতুভূতং পুৰিমৰূপং ৱিনাসেন্তং ৱিয হোতি, তস্মা সভাগং, ৱিসভাগঞ্চ একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘উতু চতুসমুট্ঠানিকৰূপানং পৱত্তিযা চ ৱিনাসস্স চ পচ্চযো হোতী’’তি.
দীঘম্পি অদ্ধানন্তি ‘‘দস দ্ৱাদস ৱাৰে’’তি অঞ্ঞস্স ৱুত্তপৰিচ্ছেদতো দীঘম্পি কালং. উতু হি সভাগসন্ততিৱসেন লদ্ধপচ্চযং চিৰতৰম্পি কালং সদিসাকাৰং ৰূপপ্পৱত্তিং সন্তানেতি উপাদিন্নকসন্নিস্সযেন ৱিনা, পগেৱ ইতৰথা. তেনাহ ‘‘অনুপাদিন্নপক্খে ঠত্ৱাপী’’তি, মংসৱিনিমুত্তকেসলোমনখচম্মখিলতিলকাদিৱসেন জীৱমানসৰীৰে অঞ্ঞত্থ মতকড়েৱৰাদিৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ৰূপস্স নিব্বত্তিযা দিট্ঠায তস্স ভঙ্গোপি দিট্ঠোযেৱ হোতি ইত্তৰকালত্তা ধম্মপ্পৱত্তিযাতি আহ ‘‘নিব্বত্তিং পস্সন্তো কালেন ৰূপং সম্মসতি নামা’’তি. ন হি নিব্বত্তিমত্তদস্সনং সম্মসনং নাম হোতি, উদযব্বযদস্সনঞ্চ অধিকতন্তি. এস নযো ইতো পৰেসুপি নিব্বত্তিগ্গহণেসু.
অৰূপনিব্বত্তিপস্সনাকাৰকথাৱণ্ণনা
৭০৫. লোকিযচিত্তুপ্পাদৱসেনেৱাতি অৱধাৰণং ইতৰস্স অৱিসযত্তা.
নিব্বত্ততি তংতংভৱৱসেন. তদেৱ একূনৱীসতিপ্পভেদং চিত্তং ভৱঙ্গৱসেন নিব্বত্ততীতি সম্বন্ধো. তথা চুতিৱসেন তদাৰম্মণৱসেনাতি এত্থাপি. তত্থাতি তেসু একূনৱীসতিচিত্তুপ্পাদেসু. অনন্তৰচিত্ততো পট্ঠাযাতিআদিনাপি পৱত্তিযেৱ ৱুত্তা.
সো পন পটিসন্ধিচিত্তানংযেৱ পৱত্তিযং পৱত্তনাকাৰোতি সুদ্ধপ্পৱত্তিচিত্তানং উপ্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পৱত্তে পনা’’তিআদিমাহ. অসম্ভিন্নত্তাতি অৱিনট্ঠত্তা. ‘‘অসম্ভিন্নত্তা চক্খুস্সা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘চক্খুপসাদস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ঠিতিপ্পত্তমেৱা’’তি ইমিনা যথা নিৰুজ্ঝমানং ৰূপং কস্সচি পচ্চযো ন হোতি, এৱং উপ্পজ্জমানম্পীতি দস্সেতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. এৱং সেসেসুপি. কামাৱচৰকুসলাকুসলকিৰিযচিত্তেসু একং ৱা পঞ্চ, সত্ত ৱা জৱনানি হুত্ৱা উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. উপেক্খাসহগতাহেতুকং চিত্তং ৱাতি ৱা-সদ্দং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. ৱোট্ঠব্বনঞ্হি সন্ধায এৱং ৱুত্তং, তং পন দুতিযমোঘৱাৰৱসেন ৱেদিতব্বং. পঞ্চ জৱনানি সুত্তমুচ্ছিতাদিকালে, সত্ত পাকতিককালে ৱেদিতব্বানি. জৱনাৰম্মণানুৰূপন্তি ‘‘তিহেতুকং চে জৱনং, তিহেতুকং, দ্ৱিহেতুকং ৱা’’তিআদিনা, ‘‘ইট্ঠং চে আৰম্মণং, সোমনস্সসহগত’’ন্তিআদিনা চ জৱনস্স, আৰম্মণস্স চ অনুৰূপং. সেসদ্ৱাৰেসূতি সোতদ্ৱাৰাদিসেসদ্ৱাৰেসু.
অনুক্কমেনাতি উদযব্বযঞাণাধিগমানুক্কমেন পঞ্ঞাভাৱনং সম্পাদেতি অৰহত্তং অধিগচ্ছতি.
ৰূপসত্তকসম্মসনকথাৱণ্ণনা
৭০৬. ৰূপেসু মনসিকাৰসত্তকং ৰূপসত্তকং, ৰূপধম্মেসু সত্তহাকাৰেহি মনসি কাৰোতীতি অত্থো. এৱং অৰূপসত্তকম্পি ৱেদিতব্বং. ইমেহি আকাৰেহীতি ইমেহি আদাননিক্খেপনমনসিকাৰাদিপ্পকাৰেহি, ইমেহি ৱা যথাৱুত্তকোট্ঠাসেহি. আৰোপেত্ৱাতি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা.
আদাননিক্খেপনতোতি ভৱস্স গহণৱিস্সজ্জনতো, জাতিতো, মৰণতো চাতি অত্থো. ৱযোৱুড্ঢত্থগামিতোতি ৱযসা ৱুড্ঢস্স অত্থগামিভাৱতো, অত্থঙ্গমতো ইচ্চেৱ অত্থো. আহাৰতোতি আহাৰহেতু, ৰূপস্স পচ্চযভূতআহাৰতোতি অত্থো. অযলোহাদিভূমিপাসাণাদিভেদং ৱিৱিধৱণ্ণসণ্ঠানং কম্মানপেক্খং সভাৱসিদ্ধং ৰূপং ধম্মতাৰূপং. সত্তাতি সত্তধা সত্তহাকাৰেহি. ৱিপস্সতীতি তং তং কোট্ঠাসং তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সতি সম্মসতি.
‘‘ভাৰাদানং দুখং লোকে’’তি ৱচনতো খন্ধভাৰস্স আদিতো গহণন্তি কত্ৱা ‘‘আদানন্তি পটিসন্ধী’’তি আহ. ‘‘সব্বেৱ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি (দী. নি. ২.২২০; সং. নি. ১.১৮৬) পন ৱচনতো খন্ধভাৰনিক্খেপোতি কত্ৱা ‘‘নিক্খেপনন্তি চুতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘যো চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসত’’ন্তি (দী. নি. ২.৭; সং. নি. ১.১৪৫-১৪৬; অ. নি. ৭.৭৪) ৱচনতো ততো ঊনাধিকভাৱো অপ্পমাণন্তি ৱুত্তং ‘‘একং ৱস্সসতং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা’’তি. এত্থন্তৰে সব্বে সঙ্খাৰাতি এতস্মিং আদাননিক্খেপন্তৰে পৱত্তা সব্বে ভূতুপাদাযৰূপপ্পভেদা সঙ্খাৰা. ৰূপধম্মেসু হি ইদং সম্মসনৱিধানন্তি. ‘‘অনিচ্চা’’তি গহিতমত্তং যুত্তিতো হদযে পতিট্ঠাপনত্থং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উপ্পাদৱযৱত্তিতোতি উপ্পজ্জনৱসেন, নিৰুজ্ঝনৱসেন চ পৱত্তনতো, অহুত্ৱা সম্ভৱতো হুত্ৱা ৱযূপগমনতোতি অত্থো. ৱিপৰিণামতোতি সন্তানস্স পুৰিমুত্তৰৱিসদিসভাৱতোতি ৱদন্তি. তং ৱস্সসতপৰিচ্ছিন্নে ৰূপে ইদং সম্মসনন্তি অধিপ্পাযেনেৱ ৱুত্তং সিযা, জৰামৰণেন ৱিপৰিণামেতব্বতোতি অত্থো. অসতিপি ধম্মভেদে অৱত্থাভেদো ইচ্ছিতব্বো. ন হি উপ্পাদাৱত্থা এৱ ভঙ্গাৱত্থাতি যুত্তা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘জৰায চেৱ মৰণেন চাতি দ্ৱেধা পৰিণামপকতিতাযা’’তি. সভাৱৱিগমো এৱ ৱা এত্থ ৱিপৰিণামো. খণিকতা তাৱকালিকতা. নিচ্চসভাৱাভাৱো এৱ নিচ্চপটিক্খেপো. অনিচ্চধম্মা হি তেনেৱ অত্তনো সভাৱেন জানন্তানং নিচ্চতং পটিক্খিপন্তি নাম. যতো ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, উপ্পাদক্খণে যদৱত্থা সঙ্খাৰা, ন তদৱত্থা ঠিতিক্খণেতি অৱত্থন্তৰপ্পত্তিযা ঞাযতি তেসং কিলমনাকাৰোতি আহ ‘‘ঠিতিযং জৰায কিলমন্তী’’তি, স্ৱাযমত্থো পাকটজৰায ৱেদিতব্বো. যে পন সঙ্খাৰানং ঠিতিং ন সম্পটিচ্ছন্তি, তত্থ ৱত্তব্বং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ধম্মানং সভাৱো নাম দুৰতিক্কমো জৰানন্তৰং ভঙ্গোতি আহ ‘‘জৰং পত্ৱা অৱস্সং ভিজ্জন্তী’’তি. তস্মাতি যস্মা উপ্পাদজৰাভঙ্গৱসেন সঙ্খাৰানং নিৰন্তৰবাধতা, ততো চ নেসং দুস্সহতায দুক্খমতা, তিস্সন্নং দুক্খতানং, সংসাৰদুক্খস্স চ অধিট্ঠানতায দুক্খৱত্থুতা, তস্মা. অভিণ্হ…পে… দুক্খাতি যোজনা.
‘‘সুখপটিক্খেপতো’’তি ইদং ৱুত্তনযমেৱ. ঠিতিং মা পাপুণন্তু, উপ্পজ্জমানাকাৰেনেৱ পৱত্তন্তূতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপ্পন্না’’তি ইমিনা উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতা ৱুত্তা. ঠানপ্পত্তা মা জীৰন্তূতি কস্মা ৱুত্তং, ননু অত্থতো ঠিতি এৱ জৰাতি? সচ্চমেতং, জৰাৱসেন পন যো কিলমথো, সো ইধ জৰাগ্গহণেন গহিতোতি দট্ঠব্বং. মা ভিজ্জন্তূতি নিচ্চতং আসীসতি. কস্সচি ধম্মিস্সৰস্সাপি ভগৱতো ৱসৱত্তিভাৱো নত্থি. ন হি লক্খণঞ্ঞথত্তং কেনচি কাতুং সক্কা. ভাৱঞ্ঞথত্তমেৱ হি ইদ্ধিৱিসযো. সুঞ্ঞা সঙ্খাৰা তেন তীসু ঠানেসু ৱসৱত্তনাকাৰেন. তস্মাতি ৱুত্তকাৰণপৰামসনং. সুঞ্ঞতোতি নিৱাসীকাৰকৱেদকঅধিট্ঠাযকৱিৰহেন ততো সুঞ্ঞতো, ন নিস্সভাৱতোতি একচ্চপৰিকপ্পিতসভাৱসুঞ্ঞতো. অস্সামিকতোতি সামিভূতস্স কস্সচি অভাৱতো. এতেন অনত্তনিযতং দস্সেতি. অৱসৱত্তিতোতি যথাৱুত্তৱসৱত্তিভাৱাভাৱতো. অত্তপটিক্খেপতোতি পৰপৰিকপ্পিতস্স অত্তনো পটিক্খিপনতো. ‘‘সুঞ্ঞতো’’তিআদিনা হি ধম্মানং বাহিৰকপৰিকপ্পিতঅত্তৱিৰহো ৱুত্তো, ইমিনা পন অতংসভাৱতো অত্তা ন হোতীতি.
৭০৭. এত্থ চ ‘‘উপ্পাদৱযৱত্তিতো’’তিআদিনা চতূহি কাৰণেহি অনিচ্চা, ‘‘অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো’’তিআদিনা চতূহি কাৰণেহি দুক্খা, ‘‘সুঞ্ঞতো’’তিআদিনা চতূহি কাৰণেহি অনত্তাতি ৰূপধম্মে নিৰুড়্হং লক্খণত্তযং পুব্বে অত্তনা অসল্লক্খিতং সল্লক্খেত্ৱা সম্মসন্তো তং তত্থ আৰোপেতীতি ৱুচ্চতি. তথা পনানেন আদাননিক্খেপনৱসেন সম্মসিতত্তা আহ ‘‘ৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা’’তি.
তত্থ চ যস্মা অনিচ্চলক্খণগ্গহণপুব্বকং দুক্খলক্খণগ্গহণং, দুক্খলক্খণগ্গহণপুব্বকং ৱা অনত্তলক্খণগ্গহণং. অনিচ্চলক্খণঞ্চেত্থ ৰূপভেদেন দস্সিযমানং যথোড়াৰিকতো দীপেতব্বন্তি তং ৱস্সসতপৰিচ্ছেদেন পঠমং দস্সেন্তেন ৱস্সসতং ঠিতস্স ‘‘দস ৱা ৱীসতি ৱা’’তিআদিনা ৱিভজিত্ৱা অনুক্কমেন যাৱউদ্ধৰণাদিকোট্ঠাসৱসেন ৰূপস্স ভঙ্গং দিস্ৱা ততো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি তিলক্খণাৰোপনং ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো সম্মসনন্তি দস্সেতুং ‘‘তমেৱ ৱস্সসত’’ন্তিআদিনা ৱযৱসেন ৰূপস্স সম্মসনৱিধি আৰদ্ধো. তত্থ যস্মা ওড়াৰিকৱসেনেৱাযং আদিতো ৰূপভেদো গয্হতি, তস্মা ন ৱস্সসতং সমকোট্ঠাসৱসেন ৱিভত্তং, মজ্ঝিমাৱত্থায ৱা তথাৰূপত্তা মজ্ঝিমৱযে একং ৱস্সং ৱড্ঢিতং.
৭০৮. মন্দতাবাহুল্লেন পৱত্তং ৱস্সানং দসকং মন্দদসকং. এস নযো সেসেসুপি.
তদাতি পঠমে ৱস্সদসকে. সোতি পুগ্গলো. চপলোতি অনৱট্ঠিতকিৰিযতায তৰলো. তেন মোমূহভাৱতো ৱিসেসেতি. ন হেস নৱমদসকে ৱিয মোমূহভাৱেন মন্দো, অথ খো চপলতাযাতি. তেনাহ ‘‘কুমাৰকো’’তি. ততিযে দসকে মংসপাৰিপূৰিযা যথাৰহং ছৱিৱণ্ণো ৱিপ্পসীদতীতি আহ ‘‘ৱণ্ণাযতনং ৱেপুল্লং পাপুণাতী’’তি. চতুত্থে দসকে অট্ঠীনং, ন্হাৰূনঞ্চ থিৰভাৱপ্পত্তিযা বলঞ্চ থামো চ ৱেপুল্লং পাপুণাতি. পঞ্চমে দসকে যোব্বনমদস্স দূৰীভাৱেন যেভুয্যেন কিলেসতনুতায পঞ্ঞা যথাৰহং সুৱিসদা হোতি. খিড্ডায ৰতি খিড্ডাৰতি. কপল্লিকাদিনিস্সযৱিসেসেন পদীপস্স সুদ্ধতাদি ৱিয নিস্সযৱিসেসেন পঞ্চমছট্ঠদসকেসু পঞ্ঞায বুদ্ধিহানিযো ৱেদিতব্বা. পুৰতো পব্ভাৰো হোতি কটিসন্ধিগীৱাসন্ধীনং ৱসেন ৰস্সস্সাপি, পগেৱ দীঘস্স. পব্ভাৰোতি চ গৰুভাৱেন পলম্বকো. মোমূহো হোতি সতিপঞ্ঞাৱিপ্পৱাসতো. সযনবহুলোৱ হোতি ঠানাদিৱসেন সৰীৰভাৰং ৱহিতুং অসক্কোন্তো.
৭০৯. তিণ্ণং তিণ্ণং ৱস্সানন্তি যেভুয্যতায ৱুত্তং. চতুৱস্সিকোপি হি একো কোট্ঠাসো হোতীতি. দ্ৱিসতং কোট্ঠাসে কত্ৱা একেকঅযনৱসেনাতিপি ৱেদিতব্বং.
ৱস্সানে পৱত্তৰূপন্তি সম্বন্ধো.
তং পন ৱস্সানং দ্ৱিধা সমত্তং, ন পুব্বে ৱিয চতুমাসন্তি আহ ‘‘দ্ৱেমাস’’ন্তি. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. সো পন ৱস্সানো উতু সাৱণপোট্ঠপাদমাসা, অস্সযুজকত্তিকমাসা সৰদো, মিগসিৰফুস্সমাসা হেমন্তো, মাঘফগ্গুনমাসা সিসিৰো, চিত্তৱেসাখমাসা ৱসন্তো, জেট্ঠাসড়্হমাসা গিম্হো উতূতি ৱেদিতব্বো. ছ কোট্ঠাসে কত্ৱাতি দসদসনাটিকাৱসেন ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা.
৭১০. অভিমুখং পুৰতো কমনং অভিক্কমো. পটিনিৱত্তনৱসেন কমনং পটিক্কমো. আমুখং লোকনং আলোকনং. ৱিৱিধং ইতো চিতো চ লোকনং ৱিলোকনং. হত্থপাদানং সঙ্কুচনং সমিঞ্জনং. আযমনং পসাৰণং.
পাদুদ্ধৰণকালেতি দুতিযপাদুদ্ধৰণকালে. পাদস্সাতি উদ্ধটপাদস্স. ওমত্তাতি সত্তিতো হীনপ্পমাণা. তেনাহ ‘‘মন্দা’’তি. ইতৰাতি তেজোৱাযোধাতুযো. যথা পাদস্স উদ্ধৰণং সিজ্ঝতি, তথা পৱত্তচিত্তসমুট্ঠানৰূপেসু একংসতো তেজোৱাযোধাতূনং অধিমত্ততা ইচ্ছিতব্বা সল্লহুকসভাৱতায তাসং. ততো এৱ চ ইতৰাসং ওমত্ততা গৰুসভাৱত্তা. তংসম্বন্ধত্তা পন সেসং তিসমুট্ঠানৰূপং তগ্গতিকমেৱ হোতি. কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিপৱত্তিযং ৱাযোপথৱীঅধিমত্ততা ইমস্স অত্থস্স নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. পুৰতো হৰণে, পচ্ছতো হৰণে চ উদ্ধৰণে ৱিয সল্লহুকসভাৱৰূপপ্পৱত্তীতি তাসংযেৱ দ্ৱিন্নং ধাতূনং অধিমত্ততা ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘তথা অতিহৰণৱীতিহৰণেসূ’’তি. যথা উদ্ধৰণাদীসু সল্লহুকসভাৱত্তা পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং ধাতূনং কিচ্চং অধিকং হোতি, ইতৰাসং হীনং, এৱং ৱোস্সজ্জনাদীসু তীসু গৰুসভাৱত্তা পুৰিমানং দ্ৱিন্নং কিচ্চং অধিকং হোতি, ইতৰাসং হীনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱোস্সজ্জনে’’তিআদি.
তদুপাদাযৰূপানীতি তা ধাতুযো নিস্সায পৱত্তউপাদাৰূপানি. এত্থেৱাতি উদ্ধৰণেযেৱ. তেনাহ ‘‘অতিহৰণং অপ্পত্ৱা’’তি. ইতীতি এৱং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং উদ্ধৰণাদিকোট্ঠাসে. পব্বংপব্বন্তিআদি তেসং ধম্মানং কোট্ঠাসন্তৰসঙ্কৰাভাৱদস্সনং. তটতটাযন্তাতি তটতটাযন্তি ৱিয, তেন নেসং পৱত্তিক্খণস্স ইত্তৰতং দস্সেতি.
৭১১. অস্সাতি সম্মসনস্স. দাৰুতিণুক্কাদীসূতি দাৰুউক্কাতিণুক্কাদীসু. ‘‘কিং অন্ধবাল একঘনং সততং সব্বদাভাৱিং একন্তি মঞ্ঞসী’’তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘কিমেত্থ মনাপ’’ন্তি. ইদম্পীতি যদিদং তেলৱট্টিক্খযেন পদীপস্স অপঞ্ঞাযনং ৱুত্তং, ইদম্পি. অঙ্গুলঙ্গুলন্তৰেতি অঙ্গুলিযা মিতং অঙ্গুলন্তি অঙ্গুলপ্পমাণে পদেসেতি অত্থো. তন্তুনো অৱযৱলেসভূতং পৰমসুখুমভাৱপ্পত্তং অংসুং সন্ধাযাহ ‘‘অংসুং পন মুঞ্চিত্ৱা’’তি.
তত্থাতিআদি উপমাসংসন্দনং. তত্থ কামং উপমেয্যে ৱিয উপমাযং পাকটো কালভেদো নত্থি, এককোট্ঠাসগতং পন কোট্ঠাসন্তৰং ন পাপুণাতীতি এত্তাৱতা উপমাভাৱো ৱেদিতব্বো. উপমাযম্পি ৱা তাৱ যাৱাতি কালস্স ভেদমত্তা লব্ভতেৱাতি তস্সা গহণে কালভেদৱসেনাপি উপমা যোজেতব্বা.
৭১২. পুব্বে আদাননিক্খেপাদিৱসেন চতুসন্ততিৰূপং সঙ্ঘৰিত্ৱা দস্সিতং, ইদানি আহাৰসমুট্ঠানাদিৱসেন ভিন্দিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তদেৱ ৰূপং ৱিসঙ্খৰিত্ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিসঙ্খৰিত্ৱা ৱিভজিত্ৱা. ‘‘ৱিসঙ্ঘৰিত্ৱা’’তি ৱা পাঠো, অযমেৱত্থো. আহাৰমযন্তি আহাৰেন নিব্বত্তং. ঝত্তন্তি মিলাতং. কিলন্তন্তি খিন্নং. ধাতন্তি তিত্তং. পীণিতন্তি মংসূপচযসম্পত্তিযা পীণিতং. ততো এৱ মুদু. সিনিদ্ধন্তি সিনিদ্ধচ্ছৱিতায সণ্হং. ততো এৱ ফস্সৱন্তং.
৭১৩. উণ্হকালে সমুট্ঠিতং ৰূপন্তি উণ্হসন্তাপেন সন্তত্তং ৰূপং সন্ধাযাহ. সীতউতুনাতি সপ্পাযেন সীতউতুনা.
৭১৪. আযতনদ্ৱাৰৱসেনাতি আযতনসঙ্খাতদ্ৱাৰৱসেন. কম্মদ্ৱাৰনিৱত্তনত্থং আযতনগ্গহণং. কাযদ্ৱাৰেতি পসাদকাযদ্ৱাৰে. মনোদ্ৱাৰং নাম সাৱজ্জনং ভৱঙ্গং. তস্স নিস্সযভাৱতো হদযৱত্থুং সন্ধায নিস্সিতৱোহাৰেন ‘‘মনোদ্ৱাৰে’’তি ৱুত্তং, যত্থ মনোদ্ৱাৰুপ্পত্তি.
৭১৫. সোমনস্সিতদোমনস্সিতৱসেনাতি সোমনস্সিতদোমনস্সিতপুগ্গলৱসেন, সোমনস্সিতদোমনস্সিতকালৱসেন ৱা.
অযমত্থোতি অযং ইদানি ৱুচ্চমানো সঙ্খাৰানং অতিইত্তৰখণতাসঙ্খাতো অত্থো.
জীৱিতন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সুখদুক্খাতি সুখদুক্খৱেদনা. উপেক্খাপি হি সুখদুক্খাসু এৱ অন্তোগধা ইট্ঠানিট্ঠভাৱতো. অত্তভাৱোতি জীৱিতৱেদনাৱিঞ্ঞাণানি ঠপেত্ৱা অৱসিট্ঠধম্মা ৱুত্তা. সঞ্ঞাতি কেচি. কেৱলাতি অত্তনা নিচ্চভাৱেন ৱা অৱোমিস্সা. একচিত্তসমাযুত্তাতি একেকেন চিত্তেন সহিতা. লহুসো ৱত্ততে খণোতি ৱুত্তনযেন একচিত্তক্খণিকতায লহুকো অতিইত্তৰো জীৱিতাদীনং খণো ৱত্ততি.
চুল্লাসীতিসহস্সানি কপ্পন্তি চতুৰাসীতিসহস্সপৰিমাণং কপ্পং, অচ্চন্তসংযোগে এতং উপযোগৱচনং. কপ্পন্তি চ সামঞ্ঞৱসেন একৱচনং. মৰূতি দেৱা. দ্ৱীহি চিত্তেহি সমোহিতাতি এৱং চিৰজীৱিনোপি তে দ্ৱীহি চিত্তেহি সহিতা হুত্ৱা ন তিট্ঠন্তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেসম্পি সন্তানে জীৱিতাদীনি দ্ৱীহি চিত্তেহি সহ ন তিট্ঠন্তি, একেন চিত্তেন সহ উপ্পন্নানি তেনেৱ সহ নিৰুজ্ঝনতো যাৱ দুতিযা ন তিট্ঠন্তীতি.
যে নিৰুদ্ধা মৰন্তস্সাতি চৱন্তস্স সত্তস্স চুতিচিত্তেন সদ্ধিং নিৰুদ্ধাতি ৱত্তব্বা যে খন্ধা. তিট্ঠমানস্স ৱা ইধাতি যে ৱা ইধ পৱত্তিযং তিট্ঠন্তস্স ধৰন্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা নিৰুদ্ধক্খন্ধা. সব্বেপি সদিসা তে সব্বেপি একসদিসা অত্থঙ্গতা অপ্পটিসন্ধিকা পুন আগন্ত্ৱা পটিসন্ধানাভাৱেন ৱিগতা. যথা হি চুতিক্খন্ধা ন নিব্বত্তন্তি, এৱং ততো পুব্বেপি খন্ধা. তস্মা একচিত্তক্খণিকং সত্তানং জীৱিতন্তি অধিপ্পাযো.
অনন্তৰা চ যে ভগ্গাতি যে সঙ্খাৰা অনন্তৰমেৱ ভগ্গা নিৰুদ্ধা. যে চ ভগ্গা অনাগতেতি যে চ সঙ্খাৰা অনাগতে ভগ্গা ভঞ্জনসীলা ভিজ্জিস্সন্তি. তদন্তৰা নিৰুদ্ধানন্তি তেসং অতীতানাগতানং অন্তৰা ৱেমজ্ঝে পচ্চুপ্পন্নতং পত্ৱা নিৰুদ্ধানং ভগ্গানং. ৱেসমং নত্থি লক্খণেতি তেসং তিৱিধানম্পি ভঙ্গলক্খণনিমিত্তং ৱিসমতা ৱিসদিসতা নত্থি.
অনিব্বত্তেন ন জাতোতি অনুপ্পন্নেন চিত্তেন জাতো ন হোতি, অজাতো নাম হোতি. পচ্চুপ্পন্নেন ৱত্তমানেন চিত্তেন জীৱতি জীৱমানো নাম হোতি. চিত্তভঙ্গা মতো লোকোতি চুতিচিত্তস্স ৱিয সব্বস্সপি তস্স তস্স চিত্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা অযং লোকো পৰমত্থতো মতো নাম হোতি নিৰুদ্ধস্স অপ্পটিসন্ধিকত্তা. এৱং সন্তেপি পঞ্ঞত্তি পৰমত্থিযা যাযং তং তং সন্তং সনিস্সযং চিত্তং উপাদায ‘‘তিস্সো জীৱতি, ফুস্সো জীৱতী’’তি এৱং ৱচনপ্পৱত্তিযা ৱিসযভূতা সন্তানপঞ্ঞত্তি, সা এত্থ পৰমত্থিযা পৰমত্থভূতা. তথা হি ৱদন্তি ‘‘নামগোত্তং ন জীৰতী’’তি (সং. নি. ১.৭৬).
অনিধানগতা ভগ্গাতি যে ভগ্গা, ন তে কত্থচি নিধানং গতা, অথ খো অভাৱমেৱ গতা. পুঞ্জো নত্থি অনাগতে যতো আগচ্ছেয্যুং ৱত্তমানভাৱং. নিব্বত্তা যেপীতি যে পটিলদ্ধত্তভাৱা পচ্চুপ্পন্না, তেপি আৰগ্গে সাসপূপমা তিট্ঠন্তি. যথা নাম সূচিযং ঠিতাযং সাসপো খিত্তো তস্সা সিখং ফুট্ঠমত্তো ৱিগচ্ছতি ন তিট্ঠতি, এৱং সঙ্খাৰা উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জন্তি, ন তেসং অৱট্ঠানং অত্থীতি.
ভঙ্গো নেসং পুৰক্খতোতি তেসং নিব্বত্তধম্মানং ভঙ্গো নাম পুৰতো এৱ কতো, একংসভাৱী ন অপসক্কতীতি অত্থো. পুৰাণেহীতি পুৰিমকেহি অতীতেহি.
অদস্সনতোতি অপস্সিতব্বতো. আযন্তীতি আগচ্ছন্তি. ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ইমিনাপি কুতোচি ৰাসিতো আগমনাভাৱমেৱাহ. ভগ্গা গচ্ছন্তুদস্সনন্তি ভগ্গাপি কত্থচি উপগমনাভাৱতো সব্বেন সব্বং অদস্সনং অভাৱমেৱ গচ্ছন্তি. তত্থ নিদস্সনমাহ ‘‘ৱিজ্জুপ্পাদো…পে… ৱযন্তি চা’’তি.
৭১৬. ‘‘ৱিৱট্টকপ্পতো পট্ঠায উপ্পজ্জনকৰূপ’’ন্তি ইমিনা সযমেৱ উপ্পজ্জনকধম্মতায ‘‘ধম্মতাৰূপ’’ন্তি অন্ৱত্থনামতং দস্সেতি. অযলোহাদীসু অযো নাম কাড়লোহং. লোহং নাম জাতিলোহং ৱিজাতিলোহং কিত্তিমলোহং পিসাচলোহন্তি চতুব্বিধং. তত্থ অযো ৰজতং সুৱণ্ণং তিপু সীসং তম্বলোহং ৱেকন্তকলোহন্তি ইমানি সত্ত জাতিলোহানি. নাগনাসিকলোহং ৱিজাতিলোহং. কংসলোহং ৱট্টলোহং হাৰকূটন্তি তীণি কিত্তিমলোহানি. মোৰক্খকাদি পিসাচলোহং. তত্থ তম্বলোহং ৱেকন্তকন্তি ইমেহি দ্ৱীহি জাতিলোহেহি সদ্ধিং সেসং সব্বম্পি ইধ ‘‘লোহ’’ন্তি গহিতন্তি. তিপূতি সেততিপু. সীসন্তি কাড়তিপু. সুৱণ্ণং আকৰুপ্পন্নৰসৱিদ্ধাদিভেদং. মুত্তা সামুদ্দিকমুত্তাদি. মণীতি ৱেড়ুৰিযলোহিতঙ্গমসাৰগল্লানি ঠপেত্ৱা অৱসেসো সব্বো মণিৱিসেসো. ৱেড়ুৰিযো ৱংসৱণ্ণমণি. সঙ্খো সামুদ্দিকসঙ্খো. সিলাতি কাড়সিলাপণ্ডুসিলাদিভেদা সব্বাপি ৰতনসম্মতসিলা. পৱাড়ং নাম ৱট্টুমং ৱিদ্ধমং. লোহিতঙ্গং ৰত্তমণি. মসাৰগল্লং কবৰমণি. ভূমিআদযো পাকটাৱ. তদস্সাতি তং ধম্মতাৰূপং অস্স যোগিনো.
তৰুণপল্লৱৱণ্ণন্তি অম্বাদীনং তৰুণপল্লৱেন সমানৱণ্ণং. সভাগৰূপসন্ততিন্তি ৱণ্ণাদিনা সমানভাগং ৰূপসন্তানং. অনুপ্পবন্ধাপযমানন্তি হেতুফলপৰম্পৰায সম্বন্ধনৱসেন পৱত্তন্তি.
সোতি যোগী. তন্তি অসোকৰুক্খপণ্ণং. পৰিগ্গহেত্ৱাতি ঞাণেন পৰিচ্ছিজ্জ গহেত্ৱা. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা অসোকপণ্ণে ৱুত্তেন নযেন. সব্বম্পি অযলোহাদিভেদং ধম্মতাৰূপং. তম্পি হি সীতকালে সীতলং, উণ্হকালে সূৰিযসন্তাপেন উণ্হতৰং হোতি. তত্থ সীতভাৱেন পৱত্তং ৰূপং উণ্হং উণ্হভাৱেন পৱত্তং ৰূপং সীতং ন পাপুণাতি. তত্থ তত্থেৱ তটতটাযন্তং ভিজ্জতীতিআদিনা যোজেতব্বং.
অৰূপসত্তকসম্মসনকথাৱণ্ণনা
৭১৭. কলাপতোতি অৰূপধম্মকলাপতো.
যস্মা তত্থ ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা সব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণা সুপাকটা, সুৱিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা তেসং ৱসেন দস্সেন্তো ‘‘কলাপতোতি ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা’’তি আহ. যে ইমে সম্মসনে উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, সব্বে তে ৱিনট্ঠাতি সম্বন্ধো.
পৱত্তং চিত্তন্তি সত্তসু ঠানেসু সম্মসনৱসেন পৱত্তং চিত্তং. সম্মসন্তোতি একজ্ঝং গহেত্ৱা সম্মসন্তো. তং যুত্ততৰন্তি তং অৰিযৱংসকথাযং ৱুত্তং যুত্ততৰং আসন্নভাৱেন ৱিভূততৰং ৰূপসত্তকে সম্মসনং সহ গহেত্ৱা সম্মসনস্স ৱুত্তত্তা. অপিচ ৰূপসত্তকে সম্মসনস্স ৰূপধম্মেসু সাতিসযং ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা পৱত্তত্তা তব্বিসযং অৰূপসম্মসনং সাতিসযং অনিচ্চাদিলক্খণপ্পটিৱেধায সম্পৱত্ততীতি তং যুত্ততৰং, ন পন অপুব্বকেসাদিসম্মসনং কত্ৱা তব্বিসযং পৱত্তিতং. তথা সতি কম্মট্ঠানং নৱং নৱং এৱ সিযা, পুব্বে গহিতং সম্মসনৱিসযং ছড্ডেত্ৱা অঞ্ঞস্স সম্মসনৱিসযস্স গণ্হনতো. সেসানিপীতি যমকতো সম্মসনাদীনিপি. তেনেৱাতি অৰিযৱংসকথানযেনেৱ.
৭১৮. তম্পি চিত্তন্তি আদাননিক্খেপতো সম্মসনৱসেন পৱত্তচিত্তুপ্পাদম্পি. চিত্তসীসেন হি নিদ্দেসো. এস নযো সব্বত্থ. যমকতো সম্মসতি নাম নামৰূপধম্মে আৰব্ভ যুগড়ৱসেন সম্মসনস্স পৱত্তনতো. অযঞ্হি পুব্বে ৰূপসত্তকৱসেন সম্মসিত্ৱা ঠিতোপি ইদানি আদাননিক্খেপাদিৱসেন সম্মসিত্ৱাৱ তং সম্মসতি. খণিকতো সম্মসনাদীসুপি এসেৱ নযো.
৭১৯. এতম্পীতি এতং চতুত্থসম্মসনচিত্তম্পি. পঠমচিত্তন্তি আদাননিক্খেপাদিৱসেন ৰূপং সম্মসিতচিত্তং, যং ৰূপপৰিগ্গাহকচিত্তন্তি অধিপ্পেতং. সম্মসিতসম্মসিতচিত্তসম্মসনেন তেসং খণিকভাৱস্স ৱিভাৱনতো ইদং সম্মসনং ‘‘খণিকতো সম্মসন’’ন্তি ৱুত্তং.
৭২০. ইদমেৱ চ সম্মসনং দিগুণিতং অনেকসম্মসনপটিপাটিসম্ভৱতো ‘‘পটিপাটিতো সম্মসন’’ন্তি ৱুত্তং. ৱট্টেয্যাতি সম্ভৱেয্য. তথা সতি পটিপাটিসম্মসনপসুতা এৱ ভাৱনা সিযা, ন মূলকম্মট্ঠানুপকাৰী, ন চাযং সমাপত্তিচাৰো. যস্মা চ তত্তকেন ৰূপধম্মেসু, অৰূপধম্মেসু চ অনিচ্চাদিলক্খণানি সুট্ঠু ৱিভূতানি হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘যাৱ দসমচিত্তসম্মসনা…পে… ঠপেতব্ব’’ন্তি. ঠপেতব্বন্তি চ ন একাদসমং দ্ৱাদসমেন সম্মসিতব্বন্তি পটিপাটিতো সম্মসনস্স পৰিচ্ছেদদস্সনপৰং, ন ততো সম্মসনতো ওৰমনদস্সনপৰং, তস্মা পুনপি ৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা যাৱ দসমচিত্তসম্মসনা ভাৱনমনুযুঞ্জতেৱ. ৱুত্তন্তি অৰিযৱংসকথাযং ৱুত্তং.
৭২১. ৱিসুং সম্মসননযো নাম নত্থীতি অনিচ্চাদিমনসিকাৰৱিনিমুত্তো অঞ্ঞো ৱিপস্সনামনসিকাৰো নত্থি. ৱিপস্সনায চ দিট্ঠিআদিৱিক্খম্ভনা ইধ দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদযোতি অধিপ্পেতা. ৱিপস্সনায এৱ হি পৱত্তিৱিসেসেন দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদযো ইজ্ঝন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সত্তসঞ্ঞাতি সত্তা অত্থীতি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞা. দুব্বলায অত্তদিট্ঠিযা সহগতসঞ্ঞাতিপি ৱদন্তি. সত্তসঞ্ঞং উগ্ঘাটিতচিত্তেনাতি সত্তসঞ্ঞায ৱিক্খম্ভনৱসেন পৱত্তচিত্তেন দিট্ঠি নুপ্পজ্জতি, সঞ্ঞাৱিপল্লাসহেতুউপ্পজ্জনকা চিত্তদিট্ঠিৱিপল্লাসা তদভাৱেন হোন্তীতি. মানো নাম যো দিট্ঠূপনিস্সযো অপাযগমনীযো, সো দিট্ঠিযা ৱিক্খম্ভিতায ৱিক্খম্ভিতো এৱ হোতি, দিট্ঠিযা সমুচ্ছিন্নায সমুচ্ছিজ্জনতোতি আহ ‘‘দিট্ঠিউগ্ঘাটিত…পে… মানো নুপ্পজ্জতী’’তি. মানো ৱিক্খম্ভিযমানো তণ্হায পৱত্তিং নিৱাৰেতি, অভিমতৱিসযেসু এৱ তণ্হায পৱত্তনতোতি ৱুত্তং ‘‘মানসমুগ্ঘাটিত…পে… তণ্হা নুপ্পজ্জতী’’তি. তণ্হাতি ইধ সুখুমা নিকন্তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘তণ্হায…পে… পৰিযাদিন্না নাম হোতী’’তি.
অযং নযোতি ইদানি ৱুচ্চমানো সম্মসনৱিধি.
মম ৱিপস্সনাতি ইমস্সাপি অত্তনিযসঞ্ঞিতায ৱিপস্সনায সামিভূতো অত্তা পৰামসীযতীতি দিট্ঠিগাহতাতি তথা ‘‘গণ্হতো হি দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নাম ন হোতী’’তি ৱুত্তং. কামঞ্চাযং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিসমধিগমেন ৱিসুদ্ধদিট্ঠিকো, মগ্গেন পন অসমুগ্ঘাটিতত্তা অনোড়াৰিকায চ দিট্ঠিযা ৱসেনেৱং ৱুত্তং.
সুট্ঠূতি সম্মা. মনাপন্তি চ কিৰিযাৱিসেসনং, মনৱড্ঢনাকাৰেনাতি অত্থো. উভযেনাপি ৱিপস্সনাৱিসযং অধিমানমাহ. তেন ৱুত্তং ‘‘মানসমুগ্ঘাটো নাম ন হোতী’’তি.
ৱিপস্সিতুং সক্কোমীতি তত্থ সমত্থতাপদেসেন গুণৱিসেসযোগতো ৱিপস্সনায অস্সাদেতব্বতা দস্সীযতি, চিত্তং ৱিপস্সিতুং সক্কোমি. তস্মা ৱিপস্সন্তো এৱ কালং ৱীতিনামেস্সামীতি ৱিপস্সনং অস্সাদেন্তস্সাতি যোজনা.
যস্মা দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নামেত্থ ৱিসেসতো অনত্তানুপস্সনায হোতি, তস্মা তং দস্সেন্তেন ‘‘সচে সঙ্খাৰা’’তিআদিনা অনত্তানুপস্সনাৱিধিং ৱত্ৱা যস্মা পন অনত্ততো অনুপস্সন্তেন সঙ্খাৰা অনিচ্চতোপি দুক্খতোপি অনুপস্সিতব্বা এৱ তদুপব্ৰূহনতো, তস্মা ‘‘হুত্ৱা অভাৱট্ঠেনা’’তিআদি ৱুত্তং.
যস্মা মানসমুগ্ঘাটনং নাম অনিচ্চানুপস্সনায হোতি. খণে খণে ভিজ্জনকে সঙ্খাৰে পস্সন্তস্স কুতো মানস্স অৱসৰো. অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱেতব্বা অস্মিমানসমুগ্ঘাটাযাতি হি ৱুত্তং.
যস্মা নিকন্তিপৰিযাদানং নাম দুক্খানুপস্সনায হোতি. ন হি সভাৱতো, দুক্খৱত্থুতো চ দুক্খভূতে সঙ্খাৰে পস্সন্তস্স তত্থ ঈসকম্পি অভিৰতো হোতি. অস্সাদানুপস্সিনো হি তত্থ তণ্হা উপ্পজ্জেয্য. সেসং অনত্তলক্খণে ৱুত্তনযমেৱ. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ৱুত্তনযেন পটিপাটিতো সম্মসনং পসুতস্স যোগিনো যদা অনত্তানুপস্সনা তিক্খা সূৰা ৱিসদা পৱত্ততি, ইতৰা দ্ৱেপি তদনুগতিকা, তদানেন দিট্ঠিউগ্ঘাটনং কতং হোতি. অত্তদিট্ঠিমূলিকা হি সব্বা দিট্ঠিযো. অনত্তানুপস্সনা চ অত্তদিট্ঠিযা উজুপটিপক্খা.
যদা পন অনিচ্চানুপস্সনা তিক্খা সূৰা ৱিসদা পৱত্ততি, ইতৰা দ্ৱেপি তদনুগতিকা, তদানেন মানসমুগ্ঘাটনং কতং হোতি. সতি হি নিচ্চগাহে মানজপ্পনা ‘‘ইদং নিচ্চং, ইদং ধুৱ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৫০১) বকব্ৰহ্মুনো ৱিয. অনিচ্চানুপস্সনা চ নিচ্চগাহস্স উজুপটিপক্খা.
যদা পন দুক্খানুপস্সনা তিক্খা সূৰা ৱিসদা পৱত্ততি, ইতৰা দ্ৱেপি তদনুগতিকা, তদানেন নিকন্তিপৰিযাদানং কতং হোতি. সতি হি সুখসঞ্ঞায তণ্হাগাহোৱ, দুক্খানুপস্সনা চ নিকন্তিযা উজুপটিপক্খা. এৱং তিস্সন্নং অনুপস্সনানং কিচ্চৱিসেসৱসেন দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদীনি হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতি অযং ৱিপস্সনা অত্তনো অত্তনো ঠানেযেৱ তিট্ঠতী’’তি. অনুপস্সনানং যথাৰহং সককিচ্চকৰণঞ্হি সকট্ঠানেযেৱ ঠানং, তস্মা ৱিসুং সম্মসননযো নত্থীতি ন ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো.
৭২২. সব্বাকাৰতোতি ইধ ৱিয একদেসেন অৱত্ৱা সব্বাকাৰতো সৰূপতো, কিচ্চতো চ অনৱসেসতো ৱত্তব্বা. ইধেৱাতি তীৰণপৰিঞ্ঞাযমেৱ. একচ্চানংযেৱেত্থ অনুপস্সনানং পটিলাভোতি আহ ‘‘একদেসং পটিৱিজ্ঝন্তো’’তি, তা পন সযমেৱ সৰূপতো দস্সেস্সতি. তপ্পটিপক্খে ধম্মেতি যা অনুপস্সনা ইধ সম্ভৱন্তি, তাসং পটিপক্খে ধম্মে নিচ্চসঞ্ঞাদিকে পজহতি ৱিক্খম্ভেতি.
খযানুপস্সনন্তি সঙ্খাৰানং খণভঙ্গানুপস্সনং. ভাৱেন্তোতি ৱড্ঢেন্তো. ঘনসঞ্ঞন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণানং ৱসেন একত্তগ্গহণং. খযানুপস্সনন্তি হুত্ৱা অভাৱানুপস্সনন্তি ৱদন্তি. যায পঞ্ঞায ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮) পস্সতি, সা খযানুপস্সনা. ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায তস্সা পাৰিপূৰীতি ঘনসঞ্ঞায পহানং হোতি, ততো পুব্বে অপৰিপুণ্ণতায তং ন হোতি. এৱমঞ্ঞত্থাপীতি পৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণতা পহানতীৰণপৰিঞ্ঞাসু ৱিপস্সনাপঞ্ঞায দট্ঠব্বা. পচ্চক্খতো, অন্ৱযতো চ সঙ্খাৰানং ভঙ্গং দিস্ৱা তত্থেৱ ভঙ্গসঙ্খাতে নিৰোধে অধিমুত্ততা ৱযানুপস্সনা, তায আযূহনং পজহতি. যদত্থং, যায চ আযূহতি, তস্মিং পৱত্তে তণ্হায চস্স চিত্তং ন নমতীতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱযানুপস্সনং ভাৱেন্তো আযূহনং পজহতী’’তি. জাতস্স জৰামৰণেহি দ্ৱিধা পৰিণামদস্সনং, ৰূপসত্তকাদিৱসেন ৱা পৰিগ্গহিতস্স তংতংপৰিচ্ছেদতো পৰং অঞ্ঞভাৱদস্সনং ৱিপৰিণামানুপস্সনা, তায ধুৱসঞ্ঞং থিৰভাৱগহণং পজহতি.
অনিমিত্তানুপস্সনাদযো অনিচ্চানুপস্সনাদযো এৱ. নিমিত্তন্তি সন্ততিযং, সমূহে চ একত্তসঞ্ঞায গয্হমানং কালন্তৰাৱট্ঠাযিভাৱেন, নিচ্চভাৱেন চ সঙ্খাৰানং সকিচ্চপৰিচ্ছেদতায সৱিগ্গহং ৱিয উপট্ঠানমত্তং. পণিধিন্তি সুখপত্থনং, ৰাগাদিপণিধিং ৱা, অত্থতো তণ্হাৱসেন সঙ্খাৰেসু নিন্নতং. অভিনিৱেসন্তি অত্তাভিনিৱেসং. এতেসঞ্হি নিমিত্তাদীনং পটিপক্খভাৱেন অনিচ্চানুপস্সনাদযো অনিমিত্তাদিনামেহি ৱুত্তাতি অনিচ্চানুপস্সনাদীহি পহাতব্বা নিচ্চসঞ্ঞাদযো ৱিয নিমিত্তগ্গাহাদযোৱ পটিপক্খাতি দট্ঠব্বা. ৰূপাদিআৰম্মণং ঞত্ৱা তদাৰম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গং দিস্ৱা সঙ্খাৰা এৱ ভিজ্জন্তি, সঙ্খাৰানং মৰণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থীতি ভঙ্গৱসেন সুঞ্ঞতং গহেত্ৱা পৱত্তা ৱিপস্সনা অধিপঞ্ঞা চ সা ধম্মেসু চ ৱিপস্সনাতি অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনা, তায নিচ্চসাৰাদিআদানৱসেন পৱত্তং অভিনিৱেসং সতণ্হং দিট্ঠিং পজহতি. যথাভূতঞাণদস্সনং নাম সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনং. তেন ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) এৱমাদিকং, ‘‘ইস্সৰতো লোকো সম্ভৱতী’’তি এৱমাদিকঞ্চ সম্মোহাভিনিৱেসং পজহতি. ভযতুপট্ঠানৱসেন উপ্পন্নং সব্বভৱাদীসু আদীনৱদস্সনঞাণং আদীনৱানুপস্সনা, তায কস্সচিপি আলযনিস্সযঅদস্সনতো আলযাভিনিৱেসং তথাপৱত্তং তণ্হং পজহতি. সঙ্খাৰানং মুঞ্চনস্স উপাযভূতং পটিসঙ্খাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনা, তায অনিচ্চাদীসু অপ্পটিসঙ্খাতত্তা পটিসঙ্খানস্স পটিপক্খভূতং অৱিজ্জং পজহতি. সঙ্খাৰুপেক্খা, অনুলোমঞাণঞ্চ ৱিৱট্টানুপস্সনা. তস্সা হি ৱসেন তস্স পদুমপলাসে উদকবিন্দু ৱিয সব্বসঙ্খাৰেহি চিত্তং পতিলীযতি পতিকুটতি, তস্মা তায সংযোগাভিনিৱেসং কামসংযোগাদিকিলেসপ্পৱত্তিং পজহতি. অনিচ্চানুপস্সনাদযো সত্ত অনুপস্সনা হেট্ঠা অত্থতো ৱিভত্তাতি, পৰতো চ সংৱণ্ণীযন্তীতি ইধ ন ৱুত্তা.
তাসূতি অট্ঠাৰসসু মহাৱিপস্সনাসু. ইমিনাতি যোগিনা. তস্মাতি অনিচ্চাদিলক্খণত্তযৱসেন সঙ্খাৰানং দিট্ঠত্তা. তংদস্সনঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনাতি. পটিৱিদ্ধাতি পটিলদ্ধা. যদগ্গেন হি ঞাণেন সৱিসযো পটিৱিদ্ধো, তদগ্গেন তং পটিলদ্ধং নাম হোতি. ব্যঞ্জনমেৱ নানং যথা ‘‘ৰুক্খো পাদপো তৰূ’’তি. তাপি অনিমিত্তাপণিহিতসুঞ্ঞতানুপস্সনা.
সব্বাপি ৱিপস্সনা, তস্মা একদেসেন পটিৱিদ্ধা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযা এৱ সঙ্গহিতং, তস্মা তং পগেৱ সিদ্ধন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইদম্পি দ্ৱযং পটিৱিদ্ধমেৱ হোতী’’তি. সেসেসু নিব্বিদানুপস্সনাদীসু দসসু. ‘‘কিঞ্চি পটিৱিদ্ধং কিঞ্চি অপ্পটিৱিদ্ধ’’ন্তি ইমিনা তেসং একদেসপটিৱেধমাহ. অনিচ্চানুপস্সনায হি সিদ্ধায নিৰোধানুপস্সনা, খযানুপস্সনা, ৱযানুপস্সনা, ৱিপৰিণামানুপস্সনা চ একদেসেন সিদ্ধা নাম হোন্তি, দুক্খানুপস্সনায সিদ্ধায নিব্বিদানুপস্সনা, আদীনৱানুপস্সনা চ, অনত্তানুপস্সনায সিদ্ধায ইতৰাতি.
উদযব্বযঞাণকথাৱণ্ণনা
৭২৩. পৰতো পটিপদাঞাণদস্সনকথাযং অব্ভাদিৱিগমেন আকাসস্স ৱিয, পঙ্কমলৱিগমেন উদকস্স ৱিয, কাড়কাপগমেন সুৱণ্ণস্স ৱিয সংকিলেসৱিগমেন ঞাণস্স পৰিসুদ্ধীতি আহ ‘‘নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানেন ৱিসুদ্ধঞাণো’’তি. অনেকাকাৰৱোকাৰসঙ্খাৰেসু লক্খণত্তযসল্লক্খণসম্মসনস্স কতত্তা ৱুত্তং ‘‘সম্মসনঞাণস্স পাৰং গন্ত্ৱা’’তি. তত্থ সম্মসনঞাণস্সাতি নযৱিপস্সনাসঙ্খাতস্স কলাপসম্মসনঞাণস্স. তস্সেৱ হি থিৰভাৱায ইতৰে সম্মসনৱিসেসাতি ৱদন্তি. সম্মসনঞাণস্সাতি ৱা কলাপসম্মসনাদিসম্মসনঞাণস্স. অনুপদধম্মৱিপস্সনায সদিসা হি সা. তায হি দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদি সম্ভৱতীতি. ৱিত্থাৰতো ভাৱনাৱিধানং পৰতো ৱত্তুকামো ‘‘সঙ্খেপতো তাৱ আৰভতী’’তি আহ. সঙ্খেপতো হি আৰম্ভো আদিকম্মিকস্স সুকৰো. তত্ৰাতি সঙ্খেপেন আৰম্ভে.
কথন্তি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. যং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং…পে… উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং, তং কথং ঞাতব্বন্তি চেতি অত্থো. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে, খণপচ্চুপ্পন্নে ৱা ধম্মে উদযব্বযদস্সনাভিনিৱেসো কাতব্বো, ন অতীতানাগতেতি ৱুত্তং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মান’’ন্তি. উদযদস্সনঞ্চেত্থ যাৱদেৱ ৱযদস্সনত্থন্তি ৱযদস্সনস্স পধানতং দস্সেতুং ‘‘ৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা তং পন ৱযদস্সনং উদযদস্সনপুব্বকন্তি আহ ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি.
জাতন্তি নিব্বত্তং পটিলদ্ধত্তভাৱং. অযং হি জাতসদ্দো খণত্তযসমঙ্গিতং সন্ধায ৱুত্তো ‘‘যে ধম্মা জাতা ভূতা’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৪৬) ৱিয, ন অতীতং
‘‘যে তে জাতা ন তে সন্তি, যে ন জাতা তত্থেৱ তে;
লদ্ধত্তভাৱা নো ভগ্গা, তেৱ সন্তি সভাৱতো’’তি. –
আদীসু ৱিয, নাপি জাততামত্তং ‘‘যং তং জাতং ভূতং সঙ্খত’’ন্তিআদীসু ৱিয. তেনাহ ‘‘জাতং ৰূপং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি (দী. নি. ২.২০৭; সং. নি. ৫.৩৭৯), পচ্চুপ্পন্নৰূপং নাম জাতং খণত্তযপৰিযাপন্নন্তি অত্থো. তং পন আদিতো দুপ্পৰিগ্গহন্তি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৱসেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসো কাতব্বো. তস্সাতি ৰূপস্স. পচ্চযলক্খণপপঞ্চং অনামসিত্ৱা নিব্বত্তিলক্খণং উদযোতি নিব্বত্তনসঞ্ঞিতং সঙ্খতলক্খণং উদযো উপ্পাদো. ৱিপৰিণামলক্খণং ৱযোতি ৱিপৰিণামসঞ্ঞিতং সঙ্খতলক্খণং ৱযো ৱিনাসো. অনুপস্সনাঞাণন্তি যা উদযস্স, ৱযস্স চ অনুপেক্খনা, তং ঞাণং. কিঞ্চাপি কলাপসম্মসনাদীসু জাতিজৰামৰণসীসেন জাতিজৰামৰণৱন্তো ধম্মা ৱুত্তা, ইধ পন উদযব্বযঞাণনিদ্দেসে ‘‘জাতি পচ্চুপ্পন্না, তস্সা নিব্বত্তিলক্খণং উদযো, ৱিপৰিণামলক্খণং ৱযো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৯) ৱুচ্চমানে জাতিজৰামৰণানং জাতিজৰামৰণৱন্ততা, নিপ্ফন্নতা চ অনুঞ্ঞাতা ৱিয হোতীতি তং পৰিহৰিতুং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু ভৱপৰিযোসানাৱ দেসনা কতা.
সোতি যোগী. ইমিনা পাড়িনযেনাতি ইমায ‘‘জাতং ৰূপং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা দস্সিতায পাড়িগতিযা. জাতিন্তি ন পসূতিং, ন চ পঠমাভিনিব্বত্তিমত্তং, অথ খো উপ্পাদং নিব্বত্তিৱিকাৰং. স্ৱাযং ৱিকাৰো যস্মা সঙ্খাৰানং অভিনৱাৱট্ঠানজৰা ৱিয নৱভাৱাপগমোতি আহ ‘‘অভিনৱাকাৰ’’ন্তি. সমনুপস্সতীতি সম্বন্ধো. অনুপ্পন্নস্স ৰাসি ৱা নিচযো ৱা নত্থি যতো আগচ্ছেয্য উপ্পজ্জমানং অলদ্ধত্তভাৱস্স সব্বেন সব্বং অৱিজ্জমানত্তা. তেনাহ ‘‘উপ্পজ্জমান…পে… নত্থী’’তি. যথা অনাগতে অদ্ধনি ইমে ধম্মা সব্বেন সব্বং নত্থি, এৱং অতীতেপি অদ্ধনীতি দস্সেন্তো ‘‘নিৰুজ্ঝমানস্সাপী’’তিআদিং ৱত্ৱা অৱিজ্জমানানংযেৱ ৰূপাৰূপধম্মানং হেতুপচ্চযসমৱাযে উপ্পাদো, উপ্পজ্জিত্ৱা চ সব্বসো অভাৱূপগমোতি ইমমত্থং সমুদাযগতং তদেকদেসভূতায উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৰাসিতোতি ৰাসিভাৱেন সমুস্সিতো পুঞ্জো ৰাসি. যথা তথা পিণ্ডিভূতো নিচযো. ভূমিযং নিদহিত্ৱা ঠপিতং নিধানং. উপৱীণেতি এতেনাতি উপৱীণং, ৱীণাৱাদনং.
৭২৪. এৱং সঙ্খেপতো উদযব্বযমনসিকাৰৱিধিং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘পুন যানী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অৱিজ্জাসমুদযাতি অৱিজ্জায উপ্পাদা, অত্থিভাৱাতি অত্থো. নিৰোধৱিৰোধীহি উপ্পাদো অত্থিভাৱৱাচকোপি হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. তস্মা পুৰিমভৱসিদ্ধায অৱিজ্জায সতি ইমস্মিং ভৱে ৰূপস্স উপ্পাদো হোতীতি অত্থো. পচ্চযসমুদযট্ঠেনাতি পচ্চযস্স উপ্পন্নভাৱেন, অত্থিভাৱতোতি অত্থো. অৱিজ্জাদীহি চ তীহি অতীতকালিকানি তেসং সহকাৰীকাৰণভূতানি উপাদানাদীনিপি গহিতানেৱাতি দট্ঠব্বং.
পৱত্তিপচ্চযেসু কবড়ীকাৰাহাৰস্স বলৱতায সো এৱ গহিতো ‘‘আহাৰসমুদযা’’তি. তস্মিং পন গহিতে পৱত্তিপচ্চযতাসামঞ্ঞেন উতুচিত্তানিপি গহিতানেৱ হোন্তীতি চতুসমুট্ঠানিকৰূপস্স পচ্চযতো উদযদস্সনং ৱিভাৱিতমেৱাতি দট্ঠব্বং. অৱিজ্জাতণ্হুপনিস্সযসহিতেনেৱ কম্মুনা ৰূপকাযস্স নিব্বত্তি. অসতি চ অৱিজ্জুপনিস্সযায ভৱনিকন্তিযা জাতিযা অসম্ভৱো এৱাতি. যথা চ ৰূপস্স অৱিজ্জাতণ্হুপনিস্সযতা, এৱং ৱেদনাদীনম্পি দট্ঠব্বা. আহাৰো পন উপ্পন্নস্স ৰূপস্স পোসকো, কবড়ীকাৰাহাৰস্স অধিপ্পেতত্তা, কামধাতাধিট্ঠানত্তা চ দেসনায. উক্কংসনিদ্দেসেন ৱা আহাৰগ্গহণং. ‘‘নিব্বত্তিলক্খণ’’ন্তিআদিনা কালৱসেন উদযদস্সনমাহ. তত্থ অদ্ধানৱসেন পগেৱ উদযং পস্সিত্ৱা ঠিতো ইধ সন্ততিৱসেন দিস্ৱা অনুক্কমেন খণৱসেন পস্সতি. পঞ্চ লক্খণানীতি অৱিজ্জা তণ্হা কম্মং আহাৰোতি ইমেসং পচ্চযানং অত্থিতাসঙ্খাতলক্খণানি চেৱ ৰূপস্স নিব্বত্তিলক্খণঞ্চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি. তেসং অত্থিতা হি ৰূপস্স উদযো লক্খীযতি এতেহীতি লক্খণানীতি ৱুচ্চন্তি. নিব্বত্তি পন সঙ্খতলক্খণমেৱাতি.
অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধোতি অগ্গমগ্গঞাণেন অৱিজ্জায অনুপ্পাদনিৰোধতো অনাগতস্স ৰূপস্স অনুপ্পাদনিৰোধো হোতি পচ্চযাভাৱে অভাৱতো. পচ্চযনিৰোধট্ঠেনাতি অৱিজ্জাসঙ্খাতস্স অনাগতে উপ্পজ্জনকৰূপপচ্চযস্স নিৰুদ্ধভাৱেন. তণ্হানিৰোধা কম্মনিৰোধাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. আহাৰনিৰোধাতি পৱত্তিপচ্চযস্স কবড়ীকাৰাহাৰস্স অভাৱে. ৰূপনিৰোধোতি তংসমুট্ঠানৰূপস্স অভাৱো হোতি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. ৱিপৰিণামলক্খণন্তি ভঙ্গকালৱসেন তেসং ৱযদস্সনং. তস্মা তং অদ্ধাৱসেন পগেৱ পস্সিত্ৱা ঠিতো ইধ সন্ততিৱসেন দিস্ৱা অনুক্কমেন খণৱসেন পস্সতি. পঞ্চ লক্খণানীতি ইধ অৱিজ্জাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং অনুপ্পাদনিৰোধো, ৰূপস্স খণনিৰোধো চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি. তেসঞ্হি অনুপ্পাদনিৰোধো, ৰূপস্স অচ্চন্তনিৰোধো লক্খীযতি এতেহীতি লক্খণানীতি ৱুচ্চন্তি.
ৱিপৰিণামো সঙ্খতলক্খণমেৱ. এস নযো ৱেদনাক্খন্ধাদীসু. অযং পন ৱিসেসো – ‘‘ফুট্ঠো ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩), ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা’’তি, চ ৱচনতো ফস্সো ৱেদনা (ৱিভ. ২৩১) সঞ্ঞা সঙ্খাৰক্খন্ধানং পৱত্তিপচ্চযো, তংনিৰোধা চ তেসং নিৰোধো, মহাপদান (দী. নি. ২.৬০) মহানিদানসুত্তেসু, অভিধম্মে চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱাৰে ‘‘নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (কথা. ৭১৯) ৱচনতো নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণস্স পৱত্তিপচ্চযো, তংনিৰোধা তস্স নিৰোধোতি ৱুত্তং ‘‘ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো’’তিআদি.
এত্থ চ কেচি তাৱ আহু ‘‘অৰূপক্খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং অদ্ধাসন্ততিৱসেনেৱ, ন খণৱসেনা’’তি. তেসং মতেন খণতো উদযব্বযদস্সনমেৱ ন সিযা. অপৰে পনাহু ‘‘পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনে অতীতাদিৱিভাগং অনামসিত্ৱা সব্বসাধাৰণতো অৱিজ্জাদিপচ্চযা ৱেদনাসম্ভৱং লব্ভমানতং পস্সতি, ন উপ্পাদং. অৱিজ্জাদিঅভাৱে চ তস্সা অসম্ভৱং অলব্ভমানতং পস্সতি, ন ভঙ্গং. খণতো উদযব্বযদস্সনে পচ্চুপ্পন্নানং উপ্পাদং, ভঙ্গঞ্চ পস্সতী’’তি, তং যুত্তং. সন্ততিৱসেন হি ৰূপাৰূপধম্মে উদযতো, ৱযতো চ মনসি কৰোন্তস্স অনুক্কমেন ভাৱনায বলপ্পত্তকালে ঞাণস্স তিক্খৱিসদভাৱপ্পত্তিযা খণতো উদযব্বযা উপট্ঠহন্তীতি. অযঞ্হি পঠমং পচ্চযতো উদযব্বযং মনসি কৰোন্তো অৱিজ্জাদিকে পচ্চযধম্মে ৱিস্সজ্জেত্ৱা উদযব্বযৱন্তে খন্ধে গহেত্ৱা তেসং পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনমুখেন খণতোপি উদযব্বযং মনসি কৰোতি.
তস্স যদা ঞাণং তিক্খং ৱিসদং হুত্ৱা পৱত্ততি, তদা ৰূপাৰূপধম্মা খণে খণে উপ্পজ্জন্তা, ভিজ্জন্তা চ হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱম্পি ৰূপস্স উদযো’’তিআদি. তত্থ এৱম্পি ৰূপস্স উদযোতি এৱং ৱুত্তনযেন অৱিজ্জাসমুদযাপি. তণ্হা…পে… কম্ম…পে… আহাৰসমুদযাপি ৰূপস্স সম্ভৱো. এৱম্পি ৰূপস্স ৱযোতি এৱং ৱুত্তনযেনেৱ অৱিজ্জানিৰোধাপি তণ্হা…পে… আহাৰনিৰোধাপি ৰূপস্স ৱযো অনুপ্পাদোতি পচ্চযতো ৱিত্থাৰেন মনসিকাৰং কৰোতি. এৱম্পি ৰূপং উদেতীতি এৱং ৱুত্তনযেন নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি কম্মসমুট্ঠানৰূপম্পি আহাৰউতুচিত্তসমুট্ঠানৰূপম্পি উদেতি উপ্পজ্জতি নিপ্পজ্জতীতি. এৱং ৱুত্তনযেনেৱ ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তো কম্মসমুট্ঠানৰূপম্পি আহাৰউতুচিত্তসমুট্ঠানৰূপম্পি ৱেতি নিৰুজ্ঝতীতি খণতো ৱিত্থাৰেন মনসিকাৰং কৰোতীতি যোজনা.
৭২৫. এৱং মনসি কৰোতো ন যাৱ উদযব্বযঞাণং উপ্পজ্জতি, তাৱ উদযব্বযা সুট্ঠু পাকটা ন হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ইতি কিৰিমে ধম্মা…পে… পটিৱেন্তী’’তি, নযদস্সনৱসেন ৱা এৱং ৱুত্তং. পঠমঞ্হি পচ্চুপ্পন্নধম্মানং উদযব্বযং দিস্ৱা অথ অতীতানাগতে নযং নেতি. দুক্খাদিসচ্চপ্পভেদা, অনুলোমাদিপটিচ্চসমুপ্পাদপ্পভেদা, একত্তাদিনযপ্পভেদা, অনিচ্চতাদিলক্খণপ্পভেদা চ সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণপ্পভেদা. পটিচ্চসমুপ্পাদগ্গহণেনেৱ চেত্থ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মানম্পি গহণং, তেসম্পি অত্তনো ফলং পতি পটিচ্চ সমুপ্পাদভাৱতো.
৭২৬. যন্তি কৰণে পচ্চত্তৱচনং, যেন ঞাণেনাতি অত্থং ৱদন্তি. যন্তি ৱা কিৰিযাপৰামসনং. খন্ধানং সমুদযং পস্সতি, খন্ধানং নিৰোধং পস্সতীতি এত্থ যদেতং দস্সনন্তি অত্থো. যং পনাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. এত্থ চ যথা অৱিজ্জাদিসমুদযনিৰোধতো খন্ধানং সমুদযনিৰোধস্স অঞ্ঞত্তা ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযো’’তিআদিৱচনভেদো (পটি. ম. ১.৫০) কতো, ন এৱং নিব্বত্তিৱিপৰিণামলক্খণেহি খন্ধানং উদযব্বযস্স ভেদো অত্থি অভিন্নাধিকৰণত্তাতি ‘‘নিব্বত্তিলক্খণৱিপৰিণামলক্খণানি পস্সন্তো খন্ধানং উদযব্বযং পস্সতী’’তি ৱচনভেদং অকত্ৱা ৱুত্তং. উপ্পত্তিক্খণেযেৱ হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা উপ্পাদক্খণেযেৱ নিব্বত্তিলক্খণং, ভঙ্গক্খণেযেৱ চ ৱিপৰিণামলক্খণং, তস্মা তানি পস্সন্তো খণতো খন্ধানং উদযব্বযে পস্সতি নামাতি ‘‘যং পনা’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কৰোতি.
৭২৭. ইচ্চস্সেৱন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা ‘‘অৱিজ্জা সমুদযা’’তিআদি পচ্চযতো খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং, ‘‘নিব্বত্তিলক্খণ’’ন্তিআদি খণতো, তস্মাতি অত্থো. অস্সাতি যোগিনো. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. যে পন ‘‘ইচ্চস্স পচ্চযতো’’তি পঠন্তি, তেসং ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. জনকাৱবোধতোতি খন্ধানং জনকস্স অৱিজ্জাদিপচ্চযস্স অৱবুজ্ঝনতো. জাতিদুক্খাৱবোধতোতি জাতিসঙ্খাতস্স দুক্খস্স অৱবুজ্ঝনতো. দুক্খসচ্চং পাকটং হোতি একদেসদস্সনেন পব্বতসমুদ্দাদিদস্সনকানং ৱিয. মৰণদুক্খাৱবোধতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘পচ্চযানুপ্পাদেনা’’তি এতেন পচ্চযানং অনুপ্পাদনিৰোধো ইধ পচ্চযনিৰোধোতি দস্সেতি. পচ্চযৱতন্তি পচ্চযতো উপ্পজ্জনকানং. যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনন্তি যং অস্স যোগিনো পচ্চযতো, খণতো চ উদযব্বযানং দস্সনং. তত্থ অসম্মোহো, তপ্পধানো ৱা ৱিতক্কাদিধম্মপুঞ্জো মগ্গো ৱাযং লোকিকোতি নিয্যানানুলোমতো লোকিকো মগ্গো এৱাযং. ইতি তস্মা মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি সভাৱাৱবোধতো. তেনাহ ‘‘তত্ৰ সম্মোহৱিঘাততো’’তি, তদঙ্গৱসেনাতি অত্থো. অথ ৱা যথাৱুত্তো সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতো মগ্গো অৰিযমগ্গস্স উপাযভূতো অসম্মোহসভাৱো অত্তানম্পি পকাসেতি পদীপো ৱিযাতি মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি. স্ৱাযং পাকটভাৱো মোহন্ধকাৰৱিধমনেনাতি আহ ‘‘তত্ৰ সম্মোহৱিঘাততো’’তি.
৭২৮. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকো অনুলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পৱত্তিযা অনুলোমনতো. ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা’’তিআদিনা অৱিজ্জাদীসু সন্তেসূতি অযমত্থো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি অৱবোধতো’’তি. পৱত্তিযা ৱিলোমনতো ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা’’তিআদিকো পটিলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো. তে চ সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না ‘‘জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদিৱচনতো (সং. নি. ২.২০). পটিচ্চসমুপ্পন্নস্স চ পাকটতা পচ্চযাকাৰপাকটতায এৱ ‘‘ইমস্সেতং ফল’’ন্তি অৱবোধতো.
৭২৯. পুৰিমপুৰিমানং নিৰোধো উত্তৰুত্তৰানং উপ্পাদানুবন্ধোতি অযমত্থো পচ্চযতো উদযদস্সনেন সিজ্ঝমানো একত্তনযাধিগমায হোতি. যতো ‘‘অঞ্ঞো কৰোতি, অঞ্ঞো পটিসংৱেদযতী’’তিআদি (সং. নি. ২.১৭) ৱোহাৰসিদ্ধিযা উচ্ছেদদিট্ঠিযা অনোকাসতা. তেনাহ ‘‘হেতুফলসম্বন্ধেনা’’তিআদি. সঙ্খাৰা খণে খণে উপ্পজ্জন্তীতি অযমত্থো খণতো উদযদস্সনেন সিজ্ঝমানো নানত্তনযাধিগমায হোতি. যতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সভাৱভেদাৱবোধতো ‘‘সো কৰোতি, সো পটিসংৱেদযতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তায সস্সতদিট্ঠিযা অনোকাসতা. তেনাহ ‘‘খণতো উদযদস্সনেনা’’তিআদি. পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনেন পচ্চযে সতি ফলস্স ভাৱো, অসতি অভাৱোতি ইমস্স অত্থস্স সিদ্ধিযা অত্থিতামত্তেনেৱ তে ধম্মা কাৰণন্তি অব্যাপাৰনযো পাকটো হোতি. যতো অত্তদিট্ঠিযা অনোকাসতা ৱসৱত্তিতায অলব্ভনেয্যতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ধম্মান’’ন্তিআদি. অৱসৱত্তিভাৱো পৰাযত্ততা, সা চ সপ্পচ্চযতায ৱেদিতব্বা. পচ্চযতো উদযদস্সনেন তেহি তেহি পচ্চযেহি ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জমানা চ পচ্চযানুৰূপমেৱ উপ্পজ্জন্তীতি হেতুফলস্স হেতুঅনুৰূপতো সিদ্ধিযা অকিৰিযদিট্ঠিযা অনোকাসতাৱাতি আহ ‘‘পচ্চযতো পনা’’তিআদি. সতি কাৰণে কুতো অকিৰিযৱাদো. কৰোতীতি হি কাৰণং.
৭৩০. পচ্চযতো উদযং পস্সতো পচ্চযে সতি সভাৱে সতি ফলস্স সম্ভৱোতি অত্থিতামত্তেন উপকাৰকতাতি সঙ্খতানং নিৰীহতা, অসতি চ অভাৱোতি পচ্চযাধীনৱুত্তিতা চ ৱিঞ্ঞাযমানা অত্তসুঞ্ঞতং ৱিভাৱেতীতি আহ ‘‘পচ্চযতো চস্স…পে… তাৱবোধতো’’তি. অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি খণতো উদযব্বযদস্সনেন সঙ্খাৰানং উদযব্বযতো পৰিচ্ছিন্নতায ৱিঞ্ঞাযমানত্তা. তেনাহ ‘‘হুত্ৱা অভাৱাৱবোধতো’’তি. উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনঞ্হি হুত্ৱা অভাৱো. পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱেকো অতীতানাগতভাৱসুঞ্ঞতা. ন হি সঙ্খাৰা খণত্তযতো পুব্বে, পচ্ছা চ ৱিজ্জন্তি, তস্মা পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱেকাৱবোধতোতি আদিঅন্তৱন্ততাপটিৱেধতোতি অত্থো. দুক্খলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযদস্সনেনাতি সম্বন্ধো. উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জন্তা সঙ্খাৰা উপ্পাদতো উদ্ধং জৰাভঙ্গাৱত্থন্তৰুপ্পত্তিযা নিৰন্তৰং ৱিবাধীযন্তেৱ. সা চ নেসং ৱিবাধিযমানতা সম্মা উদযব্বযদস্সনেন ৱিভূতা হোতীতি আহ ‘‘দুক্খ…পে… বোধতো’’তি.
সভাৱলক্খণম্পীতি উদযব্বযদস্সনেন ন কেৱলং অনিচ্চদুক্খলক্খণমেৱ, অথ খো পথৱীফস্সাদীনং কক্খড়ফুসনাদিসঞ্ঞিতং সভাৱসঙ্খাতং লক্খণম্পি পাকভাৱৱিদ্ধং সভাৱাৱচ্ছিন্নং পাকটং হোতি. তেনাহ ‘‘উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নাৱবোধতো’’তি. সভাৱলক্খণেতি সভাৱসঞ্ঞিতে লক্খণে, তংতংধম্মানং সলক্খণে. সঙ্খতলক্খণস্স তাৱকালিকত্তম্পীতি উপ্পাদাদিসঙ্খতলক্খণস্স উপ্পাদক্খণাদিপৰিত্তকালিকতাপি খণন্তৰানৱট্ঠানতো তস্স. তেনাহ ‘‘উদযক্খণে’’তিআদি. উদযৱযমত্তগ্গহণঞ্চেত্থ উদযব্বযদস্সনৱসেনেৱ ইমস্স ঞাণস্স পৱত্তনতো, ন ঠিতিক্খণস্স অভাৱা.
৭৩১. ন কেৱলঞ্চ নিচ্চনৱা, অথ খো পৰিত্তকালট্ঠাযিনো. কথন্তি আহ ‘‘সূৰিযুগ্গমনে’’তিআদি. তত্থ উদকে দণ্ডেন কতলেখা উদকে দণ্ডৰাজি. উস্সাৱবিন্দুআদযো পঞ্চ কিচ্চাপি উত্তৰুত্তৰি অতিপৰিত্তট্ঠাযিভাৱদস্সনত্থং নিদস্সিতা, তথাপি তে দন্ধনিৰোধা এৱ নিদস্সিতা, ততোপি লহুতৰনিৰোধত্তা সঙ্খাৰানং. তথা হি গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযাযেন পটিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি পাদে চ বন্ধখুৰধাৰা সন্নিপাততোপি সীঘতৰো ৰূপধম্মানং নিৰোধো ৱুত্তো, পগেৱ অৰূপধম্মানং. ন কেৱলং নিচ্চনৱা, নাপি পৰিত্তকালট্ঠাযিনোৱ, অথ খো অসাৰা. কথন্তি আহ ‘‘মাযা’’তিআদি. মাযাদযো হি মণিআদিৱসেন দিস্সমানা অতংসভাৱতায অসাৰা. তত্থ মন্তোসধভাৱিতা ইন্দজালাদিকা মাযা. মিগতণ্হিকা মৰীচি. সুপিনমেৱ সুপিনন্তং. মণ্ডলাকাৰেন আৱিজ্ঝিযমানং অলাতমেৱ অলাতচক্কং. গন্ধব্বদেৱপুত্তানং কীড়নিচ্ছাৱসেন নগৰং ৱিয আকাসে উপট্ঠানমত্তং গন্ধব্বনগৰং.
এত্তাৱতাতি য্ৱাযং ‘‘জাতং ৰূপং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিপাড়িনযানুসাৰেন (পটি. ম. ১.৪৯), ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিপাড়িনযানুসাৰেন (ম. নি. ১.৩৪৭, ৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; পটি. ম. ১.৪৮) ৱা যাৱ উদযব্বযপটিৱেধা ভাৱনাৱিধি আৰদ্ধো, এত্তাৱতা. কলাপসম্মসনাদিকোপি হি সব্বো ভাৱনাৱিধি উদযব্বযঞাণুপ্পাদনস্সেৱ, ন পৰিসপৰিসৰীৰকৰবন্ধোতি. ৱযধম্মমেৱাতি ভিজ্জনসভাৱমেৱ. ৱযং উপেতি অত্তনো ধম্মতায. যঞ্হি উপক্কমেন ৱিনস্সতীতি ৱুচ্চতি, তম্পি অত্তনো ধম্মতায এৱ ৱিনস্সতি অহেতুকত্তা ৱিনাসস্স. উপক্কমহেতু পন ৱিসদিসুপ্পাদো হোতি. ইমিনা আকাৰেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) হি ৱুত্তং, তস্মা ৱযং অনালম্বিত্ৱাপি ‘‘ৱযধম্মমেৱ উপ্পজ্জতী’’তি উদযস্স, ‘‘উপ্পন্নঞ্চ ইদং ৱযং উপেতী’’তি ৱযস্স চ ইমিনা যথাৱুত্তেন পচ্চক্খকৰণাকাৰেন. অধুনা উপ্পন্নং, ন তাৱ বলপ্পত্তন্তি আহ ‘‘তৰুণৱিপস্সনাঞাণ’’ন্তি. কলাপসম্মসনাদিৱসেন পৱত্তং সম্মসনং ন নিপ্পৰিযাযেন ৱিপস্সনাসমঞ্ঞং লভতি, উদযব্বযানুপস্সনাদিৱসেন পৱত্তমেৱ লভতীতি আহ ‘‘যস্সাধিগমা আৰদ্ধৱিপস্সকোতি সঙ্খং গচ্ছতী’’তি.
ৱিপস্সনুপক্কিলেসকথাৱণ্ণনা
৭৩২. ইমায উদযব্বযানুপস্সনাসঙ্খাতায তৰুণৱিপস্সনায ৱসেন, ন আৰদ্ধৱিপস্সনানং ভঙ্গানুপস্সনাদিসঙ্খাতায তৰুণৱিপস্সনায, নাপি নিব্বিদানুপস্সনাদিসঙ্খাতায বলৱৱিপস্সনায ৱসেনাতি অত্থো. ন হি তদা ৱিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তীতি. আৰদ্ধৱিপস্সকস্সাতি চ আৰদ্ধৱিপস্সকস্সেৱাতি এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তেনাহ ‘‘ৱিপস্সনুপক্কিলেসা হী’’তিআদি. দিট্ঠিগাহাদিৱত্থুভাৱেন ৱিপস্সনং উপক্কিলেসন্তীতি ৱিপস্সনুপক্কিলেসা. ‘‘অৰিযসাৱকস্সা’’তি ইদং উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ৱুত্তং বলৱৱিপস্সনাপত্তস্সাপি অনুপ্পজ্জনতো. ৱিপ্পটিপন্নকস্সাতি সীলৱিপত্তিআদিৱসেন যথা তথা ৱিপ্পটিপন্নকস্স. তস্স পন পটিপত্তিযা গৰহিতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘ৱিপ্পটিপন্নকস্সা’’তি আহ. চ-সদ্দো উপৰিপদদ্ৱযেপি যোজেতব্বো. নিক্খিত্তকম্মট্ঠানস্সাতি ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা অন্তৰা ৱোসানং আপন্নস্স. কুসীতপুগ্গলস্সাতি সীলসম্পন্নস্সেৱ কোসজ্জেন ভাৱনং অননুযুঞ্জন্তস্স. অথ ৱা ৱিপ্পটিপন্নকস্সাতি ৱিপস্সনাভাৱনাসঙ্খাতায সম্মাপটিপত্তিযা অভাৱেন ৱিগৰহিতপটিপত্তিকস্স. ৱিপস্সনাপটিপত্তিযেৱ হি সসম্ভাৰা পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তি, তদঞ্ঞা ৱিপ্পটিপত্তি, সা চ তত্থ নিক্খিত্তধুৰস্স হোতি. নিক্খিত্তধুৰতা চ কোসজ্জেনাতি ৱুত্তং ‘‘নিক্খিত্তকম্মট্ঠানস্স কুসীতপুগ্গলস্সা’’তি. যুত্তপ্পযুত্তস্সাতি যোগেন ঞাণেন ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স. সা পন যুত্তপ্পযুত্ততা সমথৱসেনাপি হোতীতি আহ ‘‘আৰদ্ধৱিপস্সকস্সা’’তি. উপ্পজ্জন্তিযেৱ ন নুপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞথা মগ্গামগ্গঞাণস্সেৱ অসম্ভৱতো.
ওভাসাদীসু ‘‘অৰিযধম্মো’’তি পৱত্তং উদ্ধচ্চং ৱিক্খেপো ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৱিপস্সনাৱীথিতো উক্কমনেন ৱিৰূপং গহিতং পৱত্তিতং মানসং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসং. ওভাসো ধম্মোতি কাৰণূপচাৰেনাহ, ঈদিসং ওভাসং ৱিস্সজ্জেন্তো মম অৰিযমগ্গোতি অত্থো. ওভাসং আৱজ্জতি ‘‘নিব্বান’’ন্তি ৱা ‘‘মগ্গো’’তি ৱা ‘‘ফল’’ন্তি ৱা. নিব্বানন্তি গণ্হন্তো তত্থ পৱত্তধম্মে মগ্গফলভাৱেন গণ্হাতি, ঞাণাদিকে পন মগ্গফলভাৱেনেৱ গণ্হাতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসহেতু যো ৱিক্খেপো, তং উদ্ধচ্চন্তি অত্থো. ‘‘উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘অনিচ্চতো’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ অনিচ্চ…পে… নপ্পজানাতি ‘‘মগ্গং পত্তোস্মী’’তি সঞ্ঞায অনিচ্চতাদিৱসেন মনসিকাৰস্সেৱ অভাৱতো. অযঞ্চ অত্থো –
‘‘যো হি কোচি, আৱুসো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মম সন্তিকে অৰহত্তপ্পত্তিং ব্যাকৰোতি, সব্বো সো চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন. কতমেহি চতূহি? ইধাৱুসো, ভিক্খু সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি, তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি, সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো…পে… কৰোতো সংযোজনানি পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি…পে… সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি…পে….
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি, হোতি সো, আৱুসো, সমযো যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি, তস্স মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… অনুসযা ব্যন্তীহোন্তী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০) –
ইমিনা সুত্তপদেনেৱ ৱেদিতব্বো. এত্থ হি চতুত্থমগ্গৱিস্সজ্জনে যথাৱুত্তমগ্গফলনিব্বানধম্মা ধম্মো. তত্থ উদ্ধচ্চং ‘‘অধিগতমগ্গাদিকোহমস্মী’’তি অমগ্গাদীসু ৱিক্খেপো ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন উপদ্দুতং ৱিগ্গহিতমানসং হোতি. নিকন্তি ওভাসাদীসু অপেক্খা সুখুমৰূপা তণ্হা, সা ৱিপস্সনাভিৰতিআকাৰেন উপট্ঠহন্তী অধিমানিকেন ‘‘ধম্মো’’তি গয্হতীতি আহ ‘‘নিকন্তি ‘ধম্মো’তি নিকন্তিং আৱজ্জতী’’তি.
৭৩৩. ৱিপস্সনোভাসোতি ৱিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠিতং, সসন্ততিপতিতং উতুসমুট্ঠানঞ্চ ভাসুৰং ৰূপং. তত্থ ৱিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠিতং যোগিনো সৰীৰট্ঠমেৱ পভস্সৰং হুত্ৱা তিট্ঠতি, ইতৰং সৰীৰং মুঞ্চিত্ৱা ঞাণানুভাৱানুৰূপং সমন্ততো পত্থৰতি, তং তস্সেৱ পঞ্ঞাযতি, তেন ফুট্ঠোকাসে ৰূপগতম্পি পস্সতি, পস্সন্তো চ চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সতি, উদাহু মনোৱিঞ্ঞাণেনাতি ৱীমংসিতব্বন্তি ৱদন্তি. দিব্বচক্খুলাভিনো ৱিয তং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি ৱুত্তং ৱিয দিস্সতীতি. ৱিপস্সনাৱীথি নাম পটিপাটিযা পৱত্তমানা ৱিপস্সনাৱ. উক্কন্তা নাম হোতি যোগিনা ‘‘মগ্গপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানেন ৱিস্সট্ঠত্তা, তস্স ৱা যোগিনো ৱিপস্সনা ততো এৱ ৱীথি উক্কন্তা নাম হোতি. মূলকম্মট্ঠানন্তি ৱিপস্সনমেৱাহ.
ৱেমত্ততাযাতি অপ্পৱিপুলতাৱসেন ৱিসদিসতায. অস্সাতি ওভাসস্স. দ্ৱীহি কুট্টেহি পৰিচ্ছিন্নং গেহং দ্ৱিকুট্টগেহং. তস্স কিৰ অব্ভন্তৰেপি একা ভিত্তি হোতি বহিপি, উভিন্নং অন্তৰে অনুপৰিযাযপথং হোতি, সাযন্হে তত্থ সন্থৰিতানি পঞ্চৱণ্ণানি কুসুমানি, ৱিসদঞাণস্স ওভাসেন ফৰিতট্ঠানে ৰূপগতঞ্চ দিব্বচক্খুনো ৱিয পঞ্ঞাযন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ভন্তে ময্হ’’ন্তিআদি.
এৱং ওভাসস্স ৱেমত্ততায ৱত্থুং দস্সেত্ৱা চিৰকালৱিপ্পলম্বনে ৱত্থুং দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অযং পন ৱিপস্সনুপক্কিলেসোতি ৱক্খমানপ্পকাৰং সন্ধাযাহ, ন সব্বং. সোতি সো সমথৱিপস্সনালাভী অধিমানিকো.