১৬. ইন্দ্ৰিযসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা
ইন্দ্ৰিযৱিত্থাৰকথাৱণ্ণনা
৫২৫. বাৱীসতীতি গণনপৰিচ্ছেদো. ইন্দ্ৰিযানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. চক্খুন্দ্ৰিযন্তিআদি তেসং সৰূপদস্সনং. তত্থ চক্খুদ্ৱাৰে ইন্দট্ঠং কাৰেতি চক্খুদ্ৱাৰভাৱে তংদ্ৱাৰিকেহি অত্তনো ইন্দভাৱং পৰমিস্সৰভাৱং কাৰযতীতি চক্খুন্দ্ৰিযং. তঞ্হি তে ৰূপগ্গহণে অত্তানং অনুৱত্তেতি, তে চ তং অনুৱত্তন্তি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তস্মা সোতঘানজিৱ্হাকাযদ্ৱাৰে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি. কাযিন্দ্ৰিযং. ৱিজাননলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি মনিন্দ্ৰিযং. ইত্থিভাৱলক্খণে, পৰিসভাৱলক্খণে, অনুপালনলক্খণে, সুখলক্খণে, দুক্খলক্খণে, সোমনস্সলক্খণে, দোমনস্সলক্খণে, উপেক্খালক্খণে, অধিমোক্খলক্খণে, পগ্গহলক্খণে, উপট্ঠানলক্খণে, অৱিক্খেপলক্খণে, দস্সনলক্খণে, অনঞ্ঞাতং ঞস্সামীতি পৱত্তে জাননলক্খণে, ঞাতানং এৱ ধম্মানং পুন আজাননে অঞ্ঞাতাৱিভাৱে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং.
ৱিজানিযাতি ৱিজানেয্য. ভূমিতো চাতি চ-সদ্দো অৱুত্তসম্পিপণ্ডনত্থো, তেন তাৱত্ৱং সঙ্গণ্হাতি, তং পন তাৱত্ৱং পৰতো ৱণ্ণযিস্সাম. অসম্মসনুপগানম্পি অত্থিভাৱতো দট্ঠব্বতা ইধ ন গহিতা.
পুব্বভাগেতি অৰিযমগ্গতো পুব্বভাগে. অনঞ্ঞাতন্তি ন অঞ্ঞাতং ন অধিগতং. নিচ্চতায নত্থি এতস্স মতং ভঙ্গো, ন ৱা এতস্মিং অধিগতে মৰণন্তি অমতং, পজ্জিতব্বতো পদঞ্চাতি অমতপদং নিব্বানং. ‘‘এৱং পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো’’তি এতেন পুব্বভাগৱসেনেতং ইন্দ্ৰিযং এৱং ৱোহৰীযতীতি দস্সেতি. আজাননতোতি পঠমমগ্গেন দিট্ঠমৰিযাদং অনতিক্কমিত্ৱাৱ জাননতো. যেন তংসমঙ্গিপুগ্গলো, তংসম্পযুত্তধম্মা ৱা অঞ্ঞাতাৱিনো হোন্তি, সো অঞ্ঞাতাৱিভাৱো পৰিনিট্ঠিতকিচ্চজাননখীণাসৱস্স ভাৱভূতো হুত্ৱা উপ্পত্তিতো ‘‘খীণাসৱস্স উপ্পজ্জনতো’’তি ৱুত্তং.
লিঙ্গেতি গমেতি ঞাপেতীতি লিঙ্গং, লিঙ্গীযতি ৱা এতেনাতি লিঙ্গং. কিং লিঙ্গেতি, কিং ৱা লিঙ্গীযতীতি? ইন্দং, ইন্দো ৱা. ইন্দস্স লিঙ্গ ইন্দলিঙ্গং, ইন্দলিঙ্গস্স অত্থো তংসভাৱো ইন্দলিঙ্গট্ঠো, ইন্দলিঙ্গমেৱ ৱা ইন্দ্ৰিযসদ্দস্স অত্থোতি ইন্দলিঙ্গট্ঠো. সজ্জিতং উপ্পাদিতন্তি সিট্ঠং, ইন্দেন সিট্ঠং ইন্দসিট্ঠং. জুট্ঠং সেৱিতং. কম্মসঙ্খাতস্স ইন্দস্স লিঙ্গানি, তেন চ সিট্ঠানীতি কম্মজানেৱ যোজেতব্বানি, ন অঞ্ঞানি, তে চ দ্ৱে অত্থা কম্মে এৱ যোজেতব্বা, ইতৰে চ ভগৱতি এৱাতি আহ ‘‘যথাযোগ’’ন্তি. তেনাতি ভগৱতো, কম্মস্স চ ইন্দত্তা. এত্থাতি এতেসু ইন্দ্ৰিযেসু. উল্লিঙ্গেন্তি ঞাপেন্তি পকাসেন্তি ফলসম্পত্তিৱিপত্তীহি কাৰণসম্পত্তিৱিপত্তিঅৱবোধতো. ‘‘সো তং নিমিত্তং আসেৱতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৯.৩৫) গোচৰকৰণম্পি আসেৱনা ৱুত্তাতি আহ ‘‘কানিচি গোচৰাসেৱনাযা’’তি. তত্থ সব্বেসং গোচৰিকাতব্বত্তেপি ‘‘কানিচী’’তি ৱচনং অৱিপস্সিতব্বানং বহুলং মনসিকৰণেন অনাসেৱনীযত্তা. পচ্চৱেক্খনামত্তমেৱ হি তেসু হোতীতি. ‘‘তস্স তং মগ্গং আসেৱতো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৭০) ভাৱনা আসেৱনাতি ৱুত্তাতি ভাৱেতব্বানি সদ্ধাদীনি সন্ধাযাহ ‘‘কানিচি ভাৱনাসেৱনাযা’’তি.
আধিপচ্চং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱো. অসতিপি চ ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱে ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানং, অত্তনো অত্তনো পচ্চযৱসেন পৱত্তমানে তংসহিতসন্তানে অঞ্ঞাকাৰেন অপ্পৱত্তমানেহি লিঙ্গাদীহি অনুৱত্তনীযভাৱে আধিপচ্চং. ইমস্মিং চ অত্থে ইন্দন্তি পৰিমিস্সৰিযং কৰোন্তিচ্চেৱ ইন্দ্ৰিযানি. চক্খাদীসু দস্সিতেন নযেন অঞ্ঞেসঞ্চ জীৱিতাদীনং তদনুৱত্তীসু আধিপচ্চং যথাৰহং যোজেতব্বং.
অমোহোযেৱ ন ৱিসুং চত্তাৰো ধম্মা, তস্মা তস্স সঙ্খাৰক্খন্ধকথাযং ৱিভাৱিতানি লক্খণাদীনি তেসঞ্চ ৱেদিতব্বানীতি অধিপ্পাযো. সেসানি তত্থ খন্ধনিদ্দেসে লক্খণাদীহি অৰূপেনেৱ আগতানি.
৫২৬. সত্তানং অৰিযভূমিপটিলাভো ভগৱতো দেসনায সাধাৰণং, পদানঞ্চ পযোজনন্তি আহ ‘‘অজ্ঝত্তধম্মে পৰিঞ্ঞাযা’’তিআদি. অঞ্ঞেসম্পি ইন্দ্ৰিযানং অত্তভাৱপৰিযাপন্নতায সতিপি অত্তভাৱপঞ্ঞাপনায মূলভাৱতো চক্খাদীনং সাতিসযা অত্তভাৱপৰিযাপন্নাতি ৱুত্তং ‘‘অত্তভাৱপৰিযাপন্নানি চক্খুন্দিযাদীনী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ২১৯). অভিধম্মট্ঠকথাযং ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানন্তৰং জীৱিতিন্দ্ৰিযদেসনাক্কমো ৱুত্তোতি ইধাপি ‘‘ততো জীৱিতিন্দ্ৰিয’’ন্তি ৱুত্তং. তং ইন্দ্ৰিযযমকদেসনায (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১ আদযো) সমেতি. ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে (ৱিভ. ২১৯ আদযো) পন মনিন্দ্ৰিযানন্তৰং জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱুত্তং, তং পুৰিমপচ্ছিমানং অজ্ঝাত্তিকবাহিৰানং অনুপালকভাৱদীপনত্থং তেস মজ্ঝে ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যঞ্চ কিঞ্চি ৱেদযিতং, সব্বং তং দুক্খং. যাৱ চ দুৱিধত্তভাৱানুপালকস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স পৱত্তি, তাৱ দুক্খভূতানং এতেসং ৱেদযিতানং অনিৱত্তীতি ঞাপনত্থং, তেন চ চক্খাদীনং দুক্খানুবন্ধতায পৰিঞ্ঞেয্যতং ঞাপেতি. পটিপত্তিদস্সনত্থন্তি পুব্বভাগপটিপত্তিদস্সনত্থং. তস্সেৱাতি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্সেৱ. ততো অনন্তৰং ভাৱেতব্বত্তাতি ভাৱনামগ্গসম্পযুত্তং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং সন্ধায ৱুত্তং. দস্সনান্তৰা হি ভাৱনাতি.
ভেদোতি ইধ সভাৱতো ভেদো অধিপ্পেতো, ন ভূমিপুগ্গলাদিৱসেনাতি আহ ‘‘সেসানং অভেদো’’তি. ননু চ জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স অনুপালনলক্খণং সভাৱো, তেনস্স দুৱিধস্সাপি অভেদোতি? সচ্চমেতং, তস্স পন ৰূপাৰূপসভাৱকতো ভেদো গহিতো, ন এৱং সেসানং কোচি ভেদো অত্থীতি তেসং অভেদোতি ভেদাভাৱো ৱুত্তো. ননু চেত্থ ৱেদনা, পঞ্ঞা চ ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তাতি? ন, যথা দেসিতেসু বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযেসু ভেদাভেদস্স অধিপ্পেতত্তা.
৫২৭. চক্খুন্দ্ৰিযাদীনং সতিপি পুৰেজাতাদিপচ্চযভাৱে ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱেন সাধেতব্বমেৱ কিচ্চং কিচ্চন্তি ৱুত্তং তস্স অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা, ইন্দ্ৰিযকথায চ অধিকতত্তা. অত্তনো তিক্খমন্দাদিআকাৰো অত্তাকাৰো, তস্স অনুৱত্তাপনং অত্তাকাৰানুৱত্তাপনং. তেনাহ ‘‘তিক্খমন্দাদিসঙ্খাতঅত্তাকাৰানুৱত্তাপন’’ন্তি. অথ ৱা তিক্খমন্দাদিসঙ্খাতস্স চ অত্তাকাৰস্স চ অনুৱত্তাপনং তিক্খ…পে… ৱত্তাপনং. ৱিসুং অত্তাকাৰগ্গহণেন চেত্থ ৰূপাৱভাসনাদিকস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. চক্খুন্দ্ৰিযস্স হি ৰূপাভিহননযোগ্যতাসঙ্খাতে ৰূপাৱভাসনসামত্থিযে অসতি ন কদাচিপি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স দস্সনকিচ্চং সম্ভৱতি. এস নযো সোতিন্দ্ৰিযাদীসুপি. পুব্বঙ্গমভাৱেন মনিন্দ্ৰিযস্স ৱসাৱত্তাপনং হোতি, ন অঞ্ঞেসং. তংসম্পযুত্তানিপি হি ইন্দ্ৰিযানি তব্বসেনেৱ হুত্ৱা অত্তনো অত্তনো ইন্দ্ৰিযকিচ্চং সাধেন্তি চেতসিকভাৱতো, ন তেসং ৱসেন মনিন্দ্ৰিযং. অযঞ্হিস্স পুব্বঙ্গমতা. সব্বত্থ চ ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱেন সাধেতব্বন্তি অধিকাৰো অনুৱত্ততীতি দট্ঠব্বো. সতিপি অনুপ্পাদনে, অনুপত্থম্ভনে চ তপ্পচ্চযানং তপ্পৱত্তনে নিমিত্তভাৱো অনুৱিধানং.
ছাদেত্ৱা ফৰিত্ৱা উপ্পজ্জমানা সুখদুক্খৱেদনা সহজাতধম্মে অভিভৱিত্ৱা অজ্জোত্থৰিত্ৱা সযমেৱ পাকটা হোতি, সহজাতধম্মা চ তস্সা ৱসেন সুখদুক্খবাৱপ্পতা ৱিয হোন্তীতি আহ ‘‘যথাসকং ওড়াৰিকাকাৰানুপাপন’’ন্তি. অসন্তস্স, অপণীতস্সপি অকুসলতব্বিপাকাদিসম্পযুত্তস্স যথাৰহং মজ্ঝত্তাকাৰানুপাপনং যোজেতব্বং. সমানজাতিযেহি ৱা সুখদুক্খেহি সন্তপণীতাকাৰানুপাপনং দট্ঠব্বং. পটিপক্খাভিভৱনন্তি অস্সদ্ধিযাদিপটিপক্খাভিভৱনং. পসন্নাকাৰাদাতি পসন্নপগ্গহিতউপট্ঠিতসমাহিতদস্সনাকাৰানুপাপনং যথাক্কমং সদ্ধাদীনং. ব্যাপাদাদীতি আদি-সদ্দেন উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি গহিতানি. মগ্গসম্পযুত্তস্সেৱ চ অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স কিচ্চং দস্সিতং. তেনেৱ চ ফলসম্পযুত্তস্স তংতংসংযোজনপ্পটিপ্পস্সদ্ধিপহানকিচ্চতা দস্সিতা হোতীতি. কতসব্বকিচ্চস্স অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং অঞ্ঞস্স কাতব্বস্স অভাৱা অমতাভিমুখমেৱ তব্ভাৱপচ্চযো চ হোতি, ন ইতৰানি ৱিয কিচ্চন্তৰপসুতং. তেনাহ ‘‘অমতাভিমুখভাৱপচ্চযতা চা’’তি.
৫২৮. ভূমিতো ৱিনিচ্ছযো উত্তানত্থো এৱ. এত্থাহ – কস্মা পন এত্তকেনেৱ ইন্দ্ৰিযানি ৱুত্তানি, এতানি এৱ চ ৱুত্তানীতি? আধিপচ্চট্ঠৱসেন, আধিপচ্চং নাম ইস্সৰিযন্তি ৱুত্তমেৱেতং. তযিদং আধিপচ্চং অত্তনো অত্তনো কিচ্চে, ফলে চাতি অঞ্ঞেসম্পি সভাৱধম্মানং কস্মা ন লব্ভতি? পচ্চযাধীনৱুত্তিকা হি পচ্চযুপ্পন্নাতি সিযা ফলহেতুধম্মেসু অনুৱত্তনানুৱত্তনীযতাতি? সচ্চমেতং, তথাপি অত্থি তেসং ৱিসেসো. স্ৱাযং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপ্পৱত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চ’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ২১৯) অট্ঠকথাযং দস্সিতোযেৱ. অপিচ খন্ধপঞ্চকে যাযং সত্তপঞ্ঞত্তি, তস্সা ৱিসেসনিস্সযো ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’’তি তানি তাৱ আধিপচ্চত্তং উপাদায ‘‘চক্খুন্দ্ৰিযং…পে…মনিন্দ্ৰিয’’ন্তিআদিতো (ৱিভ. ২১৯) ৱুত্তানি. স্ৱাযং অত্তভাৱো ইমেসং ৱসেন ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তি সমঞ্ঞং লভতীতি দস্সনত্থং ভাৱদ্ৱযং. তযিমে উপাদিন্নধম্মা যেন ধম্মেন পৱত্তন্তি, অযং সো ধম্মো তেসং ঠিতিহেতূতি দস্সনত্থং জীৱিতিন্দ্ৰিযং. স্ৱাযং সত্তসঞ্ঞিতো ধম্মপুঞ্জো পবন্ধৱসেন পৱত্তমানো ইমাহি ৱেদনাহি সংকিলিস্সতীতি দস্সনত্থং ৱেদনাপঞ্চকং. ততো ৱিসুদ্ধিকামানং ৱোদানসম্ভাৰদস্সনত্থং সদ্ধাদিপঞ্চকং. সম্ভৱৱোদানসম্ভাৰা ইমেহি ৱিসুজ্জন্তি, ৱিসুদ্ধিপ্পত্তা নিট্ঠিতকিচ্চাৱ হোন্তীতি দস্সনত্থং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীনি তীণি ৱুত্তানি. সব্বত্থ ‘‘আধিপচ্চত্তং উপাদাযা’’তি পদং যোজেতব্বং. এত্তাৱতা অধিপ্পেতত্থসিদ্ধীতি অঞ্ঞেসং অগ্গহণং.
অথ ৱা পৱত্তিনিৱত্তীনং নিস্সৰাদিদস্সনত্তম্পি এতানিযেৱ ৱুত্তানি. পৱত্তিযা হি ৱিসেসতো মূলনিস্সযভূতানি ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি. যথাহ ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তিআদি (সু. নি. ১৭১). তস্স উপ্পত্তি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযেহি ৱিসভাগৱত্থুসৰাগনিমিত্তেহি যেভুয্যেন সত্তকাযস্স অভিনিব্বত্তি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘তিণ্ণং খো, মহাৰাজ, সন্নিপাতা গব্ভস্স অৱক্কন্তি হোতি মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, মাতাপিতৰো চ সন্নিপতিতা হোন্তী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪০৮; মি. প. ৪.১.৬). অৱট্ঠানং জীৱিতিন্দ্ৰিযেন তেন অনুপালেতব্বতো. তেনাহ ‘‘আযু ঠিতি যপনা যাপনা’’তিআদি (ধ. স. ১৯). উপভোগো ৱেদনাহি. ৱেদনাৱসেন হি ইট্ঠাদিসব্বৱিসযূপভোগো. যথাহ ‘‘ৱেদযতি ৱেদযতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৱেদনাতি ৱুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০). এৱং পৱত্তিযা নিস্সযসমুপ্পাদট্ঠিতিসম্ভোগদস্সনত্তং চক্খুন্দ্ৰিযং যাৱ উপেক্খিন্দ্ৰিযন্তি চুদ্দসিন্দ্ৰিযানি দেসিতানি. যথা চেতানি পৱত্তিযা, এৱং ইতৰানি নিৱত্তিযা. ৱিৱট্টসন্নিস্সিতেন হি নিব্বত্তিতানি সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি নিৱত্তিযা নিস্সযো. উপ্পাদো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযেন তস্স নিৱত্তিৱসেন পঠমং উপ্পজ্জনতো. অৱট্ঠানং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযেন, উপভোগো অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযেন অগ্গফলসমুপভোগতো. খীণাসৱাহি ৱিসৱিতায নিব্বুতিসুখং পৰিভুজ্জন্তি. এৱম্পি এতানি এৱ ইন্দ্ৰিযানি দেসিতানি. এত্তাৱতা যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিতো অঞ্ঞেসং অগ্গহণং. ইমিনাৱ নেসং দেসনাক্কমোপি সংৱণ্ণিতোতি ৱেদিতব্বোতি.
ইন্দ্ৰিযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সচ্চৱিত্থাৰকথাৱণ্ণনা
৫২৯. অৰিযসদ্দেন ৱিসেসনং অকত্ৱা কেৱলং সচ্চসদ্দেন উদ্ধিট্ঠানিপি অৰিযসচ্চানি এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘সচ্চানীতি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানী’’তি আদ. সমাঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতি, ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসো অনুপযুজ্জিতব্বোতি. অৰিযসচ্চেসু ৱা ৱিচাৰিতেসু ইতৰানিপি অত্থতো ৱিচাৰিতানেৱ হোন্তীতি ৱিপস্সনায চ ভূমিভূতানি, অৰিযসচ্চানেৱাতি চ কত্ৱা ‘‘সচ্চানী’’তি উদ্ধৰিত্ৱাপি ‘‘চত্তাৰি অৰিযসচ্চানী’’তি ৱুত্তং.
সাসনক্কমোতি অৰিযসচ্চানি ৱুচ্চন্তি, অৰিযসচ্চদেসনা ৱা. সকলঞ্হি সাসনং ভগৱতো ৱচনং সচ্চৱিনিমুত্তং নত্থি পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতুসন্দস্সনৱসেন পৱত্তনতো. তস্মা সচ্চেসু কমতি, সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতং ৱা সাসনং এতেসু কমতি, পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চসাধনৱসেন পৱত্ততি, তস্মা কমতি এত্থাতি কমো, কিং কমতি? সাসনং. সাসনস্স কমো ‘‘সাসনক্কমো’’তি সচ্চানি সাসনপ্পৱত্তিট্ঠানানি ৱুচ্চন্তি, তংদেসনা চ তব্বোহাৰেনাতি.
তথাতি তংসভাৱা দুক্খাদিসভাৱা. অৱিতথাতি অমুসাসভাৱা বাধনাদিভাৱেন ভূতসভাৱা. অনঞ্ঞথাতি অঞ্ঞাকাৰৰহিতা অবাধনাদিআকাৰৱিৱিত্তা. দুক্খদুক্খতাতন্নিমিত্ততাহি অধিট্ঠিতত্তা পীড়নট্ঠো. সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতভাৱো সঙ্খতট্ঠো. দুক্খদুক্খতাতন্নিমিত্ততাহি পৰিদহনং, কিলেসদাহসমাযোগো ৱা সন্তাপট্ঠো. জৰায, মৰণেন চাতি দ্ৱেদা ৱিপৰিণামেতব্বতা ৱিপৰিণামট্ঠো. এত্থ চ পীড়নট্ঠো দুক্খস্স সৰসেনেৱ আৱিভৱনাকাৰো, ইতৰে যথাক্কমং সমুদযমগ্গনিৰোধদস্সনেহি আৱিভৱনাকাৰাতি অযং চতুন্নম্পি ৱিসেসো. তত্ৰত্ৰাভিনন্দনৱসেন ব্যাপিত্ৱা ঊহনং ৰাসিকৰণং দুক্খস্স নিব্বত্তনং আযূহনং আকাৰস্স ব্যাপনত্থত্তা. আগচ্ছতি সমুদযতোতি ৱা আযং, দুক্খং, তস্স ঊহনং পৱত্তনং আযূহনং, অযং সৰসেনেৱ আৱিভৱনাকাৰো. নিদদাতি দুক্খন্তি নিদানং, ‘‘ইদং তং দুক্খ’’ন্তি সম্পটিচ্ছাপেন্তং ৱিয সমুট্ঠাপেতীতি অত্থো. অযং নিদানট্ঠো দুক্খদস্সনেন আৱিভৱনাকাৰো. সংসাৰদুক্খেন সংযোজনং সংযোগট্ঠো. মগ্গাধিগমননিৱাৰণং পলিবোধট্ঠো. ইমে চ সংযোগপলিবোধট্ঠা নিৰোধমগ্গদস্সনেহি আৱিভৱনাকাৰা. নিস্সৰন্তি সত্তা এত্থ, সযমেৱ ৱা নিস্সটং ৱিসংযুত্তং সব্বসঙ্খতেহি সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গভাৱতোতি নিস্সৰনং. অযমস্স সভাৱেন আৱিভৱনাকাৰো, ইতৰে ৱিৱেকাসঙ্খাতামতট্টা, সমুদযক্খৰঅপচ্চযঅৱিনাসিতা ৱা সমুদযমগ্গদুক্খদস্সনেন আৱিভৱনাকাৰা.
সংসাৰতো নিগ্গমনং নিয্যানং. অযমস্স সৰসেন আৱিভৱনাকাৰো. পৰিবোধূপচ্ছেদনেন নিব্বানাধিগমোৱ নিব্বাননিমিত্তত্তা মগ্গস্স হেতুট্ঠো. পঞ্ঞাপধানত্তা চস্স নিব্বানদস্সনং, চতুসচ্চদস্সনং ৱা দস্সনট্ঠো. চতুসচ্চদস্সনে, কিলেসদুক্খসন্তাপৱূপসমনে চ আধিপচ্চং কৰোন্তি মগ্গধম্মা সম্পযুত্তধম্মেসূতি সো মগ্গস্স আধিপতেয্যট্ঠো. ৱিসেসতো ৱা আলম্বনাধিপতিভূতা মগ্গধম্মা হোন্তি ‘‘মগ্গাধিপতিনো’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৬) ৱচনতোতি সো তেসং আকাৰো আধিপতেয্যট্ঠো. এতে হেতুদস্সনাধিপতেয্যট্ঠা সমুদযনিৰোধদুক্খদস্সনেহি আৱিভৱনাকাৰা. এৱমাদি আহাতি সম্বন্ধো. অভিসমযট্ঠোতি অভিসমেতব্বট্ঠো. অভিসমযস্স ৱা ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠো. অথ ৱা অভিসমযস্স পৱত্তিআকাৰো অভিসমযট্ঠো. সো চেত্থ অভিসমেতব্বেন পীড়নাদিনা দস্সিতোতি দট্ঠব্বো.
৫৩০. কুচ্ছিতং খং দুক্খং, গাৰয্হং হুত্ৱা অসাৰন্তি অত্থো.
‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু কেৱলস্স আগমসদ্দস্স, এত-সদ্দস্স চ পযোগে সংযোগত্থস্স অনুপলব্ভনতো, সং-সদ্দস্স চ সংযোগে উপলব্ভনতো ‘‘সংযোগং দীপেতী’’তি আহ অন্ৱযতো, ব্যতিৰেকতো চ তদত্থজোতকতাসিদ্ধিতো. উপ্পন্নং উদিতন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. অয-সদ্দো গতিঅত্থে সিদ্ধো হেতুসদ্দোৱিয কাৰণং দীপেতি. অত্তনো ফলনিপ্ফাদনেন অযতি পৱত্ততি, এতি ৱা এতস্মা ফলন্তি অযোতি, সংযোগে উপ্পত্তিকাৰণং সমুদযোতি. এত্থ ৱিসুং পযুজ্জমানাপি উপসগ্গসদ্দা সধাতুকং সংযোগত্থং, উপ্পাদত্থঞ্চ দীপেন্তি, কিৰিযাৱিসেসকত্তাতি ৱেদিতব্বা.
‘‘অভাৱো এত্থ ৰোধস্সাতি নিৰোধো’’তি এতেন নিব্বানস্স দুক্খৱিৱিত্তভাৱং দস্সেতি. সমধিগতে তস্মিং তদধিগমতো পুগ্গলস্স ৰোধাভাৱো পৱত্তিসঙ্খাতস্স ৰোধস্স পটিপক্খভূতায নিৱত্তিযা অধিগতত্তাতি. এতস্মিঞ্চ অত্থে অভাৱো এতস্মিং ৰোধস্সাতি নিৰোধো ইচ্চেৱ পদসমাসো. দুক্খাভাৱো পনেত্থ পুগ্গলস্স, ন নিব্বানস্সেৱ. অনুপ্পাদো এৱ নিৰোধো অনুপ্পাদনিৰোধো. আযতিং ভৱাদীসু অপ্পৱত্তি, ন পন ভঙ্গোতি ভঙ্গৱাচকং নিৰোধসদ্দং নিৱত্তেত্ৱা অনুপ্পাদৱাচকং গণ্হাতি. এতস্মিং অত্থে কাৰণে ফলূপচাৰং কত্ৱা নিৰোধপচ্চযো নিৰোধোতি ৱুত্তো.
পটিপদা চ হোতি পুগ্গলস্স দুক্খনিৰোদপ্পত্তিযা. ননু চ সা এৱ দুক্খনিৰোদপ্পত্তীতি তস্সা এৱ সা পটিপদাতি ন যুজ্জতীতি? ন পুগ্গলাধিগমস্স পত্তিভাৱেন, যেহি সো অধিগচ্ছতি, তেসং কাৰণভূতানং পটিপদাভাৱেন চ ৱুত্তত্তা. সচ্ছি কিৰিযাসচ্ছিকৰণধম্মানঞ্হি অঞ্ঞত্থাভাৱেপি পুগ্গলসচ্ছিকিৰিযাধম্মভাৱেহি নানত্তং কত্ৱা নিদ্দেসো কতোতি. অথ ৱা যং দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা নিট্ঠানং ফলং, সযঞ্চ দুক্খনিৰোধপ্পত্তিভূতং, তস্স অভিসমযভূতায দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা পটিপদতা দট্ঠব্বা.
৫৩১. বুদ্ধাদযো অৰিযা পটিৱিজ্ঝন্তীতি এত্থ পটিৱিদ্ধকালে পৱত্তং বুদ্ধাদিৱোহাৰং ‘‘অগমা ৰাজগহং বুদ্ধো’’তিআদীসু (সু. নি. ৪১০) ৱিয ভাৱিনি ভূতে ৱিয উপচাৰোতি পুৰিমকালেপি আৰোপেত্ৱা ‘‘বুদ্ধাদযো’’তি ৱুত্তং. তে হি বুদ্ধাদযো চতূহি মগ্গেহি পটিৱিজ্ঝন্তীতি. তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তীতি এত্থ অৰিযপটিৱিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানীতি পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপো অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তীতি অত্থো. তথাগতেন হি সযং অধিগতত্তা, পৱেদিতত্তা, ততো এৱ চ অঞ্ঞেহি অধিগমনীৰত্তা তানি তস্স হোন্তীতি. অৰিযভাৱসিদ্ধিতোপীতি এত্থ অৰিযসাধকানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানীতি পুব্বে ৱিয উত্তৰপদলোপো দট্ঠব্বো. অৰিযানি সচ্চানীতিপীতি এত্থ অৱিতথভাৱেন অৰণীযত্তা অধিগন্তব্বত্তা অৰিযানি, অৰিযসমঞ্ঞা ৱা অৱিসংৱাদকে অৱিতথে নিৰুড়্হা দট্ঠব্বা.
৫৩২. বাধনলক্খণন্তি এত্থ দুক্খদুক্খতন্নিমিত্তভাৱো, উদযৱযপটিপীড়িতভাৱো ৱা বাধনং. ভৱাদীসু জাতিআদিৱসেন, চক্খুৰোগাদিৱসেন চ অনেকদা দুক্খস্স পৱত্তনমেৱ পুগ্গলস্স সন্তাপনং, তদস্স কিচ্চং ৰসোতি সন্তাপনৰসং. পৱত্তিনিৱত্তীসু সংসাৰৱিমোক্খেসু পৱত্তি হুত্ৱা গয্হতীতি পৱত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৱতি এতস্মা দুক্খং নিব্বত্ততি, পুৰিমভৱেন পচ্ছিমভৱো ঘটিতো সংযুত্তো হুত্ৱা পৱত্ততীতি পভাৱো. ‘‘এৱম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে, নিব্বত্ততি দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি (ধ. প. ৩৩৮; নেত্তি. ৩০) এৱং পুনপ্পুনং উপ্পাদনং অনুপচ্ছেদকৰণং. ভৱনিস্সৰণনিৱাৰণং পলিবোধো. তণ্হক্খযাদিভাৱেন সব্বদুক্খসন্ততা সন্তি. অচ্চুতিৰসন্তি অচ্চুতিসম্পত্তিকং অচৱনকিচ্চং ৱা. কিচ্চন্তি চ চৱনাভাৱং কিচ্চমিৱ কত্ৱা পৰিযাযেন ৱুত্তং, অচৱনঞ্চস্স সভাৱাপৰিচ্চজনং অৱিকাৰিতা দট্ঠব্বা. পঞ্চক্খন্ধনিমিত্তসুঞ্ঞতায অৱিগ্গহং হুত্ৱা গয্হতীতি অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. অনুসযসমুচ্ছিন্দনেন সংসাৰচাৰকতো নিগ্গমনূপাযভাৱো নিয্যানং. সব্বকিলেসানং অনুপ্পাদনিৰোধনং কিলেসপ্পহানকৰণং. নিমিত্ততো, পৱত্ততো চ চিত্তস্স ৱুট্ঠানং হুত্ৱা গয্হতীতি ৱুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং.
৫৩৩. অসুৱণ্ণাদি সুৱণ্ণাদি ৱিয দিস্সমানং মাযাতি ৱত্থুসব্ভাৱা তস্সা ৱিপৰীততা ৱুত্তা. উদকং ৱিয দিস্সমানা পন মৰীচি উপগতানং তুচ্ছা. ৱত্থুমত্তম্পি তস্সা ন দিস্সতীতি ৱিসংৱাদিকা ৱুত্তা. মৰীচিমাযাঅত্তৱিধুৰো ভাৱো তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱো. অৰিযঞাণস্সাতি অৰিযস্স অৱিতথগ্গাহকস্স ঞাণস্স, তেন পটিৱেধঞাণং ৱিয পচ্চৱেক্খণঞাণম্পি গহিতং হোতি. তেসং গোচৰভাৱো পটিৱিজ্জিতব্বতা, আৰম্মণভাৱো চ দট্ঠব্বো. অগ্গিলক্খণং উণ্হত্তং. তঞ্হি কত্থচি কট্ঠাদিউপাদানভেদে ৱিসংৱাদকং, ৱিপৰীতং, অভূতং ৱাকদাচিপি ন হোতি. ‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা, অথো মৰণধম্মিনো’’তি (অ. নি. ৩.৩৯; ৫.৫৭) এৱং ৱুত্তা জাতিআদিকা লোকপকতি. একচ্চানং তিৰচ্ছানানং তিৰিযং দীঘতা, মনুস্সাদীনং উদ্ধং দীঘতা, ৱুদ্ধিনিট্ঠং পত্তানং পুন অৱড্ঢনন্তি এৱমাদিকা চ লোকপকতীতি ৱদন্তি. তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱেসু পচ্ছিমো তথতা. পঠমো অৱিতথতা, মজ্ঝিমো অনঞ্ঞততাতি অযমেতেসং ৱিসেসো,
দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধক ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু তণ্হাপি জাতি ৱিয দুক্খনিমিত্ততায বাধিকাতি? ন, বাধকপ্পভৱভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা. এৱম্হি পৱত্তি, পৱত্তিহেতু চ অসঙ্কৰতো বোধিতা হোন্তি. অথ ৱা জাতিআদীনং ৱিয দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱো, দুক্খদুক্খতা চ বাধকতা, ন দুক্খপ্পভৱতাতি নত্থি তণ্হায পভৱভাৱেন ৱিসুং গহিতায বাধকভাৱপসঙ্গো. তেনাহ ‘‘দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধক’’ন্তি. বাধকত্তনিযামেনাতি দুক্খং বাধকমেৱ, দুক্খমেৱ বাধকন্তি এৱং দ্ৱিধাপি বাধকত্তাৱধাৰনেনাতি অত্থো. বাধকত্তনিযামেনাতি হি বাধকস্স, বাধকত্তে চ নিযামেন. যতা বাধকত্তস্স দুক্খে নিযততা, এৱং দুক্খস্স চ বাধকত্তে নিযততাতি.
তং ৱিনা নাঞ্ঞতোতি সতিপি অৱসেসকিলেসঅৱসেসাকুসলসাসৱকুসলমূলাৱসেসসাসৱকুসলধম্মানং দুক্খহেতুভাৱে ন তণ্হায ৱিনা তেসং দুক্খহেতুভাৱো অত্থি, তেহি পন ৱিনাপি তণ্হায দুক্খহেতুভাৱো অত্থি কুসলেহি ৱিনা অকুসলেহি ৰূপাৱচৰাদিকুসলেহি ৱিনা কামাৱচৰাদীহি চ তণ্হায দুক্খনিব্বত্তকত্তা. সন্তভাৱস্স, সন্তভাৱে ৱা নিযামো সন্তভাৱনিযামো, তেন সন্তভাৱনিযামেন. তচ্ছনিয্যানভাৱত্তাতি দ্ৱিধাপি নিযামেন তচ্ছো নিয্যানভাৱো এতস্স, ন মিচ্ছামগ্গস্স ৱিয ৱিপৰীততায, ন লোকিযমগ্গস্স ৱিয ৱা অনেকন্তিকতায অতচ্ছোতি তচ্ছনিয্যানভাৱো, মগ্গো, তস্স ভাৱো তচ্ছনিয্যানভাৱত্তং, তস্মা তচ্ছনিয্যানভাৱত্তা. সব্বত্থ দ্ৱিধাপি নিযামেন তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ইতি তচ্ছাৱিপল্লাসা’’তিআদি.
৫৩৪. সচ্চসদ্দস্স সম্ভৱন্তানং অত্থানং উদ্ধৰণং, সম্ভৱন্তে ৱা অত্থে ৱত্ৱা অধিপ্পেতস্স অত্থস্স উদ্ধৰণং নিদ্ধাৰণং অত্থুদ্ৱাৰো. ৱিৰতিসচ্চেতি মুসাৱাদৱিৰতিযং. ন হি অঞ্ঞৱিৰতীসু সচ্চসদ্দো নিৰুড়্হো. যে পন ‘‘ৱিৰতিসচ্চং সমাদানৱিৰতী’’তি ৱদন্তি, তেসম্পি ন সমাদানমত্তং ৱিৰতিসচ্চং, অথ খো সমাদানাৱিসংৱাদনং. তং পন পটিঞ্ঞাসচ্চং মুসাৱাদৱিৰতিযেৱ হোতি. ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ২.১৮৭, ২০২-২০৩, ৪২৭; ৩.২৭-২৯) পৱত্তা দিট্ঠি ‘‘সচ্চ’’ন্তি অভিনিৱিসনৱুত্তিযা দিট্ঠিসচ্চং. অমোসধম্মত্তা নিব্বানং পৰমত্থসচ্চং. ‘‘অমোসধম্মং নিব্বানং, তদৰিযা সচ্চতো ৱিদূ’’তি (সু. নি. ৭৬৩) হি ৱুত্তং, তস্স পন তংসম্পাপকস্স চ মগ্গস্স পজাননা পটিৱেধো অৱিৱাদকাৰণন্তি দ্ৱযম্পি ‘‘একং হি সচ্চং ন দুতিযমত্থি, যস্মিং পজা নো ৱিৱদে পজান’’ন্তি ইমিস্সা (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯) গাথায ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৱুত্তং.
৫৩৫. ‘‘নেতং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি এতেন জাতিআদীনং দুক্খঅৰিযসচ্চভাৱে অৱিপৰীততং দস্সেতি একন্তেনেৱ বাধকভাৱতো. ‘‘অঞ্ঞং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ইমিনা দুক্খঅৰিযসচ্চভাৱস্স জাতিআদীসু নিযততং দস্সেতি অনঞ্ঞত্থভাৱতো. সচেপি কথঞ্চি কোচি এৱংচিত্তো আগচ্ছেয্য, পঞ্ঞাপনে পন সহধম্মেন ঞাপনে অত্তনো ৱাদস্স পতিট্ঠাপনে সমত্থো নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অহমেতং…পে… পঞ্ঞপেস্সামীতি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ৱুত্তং. জাতিআদীনং অনঞ্ঞথতা অঞ্ঞস্স চ ততাভূতস্স অভাৱোযেৱেত্থ ঠানাভাৱো. সচেপি কোচি আগচ্ছেয্য আগচ্ছতু, ঠানং পন নত্থীতি অযমেত্থ সুত্তত্থো. এস নযো দুতিযসুত্তেপি. তত্থ পন অত্তভাৱপটিলাভেনেৱ সত্তানং জাতিআদীনং পত্তি, সম্মুখীভাৱো চ হোতীতি সম্পত্তত্তা, পচ্চক্খতা চ পঠমতা, যতো তং ভগৱতা পঠমং দেসিতং, তন্নিমিত্ততা দুতিযতা, তদুপসমতা ততিযতা, তংসম্পাপকতা চতুত্থতাতি দট্ঠব্বা.
‘‘এতপৰমতো’’তি এতেন চতূহি অৰিযসচ্চেহি পৱত্তিআদীনং অনৱসেসপৰিযাদানমাহ. নিব্বুতিকামেন পৰিজাননাদীহি অঞ্ঞং কিঞ্চি কিচ্চং কাতব্বং নত্তি, ধম্মঞাণকিচ্চং ৱা ইতো অঞ্ঞং নত্থি, পৰিঞ্ঞেয্যাদীনি চ এতপৰমানেৱাতি চত্তাৰিযেৱ ৱুত্তানি. তণ্হায আদীনৱদস্সাৱীনং ৱসেন তণ্হাৱত্থুআদীনং এতপৰমতাযাতি ৱুত্তং. তথা আলযে পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে, সকলৱত্থুকামসঙ্খাতে, ভৱত্তযসঙ্খাতে ৱা দুক্খে দোসদস্সাৱীনং ৱসেন আলযাদীনং এতেপৰমতাযাতি ৱুত্তং.
৫৩৬. ‘‘ওড়াৰিকত্তা’’তি ইদং জাতিআদীনং দুক্খভাৱস্স পচুৰজনপাকটতামত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন অৰিযেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিতব্বাকাৰং. তন্তি দুক্খং. অকতন্তি অনিব্বত্তিতং, অনিপ্ফাদিতকাৰণন্তি অধিপ্পাযো. কাৰণে হি সিদ্ধে ফলং সিদ্ধমেৱ হোতি. ‘‘নেৱ অকতং আগচ্ছতী’’তি চ ইমিনা অহেতুৱাদং পটিক্খিপতি. ‘‘ন ইস্সৰনিম্মানাদিতো’’তি এতেন পজাপতিপুৰিসপকতিকালাদিৱাদে পটিক্খিপতি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ‘‘সহেতুকেন দুক্খেনা’’তি এতেন দুক্খদস্সনেন জনিতস্স সংৱেগস্স সংৱড্ঢনমাহ. দুক্খস্স হি সহেতুকভাৱসৱসেন বলৱসংৱেগো জাযতি যাৱাযং হেতু, তাৱ ইদং দুক্খং অৱিচ্ছেদেন পৱত্ততীতি. অস্সাসজননত্থং নিৰোধন্তি সংৱেগজাতস্স অস্সাসং জনেতুং নিৰোধসচ্চমাহ. নিব্বিন্নসংসাৰদুক্খস্স হি নিৰোধকথা ৱুচ্চমানা অতিৱিয অতিৱিয অস্সাসং সঞ্জনেতি.
৫৩৭. যে তে জাতিআদযো ধম্মা ভগৱতা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. কস্মা পনেত্থ ব্যাধি ন গহিতোতি? অনেকন্তভাৱতো. তথা হি সো কদাচি, কেসঞ্চি চ নত্থি. যথাহ ‘‘তযো ৰোগা পুৰে আসুং, ইচ্ছা অনসনং জৰা’’তি (সু. নি. ৩১৩). বাকুলত্তেৰাদীনং সো নাহোসিযেৱ, দুক্খগ্গহণেন ৱা ব্যাধি এত্থ হিতোৱাতি দট্ঠব্বং. পৰমত্থতো হি ধাতুক্খোভপচ্চযং কাযিকং দুক্খং ব্যাধীতি. উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং একং কোট্ঠাসং কত্ৱা ‘‘দ্ৱাদস ধম্মা’’তি ৱুত্তং. কামতণ্হাভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৱা ‘‘দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চ’’ন্তি অঞ্ঞে অন্তোগধভেদে অনামসিত্ৱা একৰূপেন গহিতাপি তণ্হা সস্সতদিট্ঠিসহগতা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতা, দিট্ঠিৱিৰহিতা কেৱলং কামস্সাদভূতা চাতি তিধাৱ ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তা. ‘‘অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি মগ্গসচ্চভাৱেন একজ্ঝং কত্ৱা ৱুত্তাপি সভাৱতো ভিন্না এৱ তে ধম্মাতি আহ ‘‘অট্ঠ ধম্মা’’তি.
সচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুক্খনিদ্দেসকথাৱণ্ণনা
জাতিনিদ্দেসৱণ্ণনা
ভৱেতি আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নো ধম্মপ্পবন্ধো ভৱো, তস্মিং ভৱে. সো হি জাযতি এত্থ যোনিগতিআদিৱিভাগোতি জাতীতি ৱুচ্চতি, জাযন্তি এত্থ সত্তা সমানন্ৱযাতি জাতি, নিকাযো. সঙ্খতলক্খণেতি যত্থ কত্থচি উপ্পাদে. সো হি জননট্ঠেন জাতি. পটিসন্ধিযন্তি পটিসন্ধিচিত্তক্খণে. সম্পাতিজাতোতি এত্থ জাতিসদ্দেন লব্ভমানং মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনসঙ্খাতং জাযনত্থং সন্ধাযাহ ‘‘পসূতিয’’ন্তি, অভিজাতিযন্তি অত্থো. জাযতি এতায খত্তিযাদিসমঞ্ঞাতি জাতি, কুলং.
৫৩৮. সযন্তি এত্থাতি সেয্যা, মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতো গব্ভো সেয্যা এতেসন্তি গব্ভসেয্যকা, অণ্ডজা, জলাবুজা চ. ইতৰেসন্তি সংসেদজানং, ওপপাতিকানঞ্চ. অযম্পি চাতি ‘‘পটিসন্ধিখন্ধেস্ৱেৱা’’তি অনন্তৰং ৱুত্তকথাপি, পগেৱ ‘‘পটিসন্ধিতো পট্ঠাযা’’তি ৱুত্তকথাযং. তেনাহ ‘‘তেসং তেসং পঠমপাতুভাৱো জাতী’’তি.
উম্মুজ্জনৱসেন গয্হতীতি উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানং. ৱক্খমানৱিভাগং দুক্খৱিচিত্ততং পচ্চুপট্ঠপেতীতি দুক্খৱিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা.
৫৩৯. ‘‘কস্মা পনা’’তি ৱদতো চোদকস্সাযমধিপ্পাযো – একন্তদুক্খে নিৰযে তাৱ জাতিদুক্খা হোতু, অঞ্ঞাসুপি ৱা দুগ্গতীসু পাপকম্মসমুট্ঠানতো সুখসংৱত্তনিযকম্মসমুট্ঠানাসু পন সুগতীসু কথন্তি. ইতৰো ‘‘নাযং জাতি সভাৱদুক্খৱসেন দুক্খাতি ৱুত্তা, ন হি কাচি পটিসন্ধি দুক্খৱেদনাসম্পযুত্তা অত্থি, অথ খো দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো’’তি দস্সেন্তো ‘‘অনেকেসং দুক্খানং ৱত্থুভাৱতো’’তিআদিমাহ. অদুক্খসভাৱম্পি পৰিযাযতো দুক্খন্তি ৱুচ্চতীতি দুক্খসভাৱং দুক্খসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘দুক্খদুক্খ’’ন্তি যথা ৰূপৰূপন্তি.
দুক্খুপ্পত্তিহেতুতোতি ‘‘অহু ৱত মে, তং ৱত নাহোসী’’তি চেতসিকদুক্খুপ্পত্তিহেতুতো.
‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫, ৪৫, ৭৬, ৭৭, ৮৫; ২.৪.১, ৪) ৱচনতো তেভূমকা সঙ্খাৰা সঙ্খাৰদুক্খং, তত্থ কাৰণমাহ ‘‘উদযব্বযপ্পটিপাড়িতত্তা’’তি. যঞ্হি অভিণ্হং পটিপীড়িতং, তং দুক্খমনতায দুক্খন্তি, ৱিপস্সনাচাৰস্স অধিপ্পেতত্তা তেভূমকগ্গহণং.
দুক্খদুক্খন্তি দুক্খদোমস্সুপাযাসে ৱদতি. ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিনা (ৱিভ. ১৯০) দুক্খসচ্চৱিভঙ্গে আগতং.
ভগৱতাপীতি অনাৱৰণঞাণৱতা অচ্চৰিযাপৰিমেয্যদেসনাকোসল্লৱতা ভগৱতাপি. উপমাৱসেনতি অঙ্গাৰকাসূপমাদিউপমাৱসেন.
৫৪০. পুণ্ডৰীকাদীসূতি আদি-সদ্দেন ন মণিকনকৰজতপৱাড়াদিৰতনসন্নিচ্চযে, নাপি অণ্ডজমেণ্ডজৱাযজাতিকে সুভমনুঞ্ঞসযনতলে, নাপি ৰতনমযকুট্টিমমনোহৰে পাসাদতলে, নাপি সিত্তসম্মট্ঠকুসুমোপহাৰৱতি পাসাদূপচাৰে, নাপি মুত্তাজালসদিসৱালিকাৱিকিণ্ণে ৱিৱিটঙ্গণে, নাপি হৰিতকম্বলসদিসমুদুসদ্দলসমোতলে ভূমিভাগেতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পৰমসম্বাধেতি অতিৱিয সম্বাধে. তিব্বন্ধকাৰেতি বহলন্ধকাৰে. পিত্তসেম্হপুব্বৰুহিৰগূথোদৰিযাদি নানাকুণপসম্বাধে. মাতা যদি ৱীসতিৱস্সা, অথ তিংস, চত্তালীসাদিৱস্সা, তত্তকং কালং অধোতৱচ্চকূপসদিসতায অধিমত্তজেগুচ্ছে. পূতিমচ্ছা দি সব্বং ন সদিসূপম্মং তস্স ৱাতাদিৱসেন একচ্চদুগ্গন্ধাপগমসব্ভাৱতো. দস মাসেতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং, যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং ততো ভিয্যোপি একচ্চানং তত্থাৱট্ঠানসম্ভৱতো. অত্তনো অধোমুখং ঠপিতসঙ্কুচিতহত্থদ্ৱযস্স উক্কুটিকস্সেৱ নিসীদতো সমিজ্জনপ্পসাৰণাদিৰহিতো.
অভিমুখং কড্ঢনং আকড্ঢনং. পৰিতো সমন্ততো কড্ঢনং পৰিকড্ঢনং. হেট্ঠা ধুননং ওধূননং. নিধায নিধায ধূননং নিদ্ধূননং. আকড্ঢনাদিসদিসঞ্চেত্থ ‘‘আকড্ঢনাদী’’তি ৱুত্তং. তৰুণৱণসদিসং অতিৱিয সুখুমালং গব্ভগতং সৰীৰং সীতাদিঅপ্পকম্পি ন সহতীতি সীতনৰকূপপন্নতাদি নিদস্সিতং. তঞ্হি তস্স অতিৱিয সীতং, অতিৱিয উণ্হঞ্চ হুত্ৱা উপতিট্ঠতি. সৰীৰং ৱাসিযাদীহি তচ্ছেত্ৱা খাৰাৱসেচনকৰণং খাৰাপটিচ্ছকং. দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানেতি গব্ভাসযসঞ্ঞিতং ততিযং আৱট্টং সন্ধাযাহ.
পৰিৱত্তেত্ৱাতি উদ্ধংপাদঅধোসীসভাৱেন পৰিৱত্তেত্ৱা. ইদং ৱিজাযনমূলকং দুক্খং, যেন মৰণদুক্খেন চ অট্টিতা ৱেদনাপ্পত্তা সত্তা কতিপযমাসমত্তাতিক্কন্তম্পি পৱত্তিং ৱিস্সৰন্তি, মহন্ধকাৰং মহাৱিদুগ্গং পক্খন্ধা ৱিয হোন্তি.
ৱধেন্তস্সাতি সোচনপৰিদেৱনসীসপটিহননাদিনা বাধেন্তস্স. খুপ্পিপাসা হি আতপাৱট্ঠানাদিনা চ আতাপনং. পঞ্চগ্গিতাপনাদিনা পৰিতাপনং.
ইমস্সাতি যথাৱুত্তস্স সত্তৱিধস্স. সব্বস্সাপীতি গব্ভকালাদীসু তাপনমদ্দনাদিনিৰযগ্গিদাহাদিসঞ্জনিতস্স সকলস্সাপি. ৱত্থুমেৱ হোতি তদভাৱে অভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘জাযেথ নো চে’’তিআদি.
৫৪১. ৱিচিত্তন্তি ৱিৱিধং, অচ্ছৰিযং ৱা.
ইতি জাতিনিদ্দেসৱণ্ণনা.
জৰানিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪২. সঙ্খাতলক্খণন্তি ‘‘ঠিতস্স অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪) ৱুত্তং খণিকজৰং সন্ধাযাহ. খণ্ডিচ্চাদিসম্মতোতি খণ্ডিচ্চপালিচ্চৱলিত্তচতাদিনা সমঞ্ঞতো. সাতি খন্ধপুৰাণভাৱসঞ্ঞিতা পাকটজৰা. খন্ধপৰিপাকো একভৱপৰিযাপন্নানং খন্ধানং পুৰাণভাৱো.
ইতি জৰানিদ্দেসৱণ্ণনা.
মৰণনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪৩. সঙ্খতলক্খণন্তি সঙ্খাৰানং ৱযসঞ্ঞিতং খণিকমৰণমাহ. যং সন্ধাযাতি যং খণিকমৰণং সন্ধায, ‘‘জৰামৰণং দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ৭১) এত্থ ‘‘মৰণ’’ন্তি ৱুত্তন্তি অত্থো. তন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্চেদসঞ্ঞিতং পাকটমৰণং. ‘‘চৱন’’ন্তি লক্খিতব্বতায চুতিলক্খণং. ৱিযোগৰসন্তি যথাধিগতেহি সত্তসঙ্খাৰেহি ৱিযোজনৰসং. যথূপপন্নায গতিযা ৱিপ্পৱাসৱসেন গয্হতীতি গতিৱিপ্পৱাসপচ্চুপট্ঠানং.
পাপস্সাতি পাপযোগেন পাপস্স, উপচিতপাপকম্মস্সাতি অত্থো. পাপকম্মাদিনিমিত্তন্তি পাপকম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তসঙ্খাতং মৰণকালে উপট্ঠিতং অকুসলৱিপাকাৰম্মণং. তম্হি পস্সন্তস্সেৱ কস্সচি অনুভৱন্তস্স ৱিয মহাদুক্খং হোতি. ভদ্দস্সাতি ভদ্দকম্মস্স, কতকুসলস্সাতি অত্থো. তস্স পন কামং ইট্ঠমেৱ আৰম্মণং উপট্ঠাতি, পিযৱিপ্পযোগৱত্থুকং পন মহন্তং দুক্খং আৰম্মণং উপট্ঠাতি, পিযৱিপ্পযোগৱত্থুকং পন মহন্তং দুক্খং উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘অসহন্তস্স ৱিযোগং পিযৱত্থুক’’ন্তি. অৱিসেসতোতি পাপস্স, ভদ্দস্স চ সামঞ্ঞতো. ‘‘অৱিসেসতো’’তি ৱত্ৱাপি ‘‘সব্বেস’’ন্তি ৱচনং তং ইদং দুক্খং পৰিমদ্দিতসঙ্খাৰানং একচ্চানং খীণাসৱানম্পি হোতিযেৱাতি দস্সনত্থং. ৱিতুজ্জমানমম্মানন্তি সন্ধিবন্ধনাৱচ্ছেদকৱাযুনা ৱিজ্ঝিযমানমম্মট্ঠানানং.
ইতি মৰণনিদ্দেসৱণ্ণনা.
সোকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪৪. সোতি সোকো. অত্থতো দোমনস্সমেৱ হোতি চেতসিকন্তৰাভাৱতো. দোমনস্সৱিসেসো পন হোতি ৱিসযৱিসেসে পৱত্তিআকাৰৱিসেসসব্ভাৱতোতি তং ৱিসেসং লক্খণাদিতো দস্সেতুং ‘‘এৱং সন্তেপী’’তিআদি ৱুত্তং. অন্তো নিজ্ঝানং চিত্তসন্তাপো. পৰিজ্ঝাপনং ৰাগদোসপৰিড়াহৱিসিট্ঠং দহনং. কতাকতকুসলাকুসলৱিসযং ৱিপ্পটিসাৰাকাৰেন পৱত্তং অনুসোচনং কুক্কুচ্চং, ঞাতিব্যসনাদিৱিসযং কেৱলং চিত্তসন্থাপভূতং অনুসোচনং সোকোতি অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানত্তেপি অযমেতেসং ৱিসেসো.
ৱিসপীতং সল্লং ৱিসসল্লং. সোকৱসেন অতিসাৰাদি ব্যাধিপি হোতি, সোকবহুলস্স সৰীৰং ন চিৰস্সেৱ জীৰতি, বলৱসোকাভিভূতো মৰণম্পি পাপুণাতীতি আহ ‘‘সমাৱহতি চ ব্যাধিজৰামৰণভেদন’’ন্তি.
ইতি সোকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
পৰিদেৱনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪৫. ৱচীপলাপোতি ৱাচাৱিপ্পলাপো, সো অত্থতো সদ্দো এৱ. ভিয্যোতি সোকদুক্খতো উপৰি. সোকসমুট্ঠানো হি পৰিদেৱো.
ইতি পৰিদেৱনিদ্দেসৱণ্ণনা.
দুক্খনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪৬. জাতিআদীনম্পি যথাৰহং দুক্খৱত্থুদুক্খদুক্খতাহি সতিপি দুক্খভাৱে কাযস্স পীড়নৱসেন ইদং সৱিসেসং দুক্খমন্তি আহ ‘‘দুক্খন্তি ৱিসেসতো ৱুত্ত’’ন্তি.
ইতি দুক্খনিদ্দেসৱণ্ণনা.
দোমনস্সনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪৭. মনোৱিঘাতৰসন্তি ব্যাপাদসম্পযোগৱসেন মনসো ৱিহঞ্ঞনকিচ্চং. চেতোদুক্খসমপ্পিতাতি চেতসিকদুক্খসমঙ্গিনো. আৱট্টন্তীতি আমুখং ৱট্টন্তি, যংদিসাভিমুখং পতিতা, তংদিসাভিমুখা এৱ ৱট্টন্তি. ৱিৱট্টন্তীতি ৱিপৰিৱত্তনৱসেন ৱট্টন্তি. উদ্ধংপাদং পপতন্তীতি উদ্ধংমুখপাদা হুত্ৱা পতন্তি. সত্থং আহৰন্তীতি অত্তনো সৰীৰস্স ৱিজ্ঝনভেদনৱসেন সত্থং উপনেন্তি.
ইতি দোমনস্সনিদ্দেসৱণ্ণনা.
উপাযাসনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪৮. দোসোযেৱাতি কাযচিত্তানং আযাসনৱসেন দোসস্সেৱ পৱত্তিআকাৰোতি অত্থো, যতো ভুসো আযাসোতি উপাযাসোতি ৱুচ্চতি যথা ভুসমাদানং উপাদানন্তি. একো ধম্মোতি চুদ্দসহি অকুসলচেতসিকেহি অঞ্ঞো একো চেতসিকধম্মো, যং ‘‘ৱিসাদো’’তি চ ৱদন্তি. নিত্থুননৱসেন সম্পজ্জনতো নিত্থুননৰসো, কাযে ৱা নিত্থুননকৰণকিচ্চো. ‘‘সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো’’তি ৱত্ৱা সো পনেত্থ সাতিসযোতি দস্সেন্তো ‘‘চিত্তপৰিদহনতো, কাযৱিসাদনতো চা’’তি আহ.
এতে চ সোকপৰিদেৱুপাযাসা ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিনা, সহ চ যথাপচ্চযং দোমনস্সচিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তিআকাৰৱিসেসোতি দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পাকো ৱিযাতি ৰজনাদিনো পচিতব্বৱত্থুনো পাকো ৱিয.
ইতি উপাযাসনিদ্দেসৱণ্ণনা.
অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৪৯. সমোধানং সমাগমো. কাযিকদুক্খচিত্তৱিঘাতাদিঅনত্থানং অত্থিভাৱস্স পচ্চুপট্ঠানো অনত্থভাৱপচ্চুপট্ঠানো.
তেসং অপ্পিযানং কাযিকৱাচসিকপযোগসঙ্খাতো উপক্কমো তদুপক্কমো, ততো সম্ভূতো তদুপক্কমসম্ভূতো.
ইতি অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৱণ্ণনা.
পিযৱিপ্পযোগনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৫০. উপদ্দৱভাৱেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো.
ইতি পিযৱিপ্পযোগনিদ্দেসৱণ্ণনা.
ইচ্ছিতালাভনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৫১. ইচ্ছিতালাভো নাম যস্স কস্সচি অত্তনা ইচ্ছিতস্স ৱত্থুনো অলাভো. ‘‘যম্পিচ্ছং ন লভতী’’তি হি ৱুত্তং. মত্থকপ্পত্তং পন ইচ্ছিতালাভং দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘জাতিধম্মানং সত্তান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিট্ঠন্তি তমেৱ দস্সেতুং ‘‘অহো ৱতা’’তিআদি ৱুত্তং. ইচ্ছাৱাতি এত্থ ইচ্ছাসহিতো অলাভোৱাতি চ ৱদন্তি. তপ্পৰিযেসনৰসাতি তেসং অলব্ভনেয্যৱত্থূনং পৰিযেসনৰসা. অপ্পত্তি অলাভো.
ইতি ইচ্ছিতালাভনিদ্দেসৱণ্ণনা.
পঞ্চুপাদানক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
৫৫২. যং ৱুত্তমিধাতি ইধ সচ্চনিদ্দেসে যং সৰূপতো ৱুত্তং. অৱুত্তন্তি অঞ্ঞত্থ দুক্খক্খন্ধবালপণ্ডিতসুত্তাদীসু ৱুত্তম্পি ইধ সৰূপতো অৱুত্তং. তঞ্চ সব্বং ইমে উপাদানক্খন্ধে ৱিনা ন লব্ভতীতি তত্থ খন্ধসন্নিস্সযমেৱ দুক্খং খন্ধে ৱিবাধতীতি দস্সেতুং ‘‘ইন্দনমিৱ পাৱকো’’তি ৱুত্তং. যথা ৱা লক্খং পহৰণপহাৰস্স ৱত্থু, এৱং খন্ধা সংসাৰদুক্খস্স. যথা চ গোৰূপং ডংসমকসাদিৱিবাধায, যথা চ খেত্তং নিপ্ফন্নসস্সলাযনস্স, গামো চ গামঘাতকৱিবাধায, এৱং খন্ধা জাতিআদিদুক্খস্স ৱত্থূতি দস্সেতুং ‘‘লক্খমিৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যেভুয্যেন লোকে ৱিবাধকা ৱিবাধেতব্বাধীনা ন হোন্তি, ইমে পন ৱিবাধেতব্বাধীনা এৱাতি দস্সেতুং ‘‘তিণলতাদীনী’’তি ৱুত্তং. কামং অনাদিমতি সংসাৰে আদি নাম কস্সচি নত্থি, একভৱপৰিচ্ছিন্নস্স পন খন্ধসন্তানস্স ৱসেন ৱুত্তং ‘‘আদিদুক্খং জাতী’’তি. তেনেৱাহ ‘‘পৰিযোসানদুক্খং মৰণ’’ন্তি. ন হেত্থ সমুচ্ছেদমৰণমেৱ অধিপ্পেতং. মৰণস্স অন্তিকে আসন্নে জাতং দুক্খং মাৰণন্তিকদুক্খং. পৰিদয্হনং চিত্তসন্তাপো. লালপ্পনং অতিৱিয ৱিপ্পলাপো. অনুত্থুননং অন্তো নিজ্ঝাযনং. একমেকন্তি জাতিআদীনং অন্তৰভেদভিন্নানং, জাতিআদীনমেৱ ৱা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকানং ৱা একমেকং. সঙ্খিপিত্ৱাতি সমাসেত্ৱা, সামঞ্ঞনিদ্দেসেন ৱা সঙ্খেপং কত্ৱা.
ইতি দুক্খনিদ্দেসকথাৱণ্ণনা.
সমুদযনিদ্দেসকথাৱণ্ণনা
৫৫৩. পুনব্ভৱকৰণং পুনব্ভৱো উত্তৰপদলোপেন, যথা ৱা অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো, এৱং পুনব্ভৱকৰণসীলা, পুনব্ভৱং ৱা ফলং অৰহতি, সো ৱা এতিস্সা পযোজনন্তি পোনোভৱিকা. নন্দনতো, ৰঞ্জনতো চ নন্দীৰাগভাৱং সব্বাসু অৱত্থাসু অপচ্চক্খায ৱুত্তিযা নন্দীৰাগসহগতা. তায চ সত্তা তত্থ তত্থ ভৱাদিকে কিমিকীটপটঙ্গাদিঅত্তভাৱেপি নন্দন্তি, ৰূপাভিনন্দনাদিভূতায ৰঞ্জন্তি চাতি তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী. তেনাহ ‘‘নন্দীৰাগেন সহগতা’’তিআদি. তব্ভাৱত্থো হি এস সহগতসদ্দো. কামভৱৱিভৱভেদৱসেন পৱত্তিযা কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা চ ৱেদিতব্বা. কামতণ্হাদিভেদং অনামসিত্ৱা কেৱলং তণ্হাভাৱেনেৱ একভাৱগ্গহণেন একত্তং উপনেত্ৱা কস্সচিপি সত্তস্স কেনচি সদিসতাভাৱতো তংতংৱিচিত্তভাৱজনককম্মনিপ্ফাদনেন অতিৱিচিত্তসভাৱা সকলস্স দুক্খস্স হেতুভাৱতো দুক্খসমুদযো অৰিযসচ্চং.
কস্মা পনেত্থ তণ্হাৱ সমুদযসচ্চং ৱুত্তাতি? ৱিসেসহেতুভাৱতো. অৱিজ্জা হি ভৱেসু আদীনৱং পটিচ্ছাদেন্তী, দিট্ঠিআদিউপাদানঞ্চ তত্থ তত্থ অভিনিৱিসমানং তণ্হং অভিৱড্ঢেন্তী দোসাদযোপি কম্মস্স কাৰণং হোন্তি, তণ্হা পন তংতংভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসসত্তনিকাযকুলভোগিস্সৰিযাদিৱিচিত্ততং অভিপত্থেন্তী, কম্মৱিচিত্ততায উপনিস্সযতং কম্মস্স চ সহাযভাৱং উপগচ্ছন্তী ভৱাদিৱিচিত্ততং নিযমেতি, তস্মা দুক্খস্স ৱিসেসহেতুভাৱতো অঞ্ঞেসুপি অৱিজ্জাউপাদানকম্মাদীসু সুত্তে (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩; ৩.৩৭৪) অভিধম্মে (ৱিভ. ২০৩) চ অৱসেসকিলেসাকুসলমূলাদীসু ৱুত্তেসু দুক্খহেতূসু ৱিজ্জমানেসু তণ্হাৱ সমুদযসচ্চন্তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং.
ইতি সমুদযনিদ্দেসকথাৱণ্ণনা.
নিৰোধনিদ্দেসকথাৱণ্ণনা
৫৫৪. তস্সাযেৱাতি যদগ্গেন তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি ৱুত্তা, তদগ্গেন তস্সাযেৱাতি অৱধাৰণং. সতি হি পধানহেতুনিৰোধে তদঞ্ঞহেতূ নিৰুদ্ধাযেৱ হোন্তীতি ব্যাধিনিমিত্তৱূপসমনেন ব্যাধিৱূপসমো ৱিয হেতুনিৰোধেন ফলনিৰোধোতি আহ ‘‘সমুদযনিৰোধেন দুক্খনিৰোধো’’তি. ন অঞ্ঞথাতি যথাৱুত্তস্স অত্থস্স একন্তিকতং দস্সেতি.
অনুপদ্দৱেতি পাণকৱিজ্ঝনসত্থপ্পহাৰাদিউপদ্দৱৰহিতে. ততো এৱ দড়্হে থিৰে. সাখাদিছেদনেন ছিন্নোপি. তণ্হানুসযেতি কামৰাগভৱৰাগানুসযে. অনূহতেতি অসমুপঘাটিতে.
যথা সীহো যেনত্তনি সৰো খিত্তো, তত্থেৱ অত্তনো বলং দস্সেতি, ন সৰে, তথা বুদ্ধানং কাৰণে পটিপত্তি, ন ফলে. যথা পন সাৰমেয্যা কেনচি লেড্ডুপ্পহাৰে দিন্নে ভুস্সন্তা লেড্ডুং খাদন্তি, ন পহাৰদাযকে উট্ঠহন্তি, এৱং অঞ্ঞতিত্থিযা দুক্খং নিৰোধেতুকামা কাযচ্ছেদমনুযুঞ্জন্তি, ন কিলেসনিৰোধনন্তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সীহসমানৱুত্তিনো’’তিআদি ৱুত্তং.
৫৫৫. ৱিৰজ্জতি পলুজ্জতি ছিজ্জতি সমুদযো এতেনাতি ৱিৰাগো ৱুচ্চতি মগ্গো. ৱিৰজ্জনং পলুজ্জনং সমুচ্ছিন্দনং ৱিৰাগোতি পহানং ৱুচ্চতি. তস্মাতি যস্মা পহানপৰিযাযো ৱিৰাগসদ্দো, নিৰোধসদ্দো চ, তস্মা. অনুসযসমুগ্ঘাততো অসেসো ৱিৰাগো অসেসো নিৰোধোতি সম্বন্ধনীযং. চাগাদিপদানিপি গহেত্ৱা ৱদতি সব্বানেৱ এতানীতি. যস্মা নিব্বানং ৱুচ্চতি, ন দুক্খস্স নিৰুজ্ঝনমত্তং, তস্মা তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধাদিপদানিপি নিব্বানৱেৱচনানীতি. ৱুত্তমেৱত্থং সমত্থেতি ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. যথা ৱিৰাগাদিপদানি নিব্বানে যুজ্জন্তি, তংদস্সনং. তত্থ তং আগম্মাতি তং নিব্বানং আৰম্মণকৰণৱসেন পত্ৱা. তণ্হা ৱিৰজ্জতীতি অৰিযমগ্গেন অচ্চন্তৱিৰাগৱসেন তণ্হা ৱিৰজ্জীযতি. নিৰুজ্ঝতীতি নিৰোধীযতি, তেন ৱিৰাগনিৰোধসদ্দানং অধিকৰণসাধনতমাহ. তদেৱাতি নিব্বানমেৱ. চাগাদযো হোন্তীতি চাগাদিহেতুং ফলৱোহাৰেন ৱদতি. ‘‘কামগুণালযেসূ’’তি পোত্থকেসু লিখন্তি, ‘‘কামগুণালযাদীসূ’’তি পন পাঠো.
৫৫৬. তযিদন্তিআদি ন পোৰাণপাঠো, সচ্চত্থদীপনে পন ৱুত্তনিযামেন ততো আনেত্ৱা পচ্ছা ঠপিতং. তথা হি পুব্বে ৱুত্তানিপি লক্খণাদীনি পুনপি ৱুত্তানি. সংসাৰদুক্খতো নিব্বিন্নমানসস্স অস্সাসং কৰোন্তো ৱিয হোতীতি অস্সাসকৰণৰসং. ৰাগাদিসব্বপপঞ্চৱূপসমনিমিত্ততায নিপ্পপঞ্চতং পচ্চুপট্ঠপেতীতি নিপ্পপঞ্চপচ্চুপট্ঠানং.
৫৫৭. নত্থেৱ নিব্বানন্তি যদি সামঞ্ঞতো পটিঞ্ঞা, অত্তনা অধিপ্পেতনিব্বানস্সপি অভাৱো আপজ্জতি, তথা সতি পটিঞ্ঞাৱিৰোধো. অথ পৰাভিমতং নিব্বানং পতি, এৱং সতি ধম্মিঅসিদ্ধি, ততো চ নিস্সযাসিদ্ধো হেতু. অনুপলব্ভনীযতোতি কিং পচ্চক্খতো, উদাহু অনুমানতো? পুৰিমস্মিং পক্খে চক্খাদীহি অনেকন্তিকতা, দুতিযস্মিং পৰং পতি অসিদ্ধো হেতু. তেনাহ ‘‘ন, উপাযেন উপলব্ভনীযতো’’তিআদি. তত্থ যথা চেতোপৰিযঞাণলাভিনো এৱ অৰিযা পৰেসং লোকুত্তৰচিত্তং জানন্তি, তত্থাপি চ অৰহা এৱ সব্বেসং, ন সব্বে, এৱং নিব্বানম্পি সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতসম্মাপটিপত্তিভূতেন উপাযেন উপলব্ভতীতি অত্থৱচনং চেতং দট্ঠব্বং, ন পযোগৱচনং. তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি.
৫৫৮. নত্থীতি ন ৱত্তব্বং, অৰিযেহি উপলব্ভনীযতোতি অধিপ্পাযো. সংসাৰতো সংৱিগ্গমানসা সম্মাপটিপত্তিযা নিব্বানং অধিগচ্ছন্তীতি সব্বসমযসিদ্ধোযং নযো. তত্থ সাসনিকমেৱ নিস্সায ৱদতি ‘‘পটিপত্তিযা ৱঞ্চুভাৱাপজ্জনতো’’তি. তেনাহ ‘‘অসতি হী’’তিআদি. সম্মাদিট্ঠিপুৰেজৱাযাতি সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমায. পুব্বঙ্গমতা চস্সা পধানভাৱতো. তথা হি সা পঠমং দেসনাৰুড়্হা, ন সব্বপঠমং উপ্পজ্জনতো. ন চাযং সম্মাপটিপত্তি ৱঞ্ঝা, নিব্বানপাপনতো নিব্বানস্স সম্পাপকতো. তৱ মতেন পন নিব্বানস্সেৱ অভাৱতো ৱঞ্ঝভাৱো আপজ্জতীতি যোজনা. অভাৱপাপকত্তাতি সম্মাপটিপত্তিযা কিলেসসমুচ্ছিন্দনমুখেন খন্ধানং অভাৱসম্পাপকভাৱতো, ন ৱঞ্ঝভাৱাপত্তীতি চে ৱদেয্যাসীতি অত্থো. ন ইতি পটিক্খেপে. যং তযা ‘‘অভাৱপাপকত্তা’’তি ৱদন্তেন খন্ধাভাৱো নিব্বানন্তি পটিঞ্ঞাতং, তং ন. কস্মা? অতীতানাগতাভাৱেপি নিব্বানপ্পত্তিযা অভাৱতো. অতীতানাগতা হি খন্ধা ন সন্তীতি তস্মিং অভাৱে নিব্বানং অধিগতং নাম সিযা, সো পন নত্থীতি. ন কেৱলং অতীতানাগতানমেৱ, অথ খো ৱত্তমানানম্পীতি তিযদ্ধগতানং সব্বেসং খন্ধানং অভাৱো নিব্বানং. ন হি তং একদেসাভাৱো ভৱিতুং যুত্তন্তি ৱত্তমানা চে, ন ন সন্তি, ন সন্তি চে, ন ৱত্তমানাতি ‘‘ৱত্তমানা, ন সন্তি চা’’তি ৱিপ্পটিসিদ্ধমেতন্তি আহ ‘‘ন, তেসং…পে… পজ্জনতো’’তি.
কিঞ্চ ভিয্যো – যদি ৱত্তমানাভাৱো নিব্বানং, যদা অৰিযমগ্গো ৱত্ততি, তদা তস্স নিস্সযভূতা খন্ধা ৱত্তমানাতি কত্ৱা তদা নিব্বানস্স অভাৱো সিযা. তথা চ সতি মগ্গক্খণেপি নিব্বানসচ্ছিকিৰিযায অভাৱো আপজ্জতীতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্তমান…পে… দোসতো’’তি আহ. ন মযং সব্বেসংযেৱ অৱত্তমানতায নিব্বানং ৱদাম. কিঞ্চৰহীতি, তদা মগ্গক্খণে কিলেসানং অৱত্তমানত্তা, তস্মা ন দোসো যথাৱুত্তদোসাভাৱোতি? যদি কিলেসানং অৱত্তমানতাসঙ্খাতো অভাৱো নিব্বানং, এৱং সতি অৰিযমগ্গস্স নিৰত্থকতা আপজ্জতি মগ্গক্খণতো পুব্বেপি তদভাৱসিদ্ধিতো. তেনাহ ‘‘অৰিযমগ্গস্সা’’তিআদি. তস্মা অকাৰণমেতন্তি যস্মা ন নিব্বানস্স অনুপলব্ভনীযতা, অভাৱমত্ততা, পটিপত্তিযা ৱঞ্ঝভাৱো, অতীতানাগতাভাৱে নিব্বানাধিগমো চ আপজ্জতি, ৱত্তমানানং অভাৱোপি ন সম্ভৱতি, পগেৱ কিলেসানং অৱত্তমানতা, অৰিযমগ্গস্স চ নিৰত্থকভাৱাপত্তি, তস্মা নিব্বানস্স অভাৱসাধনত্থং যদিদং ‘‘অনুপলব্ভনীযতো, অভাৱপাপকত্তা, তদা কিলেসানং অৱত্তমানত্তা’’তি চ কাৰণং ৱুত্তং, অকাৰণমেতং, অযুত্তিৰেসাতি অত্থো.
৫৫৯. আদিৱচনতোতি আদি-সদ্দেন অৱসিট্ঠং জম্বুখাদকসুত্তপদেসং (সং. নি. ৪.৩১৪ আদযো), অঞ্ঞম্পি অসঙ্খতায ধাতুযা নিদ্দেসপাড়িং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ‘‘নিব্বানং নিব্বানন্তি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ৱুচ্চতি, কতমং নু খো, আৱুসো, নিব্বানন্তি? যো খো, আৱুসো, ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো, ইদং ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি জম্বুখাদকসুত্তে (সং. নি. ৪.৩১৪ আদযো), ‘‘তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি (ৱিভ. ১৮৪) আযতনৱিভঙ্গে ৱুত্তং. তত্ৰাযমত্থো – নিব্বানং অসঙ্খতা ধাতু অসঙ্খতসভাৱো ধম্মো. যস্মা তং আগম্ম ৰাগাদযো খীযন্তি, তস্মা ৰাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযোতি চ ৱুচ্চতীতি. আগম্মাতি চ সব্বসঙ্খাৰেহি নিব্বিন্নস্স ৱিসঙ্খাৰনিন্নস্স গোত্ৰভুনা ৱিৱট্টিতমানসস্স মগ্গেন সচ্ছিকৰণেনাতি অত্থো. সচ্ছিকিৰিযমানঞ্হি তং অধিগন্ত্ৱা আৰম্মণপচ্চযভূতঞ্চ পটিচ্চ অধিপতিপচ্চযভূতে চ তস্মিং পৰমস্সাসভাৱেন ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্স পৰমগতিভাৱেন চ পতিট্ঠানভূতে পতিট্ঠায খযসঙ্খাতো মগ্গো ৰাগাদযো খেপেতীতি তংসচ্ছিকৰণাভাৱে ৰাগাদীনং অনুপ্পত্তিনিৰোধগমনাভাৱা তং আগম্ম ৰাগাদযো খীযন্তীতি ৱুচ্চন্তি. একংসেন চেতং এৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, ইতৰথা যথাৰুতৱসেন পাড়িযা অত্থে গয্হমানে বহূ দোসা আপজ্জন্তীতি তে দস্সেতুং ‘‘অৰহত্তস্সাপী’’তিআদি ৱুত্তং. অৰহত্তঞ্হি অগ্গফলপমুখা চত্তাৰো খন্ধাতি ন তস্স ৰাগাদিখযমত্ততা যুত্তা. তম্পি হি…পে… নিদ্দিট্ঠং. তত্থ যথা ৰাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা অৰহত্তং ‘‘ৰাগক্খযো’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠন্তি সুত্তস্স নেয্যত্থত্তা. এৱং নিব্বানং আগম্ম ৰাগাদযো খীযন্তীতি নিব্বানং ‘‘ৰাগক্খযো’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠন্তি ইমস্সাপি সুত্তস্স নেয্যত্থতা ৱেদিতব্বা. নিব্বানস্স ৰাগাদিক্খযমত্ততায বহূদোসা আপজ্জন্তীতি দস্সেতুং ‘‘কিঞ্চ ভিয্যো’’তিআদি আৰদ্ধং.
তত্থ ইত্তৰকালাদিপ্পত্তিদোসতোতি ৰাগাদীনং খযমত্ততায পৰিত্তকালতা, সঙ্খতলক্খণতা, পযোগেন ৱিনা সৰসেনেৱ অধিগন্ধব্বতা, ৰাগাদীহি অপৰিমুত্ততা, আদিত্ততা, দুক্খতা, অনুপসন্ততা, বহুভাৱো, ওড়াৰিকতা, গোত্ৰভুমগ্গানং অনাৰম্মণতাতি এৱমাদিদোসাপজ্জনতো. ৰাগস্সেৱ খযো ৰাগক্খযো, ন দোসাদীনং. তথা দোসক্খযাদযোপীতি অঞ্ঞো ৰাগক্খযো, অঞ্ঞো দোসক্খযো, অঞ্ঞো মোহক্খযোতি তিণ্ণং অকুসলমূলানং খযভূতানি তীণি নিব্বানানি, চতুন্নং উপাদানানং খযে চত্তাৰি, পঞ্চন্নং নীৱৰণানং খযে পঞ্চ, ছন্নং তণ্হাকাযানং খযে ছ, সত্তন্নং অনুসযানং খযে সত্ত, অট্ঠন্নং মিচ্ছত্তানং খযে অট্ঠ, নৱন্নং তণ্হামূলকানং খযে নৱ, দসন্নং সংযোজনানং খযে দস, দিযড্ঢকিলেসসহস্সস্স খযে পাটিযেক্কং নিব্বানন্তি বহূনি নিব্বানানি হোন্তি. ৰাগাদিক্খযো নাম অন্ধবালানম্পি পাকটো, অন্তমসো দীপিমিগমক্কটাদীনম্পি সুৱিঞ্ঞেয্যোতি ওড়াৰিকং নিব্বানং হোতি. গোত্ৰভুক্খণে কিলেসক্খযস্স অভাৱতো, মগ্গক্খণে চ অখীণত্তা, আৰম্মণকৰণস্স চ অসম্ভৱো এৱ. তস্স নিব্বানভাৱতোতি সব্বপৰিযোসানস্স ৰাগাদিক্খযস্স নিব্বানভাৱতো. যতো খযতো পট্ঠায ৰাগাদীনং পৱত্তি ন হোতি, সো ‘‘অযং নামা’’তি নিযমেতব্বো মগ্গফলঞাণানং আৰম্মণভূতো নত্থীতি আহ ‘‘ন তাদিসস্স খযস্স অভাৱতো’’তি.
কিঞ্চ ভিয্যো – যো পচ্ছিমভৱতো ততিযত্তভাৱেযেৱ ৰাগাদীসু আদীনৱং দিস্ৱা ঝানভাৱনায তে ৱিক্খম্ভেত্ৱা অপৰিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকং উপপন্নো, তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ইধাগতোপি কামেসু ৱীতৰাগোৱ হুত্ৱা পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পত্তো, যো চ পঠমৱযে এৱ ৰাগাদিতো নিব্বিন্নো তে চ ঝানেন ৱিক্খম্ভেত্ৱা পচ্ছিমৱযে অৰহত্তং পত্তো, তেসং ৰাগাদীনং ৱিক্খম্ভনতো পট্ঠায অনুপ্পজ্জনতো নিৰোধসদিসতায অনুপ্পত্তিযেৱ নিৰোধো. তে নিব্বানপ্পত্তা নাম সিযুং, ন চ হোন্তি, তস্মা ন তাদিসস্স খযস্স নিব্বানভাৱো. তস্সাপি ইত্তৰকালতাদিদোসসমাযোগো এৱাতি আহ ‘‘ভাৱেপিচা’’তিআদি.
যদি ‘‘খযো’’তি ৱচনতো যতো খযতো পট্ঠায ৰাগাদীনং অপ্পৱত্তি, তং খযমত্তং নিব্বানং মঞ্ঞসি, এৱং সতি ‘‘খযে ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২; ১৩৮২) ‘‘খযো’’তি ৱুত্তত্তা তদুপ্পত্তিতো পট্ঠায চ ৰাগাদীনং অনুপ্পত্তীতি মগ্গস্সাপি নিব্বানভাৱাপত্তীতি দস্সেন্তো ‘‘অৰিযমগ্গস্স চা’’তিআদিমাহ.
যথা নিৰুদ্ধা ন সন্তি, এৱং অনুপ্পন্নাপীতি অভাৱসামঞ্ঞতো নিৰোধসদিসতায অনুপ্পত্তি এৱ নিৰোধো অনুপ্পত্তিনিৰোধো. অযঞ্হি মগ্গেন খেপেতব্বাকাৰো, যদিদং উপ্পজ্জনাৰহস্স অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনন্তি ‘‘খযো’’তি চ ৱুচ্চতীতি. তং ইতৰখযতো ৱিসেসেন্তো ‘‘অনুপ্পত্তিনিৰোধসঙ্খাতস্স পন খযস্সা’’তি আহ. অনিপ্ফন্নতা পন তস্স খযস্স পৰিযাযেন উপনিস্সযত্তাতি ৱুত্তং. অনুপ্পত্তিনিৰোধক্খযকৰস্স হি মগ্গস্স আৰম্মণভূতং নিব্বানং অত্থতো তস্স উপনিস্সযো ৱিযাতি ৱত্তব্বতং লভতি. তদুপচাৰেনাতি অত্থতো ফলভূতখযৱোহাৰেন. ফলূপচাৰেন হি কাৰণং ৱোহৰীযতি যথা ‘‘আযু ঘতং, সেম্হো গুড়ো’’তি চ.
অস্সাতি নিব্বানস্স. ‘‘ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দস’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ২.৬৪, ৬৬-৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭-৮) পচ্চৱেক্খতো ভগৱতো অপ্পোস্সুক্কভাৱাৱহনতো. ‘‘তঞ্হি তে, মাগণ্ডিয, অৰিযং চক্খুং নত্থি, যেন ত্ৱং অৰিযেন চক্খুনা আৰোগ্যং জানেয্যাসি, নিব্বানং পস্সেয্যাসী’’তি (ম. নি. ২.২১৮) ৱচনতো অৰিযেন চক্খুনা পস্সিতব্বং.
৫৬০. যদি নিব্বানং নাম সভাৱধম্মো অত্থি সত্তসন্তানপৰিযাপন্নো চ, অথ কস্মা চতুমহাপথে সভা ৱিয সব্বসাধাৰণা ন লব্ভতীতি আহ ‘‘মগ্গসমঙ্গিনা পত্তব্বতো অসাধাৰণ’’ন্তি. ‘‘অসুকস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স কালে উপ্পন্ন’’ন্তি এৱং পুৰিমায কোটিযা অভাৱতো অপ্পভৱং. মগ্গভাৱেতি অৰিযমগ্গস্স অত্থিভাৱে. ভাৱতো ৱিজ্জমানতো লদ্ধব্বতো.
অণুআদীনন্তি অণুপকতিকালপুৰিসাদীনং. নিচ্চভাৱাপত্তীতি সস্সতভাৱসিদ্ধি. কূটট্ঠনিচ্চতা হি ইধাধিপ্পেতা. হেতুনো অভাৱাতি উপপত্তিযা সাধনহেতুনো অভাৱা. নিচ্চা তে অণুআদযো. নিব্বানস্স নিচ্চত্তাতি অপেক্খধম্মত্তাতি হেতুলক্খণানুপপত্তি. ‘‘অণুআদীনং অসিদ্ধত্তা’’তি এতেন ‘‘নিচ্চা অণুআদযো’’তি পটিঞ্ঞায ধম্মিঅসিদ্ধি, ততো চ নিস্সযাসিদ্ধো হেতূতি দস্সেতি.
৫৬১. যথাৱুত্তযুত্তিসব্ভাৱতোতি ‘‘অপ্পভৱত্তা’’তি অত্তনা ৱুত্তং হেতুং সন্ধাযাহ. অপ্পভৱতা চস্স অপচ্চযতায দট্ঠব্বা, তায তস্স পুৰিমায কোটিযা অভাৱো. ‘‘ৰূপসভাৱাতিক্কমতো’’তি এতেন যথা ৰূপধম্মানং ৰুপ্পনসভাৱো, পটিঘাতৱন্ততায কলাপসো ৱুত্তিযা পদেসসম্বন্ধো চ সভাৱো, এৱং নিব্বানস্স কত্থচি পটিঘাতো, সপ্পদেসতা চ নত্থীতি দস্সেতি. ন হি নিব্বানং ‘‘অসুকদিসায, অসুকদেসে’’তি ৱা নিদ্দিসীযতি, যতো তং অপ্পতিট্ঠমেৱাতি.
‘‘অসিথিল …পে… গমনীযতো’’তি এতেন নিব্বানস্স অৰিযানং পচ্চক্খসিদ্ধতং দস্সেতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুৱচনতো’’তি এতেন তদঞ্ঞেসং অনুমানসিদ্ধতং, তদুভযেন ‘‘অনুপলব্ভনীযতো’’তি পনস্স হেতুনো অসিদ্ধতং দস্সেতি. পৰমত্থেন নাৱিজ্জমানং ৱিজ্জমানমেৱাতি যথাৰদ্ধমত্থং নিগমেত্ৱা তদত্থসাধনং আগমং দস্সেন্তো ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তি-. আদিমাহ.
তত্থ অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতন্তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১) চত্তাৰিপি পদানি অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানি. অথ ৱা ৱেদনাদযো ৱিয হেতুপচ্চযসমৱাযসঙ্খাতায কাৰণসামগ্গিযা ন জাতং ন নিব্বত্তন্তি অজাতং. কাৰণেন ৱিনা, সযমেৱ চ ন ভূতং ন পাতুভূতং ন উপ্পন্নন্তি অভূতং. এৱং অজাতত্তা, অভূতত্তা চ যেন কেনচি কাৰণেন ন কতন্তি অকতং. জাতভূতকতভাৱো চ নাম ৰূপাদীনং সঙ্খতধম্মানং হোতি, ন অসঙ্খতভাৱস্স নিব্বানস্সাতি দস্সনত্থং ‘‘অসঙ্খত’’ন্তি ৱুত্তং. পটিলোমতো ৱা সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং, তথা ন সঙ্খতং সঙ্খতলক্খণৰহিতন্তি চ অসঙ্খতন্তি এৱং অনেকেহি কাৰণেহি নিব্বত্তিতভাৱে পটিসিদ্ধে ‘‘পকতিৱাদীনং পকতি ৱিয সিযা নু খো একেনেৱ কাৰণেন এতং কত’’ন্তি আসঙ্কাযং কেনচি ন কতন্তি দস্সনত্থং ‘‘অকত’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং অপচ্চযম্পি সমানং ‘‘সযমেৱ নু খো ইদং ভূতং পাতুভূত’’ন্তি আসঙ্কাযং তং নিৱত্তনত্থং ‘‘অভূত’’ন্তি ৱুত্তং. অযঞ্চেতস্স অসঙ্খতাকতাভূতভাৱো সব্বেন সব্বং অজাতিধম্মত্তাতি দস্সেতুং ‘‘অজাত’’ন্তি ৱুত্তং.
এৱমেত্থ সত্থা পৰমত্থতো নিব্বানস্স অত্থিভাৱং পৱেদেসি. পৱেদেন্তো চ ‘‘অহং ধম্মিস্সৰো ধম্মস্সামী’’তি ন অত্তনো আণামত্তেন পৱেদেসি, অপিচ খো পন পদপৰমে অনুকম্পমানো যুত্তিতোপি পৱেদেসি. যথাহ –
‘‘নো চেতং, ভিক্খৱে, অভৱিস্স অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, নযিধ জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযেথ. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, তস্মা জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতী’’তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১).
তস্সত্থো – ভিক্খৱে, যদি অজাতাদিসভাৱা অসঙ্খতা ধাতু ন অভৱিস্স ন সিযা, ইধ লোকে জাতাদিসভাৱস্স ৰূপাদিক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং অনৱসেসৱূপসমো ন পঞ্ঞাযেয্য ন উপলব্ভেয্য ন সম্ভৱেয্য. নিব্বানঞ্হি আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তমানা সম্মাদিট্ঠিআদযো অৰিযমগ্গধম্মা অনৱসেসং সংকিলেসে সমুচ্ছিন্দন্তি, তেনেত্থ সব্বস্সাপি ৱট্টদুক্খস্স অপগমো নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতি. এৱং ব্যতিৰেকৱসেন নিব্বানস্স অত্থিভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি অনুগমনৱসেনপি তং দস্সেত্ৱা নিগমেতুং ‘‘যস্মা চ খো’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সত্থো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ যস্মা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা অসঙ্খতা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ৭-৮). অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতনং, যত্থ নেৱ পথৱী (উদা. ৭১). ইদম্পি খো ঠানং সুদুদ্দসং, যদিদং সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো (দী. নি. ২.৬৪, ৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ২.১৭২; মহাৱ. ৭-৮). অসঙ্খতঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তিআদীহি (সং. নি. ৪.৩৬৬) অনেকেহি সুত্তপদেহি ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাত’’ন্তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১) ইমিনা চ সুত্তপদেন নিব্বানধাতুযা পৰমত্থতো সব্ভাৱো সব্বলোকং অনুকম্পমানেন সম্মাসম্বুদ্ধেন পকাসিতো, তস্মা যদিপি কত্থ অপচ্চক্খকাৰীনম্পি সাসনে অভিপ্পসন্নানং ৱিঞ্ঞূনং সংসযো নত্থিযেৱ. যে পন পৰনেয্যবুদ্ধিনো পুগ্গলা, তেসং ৱিমতিৱিনোদনত্থং অযমেত্থ অধিপ্পাযনিদ্ধাৰণমুখেন যুত্তিৱিচাৰণা.
যথা পৰিঞ্ঞেয্যতায সউত্তৰানং কামানং, ৰূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুৰসভাৱং নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতি, এৱং সভাৱানং সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুৰসভাৱেন নিস্সৰণেন ভৱিতব্বং. যঞ্চ তং নিস্সৰণং, সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো – সঙ্খতধম্মাৰম্মণৱিপস্সনাঞাণং, অপিচ অনুলোমঞাণং কিলেসে তদঙ্গৱসেন পজহতি, ন সমুচ্ছেদৱসেন পজহিতুং সক্কোতি. তথা সম্মুতিসচ্চাৰম্মণং পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৱিক্খম্ভনৱসেনেৱ কিলেসে পজহতি, ন সমুচ্ছেদৱসেন. ইতি সঙ্খতধম্মাৰম্মণস্স, সম্মুতিসচ্চাৰম্মণস্স চ ঞাণস্স কিলেসানং সমুচ্ছেদপ্পহানে অসমত্থভাৱতো তেসং সমুচ্ছেদপ্পহানকৰস্স অৰিযমগ্গঞাণস্স তদুভযৱিপৰীতসভাৱেন আৰম্মণেন ভৱিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু.
তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; নেত্তি. ৪১) এৱমাদি নিব্বানস্স পৰমত্থতো অত্থিভাৱজোতকৱচনং অৱিপৰীতত্থং ভগৱতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৱতা ভাসিতং, তং অৱিপৰীতত্থং যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬; ধ. প. ২৭৭-২৭৯; থেৰগা. ৬৭৬-৬৭৮; নেত্তি. ৫), তথা নিব্বানসদ্দো কত্থচি ৱিসযে যথাভূতপৰমত্থৱিসযো উপচাৰৱুত্তিসব্ভাৱতো. সেয্যথাপি সীহসদ্দোতি এৱমাদীহি নযেহি যুত্তিতোপি অসঙ্খতায ধাতুযা পৰমত্থতো অত্থিভাৱো ৱেদিতব্বো.
অপৰো নযো – যদি পন নিব্বানং অভাৱমত্তমেৱ সিযা, তস্স ‘‘গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো’’তি (দী. নি. ২.৬৪, ৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭-৮) গম্ভীৰাদিতা, ‘‘অসঙ্খতঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামী’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩৬৬) অসঙ্খতাদিতা, ‘‘অব্যাকতা ধম্মা অপচ্চযাধম্মা’’তিআদিনা অব্যাকতধম্মাদিতা চ ন ৱত্তব্বা সিযা. ন হি অভাৱস্স কোচি সভাৱো অত্থি, যেন সো গম্ভীৰাসঙ্খতাদিআকাৰতো ৱিঞ্ঞাযেয্য. অভাৱো হি অভাৱো এৱ, কুতো তস্স গম্ভীৰাসঙ্খাতাদিভাৱসম্বন্ধো. কিঞ্চাযমভাৱো সব্বেসং কিলেসানং সব্বসত্তসন্তানগতানং একো ৱা ভৱেয্য অনেকো ৱা. যদি একো, একেনেৱ মগ্গেন সব্বকিলেসাভাৱো কতো, সচ্ছিকতো চাতি অঞ্ঞস্স, অঞ্ঞেসঞ্চ মগ্গানং নিৰত্থকতাতি ন সিযা মগ্গবহুতা, একজ্ঝঞ্চ সব্বসত্তানং নিব্বানাধিগমো আপজ্জতি. সিযা পনেৱং একো এৱ সো নিব্বানসঞ্ঞিতো কিলেসাভাৱো, সো পন ন মগ্গেহি কাতব্বো, অথ খো সচ্ছিকাতব্বোতি. এৱং সতি ৱিসেসতো মগ্গস্স নিৰত্থকতা আপজ্জতি, কিলেসানং অপ্পহানতোতি একোপি মগ্গো ন সিযা. অসতি চ কিলেসপ্পহানে দুক্খস্স অনুপচ্ছেদনতো কিলেসাভাৱসচ্ছিকিৰিযা কিমত্থিযা সিযা, অথ পন মগ্গানং সন্তানগতসংযোজনত্তযপ্পহানাদিপটিনিযতকিচ্চতায চতূসু মগ্গেসু পাটিযেক্কং কিলেসাভাৱো. এৱং সতি সভাৱপভেদেন ৱিনা ন বহুভাৱোতি সো কিলেসক্খযপৰিযাযেন ৱুত্তো সভাৱধম্মো এৱ সিযা.
যেসং অভাৱো, তপ্পভেদেন অভাৱে ভেদোপচাৰোতি চে? যেসং অভাৱো, তেসং সসভাৱতায তস্স সভাৱোপচাৰোপি সিযা. তথা চ তে সংকিলেসসঙ্খততাদিতো কিলেসসঙ্খততাদিউপচাৰাপি সিযুং. নো চে তে ইচ্ছিতা, তপ্পভেদেন ভেদোপচাৰোপি ন ইচ্ছিতব্বো. ন চ পহোতি উপচৰিতো বহুভাৱো অত্থতো বহুভাৱায. ন হি জলং অনলন্তি উপচৰিতং দহতি, পচতি ৱা. একত্তপঞ্হম্পি চাযমভাৱো অসভাৱতায ন সহতীতি ন সক্কা ৱত্তুং নত্থিভাৱসামঞ্ঞতো অভেদৱোহাৰো যুত্তৰূপোতি. একত্তে চ পুব্বে ৱুত্তা এৱ দোসা, বহুভাৱে পন সতি ৱুত্তনযেনেৱ সিদ্ধা সভাৱধম্মতা. সভাৱধম্মত্তেপি চ বহুভাৱো ৱিয ভাৱং ভাৱোপি বহুভাৱং ন ব্যভিচৰেয্যাতি নিব্বানস্স বহুভাৱপসঙ্গো সিযাতি চে? ন বহুভাৱস্সেৱ অভাৱপ্পসঙ্গতো. যদি হি যথা কক্খড়তা ভাৱং, এৱং ভাৱোপি কক্খড়তং ন ব্যভিচৰেয্য. এৱং সতি সব্বেসং ভাৱানং পথৱীভাৱাপত্তিতো কুতো ভাৱস্স বহুভাৱো, তস্মা লোকৱোহাৰানং ৱিচিত্ততায যদিপি বহুতা ভাৱাপেক্খা, ভাৱতা পন ন বহুতাপেক্খাতি ন ভাৱস্স সতো নিব্বানস্স বহুভাৱো ‘‘একা নিট্ঠা ন পুথু নিট্ঠা’’তি ৱচনতো. একস্মিংযেৱ চ দস্সনভাৱনাদ্ৱযং সম্ভৱতি.
পৰিনিব্বুতানং পচ্চেকং নিব্বানভাৱে সত্তসন্তাননিযতং নাম নিব্বানং সিযা. তথা চ সতি সঙ্খততাদিদোসানতিৱত্তিযেৱ, কিলেসপ্পহানং ৱা মগ্গকিচ্চং কিলেসানং অভাৱো. তস্স চ একত্তে ন মগ্গবহুতা কিচ্চন্তৰস্স কত্তব্বস্স অভাৱতো. মগ্গবহুভাৱো চ মগ্গেহি সচ্ছিকাতব্বে একস্মিং ধম্মে ইন্দ্ৰিযানং অপাটৱপাটৱপাটৱতৰপাটৱতমভাৱেন সচ্ছিকিৰিযাৱিসেসেন কিলেসানং পহানভেদেন হোতীতি নিব্বানস্স সভাৱধম্মত্তে এৱ সিযা. অভাৱোপি চ কিলেসানং মগ্গেন সকিচ্চকতায কাতব্বো এৱ সিযা, ন সচ্ছিকাতব্বো. কো হি সভাৱো অভাৱস্স? যো সচ্ছিকাতব্বো সিযা, সো চে নিব্বানং একেনেৱ মগ্গেন সব্বকিলেসানং অভাৱো একো অভিন্নো কাতব্বো আপন্নো. অঞ্ঞথা মগ্গৱসেন চতুব্বিধভাৱে নিব্বানস্স চতুব্বিধভাৱপ্পসঙ্গো, নিব্বানৱিসেসপ্পসঙ্গো চ আপজ্জেয্যাতি মগ্গকিচ্চস্স একত্তেন মগ্গবহুতা সিযা. বহুভাৱে পন তেসং সো ৱুত্তনযেন একস্মিং ধম্মে সচ্ছিকিৰিযাৱিসেসতোতি সিদ্ধা নিব্বানস্স সভাৱধম্মতা. খযাধিগন্তব্বতায পনেতং ‘‘খযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘খযে ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২; ১৩৮২) হি ৱচনতো অৰিযমগ্গো খযো নাম. তেন চেতং অধিগন্তব্বং সচ্ছিকাতব্বং, তস্মা ‘‘খযো’’তি ৱুত্তন্তি.
ইতি নিৰোধনিদ্দেসকথাৱণ্ণনা.
মগ্গনিদ্দেসকথাৱণ্ণনা
৫৬২. অট্ঠ ধম্মাতি ‘‘কতমং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’’ন্তি আৰভিত্ৱা ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তিআদিনা পাড়িযং (ৱিভ. ২০৫) দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদানিদ্দেসে আগতা, তমেৱ চ পাড়িং আনেত্ৱা উদ্দেসৱসেন ইধ চ ৱুত্তা সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ ধম্মা অত্থতো পকাসিতা, ন মগ্গসচ্চনিদ্দেসৱসেনাতি অধিপ্পাযো. যদি অত্থতো পকাসিতা, কিমত্থিযং পন ইধ কথনন্তি আহ ‘‘ইধ পনা’’তিআদি. তত্থ ‘‘একক্খণে পৱত্তমানান’’ন্তি ইদং লোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদেসু ৱিৰতিযো নানাক্খণিকা এৱ হোন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. সেসমগ্গধম্মা পন তত্থাপি একজ্ঝং উপ্পজ্জন্তিযেৱ. ৱিসেসাৱবোধনত্থন্তি পটিপক্খসমুগ্ঘাতাদিপৱত্তিআকাৰৱিসেসস্স অৱবোধনত্থং. ৱিত্থাৰতো মগ্গকথা পৰতো আৱি ভৱিস্সতীতি আহ ‘‘সঙ্খেপতো’’তি. চতুসচ্চপটিৱেধায পটিপন্নস্সাতি যথা চতুসচ্চাভিসমযো হোতি, এৱং সব্বসো পুব্বভাগপটিপত্তিযা পৰিপূৰণৱসেন পটিপন্নস্স. অৰিযমগ্গসঙ্খাতস্স যোগস্স সব্ভাৱতো যোগিনো. কামং অৱিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতে তদেকট্ঠকিলেসানং লেসোপি নাৱসিস্সতি, ৱিজ্জায পন অৱিজ্জা উজুৱিপচ্চনীকধম্মোতি দস্সনত্থং ‘‘অৱিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতক’’ন্তি ৱুত্তং. পৰতো মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদিগ্গহণেপি এসেৱ নযো. ধাতুপ্পকাসনৰসাতি পৰমত্থপকাসনৰসা, চতুসচ্চৱিভাৱনকিচ্চাতি অত্থো. মগ্গধম্মানং পটিপক্খৱিধমনাকাৰো সাতিসযং পাকটো হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি অৱিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতকতং সম্মাদিট্ঠিযা ৱত্ৱাপি অৱিজ্জন্ধকাৰৱিদ্ধংসনপচ্চুপট্ঠানতা ৱুত্তা.
তথা সম্পন্নদিট্ঠিনোতি যথা অৱিজ্জানুসযসমুগ্ঘাতো হোতি, তথা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সম্পন্নদিট্ঠিনো. এৱঞ্হি চতুসচ্চপটিৱেধায পটিপন্নস্স যোগিনোতি ইমমত্থং তথা-সদ্দো উপসংহৰতি. নিব্বানাৰম্মণতা পন তংসম্পযুত্তৱচনেনেৱ বোধিতা. মিচ্ছাসঙ্কপ্পনিঘাতকন্তি কামসঙ্কপ্পাদিমিচ্ছাসঙ্কপ্পসমুচ্ছেদকং. অপ্পনাৰসোতি নিব্বানাৰম্মণে মগ্গচিত্তস্স সমুপ্পাদৱসেন পৱত্তনতো অপ্পনাকিচ্চো.
তথা পস্সতো ৱিতক্কযতো চাতি ৱুত্তপ্পকাৰায সম্মাদিট্ঠিযা পস্সতো, নিব্বানাৰম্মণে চ সম্মাসঙ্কপ্পেন চিত্তং অভিনিৰোপযতো. ৱচীদুচ্চৰিতসমুগ্ঘাতিকাতি চতুব্বিধস্সপি ৱচীদুচ্চৰিতস্স সমুচ্ছেদিকা. মুসাৱাদাদীনং ৱিসংৱাদনাদিকিচ্চতায লূখানং অপৰিগ্গাহকানং পটিপক্খভাৱতো সিনিদ্ধভাৱেন সম্পযুত্তধম্মানং পৰিগ্গাহকসভাৱা সম্মাৱাচাতি আহ ‘‘সা পৰিগ্গহলক্খণা’’তি. কাযিককিৰিযা কিঞ্চি কত্তব্বং সমুট্ঠাপেতি, সযঞ্চ সমুট্ঠহনং ঘটনং হোতীতি সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৱিৰতিপি সমুট্ঠানসভাৱা ৱুত্তা. সম্পযুত্তধম্মানং ৱা উক্খিপনং সমুট্ঠাপনং কাযিককিৰিযায ভাৰুক্খিপনং ৱিয.
অস্সাতি যোগিনো. তস্মিং সতি ৱিসুজ্ঝনতো ৱিসুদ্ধিভূতা. জীৱমানস্স সত্তস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৱা সুদ্ধি ৱোদানং, আজীৱস্সেৱ ৱা জীৱিতিন্দ্ৰিযৱুত্তিযা. ঞাযাজীৱস্স অবুদ্ধপটিকুট্ঠায সম্মাজীৱিকায পৱত্তিহেতুতায ঞাযাজীৱপৱত্তিৰসো. ইমস্স হি পৱত্তিতো পট্ঠায মিচ্ছাজীৱো ন পৱত্ততীতি.
সব্বাকুসলৱিদ্ধংসকোপি সম্মাৱাযামো উজুপটিপক্খদস্সনৱসেন কোসজ্জসমুচ্ছেদকো ৱুত্তো. সংকিলেসপক্খতোপি তস্স পগ্গণ্হনং পগ্গহো. কাযাদীসু সুভাদিআকাৰুপধাৰণৱসেন পৱত্তা সুভসঞ্ঞাদিপুব্বঙ্গমা অকুসলক্খন্ধা মিচ্ছাসতি, তস্সা ৱিদ্ধংসনো মিচ্ছাসতিৱিনিদ্ধুননো. অসম্মোসোতি সম্মোসৱিদ্ধংসনতো তপ্পটিপক্খো. আৰম্মণস্স যথাসভাৱসল্লক্খণং উপট্ঠানং. ‘‘আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি, ‘‘সতাৰক্খেন চেতসা’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৮) চ ৱচনতো ৱিসেসতো সতি কুসলচিত্তস্স আৰক্খাতি আহ ‘‘সতিযা সংৰক্খিযমানচিত্তস্সা’’তি.
৫৬৩. সচ্চঞাণস্সাতি সচ্চানি আৰব্ভ পৱত্তনকঞাণস্স, ন পটিৱেধঞাণং ৱিয সকিদেৱ বুজ্ঝতি, অথ খো পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো অনু অনু বোধো অনুবোধো, অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিঅনুগতো ৱা বোধো অনুবোধো, তদেৱ ঞাণন্তি অনুবোধঞাণং. ন হি তং পচ্চক্খতো বুজ্ঝতি, অনুস্সৱাদিৱসেন পন কপ্পনমুখেন বুজ্ঝতি. কিচ্চতোতি পৰিজাননাদিতো. তংকিচ্চকৰণেনেৱ হি পৰিঞ্ঞেয্যাদীনি ৱিয তানিপি তস্স পাকটানি হোন্তি. ৱিৱট্টানুপস্সনায হি সঙ্খাৰেহি পতিলীযমানমানসস্স উপ্পজ্জমানং মগ্গঞাণং ৱিসঙ্খাৰং দুক্খনিস্সৰণং আৰম্মণং কত্ৱা দুক্খং পৰিচ্ছিন্দতি, দুক্খগতঞ্চ তণ্হং পজহতি, নিৰোধঞ্চ সচ্ছিকৰোতি ফুসতি. আদিচ্চো ৱিয পভায সম্মাসঙ্কপ্পাদীহি সহ সমুপ্পন্নং তং মগ্গং ভাৱেতি, ন চ সঙ্খাৰে অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তমানেন ঞাণেন এতং সব্বং কাতুং সক্কা নিমিত্তপৱত্তেহি অৱুট্ঠিতত্তা. তস্মা এতানি কিচ্চানি কৰোন্তং তং ঞাণং দুক্খাদীনি ৱিভাৱেতি তত্থ সম্মোহনিৱত্তনেনাতি ‘‘চত্তাৰিপি সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতী’’তি ৱুত্তং, একপটিৱেধেনাতি অধিপ্পাযো.
দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতীতি কালন্তৰদস্সনং সন্ধায ৱুত্তন্তি চে? ন, ‘‘যো নু খো, আৱুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) একদস্সিনো অঞ্ঞত্তযদস্সিতাৱিচাৰণাযং তংসাধনত্থং আযস্মতা গৱম্পতিত্থেৰেন ইমস্স সুত্তস্স আনীতত্তা, পচ্চেকঞ্চ সচ্চেসু দিস্সমানেসু অঞ্ঞত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা. অঞ্ঞথা অনুপুব্বাভিসমযে পুৰিমদিট্ঠস্স পচ্ছা অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সিনো দুক্খাদিদস্সিতা ন যোজেতব্বা সিযা. যোজিতা চ সা ‘‘যো দুক্খসমুদযং পস্সতি, দুক্খম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০). লোকিযং সচ্চঞাণং. তত্থ লোকিযঞাণে. পৰিযুট্ঠানসঙ্খাতো অভিভৱো পৰিযুট্ঠানাভিভৱো, তস্স ৱসেন. সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জমত্তদস্সনতো সক্কাযদিট্ঠিপৰিযুট্ঠানং নিৱত্তেতি. ‘‘লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) ৱচনতো সমুদযদস্সনং হেতুফলপবন্ধাৱিচ্ছেদদস্সনতো পৰিযুট্ঠানাভিভৱৱসেন পৱত্তমানং উচ্ছেদদিট্ঠিং নিৱত্তেতি. ‘‘লোকনিৰোধং খো…পে… পস্সতো যা লোকে অত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) ৱচনতো নিৰোধদস্সনং হেতুনিৰোধা ফলনিৰোধদস্সনতো সস্সতদিট্ঠিং নিৱত্তেতি. অত্তকাৰস্স পচ্চক্খদস্সনতো মগ্গদস্সনং ‘‘নত্থি অত্তকাৰে, নত্থি পৰকাৰে, নত্থি পুৰিসকাৰে’’তিআদিকং (দী. নি. ১.১৬৮) অকিৰিযদিট্ঠিং পজহতি. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি, নত্থি হেতু…পে… ৱিসুদ্ধিযা, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তিআদিকা (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.১০১, ২২৭; সং. নি. ৩.২১২) অহেতুকদিট্ঠি চ ইধ অকিৰিযাদিট্ঠিগ্গহণেনেৱ গহিতাতি দট্ঠব্বা. সাপি হি ৱিসুদ্ধিমগ্গদস্সনেন পহীযতীতি. দুক্খে ঞাণং সমুদযফলস্স দুক্খস্স অদ্ধুৱাদিভাৱং পস্সতীতি ফলে ৱিপ্পটিপত্তিং নিৱত্তেতি.
ইস্সৰো লোকং পৱত্তেতি সজ্জেতি নিৱত্তেতি সংহৰতীতি ইস্সৰকাৰণিনো ৱদন্তি. পধানতো লোকো আৱি ভৱতি, তত্থেৱ চ পতিলীযতীতি পধানকাৰণিনো.
‘‘কালো কৰোতি ভূতানি, কালো সংহৰতী পজা;
কালো সুত্তে জাগৰতি, কালো হি দুৰতিক্কমো’’তি. –
কালৱাদিনো. কণ্টকস্স তিখিণভাৱো ৱিয, কপিট্ঠফলাদীনং পৰিমণ্ডলতা ৱিয, মিগপক্খিসৰীসপাদীনং ৱিচিত্ততা ৱিয চ সভাৱেনেৱ লোকো সম্ভোতি, ৱিভোতি চাতি সভাৱৱাদিনো. আদি-সদ্দেন অণূহি লোকো পৱত্ততি, সব্বং পুব্বেকতহেতু, লোকো নিযতো অচ্ছেজ্জসুত্তাৱুতাভেজ্জমণিসদিসো, ন এত্থ কস্সচি পুৰিসকাৰোতি নিযতিৱাদিনো.
‘‘যদিচ্ছায পৱত্তন্তি, যদিচ্ছায নিৱত্তৰে;
যদিচ্ছায সুখং দুক্খং, তস্মা যাদিচ্ছকী পজা’’তি. –
যদিচ্ছাৱাদিনো, যে অধিচ্চসমুপ্পত্তিৱাদিনোতি চ ৱুচ্চন্তি. এৱমাদিঅকাৰণৱাদসঙ্গহো দট্ঠব্বো. ৰামুদকআড়াৰাদীনং ৱিয, অৰূপলোকে নিগণ্ঠানং ৱিয চ লোকথূপিকাযং অপৱগ্গো মোক্খোতি গহণং অপৱগ্গগাহো. আদি-সদ্দেন পধানস্স অপ্পৱত্তি, গুণৱিযুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৱট্ঠানং, ব্ৰহ্মুনা সলোকতা, সমীপতা, সংযোগো, দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি এৱমাদীনং গহণং দট্ঠব্বং. এত্থ চ পধানস্স অপ্পৱত্তি মহতাদিভাৱেন অপৰিণামো, অনভিব্যত্তি ৱা. ‘‘অহমঞ্ঞো, পকতি অঞ্ঞা’’তি এৱং পৱত্তপকতিপুৰিসন্তৰজাননেন অত্তসুখদুক্খমোহেসু অৱিভাগগ্গহণে কিৰ নিৱত্তিতে ৱুত্তনযেন পধানং নপ্পৱত্ততি, সো ৱিমোক্খোতি কাপিলা. গুণৱিযুত্তস্সাতি বুদ্ধিসুখদুক্খইচ্ছাদোসপ্পযত্তধম্মাধম্মসঙ্খাৰেহি নৱহি অত্তগুণেহি ৱিযুত্তস্সাতি কণাদমতানুসাৰিনো. সলোকতা ব্ৰহ্মুনা সমানলোকতা. সমীপতা তস্স সমীপপ্পৱত্তিতা. সংযোগো তেন একীভাৱূপগমনং. ‘‘ইন্দ্ৰিযতপ্পনপুত্তমুখদস্সনাদীহি ৱিনা অপৱগ্গো নত্থী’’তি গহেত্ৱা তথা পৱত্তনং কামসুখল্লিকানুযোগো. অনসনকেসলুঞ্চনাদিতপচৰিযায নগ্গসীলগোসীলকুক্কুৰসীলাদীহি চ অত্তপৰিতাপনেন মোক্খো হোতীতি অত্তকিলমথো.
স্ৱাযং সব্বো মিচ্ছাগাহো সচ্চঞাণে সতি পতিট্ঠং ন লভতীতি ৱুত্তমেৱত্থং সঙ্গণ্হন্তো ‘‘লোকে লোকপ্পভৱে’’তি গাথমাহাতি.
ঞাণকিচ্চতো ৱিনিচ্ছযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৬৪. সেসা সব্বধম্মাতি সেসা একাসীতি লোকিযধম্মা. অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু দ্ৱাদসসু আযতনেসু কামভৱৱিভৱতণ্হাৱসেন দ্ৱাদসতিকা ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি, খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে ৱা আগতনযেন কালৱিভাগং অনামসিত্ৱা ৱুত্তানি. তদামসনে হি অট্ঠসতং হোন্তি. অসম্মিস্সন্তি এককত্তা কেনচি অসম্মিস্সং, কুতো তদন্তোগধপ্পভেদোতি অধিপ্পাযো. ৱীমংসিদ্ধিপাদাদীনং বোধিপক্খিযানং সতিপি কিচ্চনানত্তে অত্থতো একত্তা সম্মাদিট্ঠিযা সঙ্গহোতি সম্মাদিট্ঠিমুখেন তদন্তোগধতা ৱুত্তা.
তযো নেক্খম্মৱিতক্কাদযোতি লোকিযক্খণে অলোভমেত্তাকৰুণাসম্পযোগৱসেন ভিন্না, মগ্গক্খণে লোভব্যাপাদৱিহিংসাসমুচ্ছেদনৱসেন তযোতি একোপি ৱুত্তো. এস নযো সম্মাৱাচাদীসু. অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতানং পন ভাৱে সম্মাআজীৱসম্ভৱতো তেন তেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৱন্তৰেপি জীৱিতহেতুপি অৰিযেহি অৱীতিক্কমনীযত্তা অৰিযকন্তানং সম্মাৱাচাদিসীলানং গহণেন যেন সদ্ধাহত্থেন তানি গহেতব্বানি, সো সদ্ধাহত্থো গহিতো এৱ হোতীতি ততো অনঞ্ঞানি সদ্ধিন্দ্ৰিযসদ্ধাবলানি তত্থ অন্তোগধানি ৱুত্তানি. ছন্দো পন সদ্ধানুগুণোতি কত্ৱা ছন্দিদ্ধিপাদস্সাপি তদন্তোগধতা ৱুত্তা. তেসং অত্থিতাযাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযসদ্ধাবলছন্দিদ্ধিপাদানং অত্থিতায সীলস্স অত্থিভাৱতো তিৱিধেনাপি সীলেন তে তযোপি গহিতাতি তত্থ অন্তোগধা. চিত্তসমাধীতি চিত্তিদ্ধিপাদং ৱদতি. ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি চিত্তমুখেন সমাধি ৱুত্তোতি সমাধিমুখেন চিত্তম্পি ৱত্তব্বতং অৰহতি. চিত্তিদ্ধিপাদভাৱনায পন সমাধিপি অধিমত্তো হোতীতি ৱীমংসিদ্ধিপাদাদিৱচনং ৱিয চিত্তিদ্ধিপাদোতি অৱত্ৱা ইধ ‘‘চিত্তসমাধী’’তি ৱুত্তং. ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (দী. নি. ১.৪৬৬; ৩.৩৫৯; সং. নি. ৫.৩৭৬; অ. নি. ৩.৯৬; ১১.১২) ৱচনতো সমাধিউপকাৰা পীতিপস্সদ্ধিযো, তস্মা সমাধিগ্গহণেন গহিতা. উপেক্খা পন সমাধিউপকাৰকতো, তংসদিসকিচ্চতো চ. তস্মা সমাধিসীসেন এতেসং অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.
অন্তোগধানং পভেদৱিনিচ্ছযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৬৫. ভাৰো ৱিয দুক্খসচ্চং ৱিঘাতকত্তা, সংহৰণীযৱসেন ৱিহন্তভাৱতোতি অত্থো. ভাৰাদানমিৱ তত্থ তত্থ ভৱে উপ্পজ্জনকৱিঘাতস্স হেতুভাৱতো. ভাৰনিক্খেপনমিৱ পৱত্তিদুক্খৱূপসমভাৱতো. ৰোগো ৱিয, দুব্ভিক্খমিৱ চ বাধকত্তা. ৰোগনিদানং ৱিয, দুব্বুট্ঠি ৱিয চ পভৱলক্খণত্তা. দুব্বুট্ঠীতি চ অৱস্সনং ৱা অতিৱস্সনং ৱা. ৰোগৱূপসমো ৱিয, সুভিক্খমিৱ চ সন্তিলক্খণত্তা, সুখভাৱতো. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪) হি ৱুত্তং. ভেসজ্জমিৱ, সুৱুট্ঠি ৱিয চ দুক্খস্স হেতুপচ্ছেদতো, তস্স চ অপগমূপাযভাৱতো. নিয্যানলক্খণঞ্হি মগ্গসচ্চং. অনিট্ঠভাৱতো, সাসঙ্কসপ্পটিভযতো চ দুক্খং ৱেৰিৱিসৰুক্খভযওৰিমতীৰূপমং. ৱেৰং ব্যাপাদো, পচ্চত্থিকভাৱো ৱা. ৱেৰসমুগ্ঘাতো ৱেৰৱূপসমো মেত্তা. ৱেৰসমুগ্ঘাতুপাযো সঙ্গহৱত্থূনি.
উপমাতো ৱিনিচ্ছযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৬৬. এস নযো সমুদযাদীসূতি অত্থি চেত্থ সমুদযো, ন অৰিযসচ্চং, অত্থি অৰিযসচ্চং, ন সমুদযো, অত্থি সমুদযো চেৱ অৰিযসচ্চঞ্চ, অত্থি নেৱ সমুদযো ন অৰিযসচ্চন্তি. সেসসচ্চদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ন অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞেয্যপহাতব্বাসঙ্খতনিয্যানভাৱাভাৱতো. ইতৰং পন অৰিযসচ্চদ্ৱযন্তি সমুদযমগ্গসচ্চদ্ৱযমাহ. সিযা দুক্খং সঙ্খাৰদুক্খতায. তেনাহ ‘‘অনিচ্চতো’’তি. তথত্তেনাতি তথসভাৱেন, পৰিঞ্ঞেয্যভাৱেনাতি অত্থো. এতেন তং অৰিযসচ্চদ্ৱযং ‘‘সিযা দুক্খং, ন অৰিযসচ্চং, সিযা অৰিযসচ্চং, ন দুক্খ’’ন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. অৰিযসচ্চসদ্দপৰা হি দুক্খাদিসদ্দা পৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৱং ৱদন্তি. তেনেৱ অৰিযসচ্চসদ্দানপেক্খং দুক্খসদ্দং সন্ধায মগ্গসম্পযুত্তসামঞ্ঞফলধম্মানং আদিপদসঙ্গহো ৱুত্তো, অৰিযসচ্চসদ্দাপেক্খং পন সন্ধায চতুত্থপদসঙ্গহো.
সব্বাকাৰেনাতি সব্বপ্পকাৰেন. যথা মগ্গসম্পযুত্তধম্মাদযো একঙ্গৱিকলা, এৱং অহুত্ৱা সব্বঙ্গযোগেন দুক্খতায চেৱ অৰিযসচ্চতায চাতি অত্থো. ‘‘উপাদানক্খন্ধপঞ্চক’’ন্তি ৱুত্তে তণ্হাযপি সঙ্গহো সিযাতি তংনিৱত্তনত্থং ‘‘অঞ্ঞত্ৰ তণ্হাযা’’তি ৱুত্তং তস্সা ৱিসুং অৰিযসচ্চভাৱতো. সমুদযাদীসু অৱসেসকিলেসাদযো পভৱট্ঠেন সমুদযো, ন অৰিযসচ্চং সুত্তন্তসংৱণ্ণনা অযন্তি কত্ৱা. নিৰোধো অৰিযসচ্চং, ন সমুদযো. ইতৰং পন অৰিযসচ্চদ্ৱযং সিযা সমুদযো অত্তনো ফলস্স পচ্চযট্ঠেন, ন পন যস্স পহানায ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি তথত্তেন, সব্বাকাৰেন পন তণ্হাসমুদযো চেৱ অৰিযসচ্চঞ্চ. মগ্গসম্পযুত্তধম্মা, সামঞ্ঞফলানি চ যস্স পহানায ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি তথত্তেন নেৱ সমুদযো, ন অৰিযসচ্চং. সঙ্খাৰনিৰোধো, নিৰোধসমাপত্তি চ নিৰোধো, ন অৰিযসচ্চং. সমুদযো অৰিযসচ্চং, ন নিৰোধো. ইতৰং পন অৰিযসচ্চদ্ৱযং সিযা নিৰোধো খণনিৰোধসব্ভাৱতো, ন পন যস্স সচ্ছিকিৰিযায ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি তথত্তেন. সব্বাকাৰেন পন অসঙ্খতা ধাতু নিৰোধো চেৱ অৰিযসচ্চঞ্চ. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. অৰিযমগ্গতো অঞ্ঞানি মগ্গানি মগ্গো, ন অৰিযসচ্চং. নিৰোধো অৰিযসচ্চং, ন মগ্গো. ইতৰং পন সচ্চদ্ৱযং সিযা মগ্গো ভৱগামিনিপটিপদাভাৱতো, ন পন যস্স ভাৱনায ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি তথত্তেন, সব্বাকাৰেন পন নিৰোধগামিনিপটিপদা মগ্গো চেৱ অৰিযসচ্চঞ্চ. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
চতুক্কতো ৱিনিচ্ছযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৬৭. সুঞ্ঞানীতি ৱেদকাদীহি বাহিৰকপৰিকপ্পিতেহীতি অধিপ্পাযো. দুক্খঞ্হি ৱেদনীযম্পি সন্তং ৱেদকৰহিতং, কেৱলং পন তস্মিং অত্তনো পচ্চযেহি পৱত্তমানে দুক্খং ৱেদেতীতি ৱোহাৰমত্তং হোতি. এস নযো ইতৰেসুপি.
‘‘দুক্খমেৱা’’তি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘ন কোচি দুক্খিতো’’তি ৱুত্তং. কিৰিযাৱ ৱিজ্জতীতি সমুদযসচ্চং সন্ধায ৱদতি. পুৰিমসচ্চদ্ৱযস্স ৱিপাকৱট্টকম্মৱট্টসঙ্গহতো কাৰকস্স ৱা দুক্খসচ্চসভাৱমাহ. কাতব্বাপি হি কিৰিযা কাৰকৰহিতা কেৱলং অত্তনো পচ্চযেহি তায পৱত্তমানায দুক্খসঞ্ঞিতে ধম্মপ্পবন্ধে কিৰিযং কৰোতীতি ৱোহাৰমত্তং হোতি. নিব্বুতগমকেসুপি এসেৱ নযো. ‘‘মগ্গো অত্থী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘মগ্গমত্থী’’তি ওকাৰস্স অভাৱো কতোতি দট্ঠব্বং. গমকোতি নিব্বুতিং গন্তা.