১৯. কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা

পচ্চযপৰিগ্গহকথাৱণ্ণনা

৬৭৮. অনন্তৰনিদ্দিট্ঠায দিট্ঠিৱিসুদ্ধিযা ৱিসযভাৱেন দস্সিতত্তা ‘‘এতস্সেৱা’’তি ৱুত্তং, ন তদঞ্ঞতো ৱিসেসনত্থং তদঞ্ঞস্সেৱ অভাৱতো. অজ্ঝত্তং ৱা হি ৱিপস্সনাভিনিৱেসো হোতু বহিদ্ধা ৱা, অজ্ঝত্তসিদ্ধিযং পন লক্খণতো সব্বম্পি নামৰূপং অনৱসেসতো পৰিগ্গহিতমেৱ হোতীতি. পচ্চযপৰিগ্গহেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনং. পচ্চযপৰিগ্গহহেতু হিস্স অদ্ধত্তযকঙ্খাৱিতৰণং হোতীতি, কৰণে ৱা এতং কৰণৱচনং পচ্চযপৰিগ্গহস্স সাধকতমভাৱতো কঙ্খাৱিতৰণকিৰিযায. যদা হিস্স সুপৰিসুদ্ধো নিজ্জটো নিগ্গুম্বো পচ্চযপৰিগ্গহো সিজ্ঝতি, তদানেন কঙ্খা ৱিতৰীযতীতি. ৱিতৰিত্ৱাতি অতিক্কমিত্ৱা, ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি অত্থো. তং পন ঞাণং তথাধিগতং ৱসীভাৱপ্পত্তং ঝানং ৱিয যোগিনো সন্তানে পবন্ধৱসেন পৱত্ততীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ঠিতং ঞাণ’’ন্তি.

তন্তি কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিং. তং সম্পাদেতুকামো আপজ্জতীতি সম্বন্ধো. যাথাৱতো দিট্ঠং নামৰূপং তিৱিধদুক্খতাযোগতো ৰোগো ৱিয. পচ্চযা চস্স ৰোগসমুট্ঠানং ৱিয উপট্ঠহন্তীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যথা নাম…পে… পৰিযেসতী’’তি আহ. সংসাৰদুক্খনিমুগ্গস্স সন্তানস্স ততো ৱিমোচেতুকামতাৱসেন অনুকম্পিতব্বতা লব্ভতীতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘যথা ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱমেৱ ঠিতে যদেকে ৱদন্তি ‘‘অনুকম্পেতব্বকুমাৰকদস্সনেন তস্স মাতাপিতুআৱজ্জনং ইধ অনুদাহৰণং নিৰোধেতব্বতায নামৰূপস্স অনুকম্পিতব্বতাভাৱতো’’তি, তদপাহতং হোতি. অৱস্সঞ্চেতং এৱং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা ৱেনেয্যপুগ্গলসন্তানে সত্থু মহাকৰুণাপৱত্তি এৱ ৱিচাৰেতব্বা সিযা. মন্দবুদ্ধিতায মন্দং. ৱুড্ঢতৰোপি কোচি মন্দবুদ্ধি হোতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘কুমাৰ’’ন্তি ৱুত্তং. যো কোচি পঠমৱযে ৱত্তমানো ‘‘কুমাৰো’’তি ৱুচ্চতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘দহৰ’’ন্তি ৱুত্তং. এৱম্পি যো আধাৱিত্ৱা পৰিধাৱিত্ৱা ৱিচাৰণকো তৰুণদাৰকো, সোপি ‘‘দহৰো’’তি ৱুচ্চতীতি ততো নিৱত্তনত্থং ‘‘উত্তানসেয্যক’’ন্তি ৱুত্তং. চতূহিপি পদেহি কৰুণাযিতব্বতংযেৱ দস্সেতি. আপজ্জতীতি কৰোতি.

যথা পনস্স হেতুপচ্চযপৰিযেসনাপত্তি হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ব্যতিৰেকমুখেন অত্থো সাধিতো সম্মদেৱ সাধিতো হোতীতি অহেতুকভাৱং তাৱ পটিক্খিপন্তো ‘‘ন তাৱিদং নামৰূপং অহেতুক’’ন্তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণমাহ ‘‘সব্বত্থা’’তিআদিনা. হেতুমন্তৰেন সতি সম্ভৱে সব্বধম্মানং হেতুঅভাৱো সমানোতি সব্বসমানতা সিযা, তথা চ সতি সোতপদেসাদীসু, বহিদ্ধা চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিহেতুঅভাৱোতি সব্বত্থ, চক্খাদীনং উপ্পত্তিতো পুব্বে, পৰিভেদতো উদ্ধঞ্চ হেতুঅভাৱোতি সব্বদা চ অন্ধাদীনং অৰূপীনং, অসঞ্ঞীনঞ্চ হেতুঅভাৱোতি সব্বেসঞ্চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি ভৱিতব্বং, হেতুঅভাৱা ৱিসেসতো তঞ্চ নত্থীতি আহ ‘‘সব্বত্থ সব্বদা সব্বেসঞ্চ একসদিসভাৱাপত্তিতো’’তি. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং যদিদং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু হী’’তি. যত্তকা লোকে ৱিসেসা, তেহি সব্বেসং, সব্বকালঞ্চ ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. আদি-সদ্দেন ৱা তেসম্পি গহণং কতমেৱাতি দট্ঠব্বং. তস্মা অহেতুকভাৱে ৱিসিট্ঠতায অসম্ভৱো এৱাতি সব্বত্থ একসদিসভাৱাপত্তিতো, সব্বদা একসদিসভাৱাপত্তিতো, সব্বেসং একসদিসভাৱাপত্তিতোতি পচ্চেকং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. এৱং অহেতুভাৱে পটিসিদ্ধে ৱিসমহেতুৱাদী ৱদেয্য ‘‘ন ইদং অহেতুকং কিঞ্চৰহি সহেতুকং, কেন পন হেতুনা সহেতুকন্তি? ইস্সৰাদিনা’’তি.

আদি-সদ্দেন পকতিপুৰিসপজাপতিকালাদীনং গহণং ৱেদিতব্বং, তং পটিক্খিপন্তো আহ ‘‘ন ইস্সৰাদিহেতুক’’ন্তিআদি. ন নামৰূপং ইস্সৰাদিহেতুকং নামৰূপতো অঞ্ঞস্স অনুপলব্ভমানত্তা ইস্সৰপকতিআদিনমেৱ অভাৱতো. যদি পন অসতো ইস্সৰাদিতো নামৰূপস্স উপ্পত্তি, এৱং সতি সা এৱ সব্বত্থ সব্বদা সব্বেসং একসদিসতা আপজ্জতি. অথ নামৰূপমত্তমেৱ ইস্সৰাদিহেতুকং, নামৰূপঞ্চ অহুত্ৱা সম্ভৱন্তং, হুত্ৱা চ ৱিনস্সন্তং দিস্সতীতি ইস্সৰাদীহিপি তাদিসেহি ভৱিতব্বং. তথা চ তদপি সপ্পচ্চযং সঙ্খতমেৱাতি তস্সাপি পচ্চযপৰিগ্গহো কাতব্বো. অথ তং নুপ্পজ্জতি, অহেতুকতা তস্স আপন্না. তেনাহ ‘‘অহেতুকভাৱাপত্তিতো’’তি.

অপিচ ন ইস্সৰাদিহেতুকং নামৰূপং. কিং কাৰণং? কমেন উপ্পত্তিতো. যদি হি এৱং নিচ্চং ইস্সৰাদিসঞ্ঞিতং কম্মকিলেসিন্দ্ৰিযাৰম্মণাদিনিৰপেক্খকাৰণম্পি সিযা, সব্বেসংযেৱ একজ্ঝং উপ্পত্তি সিযা, যত্তকেহি ততো উপ্পজ্জিতব্বং. কস্মা? কাৰণস্স সন্নিহিতভাৱতো. যদি পন তস্স ইচ্ছাৱসেন তস্স উপ্পত্তিং পৰিকপ্পেয্যুং, তাসঞ্চ ইচ্ছানং একজ্ঝং উপ্পত্তিযং কো ৱিবন্ধো. অথ অঞ্ঞম্পি কিঞ্চি কম্মকিলেসিন্দ্ৰিযাৰম্মণাদিঅপেক্খিতব্বং অত্থীতি চে? তদেৱ হেতু কাৰণং, কিমঞ্ঞেন অদিট্ঠসামত্থিযেন পৰিকপ্পিতেন পযোজনং? দিট্ঠঞ্হি কম্মাদীনং সামত্থিযং তদঞ্ঞপচ্চযসন্নিধানেপি তদভাৱে অভাৱতো. যথা হি ৰূপালোকমনসিকাৰসন্নিধানেপি চক্খুনো অভাৱে চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স অভাৱং, ভাৱে চ ভাৱং দিস্ৱা চক্খুনো চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পাদনসমত্থতা অত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চ য্ৱাযং যমকানম্পি সমানানং জনকজননীসুক্কসোণিতাদিবাহিৰপচ্চযসমভাৱেপি সত্তানং হীনপণীততাদিৱিসেসো দিস্সতি, সো চ সসন্তানে তাদিসস্স অঞ্ঞস্স হেতুনো অভাৱা কম্মকিলেসহেতুকোতি তস্স তত্থ সমত্থতা অত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি, ন এৱমিস্সৰাদিকস্স. কাৰণস্স হি ভাৱাভাৱে ফলস্স ভাৱাভাৱেহি কাৰণস্স সমত্থতা ৱিঞ্ঞাযেয্য. ন চ সন্নিহিতে তদকাৰণস্স নামৰূপস্স ইস্সৰাদিৱেকল্লেন কত্থচি অনুপ্পত্তি দিট্ঠা, তস্মা অকাৰণমিস্সৰো.

অথাপি সগ্গো এৱং ইস্সৰাদিহেতুকো ৱুচ্চেয্য, সোপি সগ্গপ্পকাৰো সব্বকালং ততো নিব্বত্তেয্য. ন হি সন্নিহিতকাৰণস্স ফলস্স অনুপ্পত্তি যুত্তা. নিচ্চে চ সতি অঞ্ঞনিৰপেক্খকাৰণে সগ্গস্স আদিযেৱ ন যুত্তো, যাৱ ইস্সৰাদিকং কাৰণং, তাৱ সব্বস্স অত্থিভাৱপ্পসঙ্গতো. অথাপি ৱদেয্য ‘‘অঞ্ঞেপি যথাৰহং পচ্চযা হোন্তিযেৱ, ইস্সৰাদিকম্পি তেসং সহকাৰীকাৰণং হোতী’’তি. যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. যদি পৰো ৱদেয্য ‘‘ইধ বুদ্ধিপুব্বো ভাৱানং ৰচনাৱিসেসো দিট্ঠো, যথা তং ঘটগেহাদীনং. অত্থি চ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং সৰীৰপদুমাদীনং ৰচনাৱিসেসো, তস্মা তেনাপি বুদ্ধিপুব্বেন ভৱিতব্বং. যস্স চ সো বুদ্ধিপুব্বো, সো ইস্সৰাদিকো, তস্মা তেন নামৰূপসঞ্ঞিতস্স লোকস্স কাৰণেন ভৱিতব্ব’’ন্তি. তযিদং অসিদ্ধং, ৰচিতা সৰীৰপদুমাদযোতি তত্থেৱ উপ্পন্নত্তা. উপ্পন্নস্স হি সন্নিৱেসৱসেন তথা তথা পট্ঠপনং ‘‘ৰচনা’’তি ৱুচ্চতি. অনেকন্তিকো চাযং অবুদ্ধিপুব্বস্সাপি দিট্ঠত্তা. দিট্ঠো হি ন্হাৰুআদীনং অগ্গিসংযোগেন ৰচনাৱিসেসো, তথা ৱিসুস্সন্তানং পুব্বচম্মাদীনং. যদি পনাযমিস্সৰাদিকো গৱস্সজগদ্ৰভাদীনং কৰীসাৱত্তে পটিমহুতং ৰচেয্য, উম্মত্তো ৱিয ৱিক্খিত্তো সিযা. কিঞ্চাযং লোকং সজ্জেন্তো অত্তত্থং ৱা সজ্জেয্য লোকত্থং ৱা.

তত্থ চ যদি পুৰিমো মক্খো কতকিচ্চো ন সিযা লোকেন সাধেতব্বস্স অত্থিভাৱতো. অথ দুতিযো, কস্মা লোকস্স অহিতদুক্খাৱহং পাপং নিৰযাদিং, জৰামৰণাদিঞ্চ সজতি? অথ তদুভযং অনামসিত্ৱা কীড়ত্থং সজতি. কীড়া চ নাম ৰতিঅত্থা হোতি. ৱিনা কীড়ায ৰতিং অজানন্তানং ৰতিঅত্থঞ্চ কীড়মাৰভন্তো ৰতিযং ইস্সৰো অনিস্সৰো সিযা. অথ পযোজননিৰপেক্খো, সব্বকালং সজেয্য, তস্স চাযং সজনসমত্থতা অহেতুকা ৱা সিযা সহেতুকা ৱা. অহেতুকা চে, সব্বেসং সিযা সহেতুকা ৱা. অহেতুকা চে, সব্বেসম্পি সিযা. অথ সহেতুকা, সো চস্স হেতু পৰতো ৱা সম্ভূতো সিযা অত্ততো ৱা. তত্থ পৰতো চে সম্ভূতো, যদস্স সো লদ্ধো, তস্সাযং ৱেয্যাৱচ্চকৰসদিসো সিযা. অথ অত্ততো তদুপ্পত্তিতো পুব্বে অযং কীদিসো লোকো চাতি সব্বমিদং আলুনৱিসিণং আকুলব্যাকুলং গোযূথেন গতমগ্গসদিসফেণপিণ্ডসমং অৱিমদ্দক্খমং অসাৰং. তিট্ঠতু পসঙ্গো, যথাধিকতমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. তস্মাতি যস্মা ইদং নামৰূপং ন অহেতুকং, নাপি ইস্সৰাদিৱিসমহেতুকং, তস্মা. তেতি হেতুপচ্চযা.

৬৭৯. ওড়াৰিকত্তা, সুপাকটত্তা চ ৰূপস্স পচ্চযপৰিগ্গহো সুকৰোতি ‘‘ইমস্স তাৱ ৰূপকাযস্সা’’তিআদিনা পঠমং তস্স পচ্চযপৰিগ্গহৱিধিং আৰভতি. তত্থ যথা নামৰূপস্স পচ্চযপৰিগ্গহো অহেতুৱিসমহেতুৱাদনিৱত্তিযা হোতি, এৱং নিব্বিদাৱিৰাগাৱহভাৱেন তত্থ অভিৰতিনিৱত্তিযাপি ইচ্ছিতব্বোতি তং গব্ভসেয্যকৱসেন দস্সেন্তো নিব্বত্তট্ঠানস্স সুচিভাৱপটিসেধনমুখেন অসুচিভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘অযং কাযো’’তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পলাদীনি অসুচিট্ঠানে নিব্বত্তানিপি সযং সুচিসম্মতানেৱাতি তংদস্সনত্থং অব্ভন্তৰগ্গহণং. তেনাহ ভগৱা –

‘‘যথা সঙ্কাৰধানস্মিং, উজ্ঝিতস্মিং মহাপথে;

পদুমং তত্থ জাযেথ, সুচিগন্ধং মনোৰম’’ন্তি. (ধ. প. ৫৮);

‘‘নিব্বত্ততী’’তি ইদং মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিপৱত্তীসু ৰূপকাযস্স নিব্বত্তনসামঞ্ঞতো গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন পঠমাভিনিব্বত্তিমত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা আহাৰস্স উপত্থম্ভকপচ্চযতাৱচনং, উদৰপটলস্স পচ্ছতো কৰণাদিৱচনং, দুগ্গন্ধজেগুচ্ছপটিক্কূলতাৱচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি. এৱমৱট্ঠিতে যদেকচ্চেহি পিট্ঠিতো, পুৰতো চ কৰণং কিং সিযা পটিসন্ধিকালেতিআদি ৱুত্তং, তং অপাহতং হোতি. ‘‘নিব্বত্তকত্তা’’তি ইমিনা বীজং ৱিয অঙ্কুৰস্স অৱিজ্জাদযো ৰূপকাযস্স অসাধাৰণকাৰণতায হেতূতি দস্সেতি. ‘‘উপত্থম্ভকত্তা’’তি ইমিনা পন অঙ্কুৰস্স পথৱীসলিলপাৰিসিআদযো ৱিয আহাৰো সাধাৰণকাৰণতায পচ্চযোতি দস্সেতি.

পঞ্চ ধম্মা হেতুপচ্চযাতি অৱিজ্জাদযো পঞ্চ ধম্মা যথাৰহং হেতু চ পচ্চযো চাতি অত্থো. ভৱেসু ৱিজ্জমানদোসপটিচ্ছাদনপত্থনা দড়্হগ্গাহভাৱেন সঙ্খাৰভৱানং হেতুভূতা জনকসহাযতায ভৱনিকন্তি তংসহজাতআসন্নকাৰণত্তা অভিসঙ্খাৰিকা, অপস্সযভূতা চাতি ‘‘মাতা ৱিয দাৰকস্স উপনিস্সযা’’তি ৱুত্তা. যথা পিতু জনিতসুক্কে পুত্তস্স উপ্পত্তীতি পিতা জনকো, এৱং কম্মং সত্তস্স উপ্পাদকত্তা জনকং ৱুত্তং. যথা ধাতি জাতস্স দাৰকস্স পোসনৱসেন সন্ধাৰিকা, এৱং আহাৰো উপ্পন্নস্স কাযস্সাতি সন্ধাৰকো ৱুত্তো.

কামঞ্চেত্থ অৱিজ্জাদযো নামকাযস্সাপি পচ্চযো, পকাৰন্তৰেন পন তস্স পাকটং পচ্চযপৰিগ্গহৱিধিং দস্সেতুং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চক্খুঞ্চাতি চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৱজ্জনাদিঅজ্ঝত্তং সব্বং পচ্চযজাতং সঙ্গণ্হাতি. ৰূপে চাতি পন চ-সদ্দেন যথা বহুলং বাহিৰৰূপং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো, এৱং অঞ্ঞম্পি বাহিৰং পচ্চযজাতং সঙ্গণ্হাতি. পটিচ্চাতি পচ্চযভূতং লদ্ধাতি অত্থো. তেন চক্খুস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতৱসেন, ৰূপস্স আৰম্মণপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতৱসেন, ইতৰেসঞ্চ সঙ্গহিতানং অনন্তৰাদিসহজাতাদিৱসেন পচ্চযভাৱং দস্সেতি. ৱচনভেদে পন কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. আদি-সদ্দেন চ ফস্সাদীনং ৱিয সহপচ্চযেহি সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিপাঠস্স (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭) ৱিয ‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদিপাঠস্স সঙ্গহিতত্তা. এৱং সম্মসনুপগং সব্বং নামং সহপচ্চযেন সঙ্গহিতং হোতি. তেনাহ ‘‘নামকাযস্স পচ্চযপৰিগ্গহং কৰোতী’’তি.

পৱত্তিং দিস্ৱাতি এতৰহি পৱত্তিং দিস্ৱা. এৱন্তি ইমিনা ন কেৱলং সপ্পচ্চযতামত্তমেৱ পচ্চামট্ঠং, অথ খো যাদিসেহি পচ্চযেহি এতৰহি পৱত্ততি, তাদিসেহি অৱিজ্জাদিপচ্চযেহেৱ অতীতেপি পৱত্তিত্থাতি পচ্চযসদিসতাপি পচ্চামট্ঠাতি দট্ঠব্বং.

৬৮০. পুব্বন্তন্তি অতীতং খন্ধপ্পবন্ধকোট্ঠাসং. আৰব্ভাতি উদ্দিস্স. অহোসিং নু খো, ন নু খো অহোসিন্তি সস্সতাকাৰং, অধিচ্চসমুপ্পত্তিআকাৰঞ্চ নিস্সায অতীতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. কিং নু খো অহোসিন্তি জাতিলিঙ্গূপপত্তিযো নিস্সায ‘‘খত্তিযো নু খো অহোসিং, ব্ৰাহ্মণাদীসু গহট্ঠাদীসু দেৱাদীসু অঞ্ঞতৰো নু খো’’তি কঙ্খতি. কথং নু খোতি সণ্ঠানাকাৰং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খো অহোসিং, ৰস্সওদাতকাড়পমাণিকঅপ্পমাণিকাদীনম্পি অঞ্ঞতৰো’’তি কঙ্খতি. ইস্সৰনিম্মানাদিং নিস্সায ‘‘কেন নু খো পকাৰেন অহোসি’’ন্তি নিব্বত্তাকাৰতো কঙ্খতীতি চ ৱদন্তি. কিং হুত্ৱা কিং অহোসিন্তি জাতিআদিং নিস্সায ‘‘খত্তিযো হুত্ৱা নু খো ব্ৰাহ্মণো অহোসিং…পে… দেৱো হুত্ৱা নু খো মনুস্সো অহোসি’’ন্তি অত্তনো অপৰাপৰুপ্পত্তিং কঙ্খতি. সব্বত্থেৱ চ অদ্ধানন্তি কালাধিৱচনং. ভৱিস্সামি নু খোতি সস্সতাকাৰং, উচ্ছেদাকাৰঞ্চ নিস্সায অনাগতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. সেসমেত্থ ৱুত্তনযমেৱ. এতৰহি ৱা পন পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানন্তি ইদানি ৱা পটিসন্ধিমাদিং কত্ৱা চুতিপৰিযন্তং সব্বম্পি ৱত্তমানকালং. অজ্ঝত্তং কথংকথী হোতীতি অত্তনো খন্ধেসু ৱিচিকিচ্ছা হোতি. অহং নু খোস্মীতি অত্তনো অত্থিভাৱং কঙ্খতি. অযুত্তং পনেতন্তি. যুত্তং অযুত্তন্তি কা এত্থ চিন্তা. উম্মত্তকো ৱিয হি বালপুথুজ্জনো. নো নু খোস্মীতি অত্তনো নত্থিভাৱং কঙ্খতি. কিং নু খোস্মীতি খত্তিযোৱ সমানো অত্তনো খত্তিযভাৱং কঙ্খতি. এস নযো সেসেসু. কথং নু খোস্মিন্তি ৱুত্তনযমেৱ. কেৱলঞ্হেত্থ ‘‘অব্ভন্তৰে জীৱো নাম অত্থী’’তি গহেত্ৱা তস্স দীঘাদিভাৱং কঙ্খন্তো ‘‘কথং নু খোস্মি’’ন্তি কঙ্খতীতি ৱেদিতব্বো. পচ্চুপ্পন্নং পন অত্তনো সৰীৰসণ্ঠানং অজানন্তো নাম নত্থি. কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৱিস্সতীতি অত্তভাৱস্স আগতিগতিট্ঠানং কঙ্খতি. সা সব্বাপি পহীযতীতি সা যথাৱুত্তা সোড়সৱিধাপি ৱিচিকিচ্ছা ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীযতি.

৬৮১. কুসলাদিভেদতো সব্বপ্পকাৰস্সাপি নামস্স সাধাৰণো পচ্চযোতি, ততো পৱত্তিতো মনসিকাৰাদিকো কুসলাদিভেদতো সব্বপ্পকাৰস্সাপি নামস্স অসাধাৰণো পচ্চযোতি চ যোজেতব্বং. কুসলাদিভেদতোতি কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযভেদতো. তস্সাপি সোমনস্সসহগতাদিঅঞ্ঞতৰভেদৱসেন সব্বপ্পকাৰস্সাপি. যং একন্ততো ছদ্ৱাৰিকং, তম্পি ছদ্ৱাৰগ্গহণেনেৱ গহিতং যথা ছট্ঠাৰম্মণং ছড়াৰম্মণগ্গহণেনাতিপি ৱুত্তং ‘‘সব্বপ্পকাৰস্সাপী’’তি. ততোতি চক্খুৰূপাদিতো. মনসিকাৰাদিকোতি যোনিসোমনসিকাৰঅযোনিসোমনসিকাৰাদিকো, কম্মভৱঙ্গাদিকো চ. কামঞ্চেত্থ দ্ৱাৰচ্ছক্কযোনিসোমনসিকাৰাদিৱসেন নামস্সেৱ সাধাৰণো, অসাধাৰণো চ পচ্চযো ৱুত্তো, তং পন অৱিসেসৱসেন ৱুত্তং. ৱিসেসতো পন কম্মং ৱিপাকনামস্স, কম্মসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ চিত্তং চেতসিকনামস্স, চিত্তসমুট্ঠানৰূপানঞ্চ সাধাৰণো পচ্চযো, যথাৱুত্তস্সেৱ চ নামস্স, ৰূপস্স চ তদঞ্ঞনামৰূপাপেক্খায অসাধাৰণো পচ্চযো. তথা সভাগো, উতুসভাগো চ আহাৰো তংসমুট্ঠানৰূপানং সাধাৰণো পচ্চযো, তদঞ্ঞাপেক্খায অসাধাৰণোতি ৰূপস্সাপি সাধাৰণো, অসাধাৰণো চ পচ্চযো যথাৰহং নিদ্ধাৰেতব্বো. পচ্চযপৰিগ্গহো নাম অনধিগতাৰহত্তেন কাতব্বোতি তদপেক্খায ‘‘যোনিসোমনসিকাৰসদ্ধম্মস্সৱনাদিকো কুসলস্সেৱা’’তি ৱুত্তং. আদি-সদ্দেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযস্স, চতুন্নম্পি ৱা সম্পত্তিচক্কানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ৱিপৰীতো অকুসলস্সাতি ৱচনতো যথা যোনিসোমনসিকাৰাদিৱিপৰীতো অকুসলস্সেৱ পচ্চযো, তথা যোনিসোমনসিকাৰাদি কুসলস্সেৱ পচ্চযো হোতীতি অত্থো. যস্স ৱা কুসলং সম্ভৱতি, অকুসলং সম্ভৱতি, কুসলাকুসলানি ৱা, তস্সাতি অত্থসিদ্ধমেতং. কম্মাদিকোতি আদি-সদ্দেন অৱিজ্জাদযো ৱিয গতিকালাদযোপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. ভৱঙ্গাদিকোতি ভৱঙ্গসন্তীৰণপৰিত্তকিৰিযাৰহত্তাদিকো. তত্থ ভৱঙ্গং পঞ্চদ্ৱাৰমনোদ্ৱাৰাৱজ্জনকিৰিযানং, সন্তীৰণং ৱোট্ঠব্বনস্স, পৰিত্তকিৰিযা যথাৰহং পৰিত্তমহগ্গতকিৰিযানং, অৰহত্তং আৱজ্জনৱজ্জানং সব্বকিৰিযানং পচ্চযোতি ৱেদিতব্বং.

কম্মন্তি চেতনাৱ অধিপ্পেতা, সা চ খো কুসলাকুসলা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘কুসলাকুসলচেতনা ৱিপাকানং খন্ধানং, কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৭). ন চিত্তং ৱিয সসম্পযুত্তা. চিত্তঞ্হেত্থ সসম্পযুত্তং অধিপ্পেতং ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং, তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.১.১). তত্থাতি তেসু কম্মাদীসু ৰূপজনকপচ্চযেসু. অতীততো এৱ কম্মতো ফলং উপ্পজ্জতি, ন ৱত্তমানতোতি ৱুত্তং ‘‘কম্মং অতীতমেৱ কম্মসমুট্ঠানস্স ৰূপস্স পচ্চযো’’তি. যদি হি পচ্চুপ্পন্নতো কম্মতো ফলং উপ্পজ্জেয্য, আযূহনক্খণে এৱ ফলেন উপ্পজ্জিতব্বং ভৱেয্য, ন চ তং দিট্ঠমিচ্ছিতং ৱা. ন হি লোকে কুদাচনং কৰিযমানমেৱ কম্মং ফলং দেন্তং দিট্ঠং, তথাৰূপো ৱা আগমো অত্থীতি. ননু চ ইদমপি ন দিট্ঠং, যং ৱিনট্ঠতো হেতুতো ফলং উপ্পজ্জমানং, মতো ৱা কুক্কুটো ৱস্সন্তোতি? সচ্চমদিট্ঠং ৰূপধম্মানং পবন্ধৱিচ্ছেদে, ইদং পন অৰূপং পবন্ধোপি অত্থীতি উপমা ন সংসন্দতি. কম্মতো হি অতীততো এৱ কম্মস্স কতত্তা, উপচিতত্তা চ ফলং উপ্পজ্জতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘কামাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদি (ধ. স. ৪৩১). যস্মা অনন্তৰাদিপচ্চযলাভতো উপ্পাদক্খণে এৱ চিত্তস্স বলৱতা, তস্মা তং উপ্পজ্জমানমেৱ ৰূপং জনেতীতি আহ ‘‘চিত্তং চিত্তসমুট্ঠানস্স উপ্পজ্জমান’’ন্তি. ৰূপস্স পচ্চযো হোতীতি সম্বন্ধো. যস্মা পন ৰূপস্স ঠিতিক্খণে বলৱতা পচ্ছাজাতাদিপচ্চযলাভতো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উতুআহাৰা…পে… হোন্তী’’তি, বাহিৰং উতুং, আহাৰঞ্চ পচ্চযং লভিত্ৱা অত্তনো ঠিতিক্খণে উতুআহাৰা ৰূপং জনেন্তীতি অত্থো.

এৱন্তি ‘‘সাধাৰণাসাধাৰণৱসেনা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন.

৬৮২. সঙ্খাৰানন্তি সঙ্খতসঙ্খাৰানং. ভঙ্গন্তি মৰণং. জৰামৰণং নাম জাতিযা সতীতিআদি ফলদস্সনানুপুব্বিযা হেতুদস্সনক্কমেন নামৰূপস্স পচ্চযপৰিগ্গহো সুকৰোতি কত্ৱা দস্সিতো. তত্থ ভৱে সতীতি কম্মভৱে সতি.

৬৮৩. পুব্বে ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সিতঅনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনাতি পৰিযোসানতো পট্ঠায পটিলোমনযেন আদিপাপনৱসেন ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সিতঅনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদৱসেন. ‘‘অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৪) হি পটিলোমৱসেন দস্সিতে পচ্চযাকাৰে ‘‘যস্স অভাৱা যস্স অভাৱো, সো তস্স পচ্চযো’’তি ব্যতিৰেকতো, অন্ৱযতো চ নামৰূপস্স পচ্চযপৰিগ্গহো সুকৰোতি.

৬৮৪. পুৰিমকম্মভৱস্মিং মোহোতিআদি ৱুত্তত্থমেৱ. কম্মসহাযত্তা কিলেসৱট্টং কম্মৱট্টে পক্খিত্ৱা ৱুত্তং ‘‘কম্মৱট্টৱিপাকৱট্টৱসেনা’’তি.

৬৮৫. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৱো, তত্থ ৱেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. পচ্চুপ্পন্নভৱতো অনন্তৰং ৱেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৱেদনীযং. অপৰাপৰিযাযেতি দিট্ঠধম্মানন্তৰানাগততো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৱপৰিযাযে অত্তভাৱপৰিৱত্তে. অহোসিকম্মন্তি অহোসি এৱ কম্মং, ন তস্স ৱিপাকো অহোসি, ‘‘অত্থি, ভৱিস্সতি ৱা’’তি এৱং ৱত্তব্বকম্মং. পটিপক্খেহি অনভিভূততায, পচ্চযৱিসেসেন পটিলদ্ধৱিসেসতায চ বলৱভাৱং পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স ৱসেন সাতিসযা হুত্ৱা পৱত্তা পঠমজৱনচেতনা তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৱেদনীযা নাম. সা হি ৱুত্তাকাৰেন বলৱতি জৱনসন্তানে গুণৱিসেসযুত্তেসু উপকাৰাপকাৰৱসপ্পৱত্তিযা, আসেৱনালাভেন অপ্পৱিপাকতায চ পঠমজৱনচেতনা ইতৰদ্ৱযং ৱিয পৱত্তসন্তানুপৰমাপেক্খং, ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৱ পুপ্ফমত্তং ৱিয পৱত্তিৱিপাকমত্তং ফলং দেতি. তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ৱিপাকদানং নাম উপধিপযোগাদিপচ্চযন্তৰসমৱাযেনেৱ হোতীতি তদভাৱতো তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অত্থসাধিকাতি দানাদিপাণাতিপাতাদিঅত্থস্স নিপ্ফাদিকা. কা পন সাতি আহ ‘‘সত্তমজৱনচেতনা’’তি. সা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৱুত্তনযেন পটিলদ্ধৱিসেসা, পুৰিমজৱনচেতনাহি লদ্ধাসেৱনা চ সমানা অনন্তৰত্তভাৱে ৱিপাকদাযিনী উপপজ্জৱেদনীযকম্মং নাম. ‘‘সতি সংসাৰপ্পৱত্তিযা’’তি ইমিনা অসতি সংসাৰপ্পৱত্তিযং অহোসিকম্মপক্খে তিট্ঠতি ৱিপচ্চনোকাসস্স অভাৱতোতি দীপেতি.

৬৮৬. যং গৰুকন্তি যং অকুসলং মহাসাৱজ্জং, কুসলং মহানুভাৱং কম্মং. যং বহুলন্তি যং বহুলং অভিণ্হসো কতং সমাসেৱিতং. মৰণকালে অনুস্সৰিতন্তি পৰিব্যত্তভাৱেন মৰণস্স আসন্নকালে অনুস্সৰিতং. আসন্নকালে কতে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি হি ৱুত্তং. ‘‘পুনপ্পুনং লদ্ধাসেৱন’’ন্তি ইমিনা ‘‘যং বহুল’’ন্তি ৱুত্তকম্মতো ৱিসেসেতি. তথা দিট্ঠধম্মৱেদনীযং নিৱত্তেতি পটিসন্ধিআকড্ঢনানুজাননতো. পটিসন্ধিজনকৱসেন হি গৰুকাদিকম্মচতুক্কং ৱুত্তং.

তত্থ গৰুকং সব্বপঠমং ৱিপচ্চতি. তথা হি তং গৰুকন্তি ৱুত্তং. গৰুকে অসতি বহুলীকতং, তস্মিং অসতি আসন্নং, তস্মিম্পি অসতি ‘‘কটত্তা ৱা পনা’’তি ৱুত্তং পুৰিমজাতীসু কতকম্মং ৱিপচ্চতি. বহুলাসন্নপুব্বকতেসু চ বলাবলং ৱা জানিতব্বং, পাপতো পাপন্তৰং, কল্যাণঞ্চ, কল্যাণতো চ কল্যাণন্তৰং, পাপঞ্চ, বহুলীকততো চ মহতো চ পুব্বকতাদি, অপ্পঞ্চ. বহুলানুস্সৰণেন ৱিপ্পটিসাৰাদিজননতো পটিপক্খস্স অপৰিপুণ্ণতায আৰদ্ধৱিপাকস্স কম্মস্স, কম্মসেসস্স ৱা অপৰাপৰিযাযে ৱেদনীযস্স অপৰিক্খীণতায সন্ততিযা পৰিণামৱিসেসতোতি তেহি তেহি কাৰণেহি আহিতবলং পঠমং ৱিপচ্চতি. মহানাৰদকস্সপজাতকে ৱিদেহৰঞ্ঞো সেনাপতি অলাতো, বীজকো দাসো, ৰাজকঞ্ঞা ৰুচা চ এত্থ নিদস্সনং. তথা হি ৱুত্তং ভগৱতা –

‘‘তত্ৰানন্দ, য্ৱাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি. পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, পচ্ছা ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, মৰণকালে ৱাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি. যঞ্চ খো সো ইধ পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি হোতি, তস্স দিট্ঠে ৱা ধম্মে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি উপপজ্জ ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে.

‘‘তত্ৰানন্দ, য্ৱাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতি কল্যাণকম্মং সুখৱেদনীযং, পচ্ছা ৱাস্স তং কতং হোতি কল্যাণকম্মং সুখৱেদনীযং, মৰণকালে ৱাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. যঞ্চ খো সো ইধ পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি হোতি, তস্স দিট্ঠে ৱা ধম্মে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি উপপজ্জ ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে.

‘‘তত্ৰানন্দ, য্ৱাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো…পে… সম্মাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতি কল্যাণকম্মং সুখৱেদনীযং, পচ্ছা ৱাস্স তং কতং হোতি কল্যাণকম্মং সুখৱেদনীযং, মৰণকালে ৱাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. যঞ্চ খো সো ইধ পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো…পে… সম্মাদিট্ঠি হোতি, তস্স দিট্ঠে ৱা ধম্মে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি উপপজ্জ ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে.

‘‘তত্ৰানন্দ, য্ৱাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো…পে… সম্মাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পৰং…পে… নিৰযং উপপজ্জতি. পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, পচ্ছা ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, মৰণকালে ৱাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং …পে… নিৰযং উপপজ্জতি. যঞ্চ খো সো ইধ পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতি…পে… সম্মাদিট্ঠি হোতি, তস্স দিট্ঠে ৱা ধম্মে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতি উপপজ্জ ৱা অপৰে ৱা পৰিযাযে’’তি (ম. নি. ৩.৩০৩).

কিং বহুনা যং তং তথাগতস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং, তস্সেৱাযং ৱিসযো, যদিদং তস্স তস্স কম্মস্স তেন তেন কাৰণেন পুব্বাপৰৱিপাকতা সামত্থিযং.

৬৮৭. পটিসন্ধিদানাদিৱসেন ৱিপাকসন্তানস্স নিব্বত্তকং জনকং. তেনাহ ‘‘তং পটিসন্ধিযম্পি পৱত্তেপি ৰূপাৰূপৱিপাকক্খন্ধে জনেতী’’তি. সুখদুক্খসন্তানস্স, নামৰূপপ্পবন্ধস্স ৱা চিৰতৰপ্পৱত্তিহেতুভূতং উপত্থম্ভকং. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৱত্তেতী’’তি. উপপীড়কং সুখদুক্খপ্পবন্ধে পৱত্তমানে সণিকং সণিকং তং হাপেতি. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং পীড়েতি বাধতি, অদ্ধানং পৱত্তিতুং ন দেতী’’তি. ঘাতেত্ৱাতি উপচ্ছিন্দিত্ৱা. কম্মস্স উপচ্ছিন্দনং নাম তস্স ৱিপাকপটিবাহনমেৱাতি আহ ‘‘তস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা’’তি. তঞ্চ অত্তনো ৱিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসকৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কৰোতী’’তি. ৱিপচ্চনায কতোকাসং কম্মং ৱিপক্কমেৱ নাম হোতীতি আহ ‘‘এৱং পন কম্মেন কতে ওকাসে তং ৱিপাকং উপ্পন্নং নাম ৱুচ্চতী’’তি. উপপীড়কং অঞ্ঞস্স ৱিপাকং উপচ্ছিন্দতি, ন সযং অত্তনো ৱিপাকং দেতি. উপঘাতকং পন দুব্বলং কম্মং উপচ্ছিন্দিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকং উপ্পাদেতীতি অযমেতেসং ৱিসেসো. বৱ্হাবাধতাদিপচ্চযূপনিপাতেন ৱিপাকস্স ৱিবাধকং উপপীড়কং, তথা ৱিপাকস্সেৱ উপচ্ছেদকং উপঘাতকং. কম্মং উপঘাতেত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসকৰণেন ৱিপচ্চনে সতি জনকমেৱ সিযা, জনকাদিভাৱো নাম ৱিপাকং পতি ইচ্ছিতব্বো, ন কম্মং পতীতি ৱিপাকস্সেৱ উপঘাতকতা যুত্তা ৱিয দিস্সতি, ৱীমংসিতব্বং.

কম্মন্তৰন্তি কম্মৱিসেসো কম্মানং বলাবলভেদো. ৱিপাকন্তৰন্তি ৱিপাকৱিসেসো, তস্স হীনপণীততাদিভেদো. অপৰো নযো – যস্মিং কম্মে কতে পটিসন্ধিযং, পৱত্তে চ ৱিপাককটত্তাৰূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৱা অনিট্ঠস্স ৱা ফলস্স ৱিবাধকৱিচ্ছেদকপচ্চযানুপ্পত্তিযা, উপব্ৰূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকানুভাৱানুৰূপং পৰিপোসচিৰতৰপ্পবন্ধা হোন্তি, তং উপত্থম্ভকং. জনকেন নিব্বত্তিতং কুসলফলং ৱা অকুসলফলং ৱা যেন পচ্চনীকভূতেন ৰোগধাতুসমতাদিনিমিত্ততায বাধীযতি, তং উপপীড়কং. যেন পন কম্মুনা জনকসামত্থিযৱসেন চিৰতৰপ্পবন্ধাৰহম্পি সমানং ফলং ৱিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা উপহঞ্ঞতি ৱিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকং. তত্থ কেচি দুতিযস্স কুসলভাৱং ইত্থন্নামগতস্স অপ্পাবাধদীঘাযুকতাসংৱত্তনৱসেন, পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং অকুসলভাৱং বৱ্হাবাধঅপ্পাযুকতাসংৱত্তনৱসেন ৱণ্ণেন্তি. দেৱদত্তাদীনং, পন নাগাদীনং, ইতো অনুপদিন্নেন যাপনকপেতানঞ্চ নৰকাদীসু অকুসলৱিপাকুপত্থম্ভনুপপীড়নুপঘাতকানি ন ন সন্তীতি চতুন্নম্পি অকুসলাকুসলভাৱো ন ৱিৰুজ্ঝতি. বুদ্ধাৱেণিকতায অসাধাৰণস্সেৱ ঞাণস্স গোচৰভাৱতো কম্মন্তৰাদি ‘‘অসাধাৰণং সাৱকেহী’’তি ৱুত্তং. একদেসতো জানিতব্বং অনৱসেসতো জানিতুং ন সক্কা অৱিসযত্তা. সব্বেন সব্বং অজাননে পচ্চযপৰিগ্গহো ন পৰিপূৰতীতি.

৬৮৮. যথাৱুত্তং কম্মং ৱত্তমানৱিপাকপ্পবন্ধনিমিত্তমেৱ অধিপ্পেতন্তি কম্মেকদেসতায ‘‘দ্ৱাদসৱিধং কম্মং কম্মৱট্টে পক্খিপিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. কিলেসৱট্টম্পি কম্মসহাযতায কম্মৱট্টপক্খিকমেৱ কত্ৱা আহ ‘‘কম্মৱট্টৱিপাকৱট্টৱসেনা’’তি. যাদিসতো পচ্চযতো পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধানে নামৰূপস্স পৱত্তি, তাদিসতো এৱ ইতৰস্মিম্পি অদ্ধদ্ৱযেতি যথা অতীতানাগতে নযং নেতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অনাগতেপি কম্মৱট্টৱিপাকৱট্টৱসেনেৱাতি এত্থ ৱুত্তং এৱ-সদ্দং ‘‘এতৰহি অতীতেপী’’তি এত্থাপি আনেত্ৱা ৱত্তব্বং অদ্ধত্তযেপি কিৰিযাকিৰিযফলমত্ততাদস্সনপৰত্তা চোদনায. ইতি কম্মঞ্চেৱাতিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তং. অপৰাপৰং ৱট্টনট্ঠেন ৱট্টং. তথা পৱত্তনং পৱত্তং. হেতুফলভাৱেন সম্বন্ধতীতি সন্ততি, পবন্ধো. কৰণট্ঠেন, পচ্চযেহি কৰীযতীতি ৱা কিৰিযা.

কম্মাতি কম্মতো. সম্ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱো, কম্মং সম্ভৱো এতস্সাতি কম্মসম্ভৱো, ৱিপাকো.

কাৰণসামগ্গিযং দানাদীহি সাধিতকিৰিযায ৱত্তমানায কাৰণমত্তে কত্তুৱোহাৰোতি আহ ‘‘নেৱ কাৰণতো উদ্ধং কাৰকং পস্সতী’’তি. কৰোতীতি হি কাৰকং. ৱিপাকপটিসংৱেদকং ন পস্সতীতি সম্বন্ধো. কামং বালাপি ‘‘কাৰকো পটিসংৱেদকো’’তি ৱদন্তা অত্থতো পঞ্ঞত্তিমত্তমেৱ ৱদন্তি, তে পন ৱিপৰীতাভিনিৱেসৱসেনাপি ৱদন্তীতি তং অপ্পমাণন্তি আহ ‘‘সমঞ্ঞামত্তেন পণ্ডিতা ৱোহৰন্তী’’তি.

৬৮৯. এৱেতন্তি এৱংৱিধং এতং দস্সনং, সম্মদস্সনং, অৱিপৰীতদস্সনন্তি অত্থো. বীজৰুক্খাদিকানংৱাতি যথা বীজতো ৰুক্খো, ৰুক্খতো পুন বীজন্তি অনাদিকালিকত্তা বীজৰুক্খসন্তানস্স পুব্বকোটি নত্থি, এৱং কম্মপচ্চযা ৱিপাকো, ৱিপাকপচ্চযা কম্মন্তি অনাদিকালিকত্তা কম্মৱিপাকসন্তানস্স পুব্বকোটি ন পঞ্ঞাযতি. আদি-সদ্দেন ‘‘কুক্কুটিযা অণ্ডং, অণ্ডতো কুক্কুটী, পুনপি কুক্কুটিযা অণ্ড’’ন্তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. অনাগতেপি সংসাৰেতি যথা অতীতে, এৱং অনাগতেপি অদ্ধানে ‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৯; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৱু. অট্ঠ. ১৪, ৫৮; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৬৭, ৯৯; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৭; চূড়নি. অট্ঠ. ৬; বু. ৱং. অট্ঠ. ২.৫৮) ৱুত্তে সংসাৰে সতি কম্মৱিপাকানং অপ্পৱত্তং ন দিস্সতি, কম্মৱিপাকানং অপ্পৱত্তি ন দিস্সতি, পৱত্ততি এৱাতি অত্থো.

এতমত্থন্তি ‘‘কম্মস্স কাৰকো নত্থী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৮৯) ৱুত্তমত্থং. অসযংৱসীতি ন সযংৱসিনো, মিচ্ছাভিনিৱেসপৰৱসাতি অত্থো. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধিতাতি ইতৰীতৰৱিৰোধিতা, দিট্ঠিযো, দিট্ঠিযা ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞেন ৱিৰোধিতা ৱিৰুদ্ধা.

গম্ভীৰঞাণগোচৰতায গম্ভীৰং. তথা নিপুণং. সত্তসুঞ্ঞতায, অঞ্ঞমঞ্ঞসভাৱসুঞ্ঞতায চ সুঞ্ঞং. পচ্চযন্তি নামৰূপস্স পচ্চযং, তপ্পচ্চযপটিৱেধেনেৱ চ সব্বং পটিৱিদ্ধং হোতীতি. কম্মং নত্থি ৱিপাকম্হীতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

পচ্চযসুঞ্ঞং ফলন্তি যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা ন সূৰিযে’’তিআদি ৱুত্তং. তেসন্তি সূৰিযাদীনং. সোতি অগ্গি. সম্ভাৰেহীতি আতপাদীহি কাৰণেহি.

যদি চ হেতু চ ফলঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৰহিতং, কথং হেতুতো ফলং নিব্বত্ততীতি আহ ‘‘কম্মঞ্চ খো উপাদাযা’’তি. ন কেৱলং কম্মফলমেৱ সুঞ্ঞং কত্তুৰহিতং, সব্বম্পি ধম্মজাতং কাৰকৰহিতন্তি দস্সেতুং ‘‘ন হেত্থ দেৱো’’তি গাথা ৱুত্তা. হেতুসম্ভাৰপচ্চযাতি হেতুসমূহনিমিত্তং, হেতুপচ্চযনিমিত্তং ৱা.

৬৯০. চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱিদিতা হোন্তীতি কম্মৱট্টৱিপাকৱট্টৱসেন পচ্চযপৰিগ্গহস্স কতত্তা চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱিদিতা হোন্তীতি ৱদন্তি. ৱুত্তনযেন পন সপ্পচ্চযনামৰূপস্স দস্সনেন তীসু অদ্ধাসু পহীনৱিচিকিচ্ছস্স অদ্ধত্তযপৰিযাপন্না ধম্মা অতীতপচ্চুপ্পন্নানাগতভৱেসু চ চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱিদিতা হোন্তি, ন অনুপদধম্মৱসেন তথাপৰিগ্গহস্স অকতত্তা. সাস্স হোতি ঞাতপৰিঞ্ঞাতি যায নামৰূপপৰিগ্গহং, তস্স চ পচ্চযপৰিগ্গহং কৰোতি, সা অস্স যোগিনো ‘‘ইদং নামং, এত্তকং নাম’’ন্তিআদিনা, ‘‘তস্স অযং পচ্চযো, এত্তকো পচ্চযো’’তিআদিনা চ পৰিচ্ছেদৱসেন ঞাতৱতী পঞ্ঞাতি কত্ৱা ঞাতপৰিঞ্ঞা.

ইদানি যেন কাৰণেন অদ্ধত্তযপৰিযাপন্না ধম্মা চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱিদিতা হোন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘সো এৱং পজানাতী’’তিআদি ৱুত্তং. তেন ধম্মানং ভৱন্তৰসঙ্কমো নাম ন কদাচিপি অত্থি, তত্থ তত্থেৱ নিৰুজ্ঝনতোতি দস্সেতি. সজ্ঝায মন্তোদকপান মুখমণ্ডন পদীপসীখূপমাহি তমেৱ ধম্মানং সঙ্কমাভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘অপিচ খো’’তিআদিমাহ.

মনোধাতুঅনন্তৰন্তি কিৰিযমনোধাতুযা অনন্তৰং লব্ভমানং চক্খুৱিঞ্ঞাণং. ন চেৱ আগতন্তি কিৰিযমনোধাতুতো ন চেৱ আগতং কিৰিযমনোধাতুযং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স অভাৱতো. নাপি ন নিব্বত্তং অনন্তৰন্তি কিৰিযমনোধাতুতো অনাগচ্ছন্তম্পি পচ্চযসামগ্গিলাভেন ততো অনন্তৰং নাপি ন নিব্বত্তং, নিব্বত্তমেৱ হোতি. যথাযং পৱত্তিযং চিত্তপ্পৱত্তি, তথেৱ পটিসন্ধিম্হি ৱত্ততে চিত্তসন্ততি, চুতিচিত্ততো অনাগচ্ছন্তম্পি পটিসন্ধিচিত্তং ততো অনন্তৰং নাপি ন নিব্বত্ততি, পচ্চযসামগ্গিৱসেন নিব্বত্ততেৱাতি অত্থো. সন্ততিগহণেন চেত্থ কুতোচি আগমাভাৱমেৱ ৱিভাৱেতি. হেতুফলভাৱেন হি সম্বন্ধতাতি ধম্মপ্পৱত্তি সন্ততীতি. তেনাহ ‘‘পুৰিমং ভিজ্জতে চিত্ত’’ন্তিআদি. পুৰিমন্তি চুতিচিত্তং. ভিজ্জতেতি নিৰুজ্ঝতি. পচ্ছিমন্তি পটিসন্ধিচিত্তং. ততোতি চুতিচিত্ততো অনন্তৰমেৱ জাযতি. যত্থ হি চুতিচিত্ততো দূৰেপি কালন্তৰেপি উপ্পজ্জমানং পটিসন্ধিচিত্তং অনন্তৰমেৱ জাযতীতি ৱুচ্চতি. তস্মা তেসং অন্তৰিকা নত্থি তেসং চুতিপটিসন্ধিচিত্তানং ব্যৱধাযকং কিঞ্চি নত্থি. ৱীচি তেসং ন ৱিজ্জতীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ইতোতি চুতিচিত্ততো অনন্তৰং ন চ গচ্ছতি কিঞ্চি চিত্তং. তঞ্হি সসম্পযুত্তধম্মং তথেৱ নিৰুজ্ঝতি. পটিসন্ধি চাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণঞ্চ অঞ্ঞমেৱ যথাপচ্চযং জাযতি নিব্বত্ততীতি পুনপি সঙ্কমাভাৱমেৱ ৱিভাৱেন্তো সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনং নিগমেতি.

৬৯১. নামৰূপগ্গহণেন, তস্স চ পচ্চযধম্মগ্গহণেন অগ্গহিতস্স তেভূমকধম্মস্স অভাৱতো ‘‘ৱিদিতসব্বধম্মস্সা’’তি ৱুত্তং. ন চেত্থ লোকুত্তৰধম্মা অধিগতা. থামগতং হোতি অনেকাকাৰৱোকাৰপচ্চযপৰিগ্গহৱিধিনো অনুট্ঠিতত্তা. সুট্ঠুতৰং পহীযতি তিযদ্ধগতধম্মপ্পৱত্তিযা ৱিগতসম্মোহত্তা. সা এৱাতি সোড়সৱিধা কঙ্খা এৱ. যস্মা এত্থ ‘‘বুদ্ধো, ধম্মো, সঙ্ঘো, সিক্খা’’তি চ কঙ্খায গোচৰভূতা লোকিযা ধম্মা অধিপ্পেতা. ন হি লোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভ কিলেসা পৱত্তিতুং সক্কোন্তি. পুব্বন্তোতি অতীতা খন্ধাযতনধাতুযো. অপৰন্তোতি অনাগতা. পুব্বন্তাপৰন্তোতি তদুভযং, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৱা তদুভযভাগযুত্তত্তা. এৱং বুদ্ধাদিগ্গহণেন, পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মগ্গহণেন চ গহিতো অট্ঠমো কঙ্খাৱিসযো নামৰূপমত্তং, ইদপ্পচ্চযতাগ্গহণেন পন তস্স পচ্চযো গহিতো, তস্মা সোড়সৱত্থুকায কঙ্খায পহীনায অট্ঠৱত্থুকা কঙ্খা অপ্পতিট্ঠাৱ হোতীতি আহ ‘‘ন কেৱলঞ্চ…পে… পহীযতিযেৱা’’তি.

দিট্ঠেকট্ঠত্তা ৱিচিকিচ্ছায যথা দিট্ঠি সমুচ্ছিজ্জমানা ৱিচিকিচ্ছায সদ্ধিংযেৱ সমুচ্ছিজ্জতি, এৱং ৱিচিকিচ্ছা ৱিক্খম্ভিযমানা দিট্ঠিযা সদ্ধিংযেৱ ৱিক্খম্ভীযতীতি আহ ‘‘দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ৱিক্খম্ভন্তী’’তি. অত্তাভিনিৱেসূপনিস্সযা হি ‘‘অহোসিং নু খো অহ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) নযপ্পৱত্তা সোড়সৱত্থুকা কঙ্খা, সা এৱ চ পুব্বন্তাদিৱত্থুকভাৱেন ৱুত্তা. অত্তাভিনিৱেসৱত্থুকানি চ দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি, বুদ্ধাদিৱত্থুকা চ কঙ্খা তদেকট্ঠাতি. ধৰীযন্তি অত্তনো পচ্চযেহীতি ধম্মা, তিট্ঠতি এত্থ তদাযত্তৱুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মানং ঠিতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযধম্মো. অথ ৱা ধম্মোতি কাৰণং ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭১৮ আদযো) ৱিয, ধম্মস্স ঠিতি সভাৱো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৱো নত্থীতি পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱো ধম্মট্ঠিতি, ধম্মট্ঠিতিযং ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. সঙ্খাৰানং যং যং ভূতং অনিচ্চতাদি যথাভূতং, তত্থ ঞাণন্তি যথাভূতঞাণং. সম্মা পস্সতীতি সম্মাদস্সনং.

অৱিজ্জা পচ্চযোতি অৱিজ্জা হেতুআদিৱসেন সঙ্খাৰানং যথাৰহং পচ্চযো. ততো এৱ সঙ্খাৰা পচ্চযসমুপ্পন্না. উভোপেতেতি যস্মা অৱিজ্জাপি আসৱাদিৱসেন পচ্চযসম্ভূতাৱ, তস্মা অৱিজ্জা সঙ্খাৰাতি উভযেপি এতে ধম্মা পচ্চযসমুপ্পন্না. ইতীতি এৱং. পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞাতি পচ্চযানং পৰিচ্ছিজ্জ গহণৱসেন পৱত্তা পঞ্ঞা. ৱুত্তনযেন ধম্মট্ঠিতিঞাণং.

নিমিত্তন্তি সঙ্খাৰনিমিত্তং, অত্থতো পঞ্চক্খন্ধা. তে হি ঘনসঞ্ঞাপৱত্তিযা ৱত্থুভাৱতো নিমিত্তং, সৱিগ্গহভাৱেন উপট্ঠানতো ৱা. যস্মা অনিচ্চতা নাম সঙ্খাৰানং অৱিপৰীতাকাৰো. তত্থ নিচ্চতায লেসস্সাপি অভাৱতো অনিচ্চতো পস্সন্তো যথাভূতং জানাতি. তঞ্চ ঞাণং অৱিপৰীতগ্গহণতায সম্মাদস্সনং. তংসমঙ্গিনা চ পচ্চুপ্পন্নেসু ৱিয অতীতানাগতেসুপি নযং নেন্তেন তে সুপৰিৱিদিতা হোন্তি.

অনিচ্চতা চ নাম উপ্পত্তিমতো, উপ্পাদো চ পচ্চযৱসেনাতি অনিচ্চতা সিজ্ঝমানা সঙ্খাৰানং সপ্পচ্চযতং সাধেন্তী যথাৱুত্তকঙ্খপ্পহানায সংৱত্ততীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অনিচ্চতো…পে… পহীযতী’’তি আহ. তত্থ তদন্ৱযেনাতি পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স অনুগমনেন. এত্থাতি যথাদিট্ঠেসু ধম্মেসু. দুক্খতো মনসি কৰোন্তোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. পৱত্তন্তি উপাদিন্নক্খন্ধপ্পৱত্তং. তঞ্হি কিলেসাভিসঙ্খাৰেহি পৱত্তিতত্তা সাতিসযং দুক্খভাৱেন উপট্ঠাতি. পৱত্তন্তি ঠাননিসজ্জাদিৱসেন দুক্খদুক্খতাদিৱসেন চ সঙ্খাৰপ্পৱত্তন্তি অপৰে. ‘‘নিমিত্তং, পৱত্ত’’ন্তি চ ৱুত্তে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাসন্তানসঞ্ঞিতে সব্বস্মিং সপ্পচ্চযে নামৰূপে যাথাৱতো পৱত্তা একাৱ পঞ্ঞা পৰিযাযৱসেন ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তিপি ‘‘সম্মাদস্সন’’ন্তিপি তত্থ কঙ্খাৱিক্খম্ভনেন ‘‘কঙ্খাৱিতৰণা’’তিপি ৱুচ্চতি. যথা ‘‘ৰুক্খো পাদপো তৰূ’’তি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘যঞ্চ যথাভূতঞাণ’’ন্তিআদি.

পৰমত্থতো সাসনে অস্সাসো নাম অৰিযফলং, পতিট্ঠা নাম অৰিযমগ্গো, অযং পন অনধিগতমগ্গফলোপি তদধিগমুপাযপটিপত্তিযং ঠিতত্তা লদ্ধস্সাসো ৱিয, লদ্ধপতিট্ঠো ৱিয চ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘লদ্ধস্সাসো লদ্ধপতিট্ঠো’’তি. অপৰিহীনকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিকো ৱিপস্সকো লোকিযাহি সীলসমাধিপঞ্ঞাসম্পদাহি সমন্নাগতত্তা উত্তৰি অপ্পটিৱিজ্ঝন্তো সুগতিপৰাযণো চ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নিযতগতিকো’’তি. ততো এৱ চূড়সোতাপন্নো নাম হোতি. সোতাপন্নো হি খীণাপাযদুগ্গতিৱিনিপাতোতি.

অথ ৱা লদ্ধস্সাসো দিট্ঠিৱিসুদ্ধিসমধিগমেন. নামৰূপপৰিচ্ছেদেন হি খন্ধাদিকে সভাৱসৰসতো সল্লক্খেত্ৱা সাসনে ধম্মুপসংহিতপামোজ্জপ্পটিলাভেন লদ্ধস্সাসো হোতি. লদ্ধপতিট্ঠো কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিসমধিগমেন. সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনেন হি পৰিমদ্দিতদিট্ঠিকণ্টকো ৱিনিদ্ধতঅহেতুৱিসমহেতুৱাদো যথাসকং পচ্চযেহেৱ ধম্মমত্তং জানিত্ৱা সাসনে পতিট্ঠিতসদ্ধো লদ্ধপতিট্ঠো নাম হোতি. নামৰূপৱৱত্থানেন দুক্খসচ্চং, ধম্মট্ঠিতিঞাণেন সমুদযসচ্চং, তস্সেৱ অপৰভাগেন অনিচ্চতো মনসিকাৰাদিৱিধিনা মগ্গসচ্চঞ্চ অভিঞ্ঞায পৱত্তিযা দুক্খভাৱং দিস্ৱা অপ্পৱত্তে নিৰোধে একংসেনেৱ নিন্নজ্ঝাসযতায লোকিযেনেৱ ঞাণেন চতুন্নং অৰিযসচ্চানং অধিগতত্তা অপাযেসু অভব্বুপ্পত্তিকো, সোতাপন্নভূমিযং ভব্বুপ্পত্তিকো চ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নিযতগতিকো’’তি. তেনাহ ‘‘চূড়সোতাপন্নো নাম হোতী’’তি.

তস্মাতি যস্মা এৱং মহানিসংসমেতং যথাভূতঞাণং, তস্মা. সদাতি সব্বকালং ৰত্তিঞ্চেৱ দিৱা চ. সব্বসোতি নিব্বত্তকহেতুআদিপৰিগ্গণ্হনৱসেন সব্বপ্পকাৰেন.

কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি একূনৱীসতিমপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা.