১৭. পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসৱণ্ণনা
পটিচ্চসমুপ্পাদকথাৱণ্ণনা
৫৭০. ইমিস্সা পঞ্ঞাযাতি ইমিস্সা যথাধিগতায ৱিপস্সনায. ভূমিভূতেসূতি পৱত্তিট্ঠানভূতেসু. কামঞ্চাযং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নসমঞ্ঞা পিতাপুত্তসমঞ্ঞা ৱিয অপেক্খাসিদ্ধা, হেতুফলধম্মেসু পন যথাক্কমং ৱৱত্থিতাৱাতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো চেৱা’’তিআদিনা ৱিভজ্জ ৱুত্তং. আদিসদ্দেনাতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা’’তি এত্থ ৱুত্তআদিসদ্দেন. অৱসেসা হোন্তি, সংৱণ্ণনাৱসেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তেসং ৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো’’তি.
অৱিজ্জাদযো ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদো, ন সমুপ্পত্তিমত্তং. স্ৱাযমত্থো ইমিনা সুত্তপদেন ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিং ৱত্ৱা পটিচ্চসমুপ্পন্নে পন দস্সেতুং ‘‘জৰামৰণাদযো পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. কস্মা পনেত্থ অনুলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মা দস্সিতা, পটিলোমতো পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি? যতো তে পচ্চযতো উপ্পন্না, তস্স সমনন্তৰদস্সনত্থং.
ন নিচ্চং ন সস্সতন্তি অনিচ্চং. সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং. পটিচ্চ পচ্চযাৰহং পচ্চযং নিস্সায সহিতমেৱ উপ্পন্নন্তি পটিচ্চসমুপ্পন্নং. খযনসভাৱং খযধম্মং. ৱযনসভাৱং ৱযধম্মং. ৱিৰজ্জনসভাৱং পলুজ্জনসভাৱং ৱিৰাগধম্মং. নিৰুজ্ঝনসভাৱং নিৰোধধম্মং. সেসং যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.
৫৭১. এত্থাতি এতেসু যথাৱুত্তেসু সুত্তপদেসু. সঙ্খেপোতি অত্থসঙ্খেপো.
জাতিপচ্চযাতি জাতিসঙ্খাতা পচ্চযা. হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনং. ঠিতাৱ সা ধাতূতি যাযং জৰামৰণস্স ইদপ্পচ্চযতা ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি, এসা ধাতু এস সভাৱো. সা তথাগতানং উপ্পাদতো পুব্বে, উদ্ধঞ্চ অৱিঞ্ঞাযমানো, মজ্ঝে চ ৱিঞ্ঞাযমানো, ন তথাগতেহি উপ্পাদিতো, অথ খো সম্ভৱন্তস্স জৰামৰণস্স সব্বকালং জাতিপচ্চযতো সম্ভৱোতি ঠিতা এৱ. কেৱলং পন সযম্ভূঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝনতো, ‘‘অযং ধম্মো তথাগতেন অধিগতো’’তি পৱেদনতো চ তথাগতো ‘‘ধম্মস্সামী’’তি ৱুচ্চতি ন অপুব্বস্স উপ্পাদনতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তি. সা এৱ জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি এত্থ ৱিপল্লাসাভাৱতো এৱং অৱবুজ্ঝমানস্স এতস্স সভাৱস্স, হেতুনো ৱা তথেৱ ভাৱতো ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. জাতি ৱা জৰামৰণস্স উপ্পাদট্ঠিতি পৱত্তআযূহনসংযোগপলিবোধসমুদযহেতুপচ্চযট্ঠিতীতি তদুপ্পাদাদিভাৱেনস্সা ঠিততা ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ফলং পতিসামত্থিযতো হেতুমেৱ ৱদতি.
অথ ৱা ধাৰীযতি পচ্চযেহীতি ধম্মো, তিট্ঠতি তত্থ তদাযত্তৱুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. ধম্মোতি ৱা কাৰণং, পচ্চযোতি অত্থো. ধম্মস্স ঠিতিসভাৱো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৱো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তেনাহ ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৫). ধম্মট্ঠিতি এৱ ধম্মট্ঠিততা. সা এৱ ধাতু ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ইমস্স সভাৱস্স, হেতুনো ৱা অঞ্ঞথত্তাভাৱতো ‘‘ন জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ৱিঞ্ঞাযমানস্স তব্ভাৱাভাৱতো নিযামতা ৱৱত্থিতভাৱোতি ধম্মনিযামতা. ফলস্স ৱা জৰামৰণস্স জাতিযা সতি সম্ভৱো ধম্মে হেতুম্হি ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. অসতি অসম্ভৱো ধম্মে নিযততাতি ধম্মনিযামতাতি এৱং ফলেন হেতুং ৱিভাৱেতি. তং ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২০) ৱুত্তং ইদপ্পচ্চযতং অভিসম্বুজ্ঝতি পচ্চক্খকৰণেন অভিমুখং বুজ্ঝতি যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝতি. অভিসমেতীতি তস্স ৱেৱচনং. আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৱ উদ্দেসং পৰিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্থং নিদ্দিসনৱসেন পকাৰেহি ঞাপেন্তা পঞ্ঞপেতি. পকাৰেহিযেৱ পতিট্ঠপেন্তো পট্ঠপেতি. যথানিদ্দিট্ঠমত্থং পটিনিদ্দিসনৱসেন ৱিৱৰতি ৱিভজতি, ৱিৱটঞ্হি ৱিভত্তঞ্চ অত্থং হেতুধাৰণদস্সনেহি পাকটং কৰোন্তো উত্তানীকৰোতি. উত্তানীকৰোন্তো তথাপচ্চক্খভূতং কত্ৱা নিগমনৱসেন পস্সথাতি চাহ.
৫৭২. পচ্চযলক্খণোতি পচ্চযভাৱলক্খণো, পচ্চযোতি ৱা লক্খিতব্বো. পৱত্তিদুক্খস্স অনুবন্ধাপনকিচ্চতায দুক্খানুবন্ধনৰসো. নিব্বানগামিমগ্গস্স উপ্পথভাৱতো কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানো.
সো পনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদো. যাৱত্তকেহি পচ্চযেহি যং ফলং উপ্পজ্জনাৰহং, অৱিকলেহেৱ তেহি তস্স উপ্পত্তি, তদঞ্ঞেন চ তস্স পযোজনং নত্থীতি আহ ‘‘অনূনাধিকেহেৱা’’তি. যথা তং চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰেহি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স, এতেন তংতংফলনিপ্ফাদনেন তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা তপ্পৰতা তথতাতি দস্সেতি. সামগ্গিন্তি সমোধানং, সমৱাযন্তি অত্থো. অসম্ভৱাভাৱতোতি অনুপ্পজ্জনস্স অভাৱতো. পচ্চযসামগ্গিযঞ্হি সতি অনুপ্পজ্জনে তস্সা ৱিতথতা সিযা. অঞ্ঞধম্মপ্পচ্চযেহীতি অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স পচ্চযেহি. অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতোতি ততো অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো. ন হি কদাচি চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰেহি সোতৱিঞ্ঞাণস্স সম্ভৱো অত্থি, যদি সিযা, তস্সা সামগ্গিযা অঞ্ঞথতা নাম সিযা, ন চেতং অত্থীতি ‘‘অনঞ্ঞথতা’’তি ৱুত্তং. পচ্চযতোতি পচ্চযভাৱতো. পচ্চযসমূহতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
৫৭৩. ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতাতি তা-সদ্দেন পদং ৱড্ঢিতং, ন কিঞ্চি অত্থন্তৰং যথা দেৱো এৱ দেৱতাতি. ইদপ্পচ্চযানং ৱা সমূহো ইদপ্পচ্চযতাতি সমূহত্থং তা-সদ্দমাহ যথা ‘‘জনানং সমূহো জনতা’’তি. ননু চ ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিং পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৬) জাতিসদ্দপচ্চযসদ্দসমানাধিকৰণেন কিং-সদ্দেন ইদংসদ্দস্স সমানাধিকৰণতাদস্সনতো ইদপ্পচ্চযসদ্দস্স কম্মধাৰযসমাসো দিস্সতি, ন হেত্থ ‘‘ইমস্স পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা’’তি জৰামৰণস্স, অঞ্ঞস্স ৱা পচ্চযতো জৰামৰণসম্ভৱপুচ্ছা সম্ভৱতি ৱিদিতভাৱতো, অসম্ভৱতো চ, জৰামৰণস্স পন পচ্চযপুচ্ছা সম্ভৱতি. পচ্চয-সদ্দেন চ সমানাধিকৰণতায ইদং-সদ্দস্স ইমস্মা পচ্চযাতি পচ্চযপুচ্ছা যুজ্জতি. সা চ সমানাধিকৰণতা বাহিৰত্থসমাসেপি লব্ভতি. ততো চ অঞ্ঞপদত্থৱচনিচ্ছাভাৱে কম্মধাৰযসমাসো লব্ভতি.
সামিৱচনসমাসে পন সমানাধিকৰণতা নত্থীতি ন কথঞ্চি কম্মধাৰযসমাসসম্ভৱোতি? নযিদমেৱং ৱচনিচ্ছন্তৰভাৱতো. পটিচ্চসমুপ্পাদৱচনিচ্ছা হেসা ‘‘ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি এত্থ পন জৰামৰণস্স পচ্চযমত্তপৰিপুচ্ছা, তস্মা যথা ইদং-সদ্দস্স পটিচ্চসমুপ্পাদৱিসেসনতা, পুচ্ছিতব্বপচ্চযৱিসেসনতা চ হোতি, তথা সমাসৱিকপ্পো এত্থ, তত্থ চ কাতব্বোতি ন সমাসন্তৰদস্সনং সামিৱচনসমাসবাধকং. কস্মা পনেত্থাপি কম্মধাৰযসমাসো ন ইচ্ছিতোতি? হেতুপ্পভৱানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমস্সত্থস্স কম্মধাৰযসমাসে অসম্ভৱতো, ‘‘ইমস্স অত্তনো পচ্চযানুৰূপস্স অনুৰূপো পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো’’তি ইমস্স চ অত্থস্স ইচ্ছিতত্তা. যো পনেত্থ ইদং-সদ্দেন গহিতো অত্থো, সো ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি এত্থ জৰামৰণগ্গহণেনেৱ গহিতোতি ইদং-সদ্দো পটিচ্চসমুপ্পন্নতো অভস্সিত্ৱা অঞ্ঞাসম্ভৱতো পচ্চযে অৱতিট্ঠতি, তস্মা তত্থ কম্মধাৰযসমাসো. এত্থ পন ইদং-সদ্দস্স ততো পৰিচ্চজনকাৰণং নত্থীতি সামিৱচনসমাসো এৱ. এৱম্পি ন ইদপ্পচ্চযো এৱ ইদপ্পচ্চযভাৱো ভৱিতুং যুত্তোতি ইদপ্পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদতানুপপত্তীতি? নাযং দোসো অত্থন্তৰাভাৱতোতি ৱুত্তোৱাযমত্থো.
অথ ৱা পন হোতু ইদপ্পচ্চযভাৱো ইদপ্পচ্চযতাতি. ভাৱোতি চেত্থ অৱিনাভাৱিফলং পতি হেতুনো সত্ৱং. তথা হি ইদপ্পচ্চয-সদ্দো জাতিআদীসু নিৰুড়্হো. তঞ্চ ইদপ্পচ্চযসত্ৱং ইদপ্পচ্চযতো অঞ্ঞং নত্থি. যদি অঞ্ঞং সিযা, তং অৱিজ্জমানং সিযা. ন হি সতা অঞ্ঞং ৱিজ্জমানং হোতি. অথ সত্ৱং সং নাম, যস্স সতো ভাৱো, তং অসং নাম সিযা. ন হি তং সত্ৱং সভাৱং সত্ৱতো অঞ্ঞত্তা, তস্মা সতো ভাৱো সত্ৱন্তি নিদ্দেসো ন যুজ্জতি. ন চ সং-সম্বন্ধেন অসং সং নাম হোতি, পগেৱ সং-সম্বন্ধেন. অসতি চ সদিতিগ্গহণং ৱিপৰীতগ্গাহোতি ন গহণতো সংসিদ্ধি. সদিসকপ্পনাযঞ্চ মাণৱকস্স সীহভাৱো ৱিয ন অসতো সং-সভাৱতা. যস্মা পন ইদপ্পচ্চযভাৱো যথাৱুত্তং সত্ৱং, ন অসত্ৱং. নাপি যস্স তং সত্ৱং, তদসং, তস্মা ইদপ্পচ্চযভাৱো ইদপ্পচ্চযসৰূপং সভাৱন্তৰেহি ৱিনিৱত্তভাৱদস্সনত্থং ইমস্সাযন্তি ৱিসেসেত্ৱা ইদপ্পচ্চযতাতি ৱুত্তন্তি ন ইদপ্পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদভাৱাসম্ভৱো.
পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদোতি তস্সাপি হেতুঅত্থভাৱতো জাতিআদিপদানং এৱমেৱ হেতুভাৱৱাচকতায হেতুপধানতা যোজেতব্বা হেতুপ্পভৱানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি কত্ৱা. তথা হি ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো চতূহি ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি, ইমস্মিং সতি ইদং হোতি যাৱ ‘এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতী’’’তি (সং. নি. ২.২১-২২) অনেন সীহনাদসুত্তেন পকাসিতো এৱমত্থো. ‘‘কিং ৱাদী পনাযস্মতো সত্থা কিমক্খাযী’’তি পুট্ঠেন আযস্মতা অস্সজিত্থেৰেন –
‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা, তেসং হেতুং তথাগতো আহ;
তেসঞ্চ যো নিৰোধো, এৱংৱাদী মহাসমণো’’তি. (মহাৱ. ৬০; অপ. থেৰ ১.১.২৮৬) –
ৱুত্তো. তেন ৱিঞ্ঞাযতি হেতুপ্পভৱানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি. সেসমেত্থ ৱত্তব্বং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.
৫৭৪. পটিচ্চাতি তং তং কাৰণং নিস্সায. সম্মাতি অৱিপৰীতং অনিচ্চতো অনিচ্চস্স উপ্পাদোতি কত্ৱা. নিচ্চতো হি কাৰণতো ফলস্স উপ্পাদো ৱিপৰীতো. তেনাহ ‘‘তিত্থিয…পে… নিৰপেক্খো’’তি. ‘‘উপ্পাদো পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪) এৱং ৱুত্তসঙ্খতলক্খণতো অঞ্ঞো ‘‘পচ্চযতো খণতো’’তি এত্থ ৱুত্তপচ্চযলক্খণো একো আকাৰো উপ্পাদোতি তেসং অধিপ্পাযো. যং সন্ধায তে ‘‘জাতিআদীনং হেতৱো জাতিআদযো’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, নিব্বত্তিলক্খণৱিনিমুত্তস্স তাদিসস্স কস্সচি অভাৱতো. তেনাহ ‘‘তং ন যুজ্জতী’’তিআদি. গম্ভীৰনযাসম্ভৱতোতি গম্ভীৰানং নযানঞ্চ অসম্ভৱতো. সদ্দভেদতোতি সদ্দৱিনাসতো সদ্দাযোগতো. সুত্তং নত্থি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদিসুত্তপদেহি (সং. নি. ২.১, ২০) উপ্পাদমত্তস্স অপ্পকাসিতত্তা. অযমেৱ হি অত্থো হেট্ঠা দস্সিতো ইদানিপি দস্সীযতি. তং উপ্পাদমত্তং. ৱিহৰামি তস্মিং পঠমাভিসম্বুদ্ধকালেতি অধিপ্পাযো. ৱিহৰামীতি ৱা কালৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, ৱিহাসিন্তি অত্থো. তত্ৰাতি তস্মিং পদেসৱিহাৰে. পচ্চযাকাৰদস্সনেনাতি যেনাকাৰেন পচ্চযধম্মো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযো হোতি, সো পচ্চযাকাৰো পচ্চযভাৱো, তস্স দস্সনেন. ইধ পন ৱেদনানং পচ্চযভাৱো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৱেদযিত’’ন্তিআদি. ৱেদনানংযেৱ হি পচ্চযং পস্সন্তেন ৱুত্তৱিহাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স একদেসমেৱ পস্সতো ৱিহাৰোতি কত্ৱা পদেসৱিহাৰো জাতো, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানমনসিকাৰো পঠমাভিসম্বুদ্ধৱিহাৰো. তঞ্হি নিপ্পদেসতো পচ্চযাকাৰদস্সনন্তি একে. পদেসৱিহাৰসুত্তৱিৰোধো আপজ্জতি তস্স ৱেদনানং পচ্চযধম্মমনসিকাৰৱিভাৱনতো.
লোকো সমুদেতি এতস্মাতি লোকসমুদযো, অৱিজ্জাদিকো পচ্চযগণো, ন লোকসমুদযমত্তং. তেনাহ ‘‘অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি. নত্থিতাতি সব্বসো অভাৱো, নৰন্ৱযৱিনাসো উচ্ছেদোতি অত্থো. নত্থিতাসহচৰণতো পন উচ্ছেদদিট্ঠি নত্থিতাতি অধিপ্পেতা. পচ্চযানুপৰমো পচ্চযানং অৱিচ্ছেদো. যথা হি অতীতহেতুপঞ্চকসন্নিস্সযেন এতৰহিফলপঞ্চকং ৱিয হেতুপঞ্চকম্পি হোতি, এৱং এতৰহিহেতুপঞ্চকসন্নিস্সযেন আযতিংফলপঞ্চকম্পি ভৱিস্সতি. তেনাহ ‘‘পচ্চযানুপৰমে ফলানুপৰমতো’’তি.
তং গম্ভীৰত্তং উপ্পাদমত্তে নত্থি অসভাৱধম্মত্তা. একত্তনযাদযো নযা সভাৱধম্মেসু লব্ভমানতো উপ্পাদমত্তে কথঞ্চিপি ন লব্ভেয্যুন্তি আহ ‘‘নযচতুক্কং উপ্পাদমত্তে নত্থী’’তি.
৫৭৫. সমানে কত্তৰীতি একস্মিংযেৱ কত্তৰি উপ্পজ্জনকিৰিযায যো কত্তা, তস্মিংযেৱ পচ্চযনকিৰিযায চ কত্তুভূতেতি অত্থো. যথা ‘‘ন্হত্ৱা ভুঞ্জতি, ভুত্ৱা সযতী’’তি. ‘‘পুব্বকালে’’তি ইদঞ্চ ত্ৱাসদ্দন্তানং পদানং যেভুয্যেন পুৰিমকালকিৰিযায দীপনতো ৱুত্তং, ন ইধ পটিচ্চসদ্দস্স পুৰিমকালত্থত্তা. এৱঞ্হি ‘‘চক্খুং পটিচ্চা’’তি নিদস্সনৱচনং নিদস্সিতব্বেন সংসন্দেয্য. অথ ৱা কামঞ্চেত্থ উভিন্নং কিৰিযানং সমকালতা উপ্পজ্জনকিৰিযায পুব্বে পচ্চযনকিৰিযায অসম্ভৱতো, তথাপি ফলকিৰিযায হেতুকিৰিযা পুৰিমকালো ৱিয ৱোহৰিতুং যুত্তা. এৱমেত্থ হেতুফলৱৱত্থানং সুপাকটং হোতীতি উপচাৰসিদ্ধং পুৰিমকালং গহেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পুব্বকালে’’তি. অত্থসিদ্ধিকৰোতি ৱাক্যত্থপটিৱিঞ্ঞত্তিকৰো. পটিচ্চসমুপ্পাদোতি হি এত্থ ৱাক্যত্থাৱবোধো ইধ অত্থসিদ্ধীতি অধিপ্পেতো. পযুজ্জমানো পটিচ্চসদ্দো উপ্পাদসদ্দেন ৱুচ্চমানস্স সমানস্স ‘‘কত্তু অভাৱতো’’তি পদং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. অযঞ্হেত্থ অত্থো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৪; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫) পচ্চযনকিৰিযায, উপ্পজ্জনকিৰিযায চ ৱিঞ্ঞাণমেৱ কত্তাতি সমানকত্তুকতা লব্ভতি.
‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ পন উপ্পাদসদ্দস্স ভাৱসাধনতায কিৰিযাৱ ৱুত্তাতি সমানকত্তুলক্খণো সদ্দপ্পযোগো ন সম্ভৱতীতি. তেনাহ ‘‘সদ্দভেদং গচ্ছতী’’তি, অপসদ্দপ্পযোগো হোতীতি অত্থো. ন চেত্থ পৰাৱৰযোগো (পাণিনী ৩.৪.২০) ‘‘অপ্পত্ৱা নদিং পব্বতো, অতিক্কম্ম পব্বতং নদী’’তিআদীসু ৱিয, নাপি লক্খণহেতুআদিপযোগো ‘‘সীহং দিস্ৱা ভযং হোতি, ঘতং পিৱিত্ৱা বলং জাযতে, ‘ধ’ন্তি কত্ৱা দণ্ডো পতিতো’’তিআদীসু ৱিয. নেৱেত্থ সদ্দভেদো. ন হি হত্থতলে আমলকং ৱিয সব্বঞ্ঞেয্যং পচ্চক্খং কত্ৱা ঠিতানং মহেসীনং ৱচনে অক্খৰচিন্তকানং ৱিপ্পলাপো অৱসৰং লভতি. লভতু, ৱাক্যত্থেন সদ্দসিদ্ধিতো ‘‘ন্হত্ৱা গমনং, ভুত্ৱা সযন’’ন্তিআদীসু ৱিযাতি. এৱম্পি ন চ কিঞ্চি অত্থং সাধেতি. যদিপি পচ্চেকং পদত্থো লব্ভতি, ৱাক্যত্থো পন ন যুজ্জতি, তস্মা দসদাড়িমাদিৱাক্যানি ৱিয অসম্বন্ধত্থতায নিৰত্থকং হোতীতি অধিপ্পাযো.
নামপদে ৱুত্তে অপ্পযুত্তানিপি ‘‘অত্থি, হোতি, ৱিজ্জতী’’তি এৱৰূপানি কিৰিযাপদানি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বানীতি ঞাযং সন্ধাযাহ ‘‘হোতিসদ্দেন সদ্ধিং যোজযিস্সামা’’তি. ইমেসূতি যথাৱুত্তেসু দেসনাপটিঞ্ঞাপুচ্ছানিগমনৱসেন ৱুত্তেসু পটিচ্চসমুপ্পাদপদেসু. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, অঞ্ঞেসুপি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদমেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কাৰোতি. যদিদং ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; স. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭). গম্ভীৰো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (দী. নি. ২.৯৫; সং. নি. ২.৬০) এৱমাদীসুপি একেনপি সদ্ধিং হোতি-সদ্দো সম্বন্ধং ন গচ্ছতি. যোগং ন গচ্ছতি তথা সম্বন্ধৱসেন অৱুত্তত্তা. ‘‘ন চ উপ্পাদো হোতী’’তি ইদং অসভাৱধম্মত্তা উপ্পাদস্স নিব্বত্তিলক্খণাযোগং সন্ধায ৱুত্তং. যথা হি ৱিনাসস্স ৱিনাসো নত্থি, এৱং উপ্পাদস্স ৱিনাসো ৱিয উপ্পাদোপি নত্থি. যদি সিযা, যেন উপ্পাদেন উপ্পাদো উপ্পাদৱা, সোপি উপ্পাদৱাতি অনৱট্ঠানমেৱ আপজ্জেয্যাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. তেনাহ ‘‘সচে হেয্যা’’তিআদি. যদি এৱং, কথং সমুদযো হোতীতি? নাযং দোসো নিব্বত্তিযা অনধিপ্পেতত্তা. এৱং দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো পাতুভাৱো সম্ভৱতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো, ইধ পন পটিচ্চসমুপ্পাদো হোতীতি তস্স অত্থিভাৱচোদনাতি কত্ৱা হোতি, জাযতীতি নিব্বত্তিচোদনা কতা সিযাতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং ‘‘ন উপ্পাদো হোতী’’তি.
৫৭৬. ইমেসং সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, অৱিজ্জাদযো, তেসং ভাৱো ইদপ্পচ্চযতা. কো পন সো ভাৱোতি আহ ‘‘ভাৱো চ নামা’’তিআদি. তস্সত্থো – যেনাকাৰেন অৱিজ্জাদযো সঙ্খাৰাদিপাতুভাৱহেতূ হোন্তি, তস্মিং অৱিজ্জাদীনং পৱত্তিআকাৰৱিসেসে ৱিকাৰে পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অযং সমঞ্ঞাতি. তেসং ৱাদীনং তং মঞ্ঞনং. হেতুৱচনতোতি হেতুভাৱৱচনতো.
৫৭৭. এত্থাতি পটিচ্চসমুপ্পাদপদে. সমুপ্পাদপধানৱচনৱিঞ্ঞেয্যো সসত্তিকো হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অৱিপৰীতং অত্থং অজানন্তানং অঞ্ঞত্থ সমুপ্পাদসদ্দস্স ভাৱসাধনস্স দস্সনতো তথা ইধাপি ব্যঞ্জনচ্ছাযায উপ্পাদোযেৱাযং ৱুত্তো, ন হেতূতি যা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সা ইমস্স পটিচ্চসমুপ্পাদপদস্স এৱং ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন অত্থং গহেত্ৱা ৱূপসমেতব্বা ৱিনোদেতব্বা.
দ্ৱেধাতি গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা অত্তনো পচ্চযৱসেন পৱত্তো পচ্চযুপ্পন্নধম্মসমূহো পচ্চেতব্বতো পটিচ্চো চ সো সহ উপ্পজ্জনতো সমুপ্পাদো চ, পটিচ্চ ৱা কাৰণসামগ্গিং অপচ্চক্খায সহ উপ্পজ্জনতো এৱাতি চ এৱং দ্ৱেধা ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ইদং ৱচনং ইচ্ছিতব্বং, তস্মা তস্স পচ্চযধম্মোপি ফলূপচাৰেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ইচ্চেৱ ৱুত্তোতি.
পচ্চযতাযাতি পচ্চযসমূহতো. পৱত্তোতি নিব্বত্তো. ধম্মসমূহোতি পচ্চযুপ্পন্নধম্মপুঞ্জো. পতীযমানোতি ঞাণগতিযা অভিমুখং উপেযমানো, অভিসমিযমানোতি অত্থো. হিতায সুখায চাতি লোকুত্তৰহিতায, লোকুত্তৰসুখায চ. সহ উপ্পজ্জতি একেকস্স কদাচিপি উপ্পত্তিযা অভাৱতো. সম্মা উপ্পজ্জতি অহেতুতো, ৱিসমহেতুতো চ অনুপ্পজ্জনতো. সহ উপ্পজ্জতীতি একজ্ঝং উপ্পজ্জতি অন্তমসো অট্ঠন্নং ধম্মানং উপ্পজ্জনতো. ন পচ্চক্খাযাতি অপটিক্খিপিত্ৱা, অত্তনো পচ্চযভূতধম্মসমুদাযেন কেনচি ন ৱিনাতি অত্থো. তস্সাতি য্ৱাযং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৱুত্তো পচ্চযুপ্পন্নধম্মসমূহো, তস্স অযং অৱিজ্জাদিকো হেতুসমূহো. ‘‘তপ্পচ্চযত্তা’’তি এতেন পটিচ্চসমুপ্পাদপচ্চযে পটিচ্চ সমুপ্পাদসমঞ্ঞাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘যথা লোকে’’তিআদি. যথা হি লোকে ‘‘পিত্তং মথিতং, সূৰা দধি, তিপুসং জৰো, সেম্হো গুড়ো, আযু ঘত’’ন্তি চ পচ্চযো ফলৱোহাৰেন ৱুচ্চতি, এৱং ফলূপচাৰেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
৫৭৮. পটিচ্চ-সদ্দে পটি-সদ্দো অভিমুখত্থো, ইচ্চ-সদ্দো গম্মত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পটিমুখমিতো’’তি. কস্স পন পটিমুখং, কেন ৱা ইতো, কো ৱা ইতোতি চোদনত্তযে পচ্ছিমং ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘হেতুসমূহো’’তি আহ. তস্মিঞ্হি ৱিস্সট্ঠে হেতুসমূহো নাম পচ্চযসামগ্গীতি তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পটিমুখং, অঞ্ঞমঞ্ঞেনেৱ চ ইতোতি ৱিস্সট্ঠোৱাযমত্থো হোতীতি. সহিতেতি সমুদিতে অৱিনিব্ভুত্তে. সোতি হেতুসমূহো. সমুপ্পাদো ইতি ৱুত্তোতি যোজনা.
পাতুভাৱাযাতি উপ্পাদায. কামং পাড়িযং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি (সং. নি. ২.১; উদা. ১; মহাৱ. ১; নেত্তি. ২৪; ৱিভ. ২২৫) অৱিজ্জাৱ পচ্চযভাৱেন ৱুত্তা, তথাপি ন অৱিজ্জা একাৱ পচ্চযো হোতি, অথ খো সহজাতধম্মৱত্থুআৰম্মণাদযো, যোনিসোমনসিকাৰাদযো, তণ্হুপাদানাদযো চ ধম্মা যথাৰহং সঙ্খাৰুপ্পাদনে অৱিজ্জায সহকাৰীকাৰণং হোন্তিযেৱ. এৱং সঙ্খাৰাদযোপি ৱিঞ্ঞাণাদীনন্তি আহ ‘‘অৱিজ্জাদিএকেকহেতুসীসেন নিদ্দিট্ঠো হেতুসমূহো’’তি. সাধাৰণফলনিপ্ফাদকট্ঠেনাতি তংসমূহপৰিযাপন্নানং হেতুধম্মানং সাধাৰণস্স ফলস্স নিব্বত্তকভাৱেন. অৱেকল্লট্ঠেনাতি অনূনভাৱেন. তস্মিঞ্হি হেতুসমূহে একচ্চাসাধাৰণঞ্চেতং ফলং, একচ্চেহেৱ চ নিব্বত্তেতব্বং সিযা, সব্বেসং তেসং পচ্চযধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খা নত্থীতি পটিমুখগমনাভাৱতো পটিচ্চত্থো ন পৰিপূৰেয্যাতি. সামগ্গিঅঙ্গানন্তি পচ্চযসামগ্গিযা অঙ্গভূতানং, সমূহীনন্তি অত্থো. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ফলধম্মানং সহিততা নাম ৱিসুং অভাৱো, ন হেতুধম্মানং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাতি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনিব্ভোগৱুত্তিধম্মে’’তি অৱিনিব্ভোগগ্গহণঞ্চেত্থ ৰূপধম্মানম্পি সঙ্গণ্হনত্থং. অঞ্ঞথা সম্পযুত্তধম্মেতি ৱুচ্চেয্য.
৫৭৯. পচ্চযতাতি অযং অৱিজ্জাদিকো পচ্চযসমূহো. অঞ্ঞোঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং. পটিচ্চাতি নিস্সায সহকাৰীকাৰণং লদ্ধা. সমন্তি অৱিসমং অৱেকল্লেন. সহাতি একজ্ঝং. ধম্মেতি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নধম্মে. যস্মা উপ্পাদেতি, ততোপি তস্মাপি. এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি মুনিনা ভগৱতা ভাসিতাতি যোজনা. ন অপটিচ্চ পটিচ্চেৱাতি অৱধাৰণত্থং দস্সেন্তো গাথাযং এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি.
একেকদেসন্তি ফলসমুদাযস্স একদেসেকদেসং, ভাগসোতি অত্থো. পুব্বাপৰভাৱেনাতি পটিপাটিযা. সব্বমেতং ৰূপাৰূপকলাপুপ্পাদনং সন্ধায ৱুত্তং. অত্থানুসাৰৱোহাৰকুসলেনাতি পৰমত্থধম্মানুগতৱোহাৰনিপুণেন.
৫৮০. পুৰিমেন পদেনাতি যোজনা. সস্সতাদীনন্তি সস্সতভাৱাদীনং, সস্সতৱাদাদীনং ৱা. সস্সতসহচৰিতা হি ৱাদাপি সস্সতাদযোতি ৱুচ্চন্তি যথা ‘‘দুক্খদেসনা দুক্খ’’ন্তি. উচ্ছেদাদীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ৱিঘাতো ৱিনাসো, পহানন্তি অত্থো. ঞাযোতি অন্তদ্ৱযৱিৰহিতা মজ্ঝিমা পটিপত্তি.
পৱত্তিধম্মানন্তি পৱত্তিভূতানং ধম্মানং, কিলেসৱট্টাদীনন্তি অত্থো. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনযপ্পৱত্তো (দী. নি. ১.৩১) সস্সতৱাদো. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদিনযপ্পৱত্তো (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.১০১, ২২৭; সং. নি. ৩.২১২) অহেতুৱাদো. পকতি অণুকালাদিৱসেন লোকো পৱত্ততীতি এৱং পৱত্তো ৱিসমহেতুৱাদো. ইস্সৰপুৰিসপজাপতিৱাদা ৱসৱত্তিৱাদা. অহেতুৱাদগ্গহণেনেৱ চেত্থ সভাৱনিযতি যদিচ্ছাৱাদানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কেচি পন ‘‘চক্খু এৱ চক্খুস্স কাৰণ’’ন্তি এৱমাদিকো ৱিসমহেতুৱাদো. ইস্সৰাদিৱাদো অহেতুৱাদন্তোগধো. সভাৱেনেৱ ধম্মা পৱত্তন্তীতি ৱাদো ‘‘ৱসৱত্তিৱাদো’’তি ৱদন্তি. কিং হি পচ্চযসামগ্গিযা পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. সমুপ্পাদপদেন পৰিদীপিতো হোতীতি যোজনা. পৰিদীপনস্স পন অৱিপৰীতকাৰণং দস্সেতুং ‘‘পচ্চযসামগ্গিযং ধম্মানং উপ্পত্তিতো’’তি ৱুত্তং. ৱিহতাতি অব্ভাহতা. ‘‘পুৰিমপুৰিমপচ্চযৱসেনা’’তি ইমিনা অৱিচ্ছেদৱসেন পৱত্তমানং উচ্ছেদদিট্ঠিনিৱত্তকং হেতুফলপবন্ধং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কুতো উচ্ছেদো’’তি. উচ্ছেদাভাৱকথনেনেৱ চেত্থ উচ্ছেদৱাদস্সাপি অভাৱং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং.
তস্সা তস্সা পচ্চযসামগ্গিযাতি তস্মিং তস্মিং হেতুপচ্চযসমৱাযে. সন্ততিং অৱিচ্ছিন্দিত্ৱাতি হেতুফলপবন্ধসঙ্খাতস্স সন্তানস্স অৱিচ্ছিন্দনেন. তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং সম্ভৱতো উপ্পজ্জনতো সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতং অন্তদ্ৱযং অনুপগ্গম্ম যথাসকং পচ্চযেহি অনুৰূপফলুপ্পত্তি ইধ মজ্ঝিমপটিপদাতি অধিপ্পেতা. কম্মৱট্টস্স, ৱিপাকৱট্টস্স চ ভিন্নসভাৱত্তা, ভিন্নকালত্তা চ সো কৰোতি সো পটিসংৱেদেতীতি ৱাদপ্পহানং. কুসলাকুসলক্খন্ধপ্পৱত্তিযঞ্হি কাৰকৱোহাৰো, ৱিপাকক্খন্ধপৱত্তিযং ৱেদকৱোহাৰোতি. যস্মিং সন্তানে কম্মং নিব্বত্তং, তত্থেৱ তস্স ফলস্স নিব্বত্তনতো অঞ্ঞো কৰোতি অঞ্ঞো পটিসংৱেদেতীতি ৱাদপ্পহানং. ন হি কতস্স ৱিনাসো, অকতস্স ৱা অব্ভাগমো অত্থি. ‘‘ইত্থী, পুৰিসা’’তি ৱোহাৰেন জনপদনিৰুত্তি. তত্থ যস্মা পণ্ডিতাপি লোকে ‘‘পঞ্চক্খন্ধে আনেতু, নামৰূপং আগচ্ছতূ’’তি অৱত্ৱা ইত্থী, পুৰিসোত্ৱেৱ ৱোহৰন্তি, তস্মা ‘‘ইত্থী এৱাযং, পুৰিসো এৱাযন্তি অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানং হোতি অভিনিৱেসো. ৱিদ্দসুনো পন পটিচ্চসমুপ্পাদং জানন্তস্স তথা তথা পৱত্তমানে ধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্ততো তত্থ পৰমত্থতো ন অভিনিৱেসোতি আহ ‘‘জনপদনিৰুত্তিযা অনভিনিৱেসো’’তি. সমঞ্ঞাযাতি লোকসমঞ্ঞায. অনতিধাৱনন্তি অনতিক্কমনং. ‘‘সত্তো’’তি হি ৱুত্তে ‘‘কো এত্থ সত্তো, কিং ৰূপং, উদাহু ৱেদনাদযো’’তি ৱিভাগং অকত্ৱা লোকসমঞ্ঞাৱসেনেৱ লোকিযেহি ৱিয লোকিযো অত্থো সমঞ্ঞং অৱিলঙ্ঘন্তেন ৱোহৰিতব্বো.
অপৰো নযো – পচ্চেতুমৰহতীতি পটিচ্চো. যো হি নং পচ্চেতি অভিসমেতি, তস্স অচ্চন্তমেৱ দুক্খৱূপসমায সংৱত্ততি. সম্মা, সহ চ উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদো. পচ্চযধম্মো হি অত্তনো ফলং উপ্পাদেন্তো সম্পুণ্ণমেৱ উপ্পাদেতি, ন ৱিকলং. যে চ ধম্মে উপ্পাদেতি, তে সব্বে সহেৱ উপ্পাদেতি, ন একেকং. ইতি পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. অথ ৱা পটিচ্চ পটিমুখং ইত্ৱা কাৰণসামগ্গিং অপ্পটিক্খিপিত্ৱা সহিতে উপ্পাদেতীতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পটিমুখগমনঞ্চ পচ্চযস্স কাৰণসামগ্গিযা অঙ্গভাৱেন ফলস্স উপ্পাদনমেৱ. অপ্পটিক্খিপিত্ৱাতি চ ন ৱিনা তায কাৰণসামগ্গিযা, অঙ্গভাৱং অগন্ত্ৱা সযমেৱ ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. এতেন কাৰণবহুতা দস্সিতা, ‘‘সহিতে’’তি ইমিনা পচ্চযুপ্পন্নধম্মবহুতা. উভযেনাপি ‘‘একং ন একতো’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৭) পৰতো ৱুচ্চমানো সাসননযো দীপিতো হোতি.
অথ ৱা পটিচ্চ পচ্চেতব্বং পচ্চযং পটিগন্ত্ৱা ন ৱিনা তেন সম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো (উদা. অট্ঠ. ১). পটিচ্চসমুপ্পাদোতি চেত্থ সমুপ্পাদপ্পধানৱচনৱিঞ্ঞেয্যো সসত্তিকো হেতূতি ৱেদিতব্বো. তত্থ ‘‘পটিচ্চা’’তি ৱুত্তে কিং পটিচ্চাতি ৱত্তব্বন্তি আহ ‘‘পচ্চেতব্ব’’ন্তি. সো চ পচ্চযধম্মোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পচ্চয’’ন্তি. ইদানি পটিচ্চসদ্দস্স অত্থমাহ ‘‘পটিগন্ত্ৱা’’তি. কাৰণস্স সভাৱেন তপ্পটিলাভগতিযা পত্ৱা. কথং ন ৱিনা তেন? সতি এৱ তস্মিং, তস্স চ ফলস্স উপ্পাদতো এৱ, ন অঞ্ঞথা. অসতি, নিৰোধতো চাতি অযং পচ্চযট্ঠিতি পটিচ্চসদ্দস্স অত্থো. তেনাযং পটিচ্চসদ্দো যথা ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্সুপ্পাদো’’তি এতে সদ্দা ভুম্মনিস্সক্কৱচনজোতনীযেন ইদং-সদ্দৱচনীযস্স হেতুমতো হেতুআযত্তভাৱেন ভাৱুপ্পাদুত্তৰকিৰিযাপেক্খেন যাযস্স তদাযত্ততা, তায সমত্থতায হেতুং ৱদন্তি, এৱং গন্ত্ৱা-সদ্দন্তৰৱচনীযেন তংৱিঞ্ঞেয্যস্সেৱ পচ্চযনকিৰিযাকত্তুহেতুমতো হেতুপচ্চযনেন হেতুআযত্তভাৱেন সমুপ্পাদুত্তৰকিৰিযাপেক্খেন যাযস্স তদাযত্ততা, তায সমত্থতায হেতুমাহ. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘অৱিজ্জা পটিচ্চ, সঙ্খাৰা পটিচ্চসমুপ্পন্না’’তিআদি (পটি. ম. ১.৪৬) সঙ্খাৰপিটকে ৱুত্তং. সমত্থতা চেত্থ নিদানাদিভাৱো. সো চ তদৱিনাভাৱিফলং পতি সত্ৱমেৱ. সম্বন্ধস্সাতি চ সংযোজনানুৰূপতাৱসেন জাতিআদিনা সম্বন্ধস্স জৰামৰণাদিপচ্চযুপ্পন্নস্স. উপ্পাদোতি উপ্পজ্জনং. যদি এৱং কথং পটিচ্চসদ্দপ্পযোগো, ননু সমানকত্তুকানং পুব্বকালে ঈদিসো সদ্দপ্পযোগোতি? ‘‘ভুত্ৱা গচ্ছতি, কসিত্ৱা ৱপতী’’তিআদীসু সচ্চমেতং, তং পন যেভুয্যৱসেন দট্ঠব্বং সমানাপৰকালে, অসমানকত্তুকে চ দস্সনতো. সমানকালে তাৱ –
‘‘অন্ধকাৰং নিহন্ত্ৱান, উদিতাযং দিৱাকৰো;
ৱণ্ণপঞ্ঞাৱভাসেহি, ওভাসেত্ৱা সমুগ্গতো’’তি. –
উদাহৰণং. কেচি পন ‘‘মুখং ব্যাদায সযতি, অক্খীনি পৰিৱত্তেত্ৱা পস্সতী’’তি উদাহৰন্তি. অপৰে ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৱা কথেতী’’তি.
তত্থ ব্যাদানপৰিৱত্তনুত্তৰকালভাৱিসযনদস্সনকিৰিযাপেক্খা পুব্বুত্তৰকালতা অত্থি, সা চ ভেদানুপলক্খণা কেহিচি ন লক্খীযতি. ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৱা কথেতী’’তি চ সমানকালতাযপি অজ্ঝেনকথনেহি পুব্বেপি নিসজ্জট্ঠানানি হোন্তীতি সক্কা পুব্বুত্তৰকালতা সম্ভাৱেতুং, তস্মা পুৰিমানিযেৱ উদাহৰণানি যুত্তানি. উদযসমকালমেৱ হি তন্নিৱত্তনিযনিৱত্তনন্তি. অপৰকালে ‘‘দ্ৱাৰমাৱৰিত্ৱা পৱিসতি, আৱৰিত্ৱা নিক্খমতী’’তি. কেচি পন ‘‘ডক্কচ্চ পতিতো দণ্ডো’’তি উদাহৰন্তি. অভিঘাতভূতসহজাতায পন অভিঘাতজসদ্দস্স সমানকালতা এত্থ লব্ভতি, তস্মা ইধাপি পুৰিমানিযেৱ উদাহৰণানি যুত্তানি. পুৰিমতাৱচনিচ্ছাৱসেনেৱ পন লক্খণহেতুকিৰিযানং লক্খণহেতুভাৱৱচনিচ্ছাতি লক্খণভাৱতো পুৰিমকালো ইচ্চেৱ ‘‘নিহন্ত্ৱানা’’তি সদ্দসিদ্ধি ইচ্ছিতা, এৱঞ্চ পচ্চযনকিৰিযা সমুপ্পজ্জনকিৰিযায পুৰিমিকাৱাতি পটিচ্চ-সদ্দসিদ্ধি. তত্থ যুত্তং পচ্চক্খতো কত্তুদস্সনতো. ইধ পন তদভাৱতো ন যুত্তন্তি চে? নাযং দোসো. ইধাপি অনুমানতো সিদ্ধো. জৰামৰণাদিকো কত্তা অত্থেৱ ‘‘ঞত্ৱা কিৰিযতো ৱয’’ন্তি এৱমাদিপযোগদস্সনতো অৱস্সং অনুমিযমানেন কত্তুনা ঈদিসো সদ্দপযোগো ইচ্ছিতব্বো. অসমানে পন কত্তৰি ‘‘পিসাচং দিস্ৱা ভযং হোতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৭১; ২.১৮২; পু. প. ২০৪) এৱমাদি ৱেদিতব্বং. যথা চ তত্থ পিসাচদস্সনাদিপুৰিসব্যাপাৰো, এৱমিধাপি পচ্চযনং পচ্চযব্যাপাৰো অত্তনো ফলুপ্পাদনং, তঞ্চ সত্ৱং সমুপ্পাদোৱাতি ‘‘পচ্চযে সতি, পচ্চযস্স উপ্পাদা’’তি পচ্চযনস্স সমুপ্পাদহেতুতায গমকো সমানস্স কত্তু অভাৱেপি পটিচ্চ-সদ্দো সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো. যদি পটিচ্চসম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো, কথং পচ্চযো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি? হেট্ঠা ৱিচাৰিতোৱাযমত্থো. অপিচ যোযং সমুপ্পাদ-সদ্দৱিভাৱিতানং পচ্চযুপ্পন্নানং পটিচ্চসদ্দৱিভাৱিতো সসত্তিকো হেতু অধিপ্পেতো, তস্স সমুপ্পাদাভিমুখতায পধানৱচনৱিঞ্ঞেয্যসভাৱত্তা তথা ৱুত্তোতি.
কিং পন কাৰণং সমুপ্পাদপধানেন ৱচনেন সমুপ্পাদস্স হেতু ৱেদিতব্বো, ন পন সহেতুকো সমুপ্পাদো এৱাতি? ৱুচ্চতে – দিট্ঠস্স দুক্খস্স যো পচ্চযো পচ্চযনিদ্দেসেন তস্স ৱিভাৱিতত্তা. কথং? যথাহ –
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পৰিৱীমংসমানো পৰিৱীমংসতি ‘যং খো ইদং অনেকৱিধং নানপ্পকাৰকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জৰামৰণং, ইদং নু খো দুক্খং কিং নিদানং কিং সমুদযং কিং জাতিকং কিং পভৱং, কিস্মিং সতি জৰামৰণং হোতি, কিস্মিং অসতি জৰামৰণং ন হোতী’তি. সো পৰিৱীমংসমানো এৱং পজানাতি ‘যং খো ইদং…পে… ইদং খো দুক্খং জাতিনিদান’’’মিচ্চাদিনা (সং. নি. ২.৫১) –
দিট্ঠস্স দুক্খস্স নিদানং পৰিৱীমংসসুত্তে ৱুত্তং. তং পজাননঞ্চ নিদানম্পি ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি. যথা চাহ –
‘‘পুব্বে মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি ‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৱতি চ উপপজ্জতি চ, অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং নপ্পজানাতি জৰামৰণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযিস্সতি জৰামৰণস্সা’তি…পে… তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো ‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’’ন্তি (সং. নি. ২.১০) –
আদিনা দিট্ঠস্স দুক্খস্স পচ্চযৱীমংসাভিসমযা ৱুত্তা. পচ্চযো হি ঞাতব্বো. তদভিসমযাযত্তঞ্চ দুক্খনিস্সৰণপজাননন্তি যো চ ঞাতব্বো, সো পৱেদেতব্বোতি পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো যং যদিদং সমুপ্পাদসদ্দৱিভাৱিতং দিট্ঠং দুক্খং, তং পচ্চযং পটিচ্চেৱ, ন অঞ্ঞথাতি এৱং পচ্চযৱিভাৱনত্থং ৱুচ্চতি. ভৱতি হি ঞাতুং, পৱেদেতুঞ্চ ইচ্ছিতভাৱেন পধানস্সাপি কেনচি ৱিসেসেন ঞাতব্বতায অপ্পধানভাৱেন নিদ্দেসো যথা ‘‘কো সোতাপন্নো, যস্স তীণি সংযোজনানি পহীনানি. কো দেৱদত্তো, যস্স উচ্চতৰানি গেহানী’’তি, এৱমিধাপি পচ্চযপচ্চযনপৱেদনট্ঠেন নিদ্দেসে সত্তিৱিসেসেন অত্তনো ফলেন পচ্চনীযতায ঞাতব্বভাৱেন ‘‘পটিচ্চা’’তি পৰিযাযেন পচ্চযো ৱুত্তো.
যো চাযং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, সো চ সকলস্স দুক্খক্খন্ধস্স মূলতো পট্ঠায পচ্চযানং পৱেদনায নিদ্দিট্ঠোতি পৰিযোসানেপি ‘‘এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৱং-সদ্দেন সমুগ্ঘাতং দুক্খং দস্সেত্ৱা তস্স যথাৱুত্তে পচ্চযে তংসমুদযাভিমুখে কত্ৱা নিগমিতা পচ্চযা. পটিপদাসুত্তেপি (সং. নি. ২.৩) ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা…পে… সমুদযো হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, মিচ্ছাপটিপদা’’তি ৱুত্তং. ন চ পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৱেন গহিতং দুক্খং মিচ্ছাপটিপদং, অথ খো দুক্খসমুদযভূতা পচ্চযাতি. যথা চ ‘‘পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি (দী. নি. ৩.৩৩৫), পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫) অঙ্গঞাণপটিৱেদনত্থত্তা দেসনায সম্মাসমাধিপধানেহি সদ্দেহি অঙ্গঞাণপটিৱেদনং কতং, এৱমিধাপি সমুপ্পাদপধানেন সদ্দেন পচ্চযপটিৱেদনং কতন্তি ৱেদিতব্বং.
৫৮১. যা পনাযং তন্তীতি সম্বন্ধো. নিক্খিত্তাতি ঠপিতা, দেসিতাতি অত্থো. যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স তননতো তন্তি, গন্থো. ‘‘কিং ৱাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পুচ্ছিতেন ‘‘ৱিভজ্জৱাদী, মহাৰাজা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰেন ৱুত্তত্তা সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকা ৱিভজ্জৱাদিনো. তে হি সত্থাৰা ৱেনযিকাদিভাৱং ৱিভজ্জ ৱুত্তং অনুৱদন্তি, সোমনস্সাদীনং, চীৱৰাদীনঞ্চ সেৱিতব্বাসেৱিতব্বভাৱং. সস্সতুচ্ছেদৱাদে ৱা ৱিভজ্জ ৱদন্তি. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীনং (দী. নি. ১.৩১) ঠপনীযানং ঠপনতো, ৰাগাদিক্খযস্স সস্সতস্স, ৰাগাদিকাযদুচ্চৰিতাদিউচ্ছেদস্স চ ৱচনতো, ন পন একংসব্যাকৰণীযাদিকে তযো পঞ্হে অপনেত্ৱা ৱিভজ্জব্যাকৰণীযমেৱ ৱদন্তি. ৱিভজ্জৱাদীনং মণ্ডলং সমূহো ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলং. ৱিভজ্জৱাদিনো ৱা ভগৱতো পৰিসা ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলন্তিপি ৱদন্তি, ৱিভজ্জ ৱা সস্সতুচ্ছেদে উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমপটিপদাভূতস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনতো ভগৱা, তদনুৱাদতো তস্স সাৱকা চ ৱিভজ্জৱাদিনোতি. সেসং পুৰিমসদিসং.
ওতৰিত্ৱাতি ওগাহেত্ৱা, ৱিভজ্জৱাদী হুত্ৱাতি অত্থো. ন হি সযং অৱিভজ্জৱাদী সমানো ৱিভজ্জৱাদীনং অন্তৰে ঠানমত্তেন ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলং ওতিণ্ণো নাম হোতি. আচৰিযেহি অৱুত্তৱিপৰীতত্থদীপনেন তে নঅব্ভচিক্খন্তেন. অৱিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰানম্পি হেতু পচ্চযো হোতীতি ৱদন্তো, কথাৱত্থুম্হি পটিক্খিত্তে পুগ্গলৱাদাদিকে চ ৱদন্তো সকসমযং ৱোক্কমতি নাম, তথা অৱোক্কমন্তেন. পৰসমযং দোসাৰোপনব্যাপাৰৱিৰহেন অনাযূহন্তেন. ‘‘ইদম্পি সুত্তং গহেতব্ব’’ন্তি পৰসমযং অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি কেচি ৱদন্তি. ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৱিদং ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদীনি (ম. নি. ১.৩৯৬) ৱদন্তো সুত্তং পটিবাহতি নাম, তথা অপটিবাহন্তেন. ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা ভগৱতা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযায (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭, ৪১৮), সুপিনন্তে কতো ৱীতিক্কমো আপত্তিকৰো হোতী’’তি চ এৱমাদিং ৱদন্তো ৱিনযং পটিলোমেতি নাম, তব্বিপৰিযাযেন তং অনুলোমেন্তেন. পটিলোমেন্তো হি কম্মন্তৰং ভিন্দন্তো, ধম্মতঞ্চ ৱিলোমেন্তো কুতো কিলেসৱিনযং অনুলোমেতি. সুত্তে (দী. নি. ২.১৮৭ আদযো; অ. নি. ৪.১৮০) ৱুত্তে চত্তাৰো মহাপদেসে, অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তে সুত্তসুত্তানুলোমআচৰিযৱাদঅত্তনোমতিমহাপদেসে ওলোকেন্তেন. তদোলোকনেন হি সুত্তে, ৱিনযে চ সন্তিট্ঠতি নাতিধাৱতি.
ধম্মন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাড়িং. অত্থন্তি তদত্থং. হেতু, হেতুফলানি ৱা অযমেত্থ হেতু ধম্মো, ইদমেত্থ হেতুফলং অত্থোতি. ধম্মন্তি ৱা ধম্মতং. যথা একে ‘‘উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তি (সং. নি. ২.২০) সুত্তপদস্স অত্থং মিচ্ছা গাহেন্তা ‘‘নিচ্চো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি পচ্চযাকাৰধম্মং মিচ্ছা দীপেন্তি, এৱং অদীপেত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্তনো ফলং পতি কাৰণস্স ৱৱত্থিতসভাৱং দীপেন্তেন. যথা চ একে ‘‘অনিৰোধং অনুপ্পাদ’’ন্তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থং মিচ্ছা গাহেন্তি, এৱং গাহে অকত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অৱিপৰীতং অত্থং সঙ্গাহেন্তেন. ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জা’’তি ৱুত্তমত্থং পৰিৱত্তেত্ৱা পুন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীহি (ধ. স. ১০৬৭) অপৰেহিপি পৰিযাযেহিনিদ্দিসন্তেন. ‘‘সঙ্খাৰা ইমিনা পৰিযাযেন ভৱোতি ৱুচ্চন্তি, তণ্হা ইমিনা পৰিযাযেন উপাদান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিসন্তেনাতি চ ৱদন্তি. পকতিযাতি যথাৱুত্তৱিধানং অনামসিত্ৱা কেৱলমেৱ.
সচ্চন্তি চতুসচ্চং. সত্তোতি সত্তসুঞ্ঞতাতি ৱদন্তি, সত্তসুঞ্ঞেসু পন সঙ্খাৰেসু সত্তৱোহাৰো, সত্তত্থকিচ্চসিদ্ধি চ. পচ্চযাকাৰমেৱ চাতি পচ্চযাকাৰো এৱ চ, ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. পচ্চযধম্মানং অত্তনোযেৱ ফলস্স পচ্চযভাৱো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অত্থো.
তস্মাতি ৱুত্তনযেন অত্থৱণ্ণনায কাতব্বত্তা, দুক্কৰত্তা চ পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামীতি যত্থ ঠিতস্স ৱণ্ণনা সুকৰা হোতি, তস্সা পতিট্ঠাভূতং তং নযং অত্তনোযেৱ ঞাণবলেন নাধিগচ্ছামীতি অত্থো. নিস্সযং পন আচিক্খন্তো ‘‘সাসনং পনিদ’’ন্তিআদিমাহ. ইধ সাসনন্তি পাড়িধম্মমাহ, পটিচ্চসমুপ্পাদমেৱ ৱা. সো হি অনুলোমপটিলোমাদিনানাদেসনানযপটিমণ্ডিতো অব্বোচ্ছিন্নো অজ্জাপি পৱত্ততীতি নিস্সযো হোতি. তদট্ঠকথাসঙ্খাতো চ পুব্বাচৰিযমগ্গো. ‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি আদৰজননে, উস্সাহনে চ কিং পযোজনন্তি চে, তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. অট্ঠি কত্ৱাতি অত্থং কত্ৱা. যথা ৱা ন নস্সতি, এৱং অট্ঠিগতং ৱিয কৰোন্তো অট্ঠিং কত্ৱা. পুব্বকালতো অপৰকালে ভৱং পুব্বাপৰিযং. ৱিসেসন্তি পঠমাৰম্ভতো পভুতি খণে খণে ঞাণৱিসেসং, কিলেসক্খযৱিসেসঞ্চ লভতীতি অত্থো.
৫৮২. দেসনাভেদতোতি দেসনাৱিসেসতো. অত্থতো, লক্খণাদিতো, একৱিধাদিতো চ অত্থলক্খণেকৱিধাদিতো. অঙ্গানঞ্চ ৱৱত্থানাতি অৱিজ্জাদীনং দ্ৱাদসন্নং অঙ্গানং ৱৱত্থানদস্সনতো.
কম্মৱিপাককিলেসৱট্টানং মূলকাৰণত্তা, আদিতো ৱুত্তত্তা চ অৱিজ্জা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলং. তত্থ ৱল্লিযা মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি ৱল্লিহৰণং ৱিয পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি উপমাসংসন্দনা ন কাতব্বা. ন হি ভগৱতো ইদমেৱ দিট্ঠং, ইদং অদিট্ঠন্তি ৱিভজনীযং অত্থি সব্বস্স দিট্ঠত্তা. মূলতো পভুতি পন ৱল্লিহৰণং ৱিয মূলতো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা কতাতি ইদমেত্থ সামঞ্ঞং অধিপ্পেতং, বোধনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱা বোধেতব্বভাৱেন মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞং যোজেতব্বং.
তস্সাতি –
‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, কুমাৰো ৱুদ্ধিমন্ৱায ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকমন্ৱায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো…পে… ৰজনীযেহি. সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা পিযৰূপে ৰূপে সাৰজ্জতি, অপ্পিযৰূপে ৰূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতি চ ৱিহৰতি পৰিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি. সো এৱং অনুৰোধৱিৰোধং সমাপন্নো যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সো তং ৱেদনং অভিনন্দতি অভিৱদতি, অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) –
এৱং ৱুত্তস্স. এৱং সোতদ্ৱাৰাদীসুপি. তস্স অভিনন্দতোতি সপ্পীতিকতণ্হায অভিমুখভাৱেন নন্দতো. অভিৱদতোতি ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৱচীভেদকৰণপৱত্তায বলৱতণ্হায ‘‘অহং, মমা’’তি অভিৱদতো. ততো বলৱতিযা মোচেতুং অসক্কুণেয্যতায অজ্ঝোসায তিট্ঠতো. ততোপি বলৱতী পন উপাদানভূতা তণ্হা নন্দী. এত্থ চ অভিনন্দনাদিনা তণ্হা ৱুত্তা, নন্দিৱচনেন তপ্পচ্চযং উপাদানং চতুব্বিধম্পি নন্দিতাতদৱিপ্পযোগতাহি, তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনভাৱেহি চাতি ৱেদিতব্বং.
জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তিআদিকঞ্চ তত্থেৱ মহাতণ্হাসঙ্খযসুত্তে ৱুত্তং.
ৱিপাকৱট্টভূতে পটিসন্ধিপৱত্তিফস্সাদিকে কম্মসমুট্ঠানঞ্চ ওজং সন্ধায ‘‘চত্তাৰো আহাৰা তণ্হানিদানা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱট্টূপথম্ভকা পন ইতৰেপি আহাৰা তণ্হাপভৱে তস্মিং অৱিজ্জমানে ন ৱিজ্জন্তীতি ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৱত্তুং ৱট্টন্তি.
৫৮৩. ততো ততোতি চতুব্বিধাসু দেসনাসু ততো ততো দেসনতো. ঞাযপ্পটিৱেধায সংৱত্ততীতি ঞাযোতি মগ্গো, সো এৱ ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অৰিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৪১; ৫.১০২৪) ৱচনতো. সযমেৱ হি সো সমন্তভদ্দকত্তা তথা তথা পটিৱিজ্ঝিতব্বত্তা তায তায দেসনায অত্তনো পটিৱেধায সংৱত্ততি. চতুব্বিধগম্ভীৰভাৱপ্পত্তিযাতি ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰেসু পতিট্ঠাধিগমনেন পতিট্ঠিতত্তাতি অত্থো.
সমন্তভদ্দকতা, দেসনাৱিলাসপ্পত্তি চ চতুন্নম্পি দেসনানং সমানং কাৰণন্তি ৱিসেসকাৰণং ৱত্তুকামো আহ ‘‘ৱিসেসতো’’তি. অস্সাতি অস্স ভগৱতো দেসনা, অস্স ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনাতি যোজেতব্বং. পৱত্তিকাৰণৱিভাগো অৱিভত্তসভাৱা অৱিজ্জাদযোৱ, কাৰণন্তি ৱা গহিতানং পকতিআদীনং, অৱিজ্জাদীনঞ্চ অকাৰণতা, কাৰণতা চ. তত্থ সম্মূড়্হা কেচি অকাৰণং কাৰণন্তি গণ্হন্তি, কেচি ন কিঞ্চি কাৰণং বুজ্ঝন্তীতি তেসং যথাসকেহি অনুৰূপেহি কাৰণেহি সঙ্খাৰাদিপৱত্তিসন্দস্সনত্থং, সংসাৰপ্পৱত্তিসন্দস্সনত্থন্তি অত্থো. পৱত্তিআদীনৱপটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা আদি, ততো সঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি, ততো ৱিঞ্ঞাণন্তি এৱং পৱত্তিযা উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থং, গব্ভসেয্যকাদিৱসেন ৱা তত্থ তত্থ ভৱে অত্তভাৱস্স উপ্পজ্জনানুপুব্বিসন্দস্সনত্থঞ্চ অনুলোমদেসনা পৱত্তাতি. ইতৰাসং তদত্থতাসম্ভৱেপি ন তাসং তদত্থমেৱ পৱত্তি অত্থন্তৰসব্ভাৱতো. অযং পন তদত্থা এৱাতি এতিস্সা তদত্থতা ৱুত্তা.
অনুৱিলোকযতো যো সম্বোধিতো পুব্বভাগে তংতংপচ্চযুপ্পন্নাৱবোধসঙ্খাতো পুব্বভাগপটিৱেধো পৱত্তো, তদনুসাৰেন তদনুগমেন জৰামৰণাদিকস্স জাতিআদিকাৰণং যং অধিগতং, তস্স সন্দস্সনত্থং অযং পটিলোমদেসনা পৱত্তা. অনুৱিলোকযতো পটিলোমদেসনা পৱত্তাতি ৱা সম্বন্ধো. দেসেন্তোপি হি ভগৱা কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৱিলোকেত্ৱা পুব্বভাগ…পে… সন্দস্সনত্থং দেসেসীতি. আহাৰতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা, সঙ্খাৰাৱিজ্জা অতীতদ্ধাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘যাৱ অতীতং অদ্ধানং অতিহৰিত্ৱা’’তি. আহাৰা ৱা তণ্হায পভাৱেতব্বা অনাগতো অদ্ধা, তণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নো, সঙ্খাৰাৱিজ্জা অতীতোতি. পচ্চক্খং পন ফলং দস্সেত্ৱা তন্নিদানদস্সনৱসেন ফলকাৰণপৰম্পৰদস্সনং যুজ্জতীতি আহাৰা পুৰিমতণ্হায উপ্পাদিতা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তণ্হাদযো অতীতো, সঙ্খাৰাৱিজ্জা ততোপি অতীততৰো সংসাৰস্স অনাদিভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তোতি. যাৱ অতীতদ্ধানন্তি যাৱ অতীততৰং অদ্ধানন্তি অত্থো যুত্তোতি. আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিআহাৰকা ৱা চত্তাৰো আহাৰা ‘‘আহাৰেতীতাহং ন ৱদামি…পে… এৱং পন মং অৱদন্তং যো এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো’তি, এস কল্লো পঞ্হো, তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা’’তি (সং. নি. ২.১২) ৱচনতো, তংসম্পযুত্তত্তা ফস্সচেতনানং, তপ্পৱত্তিহেতুত্তা চ কবড়ীকাৰাহাৰস্স. তেন হি উপত্থম্ভিতৰূপকাযস্স, তঞ্চ ইচ্ছন্তস্স কামৱিঞ্ঞাণাযূহনং হোতি. ভোজনঞ্হি সদ্ধাদীনং, ৰাগাদীনঞ্চ উপনিস্সযোতি ৱুত্তং. তস্মা তে কম্মৱট্টসঙ্গহিতা আহাৰা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধাতি ইমস্মিং পৰিযাযে পুৰিমোযেৱ অত্থো যুত্তো.
অতীতদ্ধতো পভুতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২) অতীতে, ততো পৰঞ্চ হেতুফলপটিপাটিং পচ্চক্খভূতানং আহাৰানং নিদানদস্সনৱসেন আৰোহিত্ৱা নিৱত্তনেন ৱিনা অবুজ্ঝন্তানং তংসন্দস্সনত্থং সা অযং দেসনা পৱত্তাতি অত্থো. অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতীতি অনাগতস্স ভৱস্স হেতুভূতানং ধম্মানং উপ্পত্তিতো পট্ঠায. অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থন্তি অনাগতদ্ধুনো অপ্পটিৱিজ্ঝন্তানং অপস্সন্তানং পচ্চক্খং পচ্চুপ্পন্নং হেতুং দস্সেত্ৱা হেতুফলপৰম্পৰায তস্স সন্দস্সনত্থন্তি অত্থো. এত্থ চ আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা, পৰিযোসানতো চ পট্ঠায যাৱ আদি পৱত্তা দেসনা দ্ৱাদসঙ্গা, ততো এৱ তিসন্ধি চতুসঙ্খেপা. মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ আদি পৱত্তা দেসনা অট্ঠঙ্গা দ্ৱিসন্ধি তিসঙ্খেপা. মজ্ঝতো পন পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা পৱত্তা দেসনা ছড়ঙ্গা দ্ৱিসন্ধি তিসঙ্খেপা. ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা পৱত্তা দেসনা একসন্ধি দ্ৱিসঙ্খেপা. এৱং অযং অনেকঙ্গা এৱ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা আগতা. একঙ্গৱসেনাপি চ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা লব্ভতেৱ. যথাহ –
‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৱ সাধুকং যোনিসো মনসি কৰোতি ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’তি. সুখৱেদনিযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৱেদনা’’তি (সং. নি. ২.৬২) –
আদি. এত্থ হি ‘‘ফস্সপচ্চযা’’তি এত্তকো এৱ পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তো. তেনেতং ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘একঙ্গপটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি.
তত্থ ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি ইমস্মিং অৱিজ্জাদিকে পচ্চযে সতি ইদং সঙ্খাৰাদিকং ফলং হোতি. ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতীতি ইমস্স অৱিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উপ্পাদা ইদং সঙ্খাৰাদিকং ফলং উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতীতি অৱিজ্জাদীনং অভাৱে সঙ্খাৰাদীনং অভাৱস্স, অৱিজ্জাদীনং নিৰোধা সঙ্খাৰাদীনং নিৰোধস্স চ ৱচনেন পুৰিমস্মিং পচ্চযলক্খণে নিযমো দস্সিতো হোতি ‘‘ইমস্মিং সতি এৱ, ন অসতি, ইমস্স উপ্পাদা এৱ, ন নিৰোধা’’তি. তেনেতং লক্খণং অন্তোগধনিযমং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
নিৰোধোতি চ অৱিজ্জাদীনং ৱিৰাগাধিগমেন আযতিং অনুপ্পাদো অপ্পৱত্তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা’’তিআদি (মহাৱ. ১; উদা. ৩). নিৰোধৱিৰোধী চ উপ্পাদো, যেন সো উপ্পাদৱিৰোধিভাৱেন ৱুত্তো ‘‘ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’’তি, তেনেতং দস্সেতি ‘‘অনিৰোধো উপ্পাদো নাম, সো চেত্থ অত্থিভাৱোতিপি ৱুচ্চতী’’তি. ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি ইদমেৱ হি লক্খণং পৰিযাযন্তৰেন ‘‘ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৱদন্তেন পৰেন পুৰিমং ৱিসেসিতং হোতি, তস্মা ন ধৰমানতংযেৱ সন্ধায ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ৱুত্তং, অথ খো মগ্গেন অনিৰুদ্ধভাৱঞ্চাতি ৱিঞ্ঞাযতি. যস্মা চ ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’’তি (উদা. ২) দ্ৱিধাপি উদ্দিট্ঠলক্খণস্স নিৰোধস্স নিদ্দেসং ৱদন্তেন ‘‘অৱিজ্জাযত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তিআদিনা (মহাৱ. ১; উদা. ৩) নিৰোধো এৱ ৱুত্তো, তস্মা নত্থিভাৱোপি নিৰোধো এৱাতি নত্থিভাৱৱিৰুদ্ধো অত্থিভাৱো অনিৰোধোতি দস্সিতং হোতি. তেন অনিৰোধসঙ্খাতেন অত্থিভাৱেন উপ্পাদং ৱিসেসেতি. ততো ন ইধ অত্তলাভমত্তং উপ্পাদোতি অধিপ্পেতো, অথ খো অনিৰোধসঙ্খাতো অত্থিভাৱো চাতি অযমত্থো ৱিভাৱিতোতি এৱমেতং লক্খণদ্ৱযৱচনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন সাত্থকন্তি ৱেদিতব্বং.
কো পনাযং অনিৰোধো নাম, যো অত্থিভাৱো, উপ্পাদোতি চ ৱুচ্চতীতি? অপ্পহীনভাৱো, অনিব্বত্তিতফলতাপ্পহীনাৰহতাহি ফলুপ্পাদনাৰহতা চ. যে তেহি পহাতব্বা অকুসলা ধম্মা, তেসং অৰিযমগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতভাৱো, যে পন ন পহাতব্বা কুসলাব্যাকতা ধম্মা, যানি তেসু সংযোজনানি অখীণাসৱানং, তেসং অপৰিক্খীণতা চ. অসমুগ্ঘাতিতানুসযতায হি সসংযোজনাখন্ধপ্পৱত্তি পটিচ্চসমুপ্পাদো. তথা হি ৱুত্তং –
‘‘যায চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৱুতস্স বালস্স, যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৱ অৱিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপৰিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, বালো অচৰি ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা জৰামৰণেনা’’তি (সং. নি. ২.১৯) –
আদি. খীণসংযোজনানং পন অৱিজ্জায অভাৱতো সঙ্খাৰানং, তণ্হুপাদানানং অভাৱতো উপাদানভৱানং ন সম্ভৱোতি ৱট্টস্স উপচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি. তেনেৱাহ –
‘‘ছন্নন্ত্ৱেৱ, ফগ্গুন, ফস্সাযতনানং অসেসৱিৰাগনিৰোধা ফস্সনিৰোধো, ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’’তি (সং. নি. ২.১২) –
আদি. ন হি অগ্গমগ্গাধিগমতো উদ্ধং যাৱ পৰিনিব্বানা সড়াযতনাদীনং অপ্পৱত্তি, অথ খো নত্থিতা, নিৰোধসদ্দৱচনীযতা, খীণসংযোজনতাতি নিৰোধো ৱুত্তো. অপিচ চিৰকতম্পি কম্মং অনিব্বত্তিতফলতায, অপ্পহীনাৰহতায চ ফলাৰহং সন্তং এৱ নাম হোতি, ন নিব্বত্তিতফলং, নাপি পহীনাৰহন্তি ফলুপ্পত্তিপচ্চযানং অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদীনং ৱুত্তনযেন ফলাৰহভাৱো অনিৰোধোতি ৱেদিতব্বং. এৱং অনিৰুদ্ধভাৱেনেৱ হি যেন ৱিনা ফলং ন সম্ভৱতি, তং কাৰণং অতীতাদিপি ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ইমিনা ৱচনেন ৱুত্তং. ততো এৱ চ অৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযস্স অপ্পৱত্তিধম্মতং অনাপন্নো পচ্চযুপ্পাদো কালভেদং অনামসিত্ৱা অনিৱত্তিতায এৱ ‘‘ইমস্সুপ্পাদা’’তি ৱুত্তো. অথ ৱা অৱসেসপচ্চযসমৱাযে অৱিজ্জমানস্সাপি ৱিজ্জমানস্স ৱিয পগেৱ ৱিজ্জমানস্স যা ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতা, সা ‘‘ইমস্সুপ্পাদা’’তি ৱুত্তা. তদা হি ততো ফলং উপ্পজ্জতীতি তদৱত্থং কাৰণং ফলস্স উপ্পাদনভাৱেন উপট্ঠিতং উপ্পতিতং নাম হোতি, ন ৱিজ্জমানম্পি অতদৱত্থন্তি তদৱত্থতা উপ্পাদোতি ৱেদিতব্বা.
তত্থ ‘‘সতী’’তি ইমিনা ৱিজ্জমানতামত্তেন পচ্চযভাৱং ৱদন্তো অব্যাপাৰতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. উপ্পাদাতি উপ্পত্তিধম্মতং, অসব্বকালভাৱিতং, ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতঞ্চ দীপেন্তো অনিচ্চতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. ‘‘সতি, ন অসতি, উপ্পাদা, ন নিৰোধা’’তি পন হেতুঅত্থেহি ভুম্মনিস্সক্কৱচনেহি সমত্থিতং নিদানসমুদযজাতিপভৱভাৱং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. হেতুঅত্থতা চেত্থ ভুম্মৱচনে যস্স ভাৱেন তদৱিনাভাৱিফলস্স ভাৱো লক্খীযতি, তত্থ পৱত্তিযা ৱেদিতব্বা, যথা অধনানং ধনে অননুপ্পদীযমানে দালিদ্দিযং ৱেপুল্লমগমাসি (দী. নি. ৩.৯১), নিপ্ফন্নে সস্সে সুভিক্খং জাযতীতি চ. নিস্সক্কৱচনস্সাপি হেতুঅত্থতা ফলস্স পভৱে পকতিযঞ্চ পৱত্তিযা, যথা ‘‘কললা হোতি অব্বুদং, অব্বুদা জাযতে পেসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৫; কথা. ৬৯২), ‘‘হিমৱতা গঙ্গা পভৱতি, সিঙ্গতো সৰো জাযতী’’তি চ. অৱিজ্জাদিভাৱেন চ তদৱিনাভাৱিসঙ্খাৰাদিভাৱো লক্খীযতি, অৱিজ্জাদীহি চ সঙ্খাৰাদযো পভৱন্তি, পকৰীযন্তি চাতি তেসং পভৱো, পকতি চ, তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্সুপ্পাদা’’তি হেতুঅত্থা ভুম্মনিস্সক্কনিদ্দেসা কতা.
যস্মা চেত্থ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি সঙ্খেপেন উদ্দিট্ঠস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, তস্মা যথাৱুত্তো অত্থিভাৱো, উপ্পাদো চ তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৱোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি অনিৰুদ্ধতাসঙ্খাতং অত্থিভাৱং, উপ্পাদঞ্চ অনিৱত্তসভাৱতাসঙ্খাতং, উদযাৱত্থতাসঙ্খাতং ৱা ‘‘সতিযেৱ, ন অসতি, উপ্পাদা এৱ, ন নিৰোধা’’তি অন্তোগধনিযমেহি ৱচনেহি পকাসিতং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো পচ্চযভাৱো নাম অত্থি, তস্মা যথাৱুত্তো অত্থিভাৱো, উপ্পাদো চ পচ্চযভাৱোতি ৱেদিতব্বো. যেপি হি পট্ঠানে আগতা হেতুআদযো চতুৱীসতি পচ্চযা, তেপি এতস্সেৱ পচ্চযভাৱস্স ৱিসেসাতি ৱেদিতব্বা. তথা য্ৱাযং মূলহেতুনিদানসম্ভৱপভৱাদিপৰিযাযেহি, উপ্পাদট্ঠিতি পৱত্তট্ঠিতি নিমিত্তট্ঠিতি আযূহনট্ঠিতি সংযোগট্ঠিতি পলিবোধট্ঠিতীতিআদিপৰিযাযেহি চ পকাসিতো কাৰণত্থো, সোপি এত্থেৱ অন্তোগধোতি দট্ঠব্বো.
৫৮৪. মূলকাৰণসদ্দং অপেক্খিত্ৱা ন অকাৰণন্তি নপুংসকনিদ্দেসো, অকাৰণাতি অত্থো. অকাৰণং যদি সিযা, সুত্তং পটিবাহিতং সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘আসৱসমুদযা’’তি সুত্তং আহৰতি. পৰিযাযো কাৰণং. ৱট্টকথায সীসভাৱো ৱট্টহেতুনো কম্মস্সাপি হেতুভাৱো. তত্থ ভৱতণ্হাযপি হেতুভূতা অৱিজ্জা, তায পটিচ্ছাদিতাদীনৱে ভৱে তণ্হায উপ্পজ্জনতো অৱিজ্জা ৱিসেসেন সীসভূতাতি ‘‘মূলকাৰণ’’ন্তি ৱুত্তা.
পুৰিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযমানায উপ্পাদৱিৰহতো নিচ্চতং গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘এৱং চেতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতী’’তিআদি. তেন ইতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বতা নত্থীতি অপঞ্ঞাযনতো পুৰিমকোটিঅপঞ্ঞাযনং ৱুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি.
৫৮৫. অৱিজ্জাতণ্হাহেতুক্কমেন ফলেসু ৱত্তব্বেসু ‘‘সুগতিদুগ্গতিগামিনো’’তি ৱচনং সদ্দলক্খণাৱিৰোধনত্থং. পূজিতস্স হি দ্ৱন্দে পুব্বনিপাতো. সৱৰা কিৰ মংসস্স অট্ঠিনা অলগ্গনত্থং পুনপ্পুনং তাপেত্ৱা কোট্টেত্ৱা উণ্হোদকং পাযেত্ৱা ৱিৰিত্তং সূনং অট্ঠিতো মুত্তমংসং গাৱিং মাৰেন্তি. তেনাহ ‘‘অগ্গিসন্তাপা’’তিআদি. তত্থ যথা ৱজ্ঝগাৱী চ অৱিজ্জাভিভূততায যথাৱুত্তং উণ্হোদকপানং আৰভতি, এৱং পুথুজ্জনো যথাৱুত্তং দুগ্গতিগামিকম্মং. যথা পন সা উণ্হোদকপানে আদীনৱং দিস্ৱা তণ্হাৱসেন সীতুদকপানং আৰভতি, এৱং পুথুজ্জনো অৱিজ্জায নাতিবলৱভাৱতো দুগ্গতিগামিকম্মে আদীনৱং দিস্ৱা তণ্হাৱসেন সুগতিগামিকম্মং আৰভতি. দুক্খে হি অৱিজ্জং তণ্হা অনুৱত্ততি, সুখে তণ্হং অৱিজ্জাতি.
৫৮৬. কত্থচি সুত্তে. একধম্মমূলিকং দেসনন্তি অৱিজ্জাতণ্হাসু একোযেৱ ধম্মো মূলং এতিস্সাতি একধম্মমূলিকা, তং, তত্থ একং এৱ ধম্মং মূলং কত্ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনং দেসেতীতি অত্থো. উপনিসীদতি ফলং এত্থাতি উপনিসা, কাৰণং, অৱিজ্জা উপনিসা এতেসন্তি অৱিজ্জূপনিসা. অস্সাদানুপস্সিনোতি উপাদানিযেসু তেভূমকধম্মেসু ৱিসযভূতেসু অস্সাদেতব্বতো অস্সাদসঞ্ঞিতং সুখসোমনস্সং অনুপস্সনসীলস্স. অপ্পহীনাৱিজ্জতায বাললক্খণযোগেন বালস্স. এৱন্তি অৱিজ্জানিৱুতত্তা, তণ্হাসংযুত্তত্তা চ. অযং কাযোতি অযং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ পচ্চক্খভূতো সৱিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং. ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি (মহাৱ. ১; উদা. ১) ৱচনতো ফস্সকাৰণঞ্চেতং ৱুচ্চতীতি আযতনচ্ছক্কং ৱা. সমুদাগতোতি উপ্পন্নো. বহিদ্ধা চ নামৰূপন্তি বহিদ্ধা সৱিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, সড়াযতনানি ৱা. ইত্থেতন্তি ইত্থং এতং. অত্তনো চ পৰেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৱাদসাযতনানি দ্ৱাৰালম্বনভাৱেন ৱৱত্থিতানি দ্ৱযং নামাতি অত্থো. দ্ৱযং পটিচ্চ ফস্সোতি অঞ্ঞত্থ চক্খুৰূপাদীনি দ্ৱযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৱুত্তা, ইধ পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি, মহাদ্ৱযং নাম কিৰেতন্তি ৱুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – অঞ্ঞত্থ ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪; ৪.৬০; কথা. ৪৬৫) চক্খু চেৱ ৰূপা চ…পে… মনো চেৱ ধম্মা চাতি ৱুত্তানি দ্ৱযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৱুত্তা. ইধ পন ‘‘অযঞ্চেৱ কাযো’’তি চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মে চক্খাদিনিস্সিতে এৱ কত্ৱা ৱুত্তং চক্খাদিকাযং একত্তেন ‘‘অজ্ঝত্তিকাযতন’’ন্তি গহেত্ৱা, ‘‘বহিদ্ধা চ নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং ৰূপাদিআৰম্মণং একত্তেনেৱ ‘‘বাহিৰাযতন’’ন্তি তানি অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি পটিচ্চ ফস্সো ৱুত্তো, তস্মা মহাদ্ৱযমেতন্তি.
এৱঞ্চ কত্ৱা অত্তনো চ পৰস্স চ পঞ্চহি খন্ধেহি, ছহি আযতনেহি চাতি অযমত্থো দীপেতব্বোৱাতি ৱুত্তং. ‘‘অযং কাযো’’তি হি ৱুত্তানি সনিস্সযানি চক্খাদীনি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা, ‘‘বহিদ্ধা নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তানি ৰূপাদীনি পৰেসং. তথা অযং কাযো অত্তনো ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, বহিদ্ধা নামৰূপং পৰেসং বাহিৰানীতি. অঞ্ঞথা অজ্ঝত্তিকাযতনমত্তে এৱ ‘‘অযং কাযো’’তি ৱুত্তেন অজ্ঝত্তিকাযতনানেৱ অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অত্তনো চ পৰেসঞ্চ পঞ্চহি খন্ধেহি দীপনা ন সম্ভৱেয্যাতি. সড়েৱাযতনানীতি সড়েৱ ফস্সকাৰণানি, যেহি কাৰণভূতেহি আযতনেহি উপ্পন্নেন ফস্সেন ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৱেদেতি. আদি-সদ্দেন ‘‘এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন. অৱিজ্জানীৱৰণস্স, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্সা’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯) যোজেতব্বং. ইমস্মিঞ্হি সুত্তে সঙ্খাৰে অৱিজ্জাতণ্হানিস্সিতে এৱ কত্ৱা কাযগ্গহণেন ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনানি গহেত্ৱা তস্মিং কাযে সড়াযতনানং ফস্সং তংনিস্সিতমেৱ কত্ৱা ৱেদনায ৱিসেসপচ্চযভাৱং দস্সেন্তেন ভগৱতা বালপণ্ডিতানং অতীতদ্ধাৱিজ্জাতণ্হামূলকো ৱেদনান্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো. পুন চ বালপণ্ডিতানং ৱিসেসং দস্সেন্তেন –
‘‘যায চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৱুতস্স বালস্স, যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৱ অৱিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপৰিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, বালো অচৰি ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খক্খযায. তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা…পে… দুক্খস্মাতি ৱদামী’’তি (সং. নি. ২.১৯) –
ৱেদনাপভৱং সাৱিজ্জং তণ্হং দস্সেত্ৱা, উপাদানভৱে চ তন্নিস্সিতে কত্ৱা ‘‘কাযূপগো হোতী’’তিআদিনা জাতিআদিকে দস্সেন্তেন পচ্চুপ্পন্নহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি উভযমূলৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তো, তব্বিপৰিযাযেন চ পণ্ডিতস্স পচ্চুপ্পন্নহেতুপৰিক্খযতো পভুতি উভযমূলকো পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদোতি.
৫৮৭. পূৰেতুন্তি ৱড্ঢেতুং, উপচিনিতুন্তি অত্থো. দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৱিসেসপচ্চযত্তা অৱিজ্জা ‘‘অৱিন্দিযং ৱিন্দতী’’তি ৱুত্তা, তথা ৱিসেসপচ্চযো ৱিন্দিযস্স ন হোতীতি ‘‘ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতী’’তি চ. অত্তনিস্সিতানি কত্ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পৱত্তনং উপ্পাদনং আযতনং. সম্মোহভাৱেনেৱ অনভিসমযভূতত্তা অৱিদিতং অঞ্ঞাতং কৰোতি. অন্তৱিৰহিতে জৱাপেতীতি ৱণ্ণাগমৱিপৰিযাযৱিকাৰৱিনাসধাতুঅত্থৱিসেসযোগেহি পঞ্চৱিধস্স নিৰুত্তিলক্খণস্স ৱসেন অ-কাৰ ৱি-কাৰ জ-কাৰে গহেত্ৱা অঞ্ঞেসং ৱণ্ণানং লোপং, জ-কাৰস্স চ দুতিযস্সাগমং কত্ৱা ‘‘অৱিজ্জা’’তি ৱুত্তং. ব্যঞ্জনত্থং ৱত্ৱা সভাৱত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানি ‘‘ইদং ৱত্থু, ইদং আৰম্মণ’’ন্তি অৱিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৱিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৱুত্তা. ৱত্থাৰম্মণসভাৱছাদনতো এৱ অৱিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৱস্স, জৰামৰণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৱস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নচ্ছাদনং ৱেদিতব্বং.
অপচ্চক্খিত্ৱাতি পচ্চক্খানং অকত্ৱা অপটিক্খিপিত্ৱা. উপকাৰকট্ঠো পচ্চযট্ঠো যথা পিণ্ডপাতাদি সৰীৰস্স.
সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি যথা সঙ্খতং হোতি, এৱং অভিসঙ্খৰোন্তি. সঙ্খাৰসদ্দগ্গহণেন আগতা সঙ্খাৰা সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰা. যদিপি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাপি সঙ্খাৰসদ্দেন আগতা, তে পন ইমিস্সা দেসনায পধানাতি ৱিসুং ৱুত্তা, তস্মা ‘‘দুৱিধা’’তি এত্থ সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰেসু অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰং ৱজ্জেত্ৱা তদঞ্ঞে সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰা যোজেতব্বা. সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰাতি ৱা সমুদাযো ৱুত্তো. তদেকদেসা চ ইধ ৱণ্ণেতব্বভাৱেন গহিতা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, তস্মা ৱণ্ণেতব্বসব্বসঙ্গাহকৱসেন দুৱিধতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘পঠমং নিৰুজ্ঝতি ৱচীসঙ্খাৰো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৪) ৱিতক্কৱিচাৰঅস্সাসপস্সাসসঞ্ঞাৱেদনাৱচীসঙ্খাৰাদযো ৱুত্তা, ন অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰেসু ৱুত্তা কাযসঞ্চেতনাদযো.
সঙ্খতসঙ্খাৰা নাম যথাসকং পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা. সতিপি পচ্চযনিব্বত্তানং সব্বেসম্পি সঙ্খতভাৱে ‘‘মমেতং ফল’’ন্তি তত্থাভিমুখেন ৱিয কম্মুনা নিব্বত্তিতত্তা তেভূমকৱিপাককটত্তাৰূপেসু সাতিসযো সঙ্খতভাৱোতি অধিপ্পাযেন অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৮৭) কম্মনিব্বত্তানং অভিসঙ্খতসঙ্খাৰতা ৱুত্তা. পাড়িযং পন তথা আগতট্ঠানস্স অভাৱতো ‘‘তেপি …পে… এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং. অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰাতি ৱুত্তা উভুআদিসমুট্ঠানাপি সব্বধম্মা. অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰোতি ৱুচ্চতি অত্তনো ফলস্স অভিসঙ্খৰণতো. কাযপযোগসমুট্ঠাপনৱীৰিযং কাযিকৱীৰিযং. অভিসঙ্খাৰস্সাতি পযোগৱেগস্স.
ৱাচং সঙ্খৰোতীতি ৱচীসঙ্খাৰো. কাযেন সঙ্খৰীযতীতি কাযসঙ্খাৰো. চিত্তেন সঙ্খৰীযতি, চিত্তং ৱা সঙ্খৰোতীতি চিত্তসঙ্খাৰো. সঙ্খেপতো পন সব্বেপি যথাৰহং সঙ্খৰোন্তি, সঙ্খৰীযন্তীতি চ সঙ্খাৰাতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তন্তি সঙ্খাৰট্ঠপচ্চযট্ঠাদিমাহ.
নমতীতি একন্তসাৰম্মণতায আৰম্মণাভিমুখং নমতি. পৰিতস্সতীতি পিপাসতি, তণ্হাপৰিতাপতায ৱা ৱিচলতি. উপাদিযতীতি দড়্হং আদিযতি. ভৱতীতি উপপত্তিভৱং সন্ধাযাহ. ভাৱযতীতি কম্মভৱং. চুতি খন্ধানং মৰণন্তি ‘‘মৰন্তি এতেনা’’তি ৱুত্তং. দুক্খা ৱেদনা উপ্পাদদুক্খা, ঠিতিদুক্খাতি চ কত্ৱা ‘‘দ্ৱেধা খণতী’’তি ৱুত্তং. আযাসো পৰিস্সমো ৱিসাদো.
নিদ্দিট্ঠনযদস্সনন্তি যথানিদ্দিট্ঠৱিধিসন্দস্সনং. কেৱল-সদ্দো অসম্মিস্সৱাচকো চ হোতি ‘‘কেৱলা সালযো’’তিআদীসু, নিৰৱসেসৱাচকো চ ‘‘কেৱলা অঙ্গমগধা’’তিআদীসু, তস্মা দ্ৱিধাপি অত্থং ৱদতি. তত্থ অসম্মিস্সস্সাতি সুখৰহিতস্স. ন হি এত্থ কিঞ্চি উপ্পাদৱযৰহিতং অত্থি. সকলস্সাতি সব্বভৱাদিগতস্স, সব্বকালিকস্স চ.
৫৮৮. ‘‘লক্খণেকৱিধাদিতো’’তি এত্থ আদি-সদ্দো পচ্চেকং পৰিসমাপেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘লক্খণাদিতো’’তি. সম্পযুত্তে, তংসমঙ্গিপুগ্গলে ৱা সম্মোহযতীতি সম্মোহনৰসা. আৰম্মণসভাৱস্স ছাদনং হুত্ৱা গয্হতীতি ছাদনপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৱচনতো আসৱপদট্ঠানা. পটিসন্ধিজননত্থং আযূহন্তি ব্যাপাৰং কৰোন্তীতি আযূহনৰসা. ৰাসিকৰণং ৱা আযূহনং. চেতনাসভাৱত্তা চেতনা হুত্ৱা গয্হতীতি চেতনাপচ্চুপট্ঠানা. নামৰূপস্স পুৰেচাৰিকভাৱেন পৱত্ততীতি পুব্বঙ্গমৰসং. পুৰিমভৱেন সদ্ধিং ঘটনং হুত্ৱা গয্হতীতি পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং. ৱিঞ্ঞাণেন সহ, অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সম্পযুজ্জতীতি সম্পযোগৰসং. সমং পকাৰেহি যোগো সম্পযোগো. ৱিসুং অভাৱো অৱিনিব্ভোগো. ৰূপং সম্পযোগাভাৱতো ৱিকিৰতীতি ৱিকিৰণৰসং. ততো এৱ হি পিসিযমানা তণ্ডুলাদযো ৱিকিৰন্তি, চুণ্ণীভূতা ৱিদ্ধংসন্তি, নামস্স কদাচি কুসলাদিভাৱোপি অত্থীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘অব্যাকতপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অচেতনো অব্যাকতো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ১.৩১১; ৱিভ. অট্ঠ. ১৭৩) এত্থ ৱিয অনাৰম্মণতা ৱা অব্যাকততা দট্ঠব্বা. আযতনলক্খণন্তি ঘট্টনলক্খণং, আযানং তননলক্খণং ৱা. দস্সনস্স যথাসকং ৱিসযগ্গহণস্স কৰণতো দস্সনৰসং. ‘‘দস্সনাদিৰস’’ন্তি পন সম্মোহৱিনোদনিযং ৱুত্তং. ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং যথাৰহং ৱিঞ্ঞাণমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনন্তি অধিপ্পাযো. ৱত্থুগ্গহণঞ্চেত্থ চক্খাদিপঞ্চকাপেক্খং. অকুসলৱিপাকুপেক্খায অনিট্ঠভাৱতো দুক্খেন, ইতৰায ইট্ঠভাৱতো সুখেন সঙ্গহিতত্তা ‘‘সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি ৱুত্তং. দুক্খসমুদযত্তা হেতুলক্খণা তণ্হা. ‘‘তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী’’তি (ম. নি. ১.৯১, ৪৬০; সং. নি. ৫.১০৮১; ৱিভ. ২০৩; মহাৱ. ১৪) ৱচনতো অভিনন্দনৰসা. চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৱা ৰূপাদীসু অতিত্তভাৱো হুত্ৱা গয্হতীতি অতিত্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা. অমুঞ্চনৰসং তণ্হাদিট্ঠাভিনিৱেসৱসেন. তণ্হাদড়্হত্তং হুত্ৱা কামুপাদানং, সেসানি দিট্ঠি হুত্ৱা উপট্ঠহন্তীতি তণ্হাদড়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং. কম্মুপপত্তিভৱৱসেন ভৱস্স লক্খণাদযো যোজেতব্বা.
৫৮৯. মোহাদিভাৱতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অননুবোধাদীনং সঙ্গহো. দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণৱসেন অপ্পটিপত্তি, অসুভাদীসু সুভাদিৱিপল্লাসৱসেন মিচ্ছাপটিপত্তি. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তৱসেন ৱা অপ্পটিপত্তি, দিট্ঠিসম্পযুত্তৱসেন মিচ্ছাপটিপত্তি. দ্ৱাৰাৰম্মণতোতি দ্ৱাৰতো, আৰম্মণতো চ ছসু দ্ৱাৰেসু, ছসু আৰম্মণেসু চ পৱত্তনতো. অযং পন ৱিভাগো ন অৱিজ্জায এৱ, অঞ্ঞেসুপি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অৰূপধম্মানং লব্ভতীতি আহ ‘‘সব্বেসুপী’’তি.
ৱিপাকধম্মধম্মাদিভাৱতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন নেৱসেক্খানাসেক্খসংযোজনিযাদিভাৱে সঙ্গণ্হাতি. চতুযোনিসংৱত্তনতোতি চতুযোনিপৰিযাপন্নত্তভাৱনিব্বত্তনতো.
লোকিযৱিভাগাদিভাৱতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অব্যাকতসপ্পচ্চযসঙ্খতাদিভাৱে সঙ্গণ্হাতি. সহেতুকাহেতুকাদিতোতি আদি-সদ্দেন সসঙ্খাৰাসঙ্খাৰাদিভেদে সঙ্গণ্হাতি.
কামং নামৰূপং পচ্চুপ্পন্নদ্ধৱসেন ৱুচ্চতি, তথাপি যথা পচ্চুপ্পন্নং, এৱং অতীতানাগতম্পীতি অদ্ধদ্ৱযপৰিযাপন্নস্সাপি নযতো গহেতব্বত্তা ৱুত্তং ‘‘অতীতাদিতো তিৱিধ’’ন্তি.
সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠানতোতি ৱিঞ্ঞাণতংসম্পযুত্তধম্মানং উপ্পত্তিপৱত্তিদেসভাৱতো. ‘‘ভূতপ্পসাদৱিঞ্ঞাণতো’’তি পাঠো যুত্তো. ‘‘ৱিঞ্ঞাণাদিতো’’তি পন পঠন্তি. একসেসনযেন বাহিৰাযতনস্সাপি সঙ্গহে সতি আদি-সদ্দেন তস্স সঙ্গহিততা দট্ঠব্বা. নোভযগোচৰন্তি মনাযতনমাহ. ন হি অৰূপধম্মানং দেসৱসেন আসন্নতা, দূৰতা ৱা অত্থি অৱিগ্গহত্তা, তস্মা মনাযতনস্স গোচৰো মনাযতনং সম্পত্তো, অসম্পত্তো ৱাতি ন ৱুচ্চতি. ফস্সাদীনম্পীতি এত্থ ফস্সো তাৱ ফুসনসভাৱতো, লোকিযসাসৱাদিভাৱতো চ একৱিধো. পটিঘসম্ফস্সঅধিৱচনসম্ফস্সভেদতো, সহেতুকাদিভাৱতো চ দুৱিধো. ভৱত্তযপৰিযাপন্নতো, ৱেদনাত্তযসম্পযোগতো, অহেতুকদুহেতুকতিহেতুকতো চ তিৱিধো. যোনিগতিৱসেন চতুব্বিধো, পঞ্চৱিধো চ.
ৱেদনা অনুভৱনলক্খণতো, লোকিযসাসৱাদিভাৱতো চ একৱিধা. পঞ্চদ্ৱাৰিকমনোদ্ৱাৰিকভেদতো দুৱিধা. সুখাদিভেদতো তিৱিধা. যোনিগতিৱসেন চতুব্বিধা, পঞ্চৱিধা চ. ছড়াৰম্মণভেদতো ছব্বিধা.
তণ্হা লোকস্স সমুদযভাৱতো একৱিধা. দুৱিধা দিট্ঠিসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱতো. তিৱিধা কামভৱৱিভৱতণ্হাভেদতো. চতুব্বিধা চতুমগ্গপহেয্যতো. পঞ্চৱিধা ৰূপাভিনন্দনাদিভাৱতো. ছব্বিধা ছতণ্হাকাযভেদতো.
উপাদানং একৱিধং দড়্হগ্গাহভাৱতো. দুৱিধং তণ্হাদিট্ঠিভেদতো. তিৱিধং ভৱত্তযূপনিস্সযভাৱতো. চতুব্বিধং কামুপাদানাদিভেদতো. পঞ্চৱিধং পঞ্চগতিসংৱত্তনতো.
ভৱো একৱিধো লোকিযসাসৱাদিভাৱতো. দুৱিধো কম্মুপপত্তিভেদতো. তিৱিধো কামভৱাদিভেদতো. চতুব্বিধো চতুৰুপাদানপচ্চযতো. পঞ্চৱিধো পঞ্চগতিসংৱত্তনতো. ছব্বিধো কামকম্মভৱাদিভেদতো. সত্তৱিধো সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসঙ্গহতো. অট্ঠৱিধো চতুৰুপাদানপচ্চযকম্মভৱাদিভেদতো. নৱৱিধো কামভৱাদিভেদতো.
জাতি একৱিধা তত্থ তত্থ ভৱে পঠমাভিনিব্বত্তিভাৱতো. দুৱিধা ৰূপক্খন্ধসঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহতো. তিৱিধা ভৱত্তযপৰিযাপন্নতো. যোনিগতিৱসেন চতুব্বিধা, পঞ্চৱিধা চ. ইমিনা নযেন জৰামৰণাদীনম্পি একৱিধাদিভাৱো ৱেদিতব্বো.
৫৯০. সোকাদীনম্পি গহিতত্তা অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে ‘‘দ্ৱাদসেৱা’’তি অঙ্গৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং. ন হি সোকাদযো অঙ্গভাৱেন ৱুত্তা, ফলেন পন কাৰণং অৱিজ্জং মূলঙ্গং দস্সেতুং তে ৱুত্তা. জৰামৰণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৱন্তীতি সোকাদীনং জৰামৰণকাৰণতা ৱুত্তা, ন পন ‘‘কাযিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো’’তি চ সুত্তে জৰামৰণনিমিত্তঞ্চ দুক্খং সঙ্গহিতন্তি তং তন্নিমিত্তানং জৰামৰণব্ভাহতস্স সম্ভৱে সাধকভাৱেন ৱুত্তং. যস্মা পন জৰামৰণেনেৱ সোকাদীনং একসঙ্খেপো কতো, তস্মা তেসং জাতিপচ্চযতা যুজ্জতি. জৰামৰণপচ্চযভাৱে হি অৱিজ্জায একসঙ্খেপো কাতব্বো সিযা. জাতিপচ্চযা পন জৰামৰণং, সোকাদযো চ সম্ভৱন্তীতি তত্থ জৰামৰণং একন্তিকং অঙ্গভাৱেন গহিতং. সোকাদযো পন ৰূপভৱাদীসু অভাৱতো অনেকন্তিকা কেৱলং পাকটেন ফলেন অৱিজ্জানিদস্সনত্থং গহিতা. তেন অনাগতে জাতিযা সতি ততো পৰায পটিসন্ধিযা হেতুহেতুভূতা অৱিজ্জা দস্সিতাতি ভৱচক্কস্স অৱিচ্ছেদো দস্সিতো হোতীতি. সুত্তঞ্চ সোকাদীনং অৱিজ্জা কাৰণন্তি এতস্সেৱ অত্থস্স সাধকং দট্ঠব্বং, ন সোকাদীনং বালস্স জৰামৰণনিমিত্ততামত্তস্স. ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি হি ৱচনেন অৱিজ্জা সোকাদীনং কাৰণন্তি দস্সিতা, ন চ জৰামৰণনিমিত্তমেৱ দুক্খং দুক্খন্তি.
অপৰো নযো জৰামৰণম্পি পচ্চযো, অঞ্ঞথা দ্ৱাদসঙ্গানি ন পৰিপূৰেন্তি. কস্স পন সো পচ্চযো? সোকাদীনং. যদি এৱং কস্মা ‘‘জৰামৰণপচ্চযা সোকাদযো সম্ভৱন্তী’’তি অৱত্ৱা ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণং, সোকাদযো চ সম্ভৱন্তী’’তি ৱুত্তন্তি? যস্মা তদঞ্ঞেনপি দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স তে সম্ভৱন্তি, তস্মা অপ্পহীনসংযোজনস্সাপি তেসং তপ্পচ্চযতা ন একংসিকাতি জাতিপচ্চযতাৱ ৱুত্তা. অথ ৱা জৰামৰণগ্গহণেন উপপত্তিভৱো সঙ্গহিতো. উপাদিন্নক্খন্ধপৰিপাকো হি আযুনো সংহানি, ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো চ জৰা, তেসঞ্চ ভেদো মৰণন্তি. সতি চ উপপত্তিভৱে তত্থ কতুপচিতং, পোৰাণং ৱা কম্মং কম্মভৱো, কম্মাদিউপট্ঠানে চুতিঅনন্তৰং পটিসন্ধিং জনেতীতি উপপত্তিভৱো জাতিযা পচ্চযো, তস্মা জৰামৰণম্পি জাতিযা পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদো. যস্মা পন ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তি এত্থেৱ উপপত্তিভৱস্স জাতিযা পচ্চযতা সঙ্গহিতা, তস্মা ৱুত্তপৰিযাযসঙ্গহতো চ ‘‘জৰামৰণপচ্চযা জাতী’’তি ন ৱুত্তং. এৱং জৰামৰণস্সাপি পচ্চযভাৱসিদ্ধিতো পটিচ্চসমুপ্পাদতাতি দ্ৱাদসঙ্গতা ৱৱত্থিতাতি ৱেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘দ্ৱাদসেৱা’’তিআদি. অযং তাৱাতি ‘‘দেসনাভেদতো’’তিআদিনা ৱুত্তং অত্থসংৱণ্ণনং সন্ধাযাহ.
অৱিজ্জাপচ্চযাসঙ্খাৰপদকথাৱণ্ণনা
৫৯১. অযং পনাতি ইদানি ৱক্খমানং. ‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.১০৩) সুত্তন্তেসু চতুট্ঠানিকা অৱিজ্জা ৱুত্তাতি ‘‘সুত্তন্তপৰিযাযেনা’’তি ৱুত্তং. নিক্খেপকণ্ডে (ধ. স. ১১০৬) পন সুত্তন্তেসু চতূসু ঠানেসু কথিতায এৱ অৱিজ্জায অট্ঠসু ঠানেসু কিচ্চজাতিতো কথিতত্তা তদত্থৱণ্ণনাৱসেন ৱিভাৱনং কাতুং ‘‘অভিধম্মপৰিযাযেনা’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অহাপেত্ৱা ৱিভজিতব্বং. ৱিভজনঞ্হি অভিধম্মপৰিযাযো. ‘‘অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি আনেত্ৱা তং সম্বন্ধিতব্বং. সেসট্ঠানেসূতি দুক্খসমুদযেসু, পুব্বন্তাদীসু চ. আৰম্মণৱসেনাতি আৰম্মণকৰণৱসেনাপি. ইধাতি ইমস্মিং ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিকে পাঠে. সাতি অৱিজ্জা. উপ্পন্নাতি অসমূহতুপ্পন্না, পগেৱ পচ্চুপ্পন্না. ‘‘পটিচ্ছাদেত্ৱা’’তি এত্থ ৱুত্তং পটিচ্ছাদনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘যাথাৱসৰসলক্খণং পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতী’’তি ৱুত্তং. ৰসিতব্বো পটিৱিজ্ঝিতব্বো সভাৱো ৰসো, অত্তনো ৰসো সৰসো, যাথাৱো যথাভূতো সৰসো যাথাৱসৰসো, যো ‘‘পীড়নট্ঠো’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.৮) ৱুত্তো দুক্খসচ্চপ্পভেদা এৱ চ পুব্বন্তাদযো, সো এৱ লক্খিতব্বত্তা যাথাৱসৰসলক্খণং. তং পটিৱিজ্ঝিতুং পচ্চক্খতো জানিতুং ন দেতি.
তদুভযন্তি পুব্বন্তঞ্চেৱ অপৰন্তঞ্চ অতীতং, অনাগতঞ্চ খন্ধপঞ্চকং. পুব্বন্তাপৰন্তভাগৱন্ততায ৱা পচ্চুপ্পন্নদ্ধভূতো মজ্ঝন্তো পুব্বন্তাপৰন্তো. অযং অৱিজ্জা ইমে সঙ্খাৰাতি ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু পচ্চক্খতো জাননাকাৰদস্সনং. এত্থাতি এতেসু দুক্খাদীসু. যদিপি অৱিজ্জা দুক্খাদীসু আৰম্মণকৰণৱসেনপি পৱত্ততি, যথা পন নিৰোধমগ্গে আৰম্মণং কাতুং অসক্কোন্তী তে জানিতুকামস্স তপ্পটিচ্ছাদনৱসেন, অনিৰোধমগ্গেসু নিৰোধমগ্গগ্গহণকাৰণভাৱেন চ পৱত্তমানা তে যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝিতুং ন দেতি, এৱং দুক্খাদীসুপীতি ৱেদিতব্বং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘পটিচ্ছাদনৱসেনেৱ ইধাধিপ্পেতা’’তি. দুক্খাদিৱিসযো অন্ধতমকৰো, লোভাদীনঞ্চ অন্ধতমকৰানং পচ্চযভূতো অদস্সনাকাৰো অঞ্ঞাণং.
৫৯২. পুঞ্ঞাদযোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদযো. তত্থ পুনাতি অত্তনো সন্তানং অপুঞ্ঞফলতো, দুক্খসংকিলেসতো চ সোধেতীতি পুঞ্ঞং. হিতসুখজ্ঝাসযেন পুঞ্ঞং কৰোতীতি তন্নিপ্ফাদনেন কাৰকস্স অজ্ঝাসযং পূৰেতি, পুজ্জভৱং নিব্বত্তেতীতি ৱা পুঞ্ঞং. ইতি পূৰকো, পুজ্জনিব্বত্তকো চ নিৰুত্তিনযেন পুঞ্ঞন্তি ৱেদিতব্বো. পুঞ্ঞঞ্চ সো অত্তনো ফলস্স অভিসঙ্খৰণট্ঠেন অভিসঙ্খাৰো চাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো. পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞন্তি ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো ৱেদিতব্বো. সমাধিপচ্চনীকানং অতিদূৰতায ন ইঞ্জতি, অনিঞ্জঞ্চ ভৱং অভিসঙ্খৰোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো. কাযেন পৱত্তিতো, কাযতো ৱা পৱত্তো, কাযস্স ৱা সঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো. ৱচীচিত্তসঙ্খাৰেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ পঠমত্তিকো পৰিৱীমংসনসুত্তাদিৱসেন গহিতো. তত্থ হি ‘‘পুঞ্ঞং চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, পুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৫১) আগতং. দুতিযত্তিকো ৱিভঙ্গসুত্তৱসেন. তত্থ হি ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা. কতমে তযো? কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো চিত্তসঙ্খাৰো’’তি (সং. নি. ২.২৮) ৱুত্তং.
ৱিত্থাৰতো পনাতিআদি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং সৰূপতো, পভেদতো চ ৱিভাৱনং. ভাৱনাৱসেনেৱ পৱত্তা, ন দানসীলৱসেনাতি তত্থ লব্ভমানং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুং দস্সেতি. এৱঞ্চ কত্ৱা অৰূপাৱচৰচেতনাপি ‘‘ভাৱনাৱসেনেৱ পৱত্তা’’তি ৱুত্তা. যে পন ‘‘ভাৱনাৱসেনেৱা’’তি অৱধাৰণেন অভিঞ্ঞাচেতনং নিৱত্তেতীতি ৱদন্তি, তদযুত্তং তাসম্পি অৱিজ্জাপচ্চযতায ৱিয পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰভাৱস্স চ ইচ্ছিতত্তা. অঞ্ঞথা অভিঞ্ঞাচিত্তুপ্পাদস্স পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূসু অসঙ্গহো এৱ সিযা, ন চ যুত্তং ‘‘কুসলঞ্চ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুঞ্চ ন হোতী’’তি. পাণাতিপাতাদীতি আদি-সদ্দেন ন তদৱসিট্ঠঅকুসলকম্মপথানংযেৱ গহণং, অথ খো অনৱসেসঅকুসলকম্মস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং.
ইতৰেসু পনাতি কাযসঙ্খাৰাদীসু. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদযো পৱত্তমানা ইমেহি দ্ৱাৰেহি পৱত্তন্তীতি দ্ৱাৰতো পৱত্তিদস্সনত্থং. ‘‘সমৱীসতি চেতনা’’তি কস্মা ৱুত্তং, যদি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযো সমুট্ঠাপেন্তিযো কুসলাকুসলচেতনা কাযসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰোতি চ ৱুচ্চন্তি, এৱং সন্তে অভিঞ্ঞাচেতনাযপি কুসলায তথা পৱত্তায ৱচীসঙ্খাৰভাৱো ৱত্তব্বোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অভিঞ্ঞাচেতনা’’তিআদি. এত্থাতি কাযৱচীসঙ্খাৰগ্গহণে, কাযৱচীসঞ্চেতনাগ্গহণে ৱা. ন গহিতাতি অট্ঠকথাযং ন গহিতা ‘‘অভিঞ্ঞাচেতনা ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতী’’তি. কস্মা পন ন হোতি, ননু সাপি কুসলা, ৱিপাকধম্মা চাতি? সচ্চমেতং, অনুপচ্ছিন্নতণ্হাৱিজ্জমানে পন সন্তানে সব্যাপাৰপ্পৱত্তিযা তস্সা কুসলতা, ৱিপাকধম্মতা চ ৱুত্তা, ন ৱিপাকুপ্পাদনেন. সা পন ৱিপাকং উপ্পাদেন্তী ৰূপাৱচৰমেৱ উপ্পাদেয্য. ন হি অঞ্ঞভূমিকং কম্মং অঞ্ঞভূমিকং ৱিপাকং উপ্পাদেতীতি. অত্তনা সদিসাৰম্মণং তিট্ঠানিকমেৱ চ উপ্পাদেয্য চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কম্মসদিসাৰম্মণস্সেৱ ৱুত্তত্তা. ন চ ৰূপাৱচৰৱিপাকো পৰিত্তাদিআৰম্মণো অত্থি, অভিঞ্ঞাচেতনা চ পৰিত্তাদিআৰম্মণাৱ হোতি. তস্মা ৱিপাকং ন উপ্পাদেতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. কসিণেসু চ উপ্পাদিতস্স চতুত্থজ্ঝানসমাধিস্স আনিসংসভূতা অভিঞ্ঞা. যথাহ ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬, ৪৩১-৪৩৩; পাৰা. ১২). তস্মা সমাধিফলসদিসা সা, ন চ ফলং দেতি. দানসীলানিসংসভূতো তস্মিং ভৱে পচ্চযলাভো ৱিযাতি সাপি ৱিপাকং ন উপ্পাদেতীতি.
‘‘যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৱং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতী’’তি ইদং উদ্ধচ্চসহগতধম্মে ৱিসুং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭২৫) ৱুত্তত্তা ৱিচাৰেতব্বং. সা পন ৱিচাৰণা হেট্ঠা খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনাযং অকুসলকথাযং ৱিচাৰিতা এৱাতি তত্থ ৱিচাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. অপিচেত্থ যদেকে ৱিভজ্জ ৱদন্তি, দস্সনভাৱনানং অভাৱেপি যেসং পুথুজ্জনানং, সেক্খানঞ্চ দস্সনভাৱনাহি ভৱিতব্বং, তেসং তদুপ্পত্তিকালে তেহি পহাতুং সক্কুণেয্যা অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা, ভাৱনায পহাতব্বাতি চ ৱুচ্চন্তি. পুথুজ্জনানং পন ভাৱনায অভাৱা ভাৱনায পহাতব্বচিন্তা নত্থি. তেন তেসং পৱত্তমানা দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যাপি ভাৱনায পহাতব্বাতি ন ৱুচ্চন্তি. যদি ৱুচ্চেয্যুং, দস্সনেনপহাতব্বা ভাৱনাযপহাতব্বানং কেসঞ্চি কেনচি কদাচি আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযো ভৱেয্যুং? ন চ পট্ঠানে দস্সনেনপহাতব্বা ভাৱনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তা. সেক্খানং পন ৱিজ্জমানা ভাৱনায পহাতুং সক্কুণেয্যাতি ভাৱনায পহাতব্বা. তেনেৱ সেক্খানং দস্সনেন পহাতব্বা, চত্তত্তা ৱন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা উক্খেটিতত্তা সমুক্খেটিতত্তা অস্সাদিতব্বা, অভিনন্দিতব্বা চ ন হোন্তি. পহীনতায এৱ সোমনস্সহেতুভূতা, অৱিক্খেপহেতুভূতা চ ন দোমনস্সং, উদ্ধচ্চঞ্চ উপ্পাদেন্তীতি ন তে তেসং আৰম্মণআৰম্মণাধিপতিভাৱং, পকতূপনিস্সযভাৱঞ্চ গচ্ছন্তি. ন হি পহীনে উপনিস্সায অৰিযো ৰাগাদিকিলেসে উপ্পাদেতি.
ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি…পে… অৰহত্তমগ্গেন…পে… পচ্চাগচ্ছতী’’তি (মহানি. ৮০; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২৭). ন চ পুথুজ্জনানং দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা, ইতৰেসং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোন্তীতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘দিট্ঠিং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি. ৱিচিকিচ্ছং আৰব্ভ ৱিচিকিচ্ছা, দিট্ঠি, উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৭) দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং উদ্ধচ্চাৰম্মণপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা. এত্থ হি উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘দিট্ঠিং গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গৰুং কত্ৱা ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৫) এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বানং অতীতাদিভাৱেন ন ৱত্তব্বত্তেপি যাদিসানং তাহি অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বা, তেসু পুথুজ্জনেসু ৱত্তমানা দস্সনং অপেক্খিত্ৱা তেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনেন পহাতব্বা, সেক্খেসু ৱত্তমানা ভাৱনং অপেক্খিত্ৱা তায পহাতুং সক্কুণেয্যা ভাৱনায পহাতব্বা.
তেসু ভাৱনায পহাতব্বা সহাযৱিৰহা ৱিপাকং ন জনযন্তীতি ভাৱনায পহাতব্বচেতনায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৱনাৰহিতানং পন পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং, উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপৰিক্খীণসহাযানং ৱিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিসেধিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৱিপাকো ৱিভঙ্গে ৱুত্তো. যদি এৱং, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৱনাৰহিতানং অকুসলানং নেৱদস্সনেন-নভাৱনাযপহাতব্বতায নৱত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অপ্পহাতব্বানং ‘‘নেৱদস্সনেন-নভাৱনায পহাতব্বা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৯) ৱুত্তত্তা, অপ্পহাতব্বৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা চ অকুসলানং.
এৱম্পি তে ইমস্মিং তিকে ‘‘নৱত্তব্বা’’তি ৱত্তব্বা আপজ্জন্তীতি? নাপজ্জন্তি, চিত্তুপ্পাদকণ্ডে দস্সিতানং দ্ৱাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৱীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা. যথা হি ধম্মৱসেন সব্বে সঙ্খতধম্মা সঙ্গহিতাতি উপ্পন্নত্তিকে কালৱসেন অসঙ্গহিতাপি অতীতা ‘‘নৱত্তব্বা’’তি ন ৱুত্তা চিত্তুপ্পাদৰূপভাৱেন গহিতেসু নৱত্তব্বস্স অভাৱা, এৱমিধাপি চিত্তুপ্পাদভাৱেন গহিতেসু নৱত্তব্বস্স অসঙ্গহিতস্স অভাৱা নৱত্তব্বতা নৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. যত্থ হি চিত্তুপ্পাদো কোচি নিযোগতো নৱত্তব্বো অত্থি, তত্থ তেসং চতুত্থো কোট্ঠাসো অত্থীতি যথাৱুত্তপদেসু ৱিয তত্থাপি ভিন্দিত্ৱা ভজাপেতব্বচিত্তুপ্পাদে ভিন্দিত্ৱা ভজাপেতি ‘‘সিযা নৱত্তব্বা পৰিত্তাৰম্মণা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৪২২). তদভাৱা উপ্পন্নত্তিকে, ইধ চ তথা ন ৱুত্তা.
অথ ৱা যথা সপ্পটিঘেহি সমানসভাৱত্তা ৰূপধাতুযং তযো মহাভূতা সপ্পটিঘাতি ৱুত্তা. যথাহ ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনসপ্পটিঘং একং মহাভূতং পটিচ্চ দ্ৱে মহাভূতা, দ্ৱে মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূত’’ন্তি, এৱং পুথুজ্জনানং পৱত্তমানা ভাৱনায পহাতব্বসমানসভাৱা ভাৱনায পহাতব্বাতি ৱুচ্চেয্যুন্তি? নত্থি নৱত্তব্বতাপসঙ্গো. এৱঞ্চ সতি পুথুজ্জনানং পৱত্তমানাপি ভাৱনায পহাতব্বা সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদযো পৰভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো, ৰাগো চ ৰাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযোতি অযমত্থো লদ্ধো হোতি. যথা পন অফোট্ঠব্বত্তা ৰূপধাতুযং তযো মহাভূতা ন পৰমত্থতো সপ্পটিঘা, এৱং অপেক্খিতব্বভাৱনাৰহিতা পুথুজ্জনেসু ৱত্তমানা সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদযো ন পৰমত্থতো ভাৱনায পহাতব্বাতি ভাৱনায পহাতব্বানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৱুত্তা. ন চ দস্সনেনপহাতব্বা ভাৱনাযপহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ৱুত্তা. যে হি দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৱত্তন্তি. দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযস্সপি পন উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৱেকল্লমত্তমেৱ দস্সনেন কতং, ন তস্স কোচি ভাৱো দস্সনেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতোতি তস্স একন্তভাৱনাযপহাতব্বতা ৱুত্তা. তস্মা তস্স তাদিসস্সেৱ সতি সহাযে ৱিপাকুপ্পাদনৱচনং, অসতি চ ৱিপাকানুপ্পাদনৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি.
তযিদং সব্বং তেসং আচৰিযানং অহোপুৰিসিকামত্তন্তি অপৰে. কস্মা? উদ্ধচ্চসহগতস্স একন্তেন ভাৱনায পহাতব্বত্তা. এৱঞ্হি ৱুত্তং ভগৱতা ‘‘কতমে ধম্মা ভাৱনায পহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬). যদি হি তং ইচ্ছিতং সিযা, যথা অতীতাৰম্মণত্তিকে ‘‘নিযোগা অনাগতাৰম্মণা নত্থী’’তি (ধ. স. ১৪৩৩) ৱত্ৱা ৱিভজ্জ ৱুত্তং, এৱমিধাপি ‘‘নিযোগা ভাৱনায পহাতব্বা নত্থী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্ধচ্চসহগতো সিযা ভাৱনায পহাতব্বো, সিযা ন ৱত্তব্বো’’তি ৱদেয্য. যা চ তং সমত্থেন্তেন ‘‘যদি ৱুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা যুত্তি ৱুত্তা, সাপি অযুত্তি. কস্মা? যস্মা দস্সনেন পহাতব্বাৰম্মণানং ৰাগদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাউদ্ধচ্চানং দস্সনেন পহাতব্বভাৱো এৱ ইচ্ছিতোতি. যং পন উদ্ধচ্চগ্গহণেন পাড়িযং উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো ৱুত্তোতি ৱত্ৱা তং সাধেতুং অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে উদ্ধচ্চস্স অনুদ্ধৰণং নিবন্ধনং ৱুত্তং, তম্পি অনিবন্ধনং পট্ঠানে সাৱসেসপাঠদস্সনতো. তথা হি ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২) এতেসং ৱিভঙ্গে চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং কত্ৱা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি এতস্স ৱিভঙ্গে লব্ভমানম্পি ন উদ্ধটং.
ভাৱনায পহাতব্বস্স ৱিপাকদানং পতি দস্সনেন পহাতব্বস্স সহাযভাৱূপগমনং ৱিচাৰেতব্বং. কিং অৱিজ্জাদি ৱিয দানসীলাদীনং উপ্পত্তিযাযেৱ ৱিপাকদানসামত্থিযা ঠানৱসেন দস্সনেনপহাতব্বং ভাৱনাযপহাতব্বস্স সহাযভাৱং উপগচ্ছতি, উদাহু কিলেসা ৱিয কম্মস্স পটিসন্ধিদানং পতীতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ পুৰিমো পক্খো পহীনদস্সনপ্পহাতব্বত্তা সেক্খসন্তানে পৱত্তিনো ভাৱনাপহাতব্বস্স কিৰিযভাৱো আপজ্জতি পহীনাৱিজ্জাতণ্হামানে সন্তানে পৱত্তদানাদি ৱিয. অথ দুতিযো, তস্সাপি দস্সনেনপহাতব্বতা আপজ্জতি অপাযগমনীযসভাৱানতিৱত্তনতো, তস্মা হেট্ঠা ৱিচাৰিতনযেনেৱ উদ্ধচ্চসহগতস্স ৱিপাকদানং পতি পাড়িযা, অট্ঠকথায চ অৱিৰুজ্ঝনৱসেনেত্থ অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
সাপীতি উদ্ধচ্চচেতনাপি. ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱেতি সম্পুণ্ণস্স ৱিপাকৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱে. যদি অপনেতব্বা, কস্মা ‘‘সমৱীসতি চেতনা’’তি ৱুত্তন্তি তস্স কাৰণং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তী’’তি. অভিঞ্ঞাচেতনাযপি পচ্চযভাৱং দস্সেতি. যদি এৱং অভিঞ্ঞাচেতনায সহ একৱীসতীতি ৱত্তব্বং, ন, তথা অৱচনস্স ৱুত্তকাৰণত্তা. তং পন ইতৰাৱচনস্সাপি কাৰণন্তি সমানৰূপায একিস্সা অৱচনে যং কাৰণং অপেক্খিত্ৱা একা ন ৱুত্তা, তেন কাৰণেন ৱুত্তাযপি অৱত্তব্বতং দস্সেতি. অযং তিকোতি কাযসঙ্খাৰত্তিকো. পুৰিমত্তিকন্তি পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰত্তিকং. পৱিসতীতি কথং পৱিসতি. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো হি অট্ঠকামাৱচৰচেতনাপভেদো কাযদুচ্চৰিততো ৱিৰমন্তস্স সিযা কাযসঙ্খাৰো, ৱচীদুচ্চৰিততো ৱিৰমন্তস্স সিযা ৱচীসঙ্খাৰো, মনোদ্ৱাৰে পন উপ্পন্না তেৰসপি চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো চ হোতি চিত্তসঙ্খাৰো চ. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰোপি কাযদুচ্চৰিতৱসেন পৱত্তিযং সিযা কাযসঙ্খাৰো, ৱচীদুচ্চৰিতৱসেন পৱত্তিযং সিযা ৱচীসঙ্খাৰো, দ্ৱে দ্ৱাৰানি মুঞ্চিত্ৱা মনোদ্ৱাৰে পৱত্তিযং সিযা চিত্তসঙ্খাৰো, আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো চাতি এৱং দুতিযত্তিকো পুৰিমত্তিকমেৱ পৱিসতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনংযেৱ ৱসেন অৱিজ্জায পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো’’তি.
৫৯৩. অৱিজ্জাভাৱে ভাৱতোতি অৱিজ্জায অত্থিভাৱে সঙ্খাৰানং ভাৱতো. ন হি অৱিজ্জায অসতি কদাচি সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তি. ইদানি তং অৱিজ্জায ভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতী’’তি আহ. তেন মগ্গেন অনিৰোধো ইধ অৱিজ্জায অত্থিভাৱো, ন ধৰমানতা এৱাতি দস্সেতি. স্ৱাযমত্থো হেট্ঠা ৱিভাৱিতোযেৱ. ‘‘অৱিজ্জাসঙ্খাত’’ন্তি চ ইমিনা ঞাণাভাৱাদিং নিৱত্তেতি. অযঞ্হি অ-কাৰো ‘‘অহেতুকা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ২) অভিক্খুকো আৱাসো’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৭৬) তংযোগনিৱত্তিযং দিস্সতি. অভাৱো হেত্থ দীপিতো. ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৭) তংসম্বন্ধিতানিৱত্তিযং. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তাতি তংসম্বন্ধিতা এত্থ জোতীযতি. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৯) তংসভাৱনিৱত্তিযং. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিদস্সনং ন পস্সতীতি তগ্গহেতব্বতানিৱত্তিযং. তথা ‘‘অনাসৱা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৫). ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ১০), অনাৰম্মণা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৫৫) তংকিচ্চনিৱত্তিযং. ‘‘অৰূপিনো ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ১১), অচেতসিকা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৫৭) তব্ভাৱনিৱত্তিযং. তদঞ্ঞথা হি এত্থ পকাসীযতি. ‘‘অমনুস্সো’’তি (দী. নি. ২.৩২১) তব্ভাৱমত্তনিৱত্তিযং. মনুস্সত্তমত্তং নত্থি, অঞ্ঞং সমানন্তি সদিসতা হেত্থ সূচীযতি. ‘‘অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো (অ. নি. ৩.১৩, ২৭; পু. প. ৯১, ১২৪), অপুত্তো’’তি তথা সম্ভাৱনীযগুণনিৱত্তিযং. গৰহা হি এত্থ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি ভোতো অনামযং (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯), অনুদৰা কঞ্ঞা’’তি তদনপ্পভাৱনিৱত্তিযং. ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৭) তংসদিসভাৱনিৱত্তিযং. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা, উপ্পাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিব্বত্তিযা আৰদ্ধুপ্পাদভাৱা, কালৱিনিমুত্তস্স চ ৱিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা, পগেৱ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিধুৰভাৱো এত্থ ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১১) তদপৰিযোসাননিৱত্তিযং. তন্নিট্ঠানঞ্হেত্থ পকাসীযতি. ইমেসং পন অত্থানং অসম্ভৱতো পাৰিসেসেন যথা কুসলপটিপক্খা ধম্মা অকুসলা, এৱং ৱিজ্জাপটিপক্খা অৱিজ্জাতি কত্ৱা ঞাণপটিপক্খো ধম্মো অঞ্ঞাণন্তি ৱেদিতব্বং.
সুখসঞ্ঞায গহেত্ৱা দুক্খদুক্খৱিপৰিণামদুক্খসঙ্খাৰদুক্খতাহি ৱিঞ্ঞূহি দুক্খন্ত্ৱেৱ গহেতব্বং সংসাৰদুক্খং সুখন্তি সঞ্ঞায অভিনিৱিসিত্ৱা, এতেন তত্থ তণ্হাপৱত্তিং দস্সেতি. আৰভতীতি নিব্বত্তেতি. তণ্হাপৰিক্খাৰেতি তণ্হায ‘‘সুখং সুভ’’ন্তিআদিনা সঙ্খতে পৰিক্খতে, অলঙ্কতেতি অত্থো. তণ্হা হি দুক্খস্স সমুদযোতি অজানন্তো বালো ‘‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৪২) পৰিতস্সন্তো কাযসঙ্খাৰে পৰিক্খৰোতি. তণ্হাপৰিক্খাৰেতি ৱা তণ্হায পৰিৱাৰভূতে. তণ্হাৱত্থুং হি চক্খাদিং, ৰূপাদিঞ্চ অভিসঙ্খৰিত্ৱা তংসমঙ্গীনং দেন্তা সঙ্খৰা তণ্হায উপনেন্তা তস্সা পৰিৱাৰা ৱিয হোন্তীতি. গতিৱিসেসে ব্ৰহ্মলোকাদিকে. অনেকসতপসুবদ্ধভিংসনো ৱাজপেয্যাদিকো যঞ্ঞো. অমৰণত্থাতি গহিতা দুক্কৰকিৰিযা অমৰতপো. অমৰো ৱা দেৱো ৱা ভৱেয্যং, দেৱঞ্ঞতৰো ৱাতি পৱত্তিতা ৱতচৰিযা অমৰতপো. দুক্খত্তা ৱা মৰো মাৰকো তপো অমৰতপো. দিট্ঠে অদিট্ঠসদ্দো ৱিয মৰে অমৰসদ্দো দট্ঠব্বো.
জাতিআদিপপাতদুক্খজননতো মৰুপ্পপাতসদিসতা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰস্স ৱুত্তা. ‘‘মহাপৰিড়াহজনিক’’ন্তি ইমিনা অনুদহনট্ঠেন তিণুক্কাসদিসতং পুঞ্ঞফলস্স দস্সেতি. অপ্পস্সাদতঞ্চাতি চ-সদ্দেন অধিকুট্টনৱিনিৱিজ্ঝনঅঙ্গপচ্চঙ্গপলিভঞ্জনাদিং সঙ্গণ্হাতি. তপ্পচ্চযন্তি তস্স ৱিপৰিণামদুক্খসভাৱস্স সুগতিফলস্স পচ্চযভূতং. ৰমণীযভাৱেন চ অস্সাদভাৱেন চ গয্হমানং পুঞ্ঞফলং দীপসিখামধুলিত্তসত্থধাৰাসদিসং. তদত্থো চ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো তংনিপাতলেহনসদিসো ৱুত্তো. ‘‘সুখো ইমিস্সা পৰিব্বাজিকায তৰুণায মুদুকায লোমসায বাহায সম্ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৯) সুখসঞ্ঞায অসুভভাৱস্স অসল্লক্খণেনেৱ একচ্চকামপৰিভোগোতি বালো ৱিয গূথকীড়নং, কিলেসাভিভূততায কোধাৰতিঅভিভূতো অসৱসো মৰিতুকামো ৱিয ৱিসখাদনং সম্পতি কিৰিযাখণে, আযতিং ফলক্খণে চ জিগুচ্ছনীযং, দুক্খঞ্চ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি. লোভসহগতস্স ৱা গূথকীড়নসদিসতা, দোসসহগতস্স ৱিসখাদনসদিসতা যোজেতব্বা. সভযস্সাপি পিসাচনগৰস্স কামগুণসমিদ্ধিযা সুখৱিপল্লাসহেতুভাৱো ৱিয আৰুপ্পৱিপাকানং নিৰন্তৰতায, অনুপলক্খিযমানউপ্পাদৱযানং দীঘসন্তানতায অগয্হমানৱিপৰিণামানং সঙ্খাৰৱিপৰিণামদুক্খভূতানম্পি নিচ্চাদিৱিপল্লাসহেতুভাৱোতি, তেসং পিসাচনগৰসদিসতা, তদভিমুখগমনসদিসতা চ আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰস্স যোজেতব্বা.
অৱিজ্জাভাৱতোৱ সঙ্খাৰভাৱো, ন অভাৱতোতি সঙ্খাৰানং অৱিজ্জাপচ্চযভাৱে সঙ্খেপেন অন্ৱযতো, ব্যতিৰেকতো চ ৱুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদিনা সুত্তপদং আভতং. তত্থ অৱিদ্ৱাতি অৱিদ্দসু. অৱিজ্জাগতোতি অৱিজ্জায সমন্নাগতো, অপ্পহীনাৱিজ্জোতি অধিপ্পাযো.
পট্ঠানপচ্চযকথাৱণ্ণনা
৫৯৪. তাৱাতি ৱত্তব্বন্তৰাপেক্খো নিপাতো, তেন ‘‘অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযো’’তি ইদং তাৱ সিদ্ধং, ইদং পন অপৰং ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি. ‘‘ইদং পন ৱত্তব্ব’’ন্তি যমত্থং সন্ধায ৱুত্তং, তং দস্সেতুং পচ্চযধম্মা নাম যেসং পচ্চযা হোন্তি, যথা ৱা পচ্চযা হোন্তি, তদুভযেসং বহুভাৱতো অনেকধাৱ পচ্চযা হোন্তীতি অৱিজ্জাযপি তং আসঙ্কন্তো পুচ্ছি ‘‘কতমেসং সঙ্খাৰানং কথং পচ্চযো হোতী’’তি, পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদযো বহূ সঙ্খাৰা ৱুত্তা. অৱিজ্জা চ তেসং পচ্চযো হোতি, ন সব্বেসং একধাৱ হোতি, তস্মা ইমেসং সঙ্খাৰানং এৱং পচ্চযো হোতীতি ইদং ৱত্তব্বন্তি অত্থো. তত্ৰাতি তস্মিং পচ্চযভাৱে. যদিপি ‘‘কতমেসং সঙ্খাৰান’’ন্তিআদিনা অসাধাৰণতো পুচ্ছা আৰদ্ধা, একদেসেন পন সমুদাযোপলক্খণমেতন্তি দ্ৱাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৱো ৱত্তব্বোতি তং দস্সেতুং, অৱিজ্জায ৱা পচ্চযভাৱে পুচ্ছিতে তপ্পসঙ্গেন সব্বেসম্পি পচ্চযধম্মানং পচ্চযভাৱং ৱিসজ্জেতুকামো পচ্চযে তাৱ পাড়িনযেনেৱ দস্সেতুং ‘‘ভগৱতা হী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ চ ভগৱতা চতুৱীসতি পচ্চযা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. তেসং ৱসেন অৱিজ্জাদীনং পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বোতি অধিপ্পাযো.
‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি ইমিনা ৱচনেন হেতুনো, অধিপতিপচ্চযাদিভূতস্স চ গহণং সিযাতি তং নিৱাৰেন্তো আহ ‘‘হেতু হুত্ৱা পচ্চযো’’তি. এৱম্পি সো এৱ দোসো আপজ্জতীতি পুন আহ ‘‘হেতুভাৱেন পচ্চযোতি ৱুত্তং হোতী’’তি. তেন ন ইধ হেতুসদ্দেন ধম্মগ্গহণং কতং, অথ খো ধম্মস্স সত্তিৱিসেসো গহিতোতি দস্সেতি. তস্স হি পচ্চযসদ্দস্স চ সমানাধিকৰণতং সন্ধায ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চ, হেতু হুত্ৱা পচ্চযো’’তি চ ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা পৰতো পাড়িযং ‘‘হেতূ হেতু…পে… হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.১) তেন তেন হেতুভাৱাদিউপকাৰেন তস্স তস্স ধম্মস্স উপকাৰকত্তং ৱুত্তং. অভিধম্মট্ঠকথাযং পন ‘‘যো হি ধম্মো যং ধম্মং অপ্পচ্চক্খায তিট্ঠতি ৱা উপ্পজ্জতি ৱা, সো তস্স পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা), ‘‘মূলট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো হেতুপচ্চযো’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. পচ্চযুদ্দেসৱণ্ণনা) চ এৱমাদিনা ধম্মপট্ঠাননিদ্দেসেন ধম্মতো অঞ্ঞা ধম্মসত্তি নাম নত্থীতি ধম্মেহেৱ ধম্মসত্তিৱিভাৱনং কতন্তি দট্ঠব্বং. ইধাপি ৱা ‘‘হেতু চ সো পচ্চযো চা’’তি ধম্মেনেৱ ধম্মসত্তিং দস্সেতি. ন হি ‘‘হেতুপচ্চযো’’তিআদিকো উদ্দেসো কুসলাদিউদ্দেসো ৱিয ধম্মপ্পধানো, অথ খো ধম্মানং উপকাৰকভাৱপ্পধানোতি.
‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা তব্ভাৱেন পচ্চযভাৱং আৰম্মণাদীসু অতিদিসতি ‘‘আৰম্মণঞ্চ তং পচ্চযো চাতি আৰম্মণপচ্চযো, আৰম্মণং হুত্ৱা পচ্চযো, আৰম্মণভাৱেন পচ্চযোতি অত্থো’’তি, ন কম্মধাৰযমত্তং.
৫৯৫. ৱচনাৱযৱোতি সাধনাৱযৱং সন্ধাযাহ. ৱচনসভাৱঞ্হি সাধনং পৰেসং অৱিদিতত্থঞাপনতো লোকে সাধনন্তি পাকটং পঞ্ঞাতং. তথা হি নং অৱযৱলক্খণং, ৱচনসভাৱঞ্চ সাধনং, অৱযৱপক্খাদীনি ৱচনানি সাধনন্তি চ ঞাযৱাদিনো ৱদন্তি. পটিঞ্ঞা, হেতূতিআদীসূতি পটিঞ্ঞা, হেতু, উদাহৰণ, উপনয, নিগমনানি. উদাহৰণসাধম্মিযা সাধ্যসাধনং হেতু. ৱিৰূপো হেতূতি চ এৱমাদীসু কাৰণং যং কিঞ্চি কাৰণলক্খণং, সম্পাপকলক্খণম্পি ৱা. আদি-সদ্দেন তস্সাপি সঙ্গহেতব্বতায, ঞাপকলক্খণং পন ৱচনাৱযৱগ্গহণেন গহিতং. কামং মূলম্পি কাৰণলক্খণং কাৰণমেৱ, কাৰণন্তি পনেত্থ পচ্চযহেতু গহিতো. মূলন্তি হেতুহেতূতি কাৰণৱিসেসৱিসযত্তা মূলস্স ৱিসুং গহণং. এতীতি এতস্স অত্থৱচনং ৱত্ততীতি, তঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীনং সাধাৰণৱচনং. তেনেৱাহ ‘‘তিট্ঠতি ৱা উপ্পজ্জতি ৱা’’তি. একচ্চো হি পচ্চযো ঠিতিযা এৱ উপকাৰকো হোতি যথা পচ্ছাজাতপচ্চযো, একচ্চো উপ্পত্তিযা এৱ যথা অনন্তৰাদিকো, একচ্চো উভযস্স যথা হেতুআদযো.
উপকাৰকলক্খণোতি চ ধম্মেন ধম্মসত্তিং উপকাৰং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু, অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূলসদ্দো ৱিয পতিট্ঠত্থো ৱেদিতব্বো. হিনোতি ৱা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অতিহৰন্তেন মূলেন ৱিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি পৱত্ততি ৱুদ্ধিং ৱিৰুড়্হিং আপজ্জতীতি হেতু. অত্তনো ফলং কৰোতীতি কাৰণং. নিদদাতি দস্সেন্তং ৱিয হোতীতি নিদানং. সম্ভৱতি তং এতস্মাতি সম্ভৱো. পভৱতি এতস্মাতি পভৱোতি পচ্চযহেতুসদ্দেহি ইতৰেসম্পি সমানত্থতা ৱেদিতব্বা. এৱং সন্তেপি কাৰণৱিসেসৱিসযো হেতুসদ্দো, কাৰণসামঞ্ঞৱিসযো পচ্চযসদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘মূলট্ঠেনা’’তিআদিমাহ. হেতুঅত্থো, পচ্চযট্ঠো চ হেট্ঠা পপঞ্চৱসেন ৱুত্তোতি তং সঙ্খিপ্পং দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্খেপতো…পে… হেতুপচ্চযো’’তি.
যথা সালিৱীহিবীজাদীনি তংতংওসধীনং সালিৱীহিআদিভাৱস্স সাধকানি, মণিআদিপ্পভাৱত্থূনি চ নীলাদিৱণ্ণানি নীলাদিপ্পভাসাধকানি, এৱং হেতুপচ্চযো যথাৰহং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মানং কুসলাদিভাৱস্স সাধকোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সো সালিআদীন’’ন্তিআদিনা. আচৰিযানন্তি চ ৰেৱতাচৰিযং সন্ধাযাহ. এৱং সন্তেতি হেতুপচ্চযো যদি কুসলাদিভাৱসাধকো, এৱং সতি. ন সম্পজ্জতি ন সিজ্ঝতি. যথা কুসলাকুসলহেতু তংসমুট্ঠানৰূপস্স কুসলাকুসলভাৱায ন পৰিযত্তো, এৱং অব্যাকতোপি হেতু তংসমুট্ঠানৰূপস্স অব্যাকতভাৱায. সভাৱেনেৱ হি তং অব্যাকতন্তি আহ ‘‘ন হি সো তেসং কুসলাদিভাৱং সাধেতী’’তি. হেতুপচ্চযো চ তেসং হোতিযেৱাতি আহ ‘‘ন চ পচ্চযো ন হোতী’’তি. ইদানি তমত্থং পাড়িযা সমত্থেতুং ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ৱিনা এতেনাতি এতেন হেতুনা অব্যাকতভাৱসাধকেন ৱিনা অহেতুকত্তা, অব্যাকতভাৱো সিদ্ধো সভাৱেনেৱাতি অধিপ্পাযো.
‘‘যোনিসো, ভিক্খৱে, মনসি কৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা অভিৱড্ঢন্তী’’তিআদি (অ. নি. ১.৬৭) ৱচনেহি কুসলভাৱস্স যোনিসোমনসিকাৰপ্পটিবদ্ধতা সিদ্ধাতি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকাৰপ্পটিবদ্ধো কুসলভাৱো’’তি. এতেনেৱ অকুসলঅব্যাকতভাৱাপি কুসলভাৱো ৱিয ন হেতুপটিবদ্ধাতি দস্সিতং হোতি. যং পনেকে মঞ্ঞেয্যুং ‘‘অহেতুকহেতুস্স অকুসলভাৱো ৱিয সহেতুকহেতূনম্পি সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱো, অঞ্ঞেসং তংসম্পযুত্তানং হেতুপটিবদ্ধো’’তি, তস্স উত্তৰং ৱত্তুং ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. অলোভো কুসলো ৱা সিযা অব্যাকতো ৱাতি যদি অলোভো সভাৱতো কুসলো, সো কুসলসভাৱত্তা অব্যাকতো ন সিযা. অথ অব্যাকতো তংসভাৱত্তা কুসলো ন সিযা অলোভসভাৱস্স অদোসত্তাভাৱো ৱিয. যস্মা পন উভযথাপি হোতি, তস্মা যথা উভযথা হোন্তেসু সদ্ধাদীসু সম্পযুত্তেসু হেতুপটিবদ্ধং কুসলাদিভাৱং পৰিযেসেথ, ন সভাৱতো, এৱং হেতূসুপি কুসলাদিতা অঞ্ঞপটিবদ্ধা পৰিযেসিতব্বা, ন সভাৱতোতি যং ৱুত্তং ‘‘সম্পযুত্তহেতূসু সভাৱতোৱ কুসলাদিভাৱো’’তি, তং ন যুজ্জতি. সা পন পৰিযেসিযমানা যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধা হোতীতি হেতূসু ৱিয সম্পযুত্তেসুপি যোনিসোমনসিকাৰাদিপটিবদ্ধো কুসলাদিভাৱো, ন হেতুপটিবদ্ধোতি সিদ্ধং হোতীতি অধিপ্পাযো.
ৱিৰুড়্হমূলা ৱিযাতি এতেন মূলানি ৱিয মূলানীতি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনেনা’’তি. স্ৱাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলো ধম্মো কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলাব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি এৱং সত্তধা পঞ্হাৱাৰে নিদ্দিট্ঠো. যং পন ৱুত্তং হেতুকিচ্চং দস্সেন্তেন ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানং ধম্মানং, তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১), তত্থ পঠমো হেতুসদ্দো পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো পচ্চযধম্মনিদ্দেসো, তেনস্স হেতুভাৱেন উপকাৰকতা হেতুপচ্চযতাতি দস্সেতি. দুতিযো পচ্চযুপ্পন্নৱিসেসনং, তেন ন যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, অথ খো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৱাতি দস্সেতি. ননু চ সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা দুতিযে হেতুসদ্দে অৱিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্স অপেক্খিতব্বস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা হেতূ অত্তনাৱ সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতীতি? নাযমেকন্তো. হেতুসদ্দো হি পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থেৱ ব্যাৱটো যদা গয্হতি, ন তদা সম্পযুত্তৱিসেসনং হোতীতি সম্পযুত্তঅৱিসিট্ঠা যে কেচি গহিতা ভৱেয্যুন্তি. ননু চ যথা ‘‘অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং, অৰূপিনো ইন্দ্ৰিযা সম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি চ ৱুত্তে দুতিযেন আহাৰগ্গহণেন, ইন্দ্ৰিযগ্গহণেন চ ৱিনাপি আহাৰিন্দ্ৰিযসম্পযুত্তকাৱ গয্হন্তি, এৱমিধাপি সিযাতি? ন, আহাৰিন্দ্ৰিযাসম্পযুত্তস্স ৱজ্জেতব্বস্স অভাৱতো. ৱজ্জেতব্বাভাৱতো হি তত্থ দুতিযে আহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণে অসতিপি তংসম্পযুত্তকাৱ গয্হন্তীতি তং ন কতং, ইধ পন ৱজ্জেতব্বং অত্থীতি কত্তব্বং দুতিযং হেতুগ্গহণং. এৱম্পি ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি এত্থ হেতুসম্পযুত্তকানং সো এৱ সম্পযুত্তকহেতূতি ৱিসেসনস্স অকতত্তা যো কোচি হেতু যস্স কস্সচি হেতুসম্পযুত্তস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠস্সেৱ হেতুনো পুন সম্পযুত্তৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তত্তা. এতদত্থমেৱ হি ৱিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৱে সিদ্ধেপি তস্স গহণং কতং.
অথ ৱা অসতি দুতিযে হেতুসদ্দে হেতুসম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ন পন হেতূনন্তি এৱম্পি গহণং সিযাতি তন্নিৱাৰণত্থং সো ৱুত্তো. তেন হেতুসম্পযুত্তভাৱং যে লভন্তি, তেসং সব্বেসং হেতূনং, অঞ্ঞেসম্পি হেতূ হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দস্সিতং হোতি. যস্মা পন হেতুঝানমগ্গা পতিট্ঠামত্তাদিভাৱেন অঞ্ঞধম্মনিৰপেক্খা, ন আহাৰিন্দ্ৰিযা ৱিয সাপেক্খা এৱ, তস্মা এতেস্ৱেৱ দুতিযং হেতাদিগ্গহণং কতং. আহাৰিন্দ্ৰিযা পন আহৰিতব্বঈসিতব্বাপেক্খা এৱ, তস্মা তে ৱিনাপি দুতিযেন আহাৰিন্দ্ৰিযগ্গহণেন অত্তনা এৱ আহৰিতব্বে, ঈসিতব্বে চ আহাৰিন্দ্ৰিযভূতে, অঞ্ঞে চ সম্পযুত্তকে পৰিচ্ছিন্দন্তীতি তং তত্থ ন কতং. ইধ চ দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুনা, পচ্চযভূতেনেৱ চ সম্পযুত্তানং হেতূনং, অঞ্ঞেসঞ্চ পৰিচ্ছিন্নত্তা পুন ৱিসেসেন কিচ্চং নত্থীতি পঞ্হাৱাৰে ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদীসু দুতিযং হেতুগ্গহণং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.
৫৯৬. আৰম্মণভাৱেনাতি ৱিসযভাৱেন, আলম্বিতব্বভাৱেনাতি অত্থো. আৰভিত্ৱাপীতি পি-সদ্দেন ইমমত্থং দস্সেতি – ৰূপাযতনাদিমত্তে যস্মিং কিস্মিঞ্চি একস্মিং অট্ঠত্ৱা ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভা’’তি (পট্ঠা ১.১.২) অনিযমেন সব্বৰূপাযতনানং…পে… সব্বধম্মাযতনানঞ্চ আৰম্মণপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা ৰূপাদিভেদেন ছব্বিধেসু সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মেসু ন কোচি ধম্মো আৰম্মণপচ্চযো ন হোতীতি. স্ৱাযং আৰম্মণপচ্চযভাৱো হেট্ঠা ৱিভাৱিতো এৱ. আলম্বিত্ৱাতি গহেত্ৱা. একন্তসাৰম্মণভাৱতো অনাৰব্ভ পৱত্তি এৱ নত্থীতি আহ ‘‘আৰব্ভেৱা’’তি. স্ৱাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, কুসলো ধম্মো অকুসলস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, কুসলস্স, অব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলস্স, অকুসলস্সা’’তি এৱং নৱপ্পকাৰো ৱেদিতব্বো.
৫৯৭. জেট্ঠকট্ঠেনাতি পমুখভাৱেন. অত্তাধীনানঞ্হি পতিভূতো ধম্মো অধিপতি. সো তেসং পমুখভাৱেন পৱত্ততি. ‘‘ছন্দৱতো কিং নাম ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুৰিমাভিসঙ্খাৰূপনিস্সযং লভিত্ৱা উপ্পজ্জমানে চিত্তুপ্পাদে ছন্দাদযো ধুৰভূতা জেট্ঠকভূতা সম্পযুত্তধম্মে সাধযমানা ৱসে ৱত্তযমানা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, সম্পযুত্তধম্মা চ তেসং ৱসেন ৱত্তন্তি হীনাদিভাৱেন তদনুৱত্তনতো, তেন তে অধিপতিপচ্চযা হোন্তি. গৰুকাতব্বম্পি আৰম্মণং তন্নিন্নপোণপব্ভাৰানং অস্সাদনপচ্চৱেক্খণমগ্গফলানং অত্তনো ৱসে ৱত্তযমানং ৱিয পচ্চযো হোতি. তস্মা অযং অত্তাধীনানং পতিভাৱেন উপকাৰকত্তা অধিপতিপচ্চযোতি দট্ঠব্বো. ছন্দাধিপতীতি ছন্দসঙ্খাতো অধিপতি, ছন্দং ধুৰং ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৱা চিত্তুপ্পত্তিকালে উপ্পন্নস্স কত্তুকম্যতাছন্দস্সেতং নামং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. কস্মা পন যথা হেতুপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘হেতূ হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৱুত্তং, এৱমিধ ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৩) নযেন ৱুত্তন্তি? একক্খণে অভাৱতো. হেতৱো হি দ্ৱে তযোপি একক্খণে হেতুপচ্চযা হোন্তি, মূলট্ঠেন উপকাৰকভাৱস্স অৱিজহনতো. অধিপতি পন জেট্ঠকট্ঠেন উপকাৰকো, ন চ একক্খণে বহূ জেট্ঠকা হোন্তি. তস্মা একতো উপ্পন্নানম্পি তেসং একক্খণে অধিপতিপচ্চযভাৱো নত্থীতি ‘‘অধিপতী অধিপতিসম্পযুত্তকান’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তং.
যং যং ধম্মন্তি যং যং আৰম্মণধম্মং. গৰুং কত্ৱাতি গৰুকাৰচিত্তীকাৰৱসেন ৱা অস্সাদনৱসেন ৱা গৰুকাৰিকং লদ্ধব্বং অৱিজহিতব্বং অনৱঞ্ঞাতং কত্ৱা. তে তে ধম্মাতি তে তে গৰুকাতব্বা ধম্মা. তেসং তেসন্তি তংতংগৰুকাৰকধম্মানং. অধিপতিপচ্চযেনাতি আৰম্মণাধিপতিপচ্চযেন. স্ৱাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স সহজাতাৰম্মণেহি, অকুসলস্স আৰম্মণেনেৱ, অব্যাকতস্স সহজাতাৰম্মণেহি, কুসলাব্যাকতস্স সহজাতেনেৱাতি কুসলমূলা চত্তাৰো, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স সহজাতাৰম্মণেহি, অব্যাকতস্স সহজাতেনেৱ, তথা অকুসলাব্যাকতস্সাতি অকুসলমূলা তযো, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স সহজাতাৰম্মণেহি, কুসলস্স আৰম্মণেনেৱ, তথা অকুসলস্সাতি অব্যাকতমূলা তযো’’তি সঙ্খেপতো দসপ্পকাৰো অধিপতিপচ্চযো. এত্থ চ সত্তধা সহজাতাধিপতি, সত্তধা আৰম্মণাধিপতি ৱেদিতব্বো.
৫৯৮. অন্তৰাযতীতি অন্তৰং, ব্যৱধাযকন্তি অত্থো. নাস্স অন্তৰং ৱিজ্জতীতি অনন্তৰো, অনন্তৰো চ সো পচ্চযো চাতি অনন্তৰপচ্চযো. ‘‘অত্থানন্তৰতা অনন্তৰপচ্চযো, কালানন্তৰতা সমনন্তৰপচ্চযো’’তিআদিনা বহুধা পপঞ্চযন্তি, অসাৰং গন্থৱিত্থাৰং কৰোন্তি. যথা পৱত্তিওকাসদানৱিসেসভাৱেন নত্থিৱিগতপচ্চযা ৱুত্তা, ন এৱং অনন্তৰসমনন্তৰপচ্চযা, এতে পন চিত্তনিযমহেতুভাৱেন ৱুত্তাতি তং চিত্তনিযমহেতুভাৱং দস্সেতুং ‘‘যো হি এসা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতিআদি চিত্তনিযমোতি এত্থ আদি-সদ্দেন সন্তীৰণানন্তৰা ৱোট্ঠব্বনং, চুতিঅনন্তৰা পটিসন্ধীতি যস্স যস্স চিত্তস্স অনন্তৰা যং যং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্স তস্স তদনন্তৰুপ্পাদনিযমো তংতংসহকাৰিপচ্চযৱিসিট্ঠস্স পুৰিমপুৰিমচিত্তস্সেৱ ৱসেন ইজ্ঝতীতি দস্সেতি.
অত্থানন্তৰতাযাতি অত্থেন কেনচি ধম্মেন অনন্তৰতায. কালানন্তৰতাযাতি কালভেদেন অনন্তৰতায. আচৰিযানন্তি ইধাপি ৰেৱতাচৰিযমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. তত্থাতি তস্মিং কালানন্তৰতায সমনন্তৰপচ্চযভাৱে, তস্মিং ৱা যথাৱুত্তৱিৰোধে. ভাৱনাবলেন পন ৱাৰিতত্তাতি এত্থ যথা ৰুক্খস্স ৱেধে দিন্নে পুপ্ফিতুং সমত্থস্সেৱ পুপ্ফনং ন হোতি, ৱেধে পন অপনীতে তায এৱ সমত্থতায পুপ্ফনং হোতি, এৱমিধাপি ভাৱনাবলেন ৱাৰিতত্তা সমুট্ঠাপনসমত্থস্সেৱ অসমুট্ঠাপনং, তস্মিঞ্চ অপগতে তায এৱ সমত্থতায সমুট্ঠাপনং হোতীতি অধিপ্পাযো. তম্পি ৱচনং কালানন্তৰতা নত্থি সত্তাহাদিনা কালেন অন্তৰিতভাৱতো. এতদেৱ ‘‘কালন্তৰিততা অত্থি’’ ইচ্চেৱ ৱদাম. ননু চ কালো নাম কোচি পৰমত্থতো নত্থীতি ৱদেয্যাতি আসঙ্কন্তো আহ ‘‘কালানন্তৰ…পে… লদ্ধী’’তি.
ব্যঞ্জনমত্ততোৱেত্থ নানাকৰণং পচ্চেতব্বং, ন অত্থতোতি উপচযসন্ততিঅধিৱচননিৰুত্তিপদানং ৱিয সদ্দত্থমত্ততো নানাকৰণং, ন ৱচনীযত্থতোতি অধিপ্পাযো. তেনেৱ সদ্দত্থৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পুৰিমপচ্ছিমানং নিৰোধুপ্পাদন্তৰাভাৱতো নিৰন্তৰুপ্পাদনসমত্থতা অনন্তৰপচ্চযভাৱো. ৰূপকলাপানং ৱিয সণ্ঠানাভাৱতো, পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সহাৱট্ঠানাভাৱতো চ ‘‘ইদমিতো হেট্ঠা, উদ্ধং, তিৰিয’’ন্তি ৱিভাগাভাৱা অত্তনা একত্তমিৱ উপনেত্ৱা সুট্ঠু অনন্তৰভাৱেন উপ্পাদনসমত্থতা সমনন্তৰপচ্চযতা. উপ্পাদনসমত্থতাতি চ অব্যাপাৰত্তা ধম্মানং যস্মিং যদাকাৰে নিৰুদ্ধে, ৱত্তমানে ৱা সতি তংতংৱিসেসৱন্তো ধম্মা হোন্তি, তস্স সোৱ আকাৰো ৱুচ্চতীতি দট্ঠব্বো. ধম্মানং পৱত্তিমত্তমেৱ চ উপাদায কালৱোহাৰোতি নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং অসঞ্ঞভৱা চৱন্তস্স, পুৰিমচুতিপচ্ছিমপটিসন্ধীনঞ্চ নিৰোধুপ্পাদনিৰন্তৰতায কালন্তৰতা নত্থি. ন হি তেসং অন্তৰা অৰূপধম্মপ্পৱত্তি অত্থি, যং উপাদায কালন্তৰতা ৱুচ্চেয্য, ন চ ৰূপধম্মপ্পৱত্তি অৰূপধম্মপ্পৱত্তিযা অন্তৰং কৰোতি অঞ্ঞসন্তানত্তা. ৰূপাৰূপসন্ততিযো হি দ্ৱে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসসভাৱত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞূপকাৰভাৱেন পৱত্তমানাপি ৱিসুংযেৱ হোন্তি. একসন্ততিযঞ্চ পুৰিমপচ্ছিমানং মজ্ঝে পৱত্তমানং তংসন্ততিপৰিযাপন্নতায অন্তৰকাৰকং হোতি. তাদিসঞ্চ কিঞ্চি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনফলসমাপত্তীনং মজ্ঝে নত্থি, ন চ অভাৱো অন্তৰকাৰকো হোতি অভাৱত্তা এৱ. তস্মা জৱনানন্তৰস্স জৱনস্স ৱিয, ভৱঙ্গানন্তৰস্স ভৱঙ্গস্স ৱিয চ নিৰন্তৰতা সুট্ঠু অনন্তৰতা হোতীতি তথা উপ্পাদনসমত্থতা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনচুতীনম্পি দট্ঠব্বা. উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৱো চেত্থ অনন্তৰপচ্চযাদীনং পাকটোতি উপ্পাদনসমত্থতাৱ ৱুত্তা. পচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং পুব্বন্তাপৰন্তপৰিচ্ছেদেন গহিতানং উপ্পজ্জতীতি ৱচনং অলভন্তানং ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ২.১৮.৪) অনন্তৰাদিপচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি ন সো উপ্পত্তিযা এৱাতি ৱিঞ্ঞাযতি. ন হি কুসলাদিগ্গহণং ৱিয পচ্চুপ্পন্নগ্গহণং অপৰিচ্ছেদং. যতো উপ্পত্তিমত্তসমঙ্গিনো এৱ গহণং সিযা. তেনেৱ চ অতীতত্তিকে পটিচ্চৱাৰাদযো ন সন্তীতি. তস্স ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অকুসলস্সা’’তি সত্তধা ভেদো ৱেদিতব্বো.
৫৯৯. উপ্পজ্জমানোৱ সহ উপ্পাদনভাৱেনাতি এত্থাপি উপ্পত্তিযা পচ্চযভাৱেন পাকটেন ঠিতিযাপি পচ্চযভাৱং নিদস্সেতীতি দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা পদীপনিদস্সনং ন যুজ্জেয্য. পদীপো হি পভাসস্স ঠিতিযাপি পচ্চযো, ন উপ্পত্তিযা এৱ. পচ্চযুপ্পন্নানং সহজাতভাৱেন উপকাৰকতা সহজাতপচ্চযতা. ওক্কন্তিক্খণেতি পটিসন্ধিক্খণে. তস্মিং হি খণে নামৰূপং ওক্কন্তং ৱিয পৰলোকতো আগন্ত্ৱা ইধ মাতুকুচ্ছিআদিং পৱিসন্তং ৱিয উপ্পজ্জতি, তস্মা সো খণো ওক্কন্তিক্খণোতি ৱুচ্চতি. এত্থ চ ৰূপন্তি হদযৱত্থুযেৱ অধিপ্পেতং. তঞ্হি নামস্স, নামঞ্চ তস্স সহজাতপচ্চযো হোতি. চিত্তচেতসিকাতি পৱত্তিযং চত্তাৰো খন্ধা পটিসন্ধিক্খণে চিত্তসমুট্ঠানানং অভাৱতো. ৰূপিনো ধম্মাতি হদযৱত্থুং সন্ধাযাহ. তত্থ যদিপি পুব্বে ‘‘ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং, তথাপি তেন খণন্তৰে সহজাতপচ্চযভাৱো ৰূপধম্মানং ন নিৱাৰিতোতি তন্নিৱাৰণত্থমিদং ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. কিঞ্চি কালেতি কেচি কিস্মিঞ্চি কালেতি অত্থো, তেন ৰূপিনো ধম্মা কেচি ৱত্থুভূতা কিস্মিঞ্চি পটিসন্ধিকালেতি অঞ্ঞেসং ৰূপধম্মানং, ৱত্থুনো চ পৱত্তিযং অৰূপধম্মানং সহজাতপচ্চযভাৱং পুব্বে অনিৱাৰিতং নিৱাৰেতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কিঞ্চি কাল’’ন্তি ৱা ‘‘কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ৱা ৱত্তব্বে তথা অৱত্ৱা ৱিভত্তিৱিপল্লাসং কত্ৱা ৱুত্তং. তেন কিঞ্চীতি উপযোগেকৱচনং. ‘‘ৰূপিনো ধম্মা’’তি এতেন সম্বন্ধে পচ্চত্তবহুৱচনং জাযতি. ‘‘কালে’’তি এতেন সম্বন্ধে ভুম্মেকৱচনন্তি দীপিতন্তি ৱেদিতব্বং. পুৰিমেন চ ‘‘একো খন্ধো, ৱত্থু চ তিণ্ণন্নং খন্ধান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৯) আদিৱচনেন নামসহিতং এৱ ৱত্থু নামস্স পচ্চযোতি ৱত্তব্বে আপন্নে ইতৰেন কেৱলস্স চ তথাৱত্তব্বতং দস্সেতি. স্ৱাযং সহজাতপচ্চযো ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, কুসলাব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স, অকুসলাব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৯) নৱৱিধো ৱেদিতব্বো.
৬০০. অত্তনো উপকাৰকস্স উপকাৰকতা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা. তথা হিস্স তিদণ্ডং নিদস্সিতং. উপকাৰকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞতাৱসেনেৱ দট্ঠব্বা, ন সহজাততাদিৱসেন. সহজাতাদিপচ্চযো হোন্তোযেৱ হি কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি, ন চ সহজাতাদিপচ্চযধম্মেহি ৱিনা ইমস্স পৱত্তি অত্থি. তথা হি সহজাতাদিপচ্চযো চ হোন্তোযেৱ হি কোচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি. যদি চ অত্তনো উপকাৰকস্স উপকাৰকতামত্তং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো সিযা, পুৰেজাতপচ্ছাজাতভাৱেন উপকাৰস্স উপকাৰকা ৱত্থুখন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা সিযুং, ন চ তং ইচ্ছিতং. তেন ৱুত্তং ‘‘উপকাৰকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱসেনেৱ দট্ঠব্বা’’তি. অযঞ্চ উপ্পত্তিযা, ঠিতিযা চ উপকাৰকোতি ৱেদিতব্বো. অযং পন ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্সা’’তি তিৱিধো ৱেদিতব্বো.
৬০১. তৰুআদীনং পথৱী ৱিয অধিট্ঠানাকাৰেন পথৱীধাতু সেসধাতূনং, চক্খাদযো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং উপকাৰকা চিত্তকম্মস্স পটাদযো ৱিয নিস্সযাকাৰেন খন্ধাদযো তংতংনিস্সযানং খন্ধাদীনং. পথৱীধাতুযং পতিট্ঠায এৱ হি সেসধাতুযো উপাদাৰূপানি ৱিয যথাসকং কিচ্চং কৰোন্তি.
অধিট্ঠানাকাৰেনাতি আধাৰাকাৰেন. আধাৰাকাৰো চেত্থ তেসং সাতিসযং তদধীনৱুত্তিতায ৱেদিতব্বো. যতো ভূতানি অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানানি ৱুচ্চন্তি, এৱঞ্চ কত্ৱা চক্খাদীনম্পি অধিট্ঠানাকাৰেন উপকাৰকতা সুট্ঠু যুজ্জতি. ন হি যথাৱুত্তং তদধীনৱুত্তিতাৱিসেসং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো চক্খাদীসু অদেসকানং অৰূপধম্মানং অধিট্ঠানাকাৰো সম্ভৱতি. যদিপি যং যং ধম্মং পটিচ্চ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তেসং সব্বেসং তদধীনৱুত্তিভাৱো. যেন পন পচ্চযভাৱৱিসেসেন চক্খাদীনং পটুমন্দভাৱেসু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো তদনুৱিধানাকাৰেনেৱ পৱত্তন্তি, স্ৱাযমিধ তেসং তদধীনৱুত্তিতাসিদ্ধো ৱিসেসোতি. এৱঞ্হি পচ্চযভাৱসামঞ্ঞে সতিপি আৰম্মণপচ্চযতো নিস্সযপচ্চযস্স ৱিসেসো ৱিভাৱিতো হোতি. স্ৱাযং নযো হেট্ঠা পকাসিতোৱ. ছট্ঠো পনাতি এত্থ ‘‘ৰূপিনো ধম্মা অৰূপীনং ধম্মানং কিস্মিঞ্চি কালে’’তি ইদং ন লব্ভতি. যং পনেত্থ লব্ভতি ‘‘ৰূপিনো ধম্মা কেচী’’তি, তত্থ তে এৱ ধম্মে দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতন’’ন্তিআদি নিদ্দিট্ঠং. যং ৰূপন্তি হদযৱত্থুং সন্ধায ৱুত্তং. অযং পন নিস্সযপচ্চযো তেৰসৱিধো. কথং? সহজাততো কুসলমূলা তযো, তথা অকুসলমূলা, অব্যাকতমূলেসু পন পুৰেজাতং লব্ভতি. অব্যাকতঞ্হি অব্যাকতস্স সহজাতম্পি পচ্চযো হোতি, পুৰেজাতম্পি কুসলস্স পুৰেজাতমেৱ, তথা অকুসলস্স, কুসলাব্যাকতং সহজাতপুৰেজাততো কুসলস্স, সহজাততো এৱ অব্যাকতস্স, তথা অকুসলাব্যাকত’’ন্তি এৱং তেৰস.
৬০২. তদধীনৱুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতোতি যং কিঞ্চি কাৰণং নিস্সযোতি ৱত্ৱা তত্থ যো ভুসো নিস্সযো, তং উপনিস্সযোতি নিদ্ধাৰেতি. বলৱকাৰণভাৱেন উপকাৰকোতি আৰম্মণভাৱৱসেন অনন্তৰং অনুৰূপচিত্তুপ্পাদনসমত্থতাৱসেন, কেৱলঞ্চ বলৱন্তং কাৰণং হুত্ৱা উপকাৰকো. তেনাহ ‘‘সো’’তিআদি.
তত্থ দানং দত্ৱাতি দেয্যধম্মং চজিত্ৱা. যায ৱা চেতনায সো দিয্যতি, সা চেতনা দানং. দত্ৱাতি তং চেতনং পৰিযোদপেত্ৱা ৱিসুদ্ধং কত্ৱা. সীলং সমাদিযিত্ৱাতি পঞ্চঙ্গদসঙ্গাদিৱসেন নিচ্চসীলং গণ্হিত্ৱা. ইমিনা সমাদানৱিৰতিযেৱ দস্সিতা, সম্পত্তৱিৰতিসমুচ্ছেদৱিৰতিযো পন লোকে ‘‘সীল’’ন্তি অপাকটত্তা ন ৱুত্তা. কিঞ্চাপি ন ৱুত্তা, আৰম্মণপচ্চযো পন হোন্তিযেৱ. তত্থ সমুচ্ছেদৱিৰতি সেক্খানংযেৱ কুসলস্স আৰম্মণং হোতি, ন ইতৰেসং. উপোসথকম্মন্তি ‘‘পাণং ন হনে, ন চাদিন্নমাদিযে’’তি (সু. নি. ৪০২) এৱং ৱুত্তং উপোসথসীলং. তং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতীতি তং যথাৱুত্তং কুসলং সেক্খোপি পুথুজ্জনোপি পচ্চৱেক্খতি, অৰহাপি তং পচ্চৱেক্খতেৱ. অৰহতোপি হি পুব্বে কতং কুসলং কুসলমেৱ. যেন পন চিত্তেন পচ্চৱেক্খতি, তং কিৰিযচিত্তং নাম হোতি. তস্মা ‘‘কুসলো কুসলস্সা’’তি ইমস্মিং অধিকাৰে ন লব্ভতি. পুব্বে সুচিণ্ণানীতি ‘‘দত্ৱা কত্ৱা’’তি হি আসন্নকতানি ৱুত্তানি, ইমিনা ন আসন্নকতানীতি ৱেদিতব্বানি, দানাদীহি ৱা সেসানি কামাৱচৰকুসলানি দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং. ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি ঝানং সমাপন্নো ঝানতো ৱুট্ঠহিত্ৱা. ‘‘ঝানং ৱুট্ঠহিত্ৱা’’তিপি পাড়ি. সেক্খা গোত্ৰভুন্তি সোতাপন্নং সন্ধায ৱুত্তং. সো হি গোত্ৰভুং পচ্চৱেক্খতি. ‘‘ৱোদান’’ন্তি ইদং পন সকদাগামিঅনাগামিনো সন্ধায ৱুত্তং. তেসঞ্হি তং চিত্তং ৱোদানং নাম হোতি. সেক্খাতি সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো. মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱাতি মগ্গফলভৱঙ্গাতিক্কমৱসেন অত্তনা পটিলদ্ধমগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা, সুদ্ধমগ্গতোযেৱ পন ৱুট্ঠায পচ্চৱেক্খণং নাম নত্থি. আদি-সদ্দেন ‘‘কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৪) এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. যদিপি নানত্তং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তো, তথাপি ইদম্পি আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযানং ৱিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং.
নেসং চিত্তচেতসিকানং অনন্তৰপচ্চযঅনন্তৰূপনিস্সযানং নিক্খেপৱিসেসো অত্থি. যস্মা পুৰিমো অব্যাকতধম্মৱসেন পৱত্তো, ইতৰো কুসলাদিৱসেনপীতি সোপি নিক্খেপৱিসেসো অত্থতো একীভাৱমেৱ গচ্ছতি সব্বেসুপি চিত্তুপ্পাদেসু তদুভযস্স ইচ্ছিতব্বত্তা. এৱং সন্তেপীতিআদি অনন্তৰঅনন্তৰূপনিস্সযানং ৱিসেসদস্সনং. যথা হীতিআদি অনন্তৰূপনিস্সযস্স সম্ভৱদস্সনং.
পকতোতি এত্থ প-কাৰো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৱেন সুট্ঠুকততং দীপেতি. তথা চ কতং অত্তনো সন্তানে কতং হোতীতি আহ ‘‘অত্তনো সন্তানে’’তিআদি. কৰণঞ্চ দুৱিধং নিপ্ফাদনং, উপসেৱনঞ্চাতি তং দস্সেতুং ‘‘নিপ্ফাদিতো ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিপ্ফাদনং হেতুপচ্চযসমোধানেন ফলস্স নিব্বত্তনং. উপসেৱনং পন কাযে অল্লীযাপনৱসেন উপযোগূপসেৱনং, ৱিজাননসঞ্জাননাদীনং ৱসেন আৰম্মণূপসেৱনঞ্চ. তেনেৱ অনাগতানম্পি উতুসম্পদাদীনং আৰম্মণূপসেৱনেন উপসেৱিতানং পকতূপনিস্সযতা ৱুত্তা হোতি, পগেৱ অতীতপচ্চুপ্পন্নানং. পচ্চুপ্পন্নস্সাপি হি ‘‘পচ্চুপ্পন্নং উতুভোজনং সেনাসনং উপনিস্সায ঝানং উপ্পাদেতী’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৮) পকতূপনিস্সযভাৱো লব্ভতীতি. পকতিযা এৱাতি পচ্চযন্তৰসঙ্কৰৰহিতেন অত্তনো সভাৱেনেৱ. উপনিস্সযোতি বলৱকাৰণং কত্ৱা. অনেকপ্পকাৰতো পভেদো ৱেদিতব্বো পঞ্হাৱাৰে আগতনযেন. পচ্চযৱাৰে পন –
‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অকুসলানং ধম্মানং কেসঞ্চি, কুসলা অব্যাকতানং, অকুসলা অকুসলানং, কুসলানং কেসঞ্চি, অকুসলা অব্যাকতানং, অব্যাকতা অব্যাকতানং, অব্যাকতা কুসলানং, অব্যাকতা অকুসলানং, পুগ্গলোপি, সেনাসনম্পি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯).
তত্থ যে পুৰিমা যেসং পচ্ছিমানং অনন্তৰূপনিস্সযো হোন্তি, তে তেসং সব্বেসম্পি একন্তেনেৱ হোন্তি, ন কেসঞ্চি কদাচি. তস্মা যেসু পদেসু অনন্তৰূপনিস্সযো লব্ভতি, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি ন ৱুত্তং. যে পন পুৰিমা যেসং পচ্ছিমানং আৰম্মণূপনিস্সযো ৱা পকতূপনিস্সযো ৱা হোন্তি, তে তেসং, ন সব্বেসং একন্তেন হোন্তি. যেসং উপ্পত্তিৱিবন্ধকা পচ্চযা বলৱন্তো হোন্তি, তেসং ন ভৱন্তি, ইতৰেসং ভৱন্তি. তস্মা যেসু পদেসু অনন্তৰপচ্চযো ন লব্ভতি, তেসু ‘‘কেসঞ্চী’’তি ৱুত্তং. সিদ্ধানং পচ্চযধম্মানং যেহি পচ্চযুপ্পন্নেহি ভৱিতব্বং, তেসং ‘‘কেসঞ্চী’’তি অযমেত্থ অত্থো.
কসিণপঞ্ঞত্তিযা আৰম্মণূপনিস্সযতাভাৱতো একচ্চায পঞ্ঞত্তিযা সদ্ধিং সব্বো ধম্মো আৰম্মণূপনিস্সযো, অনন্তৰাতীতো চিত্তচেতসিকৰাসি অনন্তৰূপনিস্সযো, কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযাৰূপৱসেন পঞ্চৱিধো পকতূপনিস্সযোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন পট্ঠানট্ঠকথাযং ৱেদিতব্বো.
৬০৩. পঠমতৰন্তি পচ্চযুপ্পন্নতো পুৰেতৰং. অযঞ্হি পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপধম্মৱসেনেৱ লব্ভতি. পচ্চযুপ্পন্নো চ অৰূপধম্মাযেৱ. তেনাহ ‘‘ৱত্তমানভাৱেন উপকাৰকো’’তি. নিস্সযাৰম্মণাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা পুৰেজাতভাৱেন ৱিনা উপকাৰকভাৱং অগচ্ছন্তানং ৱত্থাৰম্মণানং পুৰেজাতাকাৰেন উপকাৰকতা পুৰেজাতপচ্চযতা. এৱং ৱত্থাৰম্মণৱসেন দুৱিধে পুৰেজাতপচ্চযে ‘‘চক্খাযতন’’ন্তিআদি ৱত্থুৱসেন ৱুত্তং, ‘‘ৰূপাৰম্মণ’’ন্তিআদি আৰম্মণৱসেন.
যং ৰূপন্তি হদযৱত্থুং সন্ধাযাহ. তত্থ ‘‘কিঞ্চি কালে’’তি পৱত্তিকালৱসেন ৱুত্তং. ‘‘কিঞ্চি কালেন’’ ইতি পটিসন্ধিকালৱসেন. যানি আৰম্মণপুৰেজাতেন ৱিনা ন ৱত্তন্তি, তেসং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং আৰম্মণপুৰেজাতদস্সনেন মনোদ্ৱাৰেপি যং যং আৰম্মণপুৰেজাতেন ৱত্ততি, তস্স তস্স আৰম্মণপচ্চযভূতং সব্বং ৰূপৰূপং আৰম্মণপুৰেজাতন্তি দস্সিতমেৱ হোতি. তথা হি ৱুত্তং পঞ্হাৱাৰে ‘‘আৰম্মণপুৰেজাতং সেক্খা ৱা পুথুজ্জনা ৱা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তী’’তিআদি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪). ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো, অব্যাকতো ধম্মো অকুসলস্স ধম্মস্স পুৰেজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) অব্যাকতমূলকা তযোৱ ৱাৰা. তে চ পচ্চেকং ৱত্থুপুৰেজাতং, আৰম্মণপুৰেজাতন্তি দ্ৱিধা ৱিভত্তা.
৬০৪. পচ্চযুপ্পন্নধম্মস্স পুৰেতৰং সিদ্ধভাৱে সতি পচ্চযধম্মস্স পচ্ছাজাততাতি ৱুত্তং ‘‘পুৰেজাতান’’ন্তি. অযঞ্চ নযো ৰূপধম্মেসু এৱ লব্ভতি, ন অৰূপধম্মেসূতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপধম্মান’’ন্তি. যদি পচ্চযুপ্পন্নধম্মা পুৰেতৰমেৱ জাতা, কথং পচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘উপথম্ভকত্তেনা’’তি. পচ্ছাজাতেন হি ৱিনা সন্তানাৱিচ্ছেদহেতুভাৱং অগচ্ছন্তানং ধম্মানং যে পচ্ছাজাতাকাৰেন উপকাৰকা, তেসং সা ৱিপ্পযুত্তাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা উপকাৰকতা পচ্ছাজাতপচ্চযতা. এৱং সব্বপচ্চযানং পচ্চযন্তৰাকাৰৱিসিট্ঠা উপকাৰকতা যোজেতব্বা. ‘‘গিজ্ঝপোতকসৰীৰানং আহাৰাসাচেতনা ৱিযা’’তি এতেন মনোসঞ্চেতনাহাৰৱসেন পৱত্তমানেহি অৰূপধম্মেহি ৰূপকাযস্স উপত্থম্ভিতভাৱং দস্সেতি. তেনেৱ ‘‘আহাৰাসা ৱিযা’’তি অৱত্ৱা চেতনাগ্গহণং কতং. কাযস্সাতি চতুসমুট্ঠানিকভূতুপাদাযৰূপসঙ্খাতস্স ৰূপকাযস্স. সঙ্খেপতো ঠপেত্ৱা ৰূপধম্মে অৱিসিট্ঠো অৰূপক্খন্ধো পচ্ছাজাতপচ্চযো. সো জাতিৱসেন কুসলো, অকুসলো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি চতুব্বিধোতি ৱেদিতব্বং.
৬০৫. কুসলাদিভাৱেন অত্তনা সদিসস্স পযোগেন কৰণীযস্স পুনপ্পুনং কৰণং পৱত্তনং আসেৱনট্ঠো, অত্তসদিসসভাৱতাপাদনং ৱাসনং ৱা. পুৰিমপুৰিমাভিযোগো ৱিযাতি উগ্গহণসৱনধাৰণাদিপুৰিমাপুৰিমাসেৱনা ৱিয. তীসু পন এতেসু পুৰিমা পুৰিমাতি সমনন্তৰাতীতা দট্ঠব্বা. কস্মা পনেত্থ অনন্তৰপচ্চযে ৱিয ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং অব্যাকতান’’ন্তিআদিনা ভিন্নজাতিযেহি সদ্ধিং নিদ্দেসো ন কতোতি? অত্তনো গতিং গাহেতুং অসমত্থত্তা. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকানং আসেৱনগুণেন পগুণবলৱভাৱং সম্পাদেন্তা অত্তনোৱ কুসলাদিভাৱসঙ্খাতং গতিং গাহেতুং ন সক্কুণন্তি. তস্মা তেহি সদ্ধিং নিদ্দেসং অকত্ৱা যে যেসং ৱাসনাসঙ্খাতেন আসেৱনগুণেন পগুণবলৱভাৱৱিসিট্ঠং অত্তনো কুসলাদিভাৱসঙ্খাতং গতিং গাহেতুং সমত্থা, তেসং তেহি সমানজাতিকেহেৱ সদ্ধিং নিদ্দেসো কতোতি দট্ঠব্বো.
অথ ৱিপাকাব্যাকতং কস্মা ন গহিতং? আসেৱনাভাৱতো. ৱিপাকাব্যাকতঞ্হি কম্মৱসেন ৱিপাকভাৱপ্পত্তং কম্মপৰিণামিতং হুত্ৱা পৱত্তমানং নিৰুস্সাহং দুব্বলং সন্তং আসেৱনগুণেন অত্তনো সভাৱং গাহেত্ৱা পৰিভাৱেত্ৱা নেৱ অঞ্ঞং ৱিপাকং পৱত্তেতি, ন চ পুৰিমৱিপাকানুভাৱং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতি, অথ খো কম্মৱেগক্খিত্তং পতিতং ৱিয হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. তস্মা সব্বথাপি ৱিপাকে আসেৱনা নত্থীতি ন গহিতং. কুসলাকুসলকিৰিযানন্তৰং উপ্পজ্জমানম্পি সকম্মপটিবদ্ধৱুত্তিতায আসেৱনগুণং ন গণ্হাতীতি কুসলাদযোপি তস্স আসেৱনপচ্চযো ন হোন্তি. নানাজাতিকত্তাপি চেতে তস্স আসেৱনাধানং ন কৰোন্তেৱ. ভূমিতো, পন আৰম্মণতো ৱা নানাজাতিকতা নাম নত্থীতি পৰিত্তকুসলকিৰিযা মহগ্গতকুসলকিৰিযানং, সঙ্খাৰাৰম্মণঞ্চ কুসলং নিব্বানাৰম্মণস্স আসেৱনপচ্চযো হোতিযেৱ. স্ৱাযং ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স, অকুসলো ধম্মো অকুসলস্স, অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৬) তিধাৱ ৱুত্তো. অব্যাকতগ্গহণেন আৱজ্জনৱজ্জিতা কিৰিযধম্মা গহিতা.