১৮. দিট্ঠিৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা
নামৰূপপৰিগ্গহকথাৱণ্ণনা
৬৬২. যা ৱিসুদ্ধিযো সম্পাদেতব্বাতি সম্বন্ধো. ইমেসু যথাৱিচাৰিতেসু খন্ধাদীসু ৱিপস্সনায ভূমিভূতেসু ধম্মেসু. গন্থস্স উগ্গণ্হনং ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো, পৰিতো সব্বথাপি অত্থস্স ঞাতুমিচ্ছা পৰিপুচ্ছা, সৱনুপপৰিক্খাদিৱসেন তদত্থস্স মনসিকাৰৱিধি, তদুভযৱসেন যস্মা তত্থপি ঞাণং স্ৱাসেৱিতং হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন ঞাণপৰিচযং কত্ৱা’’তি, খন্ধাদীসু সুতমযং ঞাণং উপ্পাদেত্ৱাতি অত্থো. ৱিত্থাৰিতমেৱ, তস্মা তত্থ ৱিত্থাৰিতনযানুসাৰেন সীলৱিসুদ্ধি সম্পাদেতব্বাতি অধিপ্পাযো. উপচাৰসমাধিপি অপ্পনাসমাধি ৱিয ৱিপস্সনায অধিট্ঠানভাৱতো চিত্তৱিসুদ্ধিযেৱাতি আহ ‘‘সউপচাৰা’’তি. ৱেদিতব্বাতি অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তনৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা. এৱঞ্হি তা পচ্চক্খতো ৱিদিতা নাম হোন্তি, তস্মা ৱেদিতব্বা সম্পাদেতব্বাতি ৱুত্তং হোতি. ৱেদিতব্বাতি ৱা সমাপত্তিসুখাধিগমৱসেন অনুভৱিতব্বাতি অত্থো. ন হি কেৱলেন জাননমত্তেন চিত্তৱিসুদ্ধিযং পতিট্ঠিতো নাম হোতি, ন চ তত্থ অপতিট্ঠায উপৰিৱিসুদ্ধিং সম্পাদেতুং সক্কাতি.
নামৰূপানং যাথাৱদস্সনন্তি নামস্স, ৰূপস্স চ ৱিভজ্জ যথাভূতসভাৱদস্সনং. নামগ্গহণেন চেত্থ ৱেদনাদীনং চতুন্নং তেভূমকানং খন্ধানং গহণং, ন ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি এত্থ ৱিয ৱিঞ্ঞাণং ৱিনা, নাপি ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি (দী. নি. ৩.৩০৪, ৩৫২; ধ. স. দুকমাতিকা ১০৯) এত্থ ৱিয সনিব্বানেহি লোকুত্তৰক্খন্ধেহি সদ্ধিন্তি দট্ঠব্বং.
৬৬৩. যাতি পজ্জতি এতেনাতি যানং, সমথোৱ যানং সমথযানং, তং এতস্স অত্থীতি সমথযানিকো. ঝানে, ঝানূপচাৰে ৱা পতিট্ঠায ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জন্তস্সেতং নামং, তেন সমথযানিকেন. ‘‘ঠপেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ইদং ভৱগ্গধম্মানং আদিকম্মিকস্স দুপ্পৰিগ্গহতায ৱুত্তং. লক্খণৰসাদিৱসেন পৰিগ্গহেতব্বা ঞাণেন পৰিচ্ছিজ্জ গহেতব্বা, পৰিগ্গহৱিধি পন খন্ধনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ২.৪২১ আদযো) ৱুত্তা এৱাতি অধিপ্পাযো. আৰম্মণাভিমুখনমনং আৰম্মণেন ৱিনা অপ্পৱত্তি, তেন নমনট্ঠেন, নামকৰণট্ঠেন ৱা. ৱেদনাদযো হি অৰূপধম্মা সব্বদাপি চ ফস্সাদিনামকত্তা পথৱীআদযো ৱিয কেসকুম্ভাদিনামন্তৰানাপজ্জনতো অত্তনাৱ কতনামতায নামকৰণট্ঠেন ‘‘নাম’’ন্তি ৱুচ্চন্তি. অথ ৱা অধিৱচনসম্ফস্সো ৱিয অধিৱচনং নামং অন্তৰেন অনুপচিতসম্ভাৰানং গহণং ন গচ্ছন্তীতি নামাযত্তগ্গহণতায ৱেদনাদযো ‘‘নাম’’ন্তি ৱুচ্চন্তি, ৰূপং পন ৱিনাপি নামসৱনং অত্তনো ৰুপ্পনসভাৱেনেৱ গহণং গচ্ছতি. ৱৱত্থাপেতব্বন্তি অসঙ্কৰতো ঠপেতব্বং, অঞ্ঞমঞ্ঞং, ৰূপেন চ অমিস্সিতং কত্ৱা চিত্তে ঠপেতব্বন্তি অত্থো.
নামৰূপপৰিগ্গহো চ নাম যাৱদেৱ তস্স পটিনিস্সজ্জনত্থন্তি তদনুৰূপমেৱ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা নামা’’তিআদিমাহ. ৰুপ্পনতোতি এত্থ ৰুপ্পনট্ঠো ‘‘সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিসদিসুপ্পত্তী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৪৩২) খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনাযং ৱুত্তোযেৱ. এৱং ৱিসুং নামপৰিগ্গহং, ৰূপপৰিগ্গহঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি একজ্ঝং নামৰূপপৰিগ্গহং দস্সেতুং ‘‘ততো নমনলক্খণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
৬৬৪. ইতি অৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসং দস্সেত্ৱা ইদানি ৰূপমুখেন তং দস্সেন্তো ‘‘সুদ্ধৱিপস্সনাযানিকো পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমথযানিকস্স সমথমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসো, ৱিপস্সনাযানিকস্স পন সমথং অনিস্সাযাতি আহ ‘‘সুদ্ধৱিপস্সনাযানিকো’’তি, সমথভাৱনায অমিস্সিতৱিপস্সনাযানৱাতি অত্থো. অযমেৱ ৱা সমথযানিকোতি যথাৱুত্তো সমথযানিকো এৱ ৱা. তেন সমথযানিকস্সাপি ৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসো লব্ভতি, ন অৰূপমুখেনেৱাতি দস্সেতি. তেসং তেসং ধাতুপৰিগ্গহমুখানন্তি ‘‘যং থদ্ধলক্খণং, অযং পথৱীধাতূ’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৮) সঙ্খেপমনসিকাৰাদিৱসেন ৱুত্তেসু তেৰসসু ধাতুপৰিগ্গহমুখেসু. কম্মসমুট্ঠানো নাম কেসো চম্মব্ভন্তৰগতো. তত্থেৱাতি তস্মিংযেৱ কম্মসমুট্ঠানে কেসে. কাযপ্পসাদস্স ৱিয ভাৱস্সাপি সকলসৰীৰব্যাপিতায ‘‘ভাৱস্স অত্থিতাযা’’তি ৱুত্তং. পুন তত্থেৱাতি তস্মিংযেৱ কেসসঞ্ঞিতে ৰূপসমুদাযে. অপৰানিপীতি পুব্বে ৱুত্তানি কম্মসমুট্ঠানানি ৱীসতি, ইমানি আহাৰসমুট্ঠানাদীনি চতুৱীসতি ৰূপানীতি সব্বানিপি চতুচত্তালীস, তঞ্চ খো তত্থ লব্ভমানসন্ততিসীসসামঞ্ঞেন ৱেদিতব্বং. ‘‘চতুচত্তালীসা’’তি চ ইদং সদ্দস্স অনিযতত্তা ৱুত্তং. ন হি সব্বকালং উতুচিত্ততো ৰূপং উপ্পজ্জন্তং সসদ্দমেৱ উপ্পজ্জতীতি. এৱন্তি যথা কেসে, এৱং লোমাদীসু চতুসমুট্ঠানিকেসু. চতুৱীসতিকোট্ঠাসেসূতি দ্ৱত্তিংসায কোট্ঠাসেসু ৱক্খমানে অট্ঠ কোট্ঠাসে অপনেত্ৱা চতুৱীসতিকোট্ঠাসেসু. সেদাদীনং আতপূপতাপাদিনা, চিত্তৱিকাৰেন চ উপ্পজ্জনতো তে উতুচিত্তসমুট্ঠানা ৱুত্তা.
দ্ৱত্তিংসকোট্ঠাসগতেসু ৰূপেসু পাকটেসু জাতেসু তদঞ্ঞানিপি পাকটানি হোন্তীতি তানিপি দস্সেতুং ‘‘অপৰে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অপৰে দস আকাৰাতি তেজোৱাযোকোট্ঠাসৱসেন অপৰে দস আকাৰা. কম্মজেতি ভূতকথনং, ন ৱিসেসনং অসিতাদিপৰিপাচকস্স তেজস্স অকম্মজস্স অভাৱতো. তথা চিত্তজেতি চ একন্তচিত্তসমুট্ঠানত্তা অস্সাসপস্সাসানন্তি কেচি, তং ন, অচিত্তজসন্তানে পৱত্তানং উতুজভাৱতো. অব্ভন্তৰট্ঠা এৱ হি তে চিত্তজা, ন বহিদ্ধা, তস্মা তত্থ ‘‘চিত্তজে’’তি ইদং ৱিসেসনমেৱ, অযঞ্চ অত্থো হেট্ঠা আনাপানকথাযং ৱুত্তোযেৱ. সেসেসূতি সন্তপ্পনাদিৱসেন চেৱ উদ্ধঙ্গমাদিৱসেন চ পৱত্তেসু তেজোৱাযোকোট্ঠাসেসু.
চক্খুদসকাদীসু পধানৰূপং চক্খাদযোতি তেসু লব্ভমানং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং অৱযৱকিচ্চং সমুদাযে আৰোপেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুদ্ৱাৰৱসেন পঞ্চ চক্খুদসকাদযো’’তি. ৱত্থুৱসেন হদযৱত্থুদসকঞ্চাতি যোজেতব্বং, একযোগনিদ্দিট্ঠানম্পি একদেসো অনুৱত্ততীতি. সব্বানিপীতি যথাৱুত্তগণনাযং চতুন্নৱুতিচতুসতাধিকানি সহস্সৰূপৰূপানি. কোট্ঠাসাৱযৱানং পন তদৱযৱকলাপানঞ্চ ভেদে গয্হমানে অতিৱিয ততো বহুতৰো ৰূপভেদো হোতি, সো পন ভেদো ইধ আদিকম্মিকস্স দুপ্পৰিগ্গহোতি ন গহেতব্বো.
কামং ৱত্থুৱসেনাপি অৰূপধম্মা পাকটা হোন্তি, দ্ৱাৰৱসেন পন পৰিগ্গহো অনাকুলোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘দ্ৱাৰৱসেন অৰূপধম্মা পাকটাহোন্তী’’তি. সব্বসঙ্গাহিকৱসেন ‘‘একাসীতি লোকিযচিত্তানী’’তি ৱুত্তং, লাভিনো এৱ পন মহগ্গতচিত্তানি সুপাকটানি হোন্তি. অৱিসেসেনাতি সাধাৰণতো. ফস্সাদযো হি সত্ত চেতসিকা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহিপি উপ্পজ্জনতো সব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণা. সব্বেপি তেতি একাসীতি লোকিযচিত্তানি, তংসম্পযুত্তফস্সাদযোতি সব্বেপি তে অৰূপধম্মে. আৰম্মণাদিৱিভাগেন পন চিত্তুপ্পাদভেদে গয্হমানে ততো বহুতৰো এৱ হোতি, সো পন ইধ নাধিপ্পেতো.
৬৬৫. অস্স চক্খুপসাদস্স নিস্সযভূতা পন চতস্সো ধাতুযোতি সম্বন্ধো. সহজাতৰূপানি তস্স চক্খুপসাদস্স ইচ্চেৱ সম্বন্ধো. তত্থেৱাতি তস্মিংযেৱ সসম্ভাৰচক্খুপদেসে. অনুপাদিন্নৰূপানীতি পুব্বে ৱুত্তৰূপানং উপাদিন্নৰূপত্তা ৱুত্তং, অকম্মজৰূপানীতি অত্থো. সেসানীতি পঠমং চক্খুনো ৱুত্তত্তা ততো সেসানি, তেন পন সদ্ধিং চতুপঞ্ঞাস ৰূপানি হোন্তি. চক্খুদসকাদীসু একস্সপি অগ্গহেতব্বতো ‘‘অৱসেসানি তেচত্তালীস ৰূপানী’’তি ৱুত্তং. সদ্দস্স অনিযতত্তা তং অগ্গহেত্ৱা ‘‘তেচত্তালীস ৰূপানী’’তি ৱত্ৱা পুন উতুচিত্তসমুট্ঠানে দ্ৱে সদ্দে গহেত্ৱা ‘‘পঞ্চচত্তালীসা’’তি কেচিৱাদো দস্সিতো.
অৱসেসৰূপানীতি ‘‘দস ধাতুযো’’তি ৱুত্তে দ্ৱাদস ৰূপধম্মে ঠপেত্ৱা অৱসেসানি ছ নিপ্ফন্নৰূপানি. ৰূপৰূপানেৱ হি ইধ পৰিগ্গয্হন্তি, ন ৰূপপৰিচ্ছেদৱিকাৰলক্খণানি. চক্খুসন্নিস্সযৰূপাৰম্মণভাৱসামঞ্ঞেন, চিত্তভাৱসামঞ্ঞেন চ কুসলাকুসলৱিপাকতায দুৱিধম্পি চক্খুৱিঞ্ঞাণং চিত্তন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. এৱন্তি ইমিনা ‘‘চক্খুং নিস্সাযা’’তিআদিনা ৱুত্তং, অৱুত্তঞ্চ ‘‘সোতং নিস্সাযা’’তিআদিকং সঙ্গণ্হাতি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি এত্থপি ‘‘একা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং ‘‘একা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি. অড্ঢেন একাদস অড্ঢেকাদস, অড্ঢং ৱা একাদসমং এতাসন্তি অড্ঢেকাদস. অড্ঢট্ঠমাতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
৬৬৬. চক্খুধাতুযং ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘যং লোকো সেতকণ্হমণ্ডলৱিচিত্ত’’ন্তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৬৫) ৱুত্তনযেন.
৬৬৭. ইধ ভিক্খু ইমস্মিং সৰীৰেতি অজ্ঝত্তং ৱিপস্সনাভিনিৱেসদস্সনৱসেন ৱুত্তং. তেনেৱ হি একস্সেৱ ভাৱস্স গহিতত্তা ‘‘সত্তৰস ৰূপানি সম্মসনুপগানী’’তি আহ. সম্মসিতুং সক্কুণেয্যানি সম্মসনং উপগচ্ছন্তীতি সম্মসনুপগানি, সম্মসনীযানীতি অত্থো. আকাৰ-গ্গহণেন ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং ৱুত্তং, ৱিকাৰ-গ্গহণেন লহুতাদিত্তযং, ইতৰেন আকাসধাতূতি ৱদন্তি. আকাৰ-গ্গহণেন পন ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযেন সদ্ধিং লক্খণৰূপমাহ. তম্পি হি ৰূপানং উপ্পজ্জনাদিআকাৰমত্তন্তি. অন্তৰপৰিচ্ছেদোতি তংতংকলাপানং অসঙ্কৰকাৰণতায অন্তৰভূতো পৰিচ্ছেদো. যদি ন সম্মসনুপগানি, আকাৰাদিমত্তানি চ, কথং ৰূপানীতি আহ ‘‘অপিচ খো’’তিআদি.
৬৬৮. এৱং দ্ৱাচত্তালীসায কোট্ঠাসানং ৱসেন ৱিত্থাৰতো ৰূপপৰিগ্গহং তদনুসাৰেন ৱিত্থাৰতো এৱ নামপৰিগ্গহং ৱিভাৱেত্ৱা ততো সংখিত্তসংখিত্ততৰসংখিত্ততমৱসেন, অট্ঠাৰসধাতুৱসেন, দ্ৱাদসাযতনৱসেন, পঞ্চক্খন্ধৱসেন চ ৰূপাৰূপপৰিগ্গহং দস্সেত্ৱা অতিসংখিত্তনযেনাপি দস্সেতুং ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
যথা চ ধাতুআদিৱসেন, এৱং ইন্দ্ৰিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদৱসেনপি ৰূপাৰূপপৰিগ্গহো ৱেদিতব্বো. কথং? ইন্দ্ৰিযৱসেন তাৱ চক্খাদীনি পঞ্চ, ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানি চাতি সত্ত ইন্দ্ৰিযানি ৰূপং, মনিন্দ্ৰিযং, পঞ্চ ৱেদনিন্দ্ৰিযানি, সদ্ধাদীনি পঞ্চ চাতি একাদস নামং, জীৱিতিন্দ্ৰিযং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, পচ্ছিমানি তীণি ইধ অনধিপ্পেতানি লোকুত্তৰত্তা. দুক্খসচ্চং নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, সমুদযসচ্চং নামং, ইতৰানি ইধ নাধিপ্পেতানি লোকুত্তৰত্তা. পচ্চযাকাৰে আদিতো তীণি অঙ্গানি নামং, চতুত্থপঞ্চমানি নামঞ্চ ৰূপঞ্চ, ছট্ঠসত্তমঅট্ঠমনৱমানি নামং, দসমং নামঞ্চেৱ নামৰূপঞ্চ, পচ্ছিমানি দ্ৱে পচ্চেকং নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি এৱং তত্থ তত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেন ইন্দ্ৰিযসচ্চপচ্চযাকাৰৱসেনপি নামৰূপপৰিগ্গহো কাতব্বো. এৱং পন নামৰূপপৰিগ্গহস্স ৱিভাগেন কথনে পযোজনং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
৬৬৯. কামং ৱেদনাদীসু অৰূপধম্মেসু ন উত্তৰুত্তৰা ৱিয পুৰিমপুৰিমা সুখুমা, তথাপি সঙ্ঘট্টনেন ৱিকাৰআপজ্জনকে ৰূপধম্মে উপাদায সব্বেপি তে সুখুমা এৱাতি আহ ‘‘সুখুমত্তা অৰূপং ন উপট্ঠাতী’’তি. সম্মসিতব্বন্তি সম্মদেৱ লক্খণাদিতো ৱীমংসিতব্বং. মনসিকাতব্বন্তি তথা চিত্তে ঠপেতব্বং. পৰিগ্গহেতব্বন্তি পৰিচ্ছেদকাৰিকায পঞ্ঞায পৰিচ্ছিজ্জ গহেতব্বং. ৱৱত্থপেতব্বন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো ৱিনিচ্ছিতব্বং. অস্সাতি যোগিনো. সুৱিক্খালিতন্তি সুৱিসোধিতং. আদিকম্মিকস্স হি কম্মট্ঠানং পৰিগ্গণ্হন্তস্স যাৱ ধম্মা সুপৰিব্যত্তং ন উপতিট্ঠন্তি, তাৱ তে তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহবলেন অভিভূতা অৱিসুদ্ধা নাম হোন্তি, অসঙ্কৰতো উপট্ঠানাভাৱতো অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ জটিতা. যদা পন সম্মসনাদিৱিধিনা তং ৱিভূতং হোতি, তদা তে সুৱিক্খালিতা, নিজ্জটা চ নাম হোন্তি. তেনাহ ‘‘যথা যথা হী’’তিআদি. আদিকম্মিকস্স অৰূপধম্মা যেভুয্যেন ৰূপধম্মে আৰব্ভ পৱত্তনাকাৰেন গহণং গচ্ছন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘তদাৰম্মণা অৰূপধম্মা’’তি. তেনেৱ হি হেট্ঠা ‘‘তস্সেৱং পৰিগ্গহিতৰূপস্স দ্ৱাৰৱসেন অৰূপধম্মা পাকটা হোন্তী’’তি ৱুত্তং, ন ৱত্থুৱসেনাতি.
ইদানি ৰূপপৰিগ্গহো অৰূপপৰিগ্গহস্স উপাযো, উপত্থম্ভো চাতি যথাৱুত্তমত্থং উপমাহি পকাসেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. মুখনিমিত্তন্তি মুখস্স পটিবিম্বং. তত্ৰিদং উপমাসংসন্দনং – চক্খুমা পুৰিসো ৱিয যোগাৱচৰো, তস্স চক্খু ৱিয যোগিনো কম্মট্ঠানপৰিগ্গাহকঞাণং, আদাসং ৱিয ৰূপপৰিগ্গহো, মুখনিমিত্তং ৱিয অৰূপপৰিগ্গহো, আদাসস্স অপৰিসুদ্ধকালো ৱিয ৰূপপৰিগ্গহস্স অৱিক্খালিতকালো, তদা মুখনিমিত্তস্স অপঞ্ঞাযনং ৱিয ৰূপপৰিগ্গহস্স অৱিসুদ্ধতায অৰূপধম্মানং অনুপট্ঠানং, আদাসস্স পুনপ্পুনং পৰিমজ্জনং ৱিয ৰূপপৰিগ্গহস্স পুনপ্পুনং ৱিসোধনং, সুপৰিমজ্জিতে আদাসে সুব্যত্তং মুখনিমিত্তস্স পঞ্ঞাযনং ৱিয সুৱিক্খালিতে নিজ্জটে ৰূপপৰিগ্গহে অৰূপধম্মানং সুট্ঠু উপট্ঠানন্তি. ইমিনা নযেন তেলত্থিকোপমাদীসুপি যথাৰহং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. তিলপিট্ঠন্তি তিলচুণ্ণং. কতকট্ঠিন্তি কতকবীজং. কললকদ্দমন্তি তনুকদ্দমং.
তপ্পচ্চনীককিলেসাতি তস্স অৰূপধম্মপৰিগ্গাহকঞাণস্স ৱিবন্ধভাৱেন পটিপক্খভূতা সম্মোহাদিকিলেসা. উচ্ছুআদিউপমাসু ইদং মুখমত্তস্স দস্সনং – যথা উচ্ছুৰসং গহেতুকামো উচ্ছূনি উচ্ছুযন্তে পক্খিপিত্ৱা একৱাৰং দ্ৱিৱাৰং যন্তক্কমনমত্তেন উচ্ছুৰসে অনিক্খমন্তে ন উচ্ছূনি ছড্ডেত্ৱা গচ্ছতি, যথা ৱা চোৰে গহেত্ৱা তেহি কতকম্মং জানিতুকামো দ্ৱত্তিপ্পহাৰমত্তেন তেসু তমত্থং অকথেন্তেসু ন তে মুঞ্চতি, যথা ৱা পন গোদম্মকো গোণং দমেতুকামো ধুৰে তং যোজেত্ৱা একৱাৰং দ্ৱিৱাৰং তস্মিং পথেন অগচ্ছন্তে ন ৱিস্সজ্জেতি, যথা চ দধিং মন্থেত্ৱা নৱনীতং গহেতুকামো দধিকলসিযং মন্থং পক্খিপিত্ৱা সকিং, দ্ৱিক্খত্তুং ৱা মন্থস্স ভমনমত্তেন নৱনীতে অনুপ্পজ্জন্তে ন দধিং ছড্ডেতি, যথা ৱা পন মচ্ছে পচিত্ৱা খাদিতুকামো একৱাৰং দ্ৱিৱাৰং অগ্গিদানমত্তেন মচ্ছেসু অপচ্চন্তেসু ন তে ছড্ডেতি. ‘‘অথ খো নং পুনপ্পুনং পৰিমজ্জতী’’তি এত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেন ‘‘অথ খো নং উচ্ছুযন্তে পুনপ্পুনং উপ্পীড়েতী’’তিআদিনা সব্বত্থ উপমত্থো যোজেতব্বো.
অৰূপধম্মানং উপট্ঠানাকাৰকথাৱণ্ণনা
৬৭০. আকিৰীযন্তি অভিমুখা হোন্তি এতেহীতি আকাৰা, অৰূপধম্মানং উপট্ঠানস্স মুখভূতা ফুসনানুভৱনৱিজাননপ্পকাৰাতি আহ ‘‘অৰূপধম্মা তীহি আকাৰেহি উপট্ঠহন্তী’’তিআদি. আৰম্মণে পৱত্তমানেসু চিত্তচেতসিকেসু অসতিপি পুব্বাপৰিযে ফুসনলক্খণো ফস্সো, তত্থ সব্বপঠমং অভিনিপতন্তো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পঠমাভিনিপাতো ফস্সো’’তি. তেনস্স ফুসনাকাৰেন সুপাকটভাৱেন উপট্ঠানং দস্সেতি. ফস্সে পন উপট্ঠিতে যস্মিং আৰম্মণে সো ফস্সো, তস্স অনুভৱনলক্খণা ৱেদনা, সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা, আযূহনলক্খণা চেতনা, পটিৱিজাননলক্খণং ৱিঞ্ঞাণন্তি ইমেপি পাকটা হোন্তীতি আহ ‘‘তংসম্পযুত্তা ৱেদনা’’তিআদি. এৱং সলক্খণসঙ্খেপতো চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন ফস্সমুখেন অৰূপপৰিগ্গহং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিত্থাৰতো চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন তং দস্সেতুং ‘‘তথা কেসে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ কেসে পথৱীধাতূতি কেসসঙ্খাতে পথৱীকোট্ঠাসে পথৱীধাতু. লক্খণৱিভত্তিতো হি ধাতুৱৱত্থানদস্সনমেতং.
পুনপি দ্ৱিন্নং ধাতুৱৱত্থানানং ৱসেন ৱেদনামুখেন অৰূপপৰিগ্গহং দস্সেতুং ‘‘একস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্স ৰসানুভৱনকৱেদনাতি থদ্ধভাৱসঙ্খাতস্স ফোট্ঠব্বসভাৱস্স অনুভৱনৱসেন পৱত্তৱেদনা.
অপৰস্সাতি এত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তত্থ আৰম্মণপটিৱিজাননন্তি থদ্ধতাসঙ্খাতফোট্ঠব্বাৰম্মণপটিৱিজাননং. কাযদ্ৱাৰাভিনিহতং, কেৱলং ৱা মনোদ্ৱাৰিকজৱনৱিঞ্ঞাণমাহ. তঞ্হি ‘‘পথৱীধাতু কক্খড়লক্খণা’’তি পটিৱিজানাতি, ইতৰং পন কক্খড়লক্খণপটিৱিজাননমত্তমেৱাতি.
এতেনেৱ উপাযেনাতি য্ৱাযং সলক্খণসঙ্খেপতো, সলক্খণৱিভত্তিতো চ ধাতুৱৱত্থানৱসেন ৰূপপৰিগ্গহং দস্সেত্ৱা তত্থ ঠিতস্স ফস্সাদিমুখেন অৰূপপৰিগ্গণ্হনুপাযো দস্সিতো, এতেনেৱ উপাযেন. কম্মসমুট্ঠানকেসেতি চতুসমুট্ঠানকেসতো নিদ্ধাৰিতে কম্মসমুট্ঠানকেসে. কক্খড়লক্খণাতিআদিনা নযেনাতি আদি-সদ্দেন ন কেৱলং ‘‘পগ্ঘৰণলক্খণা আপোধাতূ’’তিআদিনা লক্খণৱিসেসেন সদ্ধিং ধাত্ৱন্তৰানিযেৱ, অথ খো একসমুট্ঠানাদিভেদানি কোট্ঠাসন্তৰানিপীতি দট্ঠব্বং. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱাচত্তালীসায ধাতুকোট্ঠাসেসূ’’তি. সব্বং নযভেদং অনুগন্ত্ৱাতি য্ৱাযং দ্ৱাচত্তালীসায ধাতুকোট্ঠাসেসু পথৱীধাতুআদীনং লক্খণাদিতো ৱৱত্থাপনৱসেন নানাৱিধো ৰূপপৰিগ্গহনযো ৱুত্তো, তং সব্বং নযভেদং নযৱিসেসং অনুগন্ত্ৱা, চক্খুধাতুআদীসু ৰূপপৰিগ্গহমুখেসু অৰূপপৰিগ্গহদস্সনৱসেন যোজনা কাতব্বাতি অধিপ্পাযো. তত্ৰিদং যোজনামুখমত্তদস্সনং – একস্স তাৱ ‘‘চক্খুধাতু ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণা, দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৬০০) নযেন ধাতুযো পৰিগ্গণ্হন্তস্স ‘‘পঠমাভিনিপাতো ফস্সো, তংসম্পযুত্তা ৱেদনা’’তি সব্বং যোজেতব্বং. তথা ‘‘যথাৱুত্তলক্খণায চক্খুধাতুযা ৰসানুভৱনকৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো’’তিআদি যোজেতব্বং. তথা ‘‘যথাৱুত্তলক্খণা চক্খুধাতূ’’তি, ‘‘আৰম্মণপটিৱিজাননং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদিনা সব্বং যোজেতব্বং. আযতনাদিৱসেন ৰূপপৰিগ্গহমুখেসুপি এসেৱ নযো.
৬৭১. যথা নাম হেট্ঠিমঝানং সুভাৱিতং ৱসীভাৱং পাপিতমেৱ উপৰিঝানস্স পাদকং পদট্ঠানং হোতি, ন পটিলদ্ধমত্তং, এৱং ৰূপপৰিগ্গহো সুৱিসুদ্ধো নিজ্জটো নিগ্গুম্বো এৱ অৰূপপৰিগ্গহস্স পাদকং পদট্ঠানং হোতি, ন অৱিসুদ্ধো, তস্মা ৰূপাৰূপস্স একদেসেপি অনুপট্ঠিতে সো অৱিসুদ্ধো এৱ নাম হোতি, পগেৱ বহূসু অনুপট্ঠিতেসূতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সচে হী’’তিআদি. পব্বতেয্যা গাৱী ৱিয বালা অব্যত্তা অখেত্তঞ্ঞূ.
খগ্গেনাতি খগ্গগ্গেন. সমুগ্গন্তি মঞ্জূসাসদিসং মহাসমুগ্গং. অপৰিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স অৱিভত্তং ৱিয উপট্ঠহন্তম্পি নামৰূপং ৱিভত্তসভাৱমেৱ, তস্স চ ৱিভাগো কম্মট্ঠানপৰিগ্গহেসু পাকটো হোতীতি চ দস্সনত্থং সমুগ্গৱিৱৰণং, যমকতালকন্দফালনঞ্চ নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তং. যমকতালকন্দঞ্হি ভিন্নসন্তানম্পি অভিন্নং ৱিয উপট্ঠাতি, এৱং ৰূপাৰূপধম্মাতি. সব্বেপি তেভূমকে ধম্মে নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱেধা ৱৱত্থপেতীতি এত্থ কিঞ্চাপি সব্ব-সদ্দো অনৱসেসপৰিযাদাযকো, নামৰূপভাৱো পন অঞ্ঞমঞ্ঞৱিধুৰোতি ন তদুভযং সমুদাযৱসেন পৰিসমাপযেতব্বং, তস্মা ‘‘যদেত্থ নমনলক্খণং, তং নামং. যং ৰুপ্পনলক্খণং, তং ৰূপ’’ন্তি এৱং দ্ৱেধা ৱৱত্থপেতীতি অত্থো. এৱং ৱৱত্থপেন্তোযেৱ চ তদুভযৱিনিমুত্তস্স তেভূমকধম্মেসু কস্সচি ধম্মস্স অভাৱতো ‘‘সব্বেপি তেভূমকধম্মে নামঞ্চ ৰূপঞ্চাতি দ্ৱেধা ৱৱত্থপেতী’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি এতেনেৱ তস্স দুৱিধভাৱে সিদ্ধে ‘‘দ্ৱেধা ৱৱত্থপেতী’’তি ইদং নামৰূপৱিনিমুত্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৱদস্সনত্থং. তেনেৱাহ ‘‘নামৰূপমত্ততো উদ্ধ’’ন্তিআদি. ‘‘সব্বেপি তেভূমকে ধম্মে’’তি পন সব্বগ্গহণঞ্চেত্থ সম্মসমনুপগস্স ধম্মস্স অনৱসেসেতব্বতায ৱুত্তং. তঞ্হি অনৱসেসতো পৰিঞ্ঞেয্যং একংসতো ৱিৰজ্জিতব্বং, ততো চ চিত্তং ৱিৰাজযং পমোচেতব্বং. তেনাহ ভগৱা –
‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অনভিজানং অপৰিজানং তত্থ চিত্তং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অভিজানং পৰিজানং তত্থ চিত্তং ৱিৰাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি (সং. নি. ৪.২৬-২৭).
যদি তেভূমকং ধম্মজাতং অনৱসেসতো গহিতং ‘‘নামৰূপ’’ন্তি, যং ইতো বাহিৰকেহি পদত্থভাৱেন পৰিকপ্পিতং, সেয্যথিদং – পকতিআদি দ্ৰব্যাদি জীৱাদি কাযাদি. তত্থ কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? উম্মত্তকৱিপল্লাসসদিসে অসম্মাসম্বুদ্ধপৱেদিতে কা তত্থ অঞ্ঞা পটিপত্তি অঞ্ঞত্ৰ অজ্ঝুপেক্খনতো. অথ ৱা তেপি নামৰূপন্তোগধভাৱাভাৱৱসেন নিচ্ছিতা এৱাতি ৱেদিতব্বা. কথং? পকতি, মহা, অহংকাৰো, তম্মত্তানি, ইন্দ্ৰিযানি, ভূতানি, পুৰিসোতি এতে পকতিআদযো. তত্থ সমভাৱেন পৱত্তমানানং সত্তৰজতমসঙ্খাতানং সুখদুক্খমোহানং সমুদাযো পকতি, পধানন্তি চ ৱুচ্চতি. সত্তমত্তসম্পৱেদনীযো মহা, বুদ্ধীতি কেচি. সত্তৰজাদীসু অভিমানো অহংকাৰো, অস্মিমত্তাতি কেচি. সদ্দফস্সৰূপৰসগন্ধা তম্মত্তানি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠানং পথৱীআদীনং একুত্তৰতাদস্সনতো একুত্তৰানি তম্মত্তানীতি ৱিজ্ঝৱাসিএকলক্খণেহি তম্মত্তেহি একলক্খণা ৱিসেসা সজিযন্তি, সুখুমভাৱেন পন নেসং সম্পৱেসনতো একুত্তৰতাতি কেচি. সোতাদীনি পঞ্চ সৱনাদিৱুত্তিকানি বুদ্ধিন্দ্ৰিযানি, ৱচনাদানৱিচৰণুস্সগ্গানন্দকিচ্চানি ৱাচাদীনি পঞ্চ কম্মিন্দ্ৰিযানি. মনো অন্তোকৰণং, ইতৰং বাহিৰকৰণং. গন্ধাদীহি আৰদ্ধানি পথৱীউদকঅগ্গিৱাযুআকাসানি ভূতানি, চেতনাসভাৱো পুৰিসোতি এৱং পকতিআদীনি সৰূপতো ৱেদিতব্বানি.
তত্থ হি পকতি তাৱ সুখদুক্খমোহমত্ততায নামং, সমৱিসমভাৱাপত্তিতো অনিচ্চা, দুক্খা, সঙ্খতা চ আপন্না. মহাপি ‘‘তস্মা অলিঙ্গতো লিঙ্গৱিসেসামত্তো মহা উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনতো, বুদ্ধিভাৱানুজাননতো চ নামং, অনিচ্চং, সঙ্খতমেৱ চ আপন্নং. ‘‘তস্মা মহতো ছ ৱিসেসা সজিযন্তী’’তি সক্কতে ৱচনতো ‘‘অস্মী’’তি গহণনিমিত্তভাৱানুজাননেন অহংকাৰো অভিমানোতি কত্ৱা নামং, ততো এৱ অনিচ্চসঙ্খতভাৱাপত্তি চস্স সিদ্ধা. ইতৰং তম্মত্তপঞ্চকং গন্ধৰসৰূপফস্সসদ্দভাৱানুজাননতো ৰূপং, অৰূপন্তি পন কাপিলানং মিচ্ছাভিনিৱেসমত্তং. তে হি সোড়স ৱিসেসা পঞ্চ ভূতানি, একাদসিন্দ্ৰিযানি ভূতেহি ভূতৱিসেসানীতি গন্ধাদিতম্মত্তেহি তন্নিস্সযানি পথৱীআপোতেজোৱাযোআকাসসঙ্খাতানি ভূতানি ইচ্ছিতানি. ‘‘তব্বিসেসা চ নানাজাতিকা অহংকাৰতো চ ইন্দ্ৰিযানী’’তি ৱচনতো সোতকাযচক্খুজিৱ্হাঘানৱাচাপাণিপাদপাযূপত্থানি চেৱ মনো চাতি একাদসিন্দ্ৰিযানি.
তত্থ মনো নামং, ইতৰানি সব্বানি ৰূপং. ৱাচাতি চেত্থ অত্থাৱজোতকস্স অক্খৰসমুদাযস্স গহণং. ইমেসং পন ধম্মিনো ধম্মস্স অনঞ্ঞত্থস্স ইচ্ছিতত্তা সিদ্ধাৱ অনিচ্চতা পৰিণামপক্খে, অভিব্যত্তিপক্খেপি যদি তব্বিসযঞাণুপ্পাদেন অভিব্যঞ্জনং সিদ্ধাৱ অনিচ্চতা, অথ ততো পুব্বেপি ঞাণং অত্থেৱ. অক্খব্যত্তিৱাদো পন সিযাতি ইদমেত্থ দিসামত্তং. দ্ৰব্যগুণকম্মসামঞ্ঞৱিসেসসমৱাযা দ্ৰব্যাদিকা. তত্থ পথৱী আপো তেজো ৱাযু আকাসো কালো দিসা অত্তা মনোতি নৱ দ্ৰব্যানি. সদ্দ ৰূপ ৰস গন্ধ ফস্স সঙ্খা পৰিমাণানি পুথূত্ৱ সংযোগ ৱিযোগ পৰত্ৱা পৰত্ৱ বুদ্ধি সুখ দুক্খ ইচ্ছা দোস পযত্ত গুৰুত্ৱ দ্ৰৱত্ৱ স্নেহ ৱেগা সঙ্খাৰা দিট্ঠা চেতি এৱমেতে তেৱীসতি গুণা. উক্খেপনং অৱক্খেপনমাকুচনং পসাৰণং গমনমিতি পঞ্চ কম্মানি. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠেসু অৱিসিট্ঠমভিধানং পচ্চযো হোতি. সং-ইতি যতো দ্ৰব্যগুণকম্মেসু সা অত্থি এৱাতি এতং মহাসামঞ্ঞং. পথৱীআদীসু অনুৱত্তিব্যাৱুত্তিবুদ্ধিনিমিত্তং দ্ৰব্যত্ৱাদি, তং যথা দ্ৰব্যত্ৱ গুণত্ৱ কম্মত্ৱ ঘটত্ৱাদি, এসো সামঞ্ঞৱিসেসো. ইহ তন্তেসু পটো, কপালেসু ঘটোতি ইহেতি যতো হেতুহেতুফলানং সম্বন্ধো সমৱাযোতি ৱুত্তো, সমৱাযোতি এৱমেতে দ্ৰব্যাদিকা.
তত্থ পথৱী আপ তেজ ৱাযূ ভূতৰূপং, আকাসং তেসং অভাৱমত্তং, পৰিচ্ছেদো ৱা, চন্দসূৰিযাদিপৰিৱত্তনং, ধম্মপ্পৱত্তিঞ্চ উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তং কালো. তথা দিসা, অত্তা চ. মনো নামং. সদ্দৰূপৰসগন্ধা ৰূপমেৱ. তথা ফস্সো ভূতত্তযসভাৱতো. সঙ্খা একাদিকা তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্তং. তথা অৱযৱসমুদাযে গুণৱিসেসৱসেন, সণ্ঠানৱিসেসৱসেন ৱা মহন্তং দীঘং, তব্বিপৰিযাযতো অণু ৰস্সন্তি ভিন্নলক্খণদেসেসু পুথুত্ৱন্তি. ভিন্নদেসজানং সহভাৱে সংযোগোতি. তদপাযে ৱিযোগোতি. সমানদিসাদেসগতানং ৰূপানং মহদব্বন্তৰানং ৱসেন পৰমপৰন্তি পঞ্ঞত্তিমত্তং. বুদ্ধিসুখদুক্খইচ্ছাদোসপযত্তা নামমেৱ. গুৰুত্ৱ দ্ৰৱত্ৱ স্নেহৱেগা ৰূপধম্মানং পৱত্তিৱিসেসতো গহেতব্বাকাৰা. ইতৰো সঙ্খাৰো ঞাণস্স পৱত্তিৱিসেসো. অদিট্ঠোপি ধম্মাধম্মভাৱতো নামমেৱ. উক্খেপনং অৱক্খেপনং আকুচনং পসাৰণং গমনন্তি ৰূপধম্মানং পৱত্তিমত্তং. সদিসাসদিসতাযং সামঞ্ঞৱিসেসসঞ্ঞা, অযুত্তসম্বন্ধে সমৱাযসমঞ্ঞাতি দ্ৰব্যাদীনম্পি নামৰূপন্তোগধতা দট্ঠব্বা.
জীৱাজীৱবন্ধ পুঞ্ঞ পাপাসৱ সংৱৰনিজ্জৰৱিমোক্খা জীৱাদিকা. তত্থ জীৱোতি অত্তা. পুগ্গলধম্মাধম্মাকাসকালেসু অজীৱসঞ্ঞা. তেসু সদ্দফস্সৰূপৰসগন্ধসণ্ঠানবন্ধভেদসুখুমপৰঅপৰাঘাতপ্পভাচ্ছাযোজ্জাকতমানি পুগ্গললক্খণন্তি পুগ্গলো ৰূপং ৰূপধম্মানং পৱত্তিআকাৰমত্ততো. ধম্মাধম্মা জীৱপুগ্গলানং গতিট্ঠিতিমত্ততায তদৱিসিট্ঠা. আকাসকালা পঞ্ঞত্তিমত্তং. বন্ধো ‘‘কম্মপুগ্গলন্তৰসংযোগো’’তি ৱচনতো তেহি অনঞ্ঞো. পুঞ্ঞপাপানি নামন্তি পাকটমেৱ. ‘‘কম্মপুগ্গলানমাসৱো’’তি ৱচনতো পুঞ্ঞাপুঞ্ঞসম্ভৱে আসৱসমঞ্ঞাতি ততো অৱিসিট্ঠো আসৱো. ‘‘আসৱনিৰোধো সংৱৰো’’তি ৱচনতো পটিপক্খেন পুঞ্ঞাপুঞ্ঞনিৰোধো সংৱৰো. ‘‘কম্মফলপ্পৱত্তিযা পকতিযা অপ্পৱত্তি নিজ্জৰো’’তি ৱচনতো ৱিপাকনিৰোধনিমিত্তং নিজ্জৰো. মোক্খোপি ‘‘সব্বকম্মৱিমোক্খো’’তি ৱচনতো কম্মপুগ্গলজীৱৱিযোগো. তত্থ কম্মপুগ্গলানং সদ্দাদিলক্খণতায ৰূপমত্ততা পুঞ্ঞাপুঞ্ঞমত্ততায অৰূপতা. জীৱো চ অৰূপমত্তমেৱাতি অযং দ্ৰব্যমোক্খো. ভাৱমোক্খো পন জীৱস্স ৰাগাদিভাৱাপৰিণামো ৰাগাদযো নামমেৱাতি জীৱাদযোপি নামৰূপন্তোগধা এৱ.
কাযপ্পৱত্তিগতিজাতিবন্ধাপৱগ্গা কাযাদিকা. তত্থ পথৱীআপতেজৱাযুঅত্তসুখদুক্খেসু কাযসমঞ্ঞা. তদৱিসিট্ঠা পৱত্তিগতিজাতিবন্ধাপৱগ্গা, ‘‘ভাৱোতি অত্থো, কাযোতি অনত্থন্তৰ’’ন্তি ৱচনতো কাযতো অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি. ‘‘পৱত্তিসঞ্ঞা কিৰিযাসংযোগৱিভাগেসূ’’তি ৱচনতো গতিআদিপ্পকাৰেন পৱত্তা পথৱীআদযো এৱ পৱত্তি উপচাৰো. ‘‘তস্মিং অনত্থন্তৰ’’ন্তি ৱচনতো কাযতো অনঞ্ঞা সুৰমনুজপেততিৰচ্ছাননৰকূপপত্তিযো গতিযো. তাসু পুৰিমাপুৰিমাৱিসিট্ঠো গতীসু জাতস্স নিচ্ছযোপি পৱত্তিমত্তন্তি ততো অনঞ্ঞা কণ্হনীলৰত্তপীতসুক্কঅতিসুক্কসঙ্খাতা জাতিযো. তা উত্তৰুত্তৰৱিসিট্ঠা অঞ্ঞাণমোহৰাগদোসতত্ৱাসন্দস্সনপ্পাযা সুক্কজাতি, অন্তা অচ্চন্তৱিমুত্তা অৱগাহিতত্ৱা চাতি সুক্কজাতি. ‘‘দোসেসু বন্ধসমঞ্ঞা’’তি ৱচনতো অঞ্ঞাণাদিলক্খণস্স বন্ধস্স জীৱতো অনঞ্ঞতা. অঞ্ঞাণাদিদোসাভাৱতো অপৱগ্গসিদ্ধীতি কাযাদযোপি নামৰূপমত্তমেৱ.
যোপি তত্থ তত্থ ‘‘পুৰিসো অত্তা জীৱো’’তিআদিপৰিযাযেহি ৱুত্তো অত্তপদত্থো, সোপি যথাৰহং নামৰূপমত্তং উপাদায পঞ্ঞত্তো, নামৰূপমত্তমেৱ ৱা. তেন ৱুত্তং ‘‘তেপি নামৰূপন্তোগধভাৱাভাৱৱসেন নিচ্ছিতা এৱা’’তি.
সম্বহুলসুত্তন্তসংসন্দনাকথাৱণ্ণনা
৬৭২. সোতি সো ৱিপস্সনাকম্মিকো যোগাৱচৰো. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. যাথাৱসৰসতোতি যথাভূতসভাৱতো. নামৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱা এতমত্থং সংসন্দেত্ৱা ৱৱত্থপেতীতি সম্বন্ধো. লোকসমঞ্ঞাযপি পহানত্থায, পগেৱ ‘‘সত্তো জীৱো’’তি পৱত্তনকমিচ্ছাভিনিৱেসস্সাতি অধিপ্পাযো. নামৰূপমত্ততায অৱিনিচ্ছতত্তা, সন্তানাদিঘনভেদস্স চ অকতত্তা অভিনিৱেসেন ৱিনা সমূহেকত্তগ্গহণৱসেন ‘‘সত্তো’’তি পৱত্তো সম্মোহো সত্তসম্মোহো. তস্স ৱিক্খম্ভনা অসম্মোহভূমি. সম্বহুলসুত্তন্তৱসেনাতি ‘‘যথাপী’’তিআদিনা ইধ ৱুত্তানং, অৱুত্তানঞ্চ ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, মহালি, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্যা’’তি (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ২০) এৱমাদিনা সম্বহুলানং সুত্তন্তানং ৱসেন. ‘‘নামৰূপমত্তমেৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং সন্ধাযাহ ‘‘এতমত্থ’’ন্তি.
অঙ্গসম্ভাৰাতি অঙ্গসম্ভাৰহেতু. তন্নিমিত্তং তং অমুঞ্চিত্ৱা সতি এৱ তস্মিং ‘‘সত্তো’’তি ৱোহাৰো.
অগাৰন্ত্ৱেৱাতি যথা কট্ঠাদীনি পটিচ্চ উপাদায তেসং নামং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অগাৰমিচ্চেৱ সঙ্খং সমঞ্ঞং গচ্ছতি, এৱং অট্ঠিআদীনি পটিচ্চ উপাদায তেসং নামং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৰূপং সৰীৰমিচ্চেৱ সঙ্খং গচ্ছতীতি যোজনা.
দুক্খমেৱ সম্ভোতীতি দুক্খদুক্খতাদিভেদং তিৱিধং দুক্খমেৱ সম্ভৱতি, যথাপচ্চযং উপ্পজ্জতি, তদেৱ দুক্খং খণট্ঠিতিপবন্ধট্ঠিতিৱসেন তিট্ঠতি চেৱ খণনিৰোধআযুক্খযনিৰোধাদিৱসেন নিৰুজ্ঝতি চাতি অত্থো. ইদানি দুক্খমেৱাতি এৱকাৰেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নাঞ্ঞত্ৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো – যথাৱুত্তং দুক্খং ঠপেত্ৱা ততো অঞ্ঞং কিঞ্চি ধম্মজাতং ন সম্ভৱতি, যো ‘‘সত্তো’’তি ৱা ‘‘জীৱো’’তি ৱা ৱুচ্চেয্য, সব্বেন সব্বং অভাৱা কুতো তস্স নিৰোধোতি.
উপমাহিনামৰূপৱিভাৱনাকথাৱণ্ণনা
৬৭৩. একেনাকাৰেন সণ্ঠিতেসূতি যেন পকাৰেন অক্খাদীসু সন্নিৱিট্ঠেসু ৰথসমঞ্ঞা, তেন একেন আকাৰেন সমৱট্ঠিতেসু একজ্ঝং ৰাসিকতেসু. এৱমেৱন্তি সন্নিৱেসৱিসিট্ঠে অৱযৱসমুদাযে সন্তানৱসেন পৱত্তমানে যথা ‘‘ৰথো গেহং মুট্ঠি ৱীণা সেনা নগৰং ৰুক্খো’’তি ৱোহাৰমত্তং, পৰমত্থতো পন ৰথাদি নাম কিঞ্চি নত্থি, এৱমেৱং. উপাদানক্খন্ধেসূতি উপাদানক্খন্ধসঞ্ঞিতেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু সমুদিতেসু সন্তানৱসেন পৱত্তমানেসু ‘‘সত্তো জীৱো’’তি ৱোহাৰমত্তং, পৰমত্থতো পন সত্তো ৱা জীৱো ৱা নত্থীতি যাথাৱতো জাননং. ইদং যথাভূতদস্সনং ‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধী’’তি ৱুচ্চতি.
৬৭৪. তস্সাতি সত্তোতি গহিতস্স অত্তনো. ৱিনাসন্তি নিৰুদ্ধস্স ৱিনাসং. অৱিনাসন্তি অৱিনস্সনং, নিচ্চতন্তি অত্থো. দ্ৱযৱসেনেৱ হি অত্তৱাদিনো ঠিতা, সস্সতো অত্তা, উচ্ছিজ্জতীতি ৱা, একচ্চসস্সতৱাদোপি এত্থেৱ সমৱৰুদ্ধোতি. অৱিনাসং অনুজানন্তোতি বুদ্ধিআদীনং ধম্মানং ৱিনাসং ইচ্ছন্তোপি ‘‘ধম্মী নিচ্চো কূটট্ঠো’’তি অত্তনো ৱিনাসাভাৱং অনুজানন্তো. সস্সতেতি সস্সতগাহে. পততি কতৱিনাসঅকতব্ভাগমাদিদোসপ্পসঙ্গতোতি অধিপ্পাযো. খীৰন্ৱযস্সাতি খীৰস্স অন্ৱযভূতস্স, ফলভূতস্সাতি অত্থো. তদন্ৱযস্সাতি তস্স অত্তনো অন্ৱযভূতস্স অঞ্ঞস্স কস্সচি অভাৱতো. ওলীযতি নামাতি ‘‘সস্সতো অত্তা’’তি অভিনিৱেসেন ভৱাভিৰতো হুত্ৱা ভৱনিৰোধতো সঙ্কোচনং আপজ্জন্তো ভৱেযেৱ নিলীযতি নাম. অতিধাৱতি নামাতি তত্থ তত্থেৱ হি ভৱে অত্তা উচ্ছিজ্জতীতি উচ্ছেদৱাদী ‘‘উচ্ছিজ্জতি অত্তা’’তি গণ্হন্তো পৰং মৰণা সন্তং ভৱং ‘‘নত্থী’’তি অতিক্কমন্তো অতিধাৱতি নামাতি ৱদন্তি. কিলেসনিৰোধে পন কম্মস্স অৱিপচ্চনতো ভৱনিৰোধে ইচ্ছিতব্বে তথা অগ্গহেত্ৱা ‘‘তং তং ভৱৱিসেসং আগম্ম অত্তা উচ্ছিজ্জতীতি এৱং ভৱনিৰোধো হোতী’’তি গণ্হন্তো তং অতিধাৱতি নাম.
পৰিযুট্ঠিতাতি অভিভূতা. চক্খুমন্তোতি যথাভূতদস্সনসঙ্খাতেন ঞাণচক্খুনা চক্খুমন্তো.
কামভৱাদিভেদো ভৱো আৰমিতব্বট্ঠেন আৰামো এতেসন্তি ভৱাৰামা. তস্মিং ভৱে ৰতা অভিৰতাতি ভৱৰতা. ভৱে সম্মোদং আপন্নাতি ভৱসম্মুদিতা. তীহিপি পদেহি ভৱস্সাদগধিততাৱ ৱুত্তা. চিত্তং ন পক্খন্দতীতি ভৱস্সাদগধিতত্তা এৱ ভৱনিৰোধাৱহে ধম্মে চিত্তং ন অনুপ্পৱিসতি. নপ্পসীদতীতি ন ওকপ্পতি. ন সন্তিট্ঠতীতি ন পতিট্ঠহতি. নাধিমুচ্চতীতি ন অধিমুচ্চতি.
অট্টীযমানাতি দুক্খাপিযমানা. হৰাযমানাতি লজ্জমানা. জিগুচ্ছমানাতি হীড়েন্তা. ৱিভৱন্তি উচ্ছেদং. অভিনন্দন্তীতি ৱুত্তঅভিনন্দনাকাৰদস্সনং ‘‘যতো কিৰ ভো’’তিআদি.
ভূতন্তি খন্ধপঞ্চকং. তঞ্হি যথাসকং পচ্চযেহি জাতত্তা, পৰমত্থতো ৱিজ্জমানত্তা চ ভূতন্তি ৱুচ্চতি. ভূততোতি যথাভূতসভাৱতো, সলক্খণতো, সামঞ্ঞলক্খণতো চ.
৬৭৫. এৱং সত্তগাহতো অৱলীযনাতিধাৱনদোসে, যথাভূতদস্সনতো নিব্বিদাদিগুণে চ সুত্তৱসেনেৱ দস্সেত্ৱা ইদানি নামৰূপমত্তেপি গমনাদিঅত্তকিচ্চসিদ্ধিং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্মাতি যস্মা ‘‘অস্মী’’তি ৱা ‘‘অহ’’ন্তি ৱা গাহস্স ৱত্থুভূতো সত্তো নাম নত্থি, পৰমত্থতো নামৰূপমত্তমেৱ, তস্মা. সচে কোচি অত্তা নাম নত্থি, কথমিধ নামৰূপমত্তে গমনাদিঅত্তকিচ্চসিদ্ধীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘দাৰুযন্ত’’ন্তিআদি. ‘‘খাযতী’’তি এতেন যথা নিজ্জীৱে দাৰুমযযন্তে অব্ভন্তৰে ৱত্তমানস্স জীৱস্স ৱসেন সঈহস্স সব্যাপাৰস্স ৱিয উপট্ঠানমত্তং পচ্চযৱিসেসতো, এৱং নিজ্জীৱে নামৰূপমত্তে পচ্চযৱিসেসতো গমনাদিঅত্তকিচ্চসিদ্ধীতি সঈহস্স সব্যাপাৰস্স ৱিয উপট্ঠানন্তি দস্সেতি.
সচ্চতোতি ভূততো, পৰমত্থতোতি অত্থো. সুঞ্ঞং জীৱেন যন্তমিৱ অভিসঙ্খতং পচ্চযৱসেন পৱত্তীতি অধিপ্পাযো. দুক্খস্স পুঞ্জো নিচ্চাতুৰতায তিণকট্ঠসদিসো অত্তসুঞ্ঞতাযাতি অত্থো. এতং নামৰূপং.
যমকন্তি যুগড়কং. সো চ খো যমকভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিস্সিতভাৱেনাতি আহ ‘‘উভো অঞ্ঞোঞ্ঞনিস্সিতা’’তি. ততো এৱ চ একস্মিং ভিজ্জমানস্মিং উভো ভিজ্জন্তি. ন হি কদাচি পঞ্চৱোকাৰভৱে ৰূপে নিৰুজ্ঝন্তে অৰূপং অনিৰুজ্ঝন্তং, অৰূপে ৱা নিৰুজ্ঝন্তে ৰূপং অনিৰুজ্ঝন্তং অত্থি. স্ৱাযং ভঙ্গো পচ্চযা পচ্চযনিৰোধেনেৱ, নামৰূপনিৰোধোতি অত্থো. পচ্চযাতি ৱা পচ্চযভূতা, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযা হোন্তাপি উভো ভিজ্জন্তিযেৱাতি অত্থো.
৬৭৬. দণ্ডাভিহতন্তি ৱিসেসনেন দণ্ডং, দণ্ডাভিঘাতস্স পচ্চযং পুৰিসৱাযামঞ্চ দস্সেতি, ভেৰিযা পন ৱিসেসিতব্বতা সদ্দস্স অসাধাৰণকাৰণতায. তেনেৱ হি ‘‘অঞ্ঞা ভেৰী’’তি ভেৰীযেৱ গহিতা, ন দণ্ডাদযো. অদিস্সমানৰূপতায সদ্দং নামট্ঠানিযং কত্ৱা ‘‘এৱমেৱ’’ন্তিআদিনা উপমাসংসন্দনং কৰোতি.
ন চক্খুতো জাযৰেতি ন চক্খাযতনতো নিগ্গচ্ছনৱসেন জাযন্তি. ন হি চক্খাযতনস্স পচ্চযভাৱূপগমনতো পুব্বে ফস্সপঞ্চমকা লব্ভন্তি, ন চ পদেসৱন্তো, যেন তে ততো নিগ্গচ্ছেয্যুং. তেনেৱাহ ‘‘পুঞ্জো নত্থি অনাগতে’’তি (মহানি. ১০). ন ৰূপতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ‘‘নো চ উভিন্নমন্তৰা’’তি ইদং পন তেসং অৰূপধম্মত্তা অপ্পদেসতায ৱুত্তং. কেৱলং পন যস্মিং খণে পচ্চযসমৱাযো, তদা উপ্পজ্জনমত্তমেৱাতি আহ ‘‘হেতুং পটিচ্চ পভৱন্তি সঙ্খতা’’তি, চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰাদিভেদং ধম্মজাতং নিস্সায পচ্চযভূতং কাৰণং লভিত্ৱা তেহি সমেচ্চ সম্ভূয কতত্তা সঙ্খতা ফস্সাদযো ধম্মা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. তস্সা পন ধম্মানং উপ্পত্তিযা পাকটং ৰূপধম্মপৱত্তিং দস্সেন্তো ‘‘যথাপি সদ্দো পহটায ভেৰিযা’’তি আহ. ফস্সপঞ্চমগ্গহণঞ্চেত্থ পাকটঅৰূপধম্মানং দস্সনং. সেসগাথাসুপি এসেৱ নযো.
ৱত্থুৰূপাতি হদযৱত্থুতো. তন্নিস্সযানং অৰূপধম্মানং বহুভেদত্তা সামঞ্ঞৱোহাৰেন তে দস্সেতুং ‘‘সঙ্খতা’’তি ৱুত্তং.
৬৭৭. নিত্তেজন্তি তেজহীনং আনুভাৱৰহিতং. যথা পন তং নিত্তেজং, তং দস্সেতুং ‘‘ন খাদতী’’তিআদি ৱুত্তং. ন হি অঞ্ঞথা সদ্দহনুস্সহনাদীসু নামং ‘‘নিত্তেজ’’ন্তি সক্কা ৱত্তুং, নাপি ৰূপং সন্ধাৰণাবন্ধনাদীসু. তেনেৱ হি ‘‘ৰূপং নিত্তেজ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ন হি তস্স খাদিতুকামতা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অথ খো’’তিআদিনা ব্যতিৰেকৱসেনাপি নামৰূপানং নিত্তেজতংযেৱ ৱিভাৱেতি. অঞ্ঞমঞ্ঞসন্নিস্সযেন হি নামৰূপস্স অত্তকিচ্চসিদ্ধিপি পচ্চেকং অসমত্থতাৱিভাৱনমেৱ. তথা হি নামৰূপস্স অত্তসুঞ্ঞতা, নিৰীহতা, ব্যাপাৰৱিৰহতা চ সুট্ঠুতৰং পাকটা হোন্তি.
কথং পন পচ্চেকং অসমত্থানং সমুদিতভাৱে সমত্থতা হোতি? অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুভাৱাপত্তিতো. ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তানং অন্ধানং সতম্পি সহস্সম্পি সমুদিতং দট্ঠুং সক্কোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমস্স পনত্থস্সা’’তিআদি. ইমং উপমং উদাহৰন্তি অট্ঠকথাচৰিযা উপমাযপি অসিদ্ধস্স অত্থস্স সাধেতব্বতো. তেনেৱাহ ‘‘উপমং তে কৰিস্সামি, উপমাযপিধেকচ্চে ৱিঞ্ঞূ পুৰিসা ভাসিতস্স অত্থং জানন্তী’’তি (সং. নি. ২.৬৭). তুট্ঠহট্ঠোতি যদিপাহং চক্খুকৰণীযং কাতুং ন সক্কোমি, পাদকৰণীযং পন কাতুং সক্কোমি, ত্ৱঞ্চ চক্খুকৰণীযং, তস্মা অম্হাকং উভিন্নং সহিতানঞ্চ ৱসেন ইচ্ছিতদেসসম্পত্তি সিজ্ঝতীতি তুট্ঠহট্ঠো জচ্চন্ধো. তত্থ জচ্চন্ধোতিআদি উপমোপমেয্যসংসন্দনং. ধম্মানং অত্তলাভো পৰপটিবদ্ধোতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থি ততো পুব্বে অৱিজ্জমানত্তা, পটিলদ্ধত্তলাভস্সাপি পৰপটিবদ্ধমেৱ অত্থকিচ্চন্তি দস্সেতুং ‘‘ন সকেন তেজেন উপ্পজ্জতি, ন তাসু তাসু কিৰিযাসু পৱত্ততী’’তি ৱুত্তং. তেসং নামৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায উপ্পত্তি ৱা পৱত্তি ৱা ন চ ন হোতীতি জচ্চন্ধপীঠসপ্পিউপমায সাধিতমত্থং নিগমেন্তো ‘‘অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুকভাৱাপত্তিতো’’তি যথাৱুত্তস্স হেতুনো অনেকন্তিকভাৱং ৱিভাৱেতি.
পৰধম্মৱসানুৱত্তিনোতি পৰেসং অত্ততো অঞ্ঞেসং হেতুপচ্চযসঙ্খাতানং ধম্মানং ৱসেন অনুৱত্তনসীলা. অত্তদুব্বলাতি অত্তনা দুব্বলা অসমত্থা. পৰপচ্চযতোতি পৰেসং ধম্মানং পচ্চযভাৱতো. এতেন জনকপচ্চযং ৱদতি. তেনেৱাহ ‘‘জাযৰে’’তি. পৰআৰম্মণতোতি পৰেসং ধম্মানং আৰম্মণভাৱতো. এতেন উপত্থম্ভকপচ্চযং ৱদতি. পচ্চযগ্গহণং ৱা ৰূপাপেক্খং, আৰম্মণগ্গহণং নামাপেক্খং. ‘‘পৰধম্মেহী’’তি ইদং আৰম্মণপচ্চযানং ৱিসেসনং. পুৰিমত্থেন হি ৱুত্তমেৱত্থং পচ্ছিমত্থেন পাকটং কৰোতি. পভাৱিতাতি উপ্পাদিতা.
নাৱাযন্তিকূপমাযপি নামৰূপানং অৱসৱত্তিতং ৱিভাৱেতুং ‘‘যথাপী’’তিআদিনা তিস্সো গাথা ৱুত্তা. নিস্সাযাতি পতিট্ঠায. যন্তীতি গচ্ছন্তি. মনুস্সে নিস্সাযাতি নেতুভূতে নিযামককম্মকাৰকাদিমনুস্সে অপস্সায. ন হি তেসং অৰণগ্গহণলঙ্কাৰসণ্ঠাপনউদকুস্সিঞ্চনাদিকিৰিযায ৱিনা নাৱা ইচ্ছিতদেসং পাপুণাতি. উভোতি অঞ্ঞমঞ্ঞং নাৱং নিস্সায মনুস্সা, মনুস্সে নিস্সায নাৱাতি অত্থো.
এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন. নানানযেহীতি পঠমাদীনং সত্তন্নং ঝানানং, তেসং উপচাৰানঞ্চ ৱসেন চুদ্দস অৰূপপৰিগ্গহমুখানি, চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানং তেৰসন্নং ধাতুপৰিগ্গহমুখানং ধাতাযতনখন্ধমহাভূতৱসেন, ইধ ৱুত্তানং অৱুত্তানঞ্চ ইন্দ্ৰিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পন্নানং ৱসেন সমৱীসতি ৰূপপৰিগ্গহমুখানি, তানি পচ্চেকং ‘‘ফস্সো ৱেদনা চিত্ত’’ন্তি ইমেসং সম্মুখভাৱেন উপট্ঠিতানং তিণ্ণং অৰূপধম্মানং ৱসেন তিগুণিতানি সমসট্ঠি, চুদ্দস অৰূপপৰিগ্গহমুখানি, তানি চাতি চতুসত্ততিযা নামৰূপপৰিগ্গহনযেহি চেৱ সম্বহুলসুত্তন্তৰথগেহমুট্ঠিৱীণাসেনাৰুক্খদাৰুযন্তনড়কলাপিভেৰিজচ্চন্ধপঙ্গুড়নাৱামনুস্সূপমাহি চ নামৰূপপমত্ততাৱৱত্থাপননযেহি চ. সত্তসঞ্ঞং অভিভৱিত্ৱাতি অনাদিকালভাৱিতং খন্ধপঞ্চকে অত্তগাহং ৱিক্খম্ভেত্ৱা. নামৰূপানং যাথাৱদস্সনন্তি ‘‘ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো. ইদং ৰূপং, এত্তকং ৰূপং, ন ইতো ভিয্যো’’তি চ তেসং লক্খণসল্লক্খণমুখেন ধম্মমত্তভাৱদস্সনং. অত্তদিট্ঠিমলৱিসোধনতো দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি ৱেদিতব্বং. এতস্সেৱাতি নামৰূপস্স যাথাৱদস্সনস্সেৱ.
দিট্ঠিৱিসুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি অট্ঠাৰসমপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা.