১৫. আযতনধাতুনিদ্দেসৱণ্ণনা
আযতনৱিত্থাৰকথাৱণ্ণনা
৫১০. ‘‘খন্ধাযতনা’’তিআদিনা হেট্ঠা উদ্দিট্ঠানি পদুদ্ধাৰৱসেন ‘‘আযতনানী’’তি ৱত্ৱা গণনপৰিচ্ছেদেনাহ ‘‘দ্ৱাদসাযতনানী’’তি. তত্থ ৱত্তব্বং পৰতো সযমেৱ ৱক্খতি. চক্খাযতনন্তিআদি নেসং সৰূপদস্সনং.
অত্থো নাম সদ্দত্থো, ভাৱত্থো পন লক্খণমেৱ. সো পন সদ্দত্থো দুৱিধো – অসাধাৰণো সাধাৰণোতি. তত্থ অসাধাৰণো চক্খাদিসদ্দত্থো, সাধাৰণো আযতনসদ্দত্থো দ্ৱাদসন্নম্পি সমানত্তা.
তেসু অসাধাৰণং তাৱ দস্সেন্তো ‘‘ৱিসেসতো তাৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিসেসতোতি ৱিসেসত্থতো, চক্খাদিসদ্দত্থতোতি অত্থো. অস্সাদেতীতি চক্খতি-সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি ৰসসাযনত্থো অত্থীতি তস্স ৱসেন অত্থং ৱদতি. ‘‘চক্খুং খো পন, মাগণ্ডিয, ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসম্মুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯) ৱচনতো চক্খু ৰূপং অস্সাদেতি. সতিপি সোতাদীনং সদ্দাৰামতাদিভাৱে যো ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৯৭) পাড়িযং, ‘‘ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৬০০; ৱিসুদ্ধি. ২.৪৩৩) অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তো অত্থৱিসেসো, তত্থেৱ নিৰুড়্হত্তা চক্খুম্হি এৱ চক্খুসদ্দো পৱত্ততি গৱাদীসু গোসদ্দাদি ৱিযাতি দট্ঠব্বং.
ৱিভাৱেতি চাতি সদ্দলক্খণসিদ্ধস্স চক্খতি-সদ্দস্স ৱসেন অত্থং ৱদতি. চক্খতীতি হি আচিক্খতি, অভিব্যত্তং ৱদতীতি অত্থো. নেত্তস্স চ ৱদন্তস্স ৱিয সমৱিসমৱিভাৱনমেৱ আচিক্খনন্তি কত্ৱা আহ ‘‘ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো’’তি, অনেকত্থত্তা ৱা ধাতূনং ৱিভাৱনত্থতা চ চক্খতি-সদ্দস্স দট্ঠব্বা. ৰত্তদুট্ঠাদিকালেসু ককণ্টকৰূপং ৱিয, উদ্দৰূপং ৱিয চ ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং ৰূপং হদযঙ্গতভাৱং ৰূপযতি ৰূপমিৱ পকাসং কৰোতি, সৱিগ্গহমিৱ কত্ৱা দস্সেতীতি অত্থো. ৱিত্থাৰণং ৱা ৰূপসদ্দস্স অত্থো, ৱিত্থাৰণঞ্চ পকাসনমেৱাতি আহ ‘‘পকাসেতীতি অত্থো’’তি. অনেকত্থত্তা ৱা ধাতূনং পকাসনত্থো এৱ ৰূপসদ্দো দট্ঠব্বো. ৱণ্ণৱাচকস্স ৰূপসদ্দস্স ৰূপযতীতি নিব্বচনং, ৰূপক্খন্ধৱাচকস্স ৰুপ্পতীতি অযং ৱিসেসো. উদাহৰীযতীতি ৱুচ্চতীতি অত্থে ৱচনসদ্দো এৱ গহিতো সিযা, ন চ ৱচনসদ্দো এৱেত্থ সদ্দো, অথ খো সব্বোপি সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি. সপ্পতীতি সকেহি পচ্চযেহি সপ্পীযতি, সোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱং গমীযতীতি অত্থো.
সূচযতীতি অত্তনো ৱত্থুং অপাকটং গন্ধৱসেন ‘‘ইদং সুগন্ধং, দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নং ৱা পুপ্ফাদিৱত্থুং ‘‘এত্থ পুপ্ফমত্থি, চম্পকাদিফলমত্থি, অম্বাদী’’তি পেসুঞ্ঞং কৰোন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. ৰসগ্গহণমূলকত্তা অজ্ঝোহৰণস্স জীৱিতহেতুম্হি আহাৰৰসে নিন্নতায জীৱিতং অৱ্হযতীতি জিৱ্হা নিৰুত্তিলক্খণেন. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি ৱিসেসেন কাযো ৱুত্তো অনুত্তৰিযহেতুভাৱং অনাগচ্ছন্তেসু কামৰাগনিদানকম্মজনিতেসু, কামৰাগস্স চ ৱিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৱ্হাকাযেসু কাযস্স ৱিসেসতৰসাসৱপচ্চযত্তা. তেন হি ফোট্ঠব্বসুখং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৱন্তি. উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিট্ঠানন্তি অত্থো, কাযিন্দ্ৰিযৱত্থুকা ৱা চত্তাৰো খন্ধা বলৱকামাসৱাদিহেতুভাৱতো ৱিসেসেন সাসৱাতি ৱুত্তাতি তেসং উপ্পত্তিট্ঠানন্তি অত্থো.
মুনাতীতি নাড়িযা মিনমানো ৱিয, মহাতুলায ধাৰযমানো ৱিয চ আৰম্মণং ৱিজানাতীতি অত্থো. মনতে ইতি ৱা মনো, তং তং আৰম্মণং পৰিচ্ছেদৱসেন জানাতীতি ৱুত্তং হোতি. অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তীতি যে ৱিসেসলক্খণেন আযতনসদ্দপৰা ৱত্তব্বা, তে চক্খাদযো তথা ৱুত্তাতি ততো অঞ্ঞে মনোগোচৰভূতা ধম্মা সামঞ্ঞলক্খণেনেৱ একাযতনভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তা. যথা হি ওড়াৰিকৱত্থাৰম্মণমননসঙ্খাতেহি ৱিসযৱিসযীভাৱেহি পুৰিমানি পাকটানি, তথা অপাকটা চ অঞ্ঞে মনোগোচৰা ন অত্তনো সভাৱং ন ধাৰেন্তীতি ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থো ধম্মসদ্দো. ধাৰীযন্তি সামঞ্ঞৰূপেন অৱধাৰীযন্তীতি ৱা ধম্মা. যথা হি ৰূপাদযো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি অসাধাৰণতো এৱ যথাসকং সভাৱতো ৱিঞ্ঞাযন্তি, ন এৱমেতে, এতে পন অনেকধম্মভাৱতো, সাধাৰণতো, সভাৱসামঞ্ঞতোপি মনসা ৱিঞ্ঞাযন্তীতি.
৫১১. সেন সেনাতি সকেন সকেন. উট্ঠহন্তীতি উট্ঠানং কৰোন্তি. ৱাযমন্তীতি উস্সহন্তি, অত্তনো কিচ্চং কৰোন্তিচ্চেৱ অত্থো. ইমস্মিং চ অত্থে আযতন্তি এত্থাতি আযতনানীতি অধিকৰণত্থো আযতনসদ্দো, দুতিযততিযেসু কত্তুঅত্থো. তে চাতি চিত্তচেতসিকে ধম্মে. তে হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণেসু অযন্তি গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি আযা. ৱিত্থাৰেন্তীতি পুব্বে অনুপ্পন্নত্তা লীনানি অপাকটানি পুব্বন্ততো উদ্ধং পত্থৰেন্তি পাকটানি কৰোন্তি, উপ্পাদেন্তীতি অত্থো. ইদঞ্চ সংসাৰদুক্খং. ন নিৱত্ততীতি অনুপ্পাদনিৰোধৱসেন ন নিৰুজ্ঝতি. আযতনং আযতনন্তি আমেডিতৱচনং অস্সা সমঞ্ঞায চক্খাদীসু নিৰুড়্হভাৱদস্সনত্থং.
৫১২. এৱং অৱযৱভেদৱসেন আযতনসদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা ইদানি তত্থ পৰিযাযতোপি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. সাধুফলভৰিততায, অপৰিস্সযতায চ মনোৰম্মে.
তত্থ নিৱসন্তীতি নিৱসন্তা ৱিয হোন্তি. তেনাহ ‘‘তদাযত্তৱুত্তিতাযা’’তি. যত্থ সুৱণ্ণৰতনাদীনি নিৱুত্থানি ৱিয আকিণ্ণানি তিট্ঠন্তি, সো পদেসো তেসং আকৰো, এৱং চিত্তচেতসিকা চক্খাদীসূতি তে তেসং আকৰোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদীসু চ…পে… আকৰো’’তি. তন্নিস্সিতত্তাতি এত্থ মনো মনোৱিঞ্ঞাণাদীনং চিত্তচেতসিকানং নিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি তস্স তেসং দ্ৱাৰভাৱো নিস্সযভাৱোতি দট্ঠব্বো. অহুত্ৱা এৱ পচ্চযসামগ্গিৱসেন উপ্পজ্জন্তাপি চিত্তচেতসিকা অনেকে একজ্ঝং তত্থ লব্ভমানা সমোসটা ৱিয হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন সমোসৰণতো’’তি. ন হি ধম্মানং অনাগতদ্ধে ৱিজ্জমানতালেসোপি অত্থি. তেনাহ ‘‘পুঞ্জো নত্থি অনাগতে’’তি (মহানি. ১০). তত্থেৱ উপ্পত্তিতোতি তেসু চক্খাদীসু এৱ উপ্পত্তিতো. উপ্পত্তিযা পচ্চযভূতে চক্খাদিকে উপ্পত্তিট্ঠানং ৱিয কত্ৱা উপচাৰৱসেন ৱুত্তং. ন হি অৰূপধম্মানং নিপ্পৰিযাযতো উপ্পত্তিদেসো নাম অত্থি. যদগ্গেন ৱা তে তেসং নিস্সযাৰম্মণভূতা, তদগ্গেন সঞ্জাতিদেসো. ন হি পচ্চযভাৱমন্তৰেন ৰূপধম্মানম্পি আধাৰাধেয্যভাৱো অত্থি. তেনাহ ‘‘নিস্সযাৰম্মণভাৱেনা’’তি. ব্যতিৰেকপধানতায কাৰণলক্খণস্স ‘‘তেসং অভাৱে অভাৱতো’’ ইচ্চেৱাহ, ন ‘‘ভাৱে ভাৱতো’’তি.
যথাৱুত্তেনত্থেনাতি ‘‘চক্খতী’’তিআদিনা, ‘‘আযতনতো আযানং তননতো’’তিআদিনা, ‘‘নিৱাসট্ঠান’’ন্তিআদিনা চ ৱুত্তপ্পকাৰেন অত্থেন. ধম্মাযতনপৰিযাপন্নানং ধম্মানং বহুভাৱতো যেভুয্যেন চ তে বহূ এৱ হুত্ৱা কিচ্চকৰাতি ‘‘ধম্মা চ তে আযতনঞ্চা’’তি বহুৱচননিদ্দেসো.
৫১৩. তথা তথা লক্খিতব্বতো লক্খীযতি এতেনাতি ৱা লক্খণং, সভাৱো.
তাৱভাৱতোতি তত্তকতো, তেন অনূনাধিকভাৱং দস্সেতি. তত্থ দ্ৱাদসাযতনৱিনিমুত্তস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৱা অধিকভাৱতো চোদনা নত্থি, সলক্খণধাৰণং পন সব্বেসং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ঊনচোদনা সম্ভৱতীতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদযোপি হী’’তিআদি. ভৱঙ্গমনসঙ্খাতোতি দ্ৱিক্খত্তুং চলিত্ৱা পৱত্তভৱঙ্গমনসঙ্খাতো. চলনৱসেন ভৱঙ্গপ্পৱত্তিযা সতি এৱ আৱজ্জনুপ্পত্তি, ন অঞ্ঞত্থাতি আৱজ্জনস্সাপি কাৰণভূতন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ভৱঙ্গমনসঙ্খাতো…পে… উপ্পত্তিদ্ৱাৰ’’ন্তি. অসাধাৰণন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অসাধাৰণং. সতিপি অসাধাৰণভাৱে চক্খাদীনং দ্ৱাৰভাৱেন গহিতত্তা ধম্মাযতনেন অগ্গহণং দট্ঠব্বং. দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেহি ৱা অসাধাৰণতং সন্ধায ‘‘অসাধাৰণ’’ন্তি ৱুত্তং.
৫১৪. যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহি উপ্পত্তিক্কমাদীসু অযুত্তি যোজেতব্বা. যেভুয্যেন হি চক্খাযতনাদীনি কস্সচি কদাচি একতো উপ্পজ্জন্তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তিআদি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১). তস্মা আযতনানং উপ্পত্তিক্কমো তাৱ ন যুজ্জতি, ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো, ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং একচ্চঅব্যাকতানঞ্চ অপ্পটিপজ্জনীযতো, ন ভূমিক্কমো অড্ঢেকাদসন্নং আযতনানং একন্তকামাৱচৰত্তা, ইতৰেসঞ্চ চতুভূমিপৰিযাপন্নত্তা, একচ্চস্স লোকুত্তৰভাৱতো চাতি. ‘‘অজ্ঝত্তিকেসু হী’’তি এতেন অজ্ঝত্তিকভাৱেন, ৱিসযীভাৱেন চ অজ্ঝত্তিকানং পঠমং দেসেতব্বতং দস্সেতি, তেসুপি পঠমং দেসেতব্বেসু পাকটত্তা পঠমতৰং চক্খাযতনং দেসিতন্তি.
ততো ঘানাযতনাদীনীতি এত্থ বহুপকাৰত্তাভাৱেন চক্খুসোতেহি পুৰিমতৰং অদেসেতব্বানি, সহ ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একেন কমেন দেসেতব্বানীতি ঘানাদিক্কমেন দেসিতানীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথাপি হি দেসিতেসু ন ন সক্কা চোদেতুং, ন চ সক্কা বোধেতব্বানি ন দেসেতুন্তি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা ৱা চক্খাদীনি পঠমং ৱুত্তানি আৰম্মণতো সুপাকটানীতি, মনাযতনং পন কিঞ্চি পচ্চুন্নাৰম্মণং…পে… কিঞ্চি যাৱ নৱত্তব্বাৰম্মণন্তি পচ্ছা ৱুত্তং. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণেসুপি উপাদাৰূপাৰম্মণানি চত্তাৰি পঠমং ৱুত্তানি, ততো ভূতৰূপাৰম্মণং. উপাদাৰূপাৰম্মণেসুপি দূৰতৰে দূৰে, সীঘতৰং সীঘঞ্চ আৰম্মণসম্পটিচ্ছনদীপনত্থং চক্খাদীনং দেসনাক্কমো. চক্খুসোতদ্ৱযঞ্হি দূৰগোচৰন্তি পঠমং ৱুত্তং, তত্ৰাপি চক্খু দূৰতৰগোচৰন্তি সব্বপঠমং ৱুত্তং. পস্সন্তোপি হি দূৰতৰে নদীসোতং, ন তস্স সোতপটিঘাতসদ্দং সুণাতি. ঘানজিৱ্হাসুপি ঘানং সীঘতৰৱুত্তীতি পঠমং ৱুত্তং পুৰতো ঠপিতমত্তস্সপি ভোজনস্স গন্ধো গয্হতীতি. যথাঠানং ৱা তেসং দেসনাক্কমো. ইমস্মিঞ্হি সৰীৰে সব্বুপৰি চক্খুস্স অধিট্ঠানং, তস্স অধো সোতস্স, তস্স অধো ঘানস্স, তস্স অধো জিৱ্হায, তথা কাযস্স যেভুয্যতো, মনো পন অৰূপিভাৱতো সব্বপচ্ছা ৱুত্তো. তংতংগোচৰত্তা তস্স তস্স অনন্তৰং বাহিৰাযতনানি ৱুত্তানীতি ৱুত্তোৱাযমত্থোতি এৱম্পি ইমেসং কমো ৱেদিতব্বো. গোচৰো ৱিসযো এতস্সাতি গোচৰৱিসযো, মনো. কস্স পন গোচৰো এতস্স ৱিসযো? চক্খাদীনং পঞ্চন্নম্পি. ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণৱৱত্থানতোতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং উপ্পত্তিকাৰণস্স ৱৱত্থিতভাৱতো সৱিভত্তিভাৱতো. এতেন চক্খাদিঅনন্তৰং ৰূপাদিৱচনস্স চ কাৰণমাহ.
৫১৫. সঙ্গহিতত্তাতি গণনসঙ্গহৱসেন সঙ্গহিতত্তা. জাতিৱসেনাতি চক্খুভাৱসমানতাৱসেন. পচ্চযভেদো কম্মাদিভেদো. দানাদিপাণাতিপাতাদিভেদভিন্নস্স হি কুসলাকুসলকম্মস্স, তস্স চ সহকাৰীকাৰণভূতানং অব্ভন্তৰানং, বাহিৰানঞ্চ পচ্চযানং ভেদেন চক্খাযতনং ভিন্নং ৱিসদিসং হোতীতি. নিৰযাদিকো, অপদাদিগতিনানাকৰণঞ্চ গতিভেদো গতীনং, গতীসু ৱা ভেদোতি কত্ৱা. হত্থিঅস্সাদিকো, খত্তিযাদিকো চ নিকাযভেদো. তংতংসত্তসন্তানভেদো পুগ্গলভেদো. যা চক্খাদীনং ৱত্থূনং অনন্তপ্পভেদতা ৱুত্তা, সো এৱ হদযৱত্থুস্স ভেদো তাদিসভেদানাতিৱত্তনতো. ততো মনাযতনস্স অনন্তপ্পভেদতা যোজেতব্বা. যস্মা ঝানৱিৰহিতং নাম লোকুত্তৰং নত্থি, তস্মা পঞ্চন্নং ঝানানং ৱসেন অট্ঠ লোকুত্তৰচিত্তানি চত্তালীসং হোন্তীতি তানি একাসীতিযা লোকিযচিত্তেসু পক্খিপিত্ৱা আহ ‘‘একৱীসুত্তৰসতপ্পভেদঞ্চা’’তি. ৱত্থূতি চক্খাদিৱত্থু. তপ্পভেদেন ৱিঞ্ঞাণং অনন্তপ্পভেদং. পটিপদা দুক্খাপটিপদাদি. আদি-সদ্দেন ঝানাধিপতিভূমিআৰম্মণাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নীলং নীলস্স সভাগং, অঞ্ঞং ৱিসভাগং. পচ্চযো কম্মাদি. তত্থাপি কুসলসমুট্ঠানাদিতা, সীতউতুসমুট্ঠানাদিতা চ ভেদো ৱেদিতব্বো. আদিসদ্দেন গতিনিকাযভেদো. সভাৱনানত্তভেদতোতি সুখা দুক্খা অদুক্খমসুখাতি এৱমাদিকো সভাৱভেদো. চক্খুসম্ফস্সজা সোতসম্ফস্সজাতি এৱমাদিকং নানত্তং.
৫১৬. ‘‘অনাগমনতো অনিগ্গমনতো’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৱুত্তং. পুব্বন্তাপৰন্তেসু অৱিজ্জমানসৰূপত্তা উদযতো পুব্বে কুতোচি নাগচ্ছন্তি, ৱযতো চ উদ্ধং ন কত্থচি গচ্ছন্তি, ৱিজ্জমানক্খণেপি ইত্তৰকালতায অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা. তেনাহ ‘‘অথ খো’’তিআদি. সপৰিপ্ফন্দকিৰিযাৱসেন ঈহনং ঈহা, চিন্তনৱসেন ব্যাপাৰনং ব্যাপাৰো, তত্থ ব্যাপাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি চক্খুৰূপাদীনং এৱং হোতী’’তি. ঈহং দস্সেন্তো ‘‘ন চ তানী’’তিআদি. উভযম্পি পন ঈহা চ হোতি ব্যাপাৰো চাতি উপ্পটিপাটিৱচনং. ধম্মতাৱাতি সভাৱো এৱ, কাৰণসমত্থতা ৱা ঈহাব্যাপাৰৰহিতানং দ্ৱাৰাদিভাৱো ধম্মতা. ইমস্মিঞ্চ অত্থে ‘‘য’’ন্তি এতস্স যস্মাতি অত্থো. পুৰিমস্মিং সম্ভৱনৱিসেসনং যং-সদ্দো. ‘‘সুঞ্ঞো গামোতি খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱচনতো সুঞ্ঞগামোৱিয দট্ঠব্বানি. অন্নপানসহিতন্তি গহিতে সুঞ্ঞগামে যং যদেৱ ভাজনং পৰামসীযতি, তং তং ৰিত্তকংযেৱ পৰামসীযতি, এৱং ধুৱাদিভাৱেন গহিতানি যোনিসো উপপৰিক্খিযমানানি ৰিত্তকানেৱ এতানি দিস্সন্তীতি. তেনাহ ‘‘ধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিতত্তা’’তি. চক্খাদিদ্ৱাৰেসু অভিজ্ঝাদোমনস্সুপ্পাদকভাৱেন ৰূপাদীনি চক্খাদীনং অভিঘাতকানীতি ৱুত্তানি. অহিসুসুমাৰপক্খীকুক্কুৰসিঙ্গালমক্কটা ছ পাণকা. ৱিসমবিলাকাসগামসুসানৱনানি তেসং গোচৰা. তত্থ ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযেহি চক্খাদীহি ৱিসমভাৱবিলাকাসগামসুসানসন্নিস্সিতসদিসূপাদিন্নধম্মৱনভাৱেহি অভিৰমিতত্তা ৰূপাদীনং ৱিসমাদিসদিসতা যোজেতব্বা.
ইতি আযতনানং ৱিত্থাৰকথামুখৱণ্ণনা.
ধাতুৱিত্থাৰকথাৱণ্ণনা
৫১৭. চক্খুস্স ৱিঞ্ঞাণন্তি চক্খুস্স কাৰণভূতস্স ৱিঞ্ঞাণং. কামং ৰূপালোকমনসিকাৰাদযোপি তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স কাৰণা, তে পন সাধাৰণকাৰণং, চক্খু অসাধাৰণন্তি অসাধাৰণকাৰণেনাযং নিদ্দেসো যথা ভেৰিসদ্দো, যৱঙ্কুৰোতি. তথা হি চক্খু পুগ্গলন্তৰাসাধাৰণং, নীলাদিসব্বৰূপসাধাৰণঞ্চাতি সামিভাৱেন নিদ্দিট্ঠং.
ৱিদহতীতি এৱং এৱঞ্চ তযা পৱত্তিতব্বন্তি ৱিনিযুঞ্জমানং ৱিয উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৱিদহতীতি চ ধাত্ৱত্থো এৱ ৱিসিট্ঠো উপসগ্গেন দীপীযতীতি ৱিনাপি উপসগ্গেন ধাতূতি এস সদ্দো তমত্থং ৱদতীতি দট্ঠব্বো. কত্তুকম্মভাৱকৰণাধিকৰণেসু চ ধাতুসদ্দসিদ্ধি হোতীতি পঞ্চাপি তে অত্থা ৱুত্তা. লোকুত্তৰা ধাতুযো সংসাৰদুক্খং ন ৱিদহন্তি, অঞ্ঞদত্থু ৱিধংসেন্তীতি কত্ৱা ‘‘লোকিযা’’তি ৱিসেসিতং. ৱৱত্থিতাতি অৱত্থিতা, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱা অসংকিণ্ণা. সুৱণ্ণৰজতাদিধাতুযো সুৱণ্ণাদীনং বীজভূতা সেলাদযো. যথাসম্ভৱন্তি এত্থ কেচি ‘‘লোকিযলোকুত্তৰাসু ধাতূসু যো যো অত্থো সম্ভৱতি, তদনুৰূপ’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি, তদযুত্তং ‘‘লোকিযা হি ধাতুযো’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তত্তা. অত্থৱসেন চেতং যথাসম্ভৱগ্গহণং কতং, ন ধাতুৱসেন. কামং পঞ্চপি অত্থা চক্খাদীনং সব্বেসং ইচ্ছিতব্বা, তথাপি চক্খাদীসু যস্স যস্স ধম্মস্স যদা কত্তুৱচনিচ্ছা, ন তদা কম্মভাৱো. যদা পন কম্মৱচনিচ্ছা, ন তদা কত্তুভাৱো. এৱং সেসেসুপীতি যথাসম্ভৱগ্গহণং. তেনাহ ‘‘ইতি চক্খাদীসূ’’তিআদি.
৫১৮. অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধাতুযোতি এত্থাপি ধাতীতি ধাতূতি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা ধাৰণত্থো ধা-সদ্দোতি কত্ৱা. কত্তুঅত্থোপি চাযং পুৰিমেন অসদিসো ৱিধানধাৰণত্থানং ভিন্নসভাৱত্তা. নিস্সত্তসভাৱমত্তধাৰণঞ্চ ধাতুসদ্দস্স পধানো অত্থোতি ৱিসুং ৱুত্তো. ধাতুযো ৱিয ধাতুযোতি এত্থ সীহসদ্দো ৱিয কেসৰিম্হি নিৰুড়্হা পুৰিসে সেলাৱযৱেসু নিৰুড়্হো ধাতুসদ্দো চক্খাদীসু উপচৰিতোতি দট্ঠব্বো. ঞাণঞ্চ ঞেয্যঞ্চ ঞাণঞেয্যানি, তেসং অৱযৱা তপ্পভেদভূতা ধাতুযো ঞাণঞেয্যাৱযৱা. তত্থ ঞাণপ্পভেদো ধম্মধাতুএকদেসো, ঞেয্যপ্পভেদো অট্ঠাৰসাপীতি ঞাণঞেয্যাৱযৱমত্তা ধাতুযো হোন্তীতি. অথ ৱা ঞাণেন ঞাতব্বো সভাৱো অৱিপৰীতো ধাতুসদ্দেন ৱুচ্চমানো ঞাণঞেয্যো, ন দিট্ঠিআদীহি ৱিপৰীতগ্গাহকেহি ঞেয্যোতি অত্থো, তস্স ঞাণঞেয্যস্স অৱযৱা চক্খাদযো, ৱিসভাগলক্খণাৱযৱেসু ৰসাদীসু নিৰুড়্হো ধাতুসদ্দো তাদিসেসু অঞ্ঞাৱযৱেসু চক্খাদীসু উপচৰিতোতি দট্ঠব্বো. ৰসাদীসু ৱিয ৱা চক্খাদীসুপি নিৰুড়্হো এৱ. ‘‘নিজ্জীৱমত্তস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি এতেন নিজ্জীৱমত্তপদত্থে ধাতুসদ্দস্স নিৰুড়্হতং দস্সেতি. ছ ধাতুযো এতস্সাতি ছধাতুৰো. যো লোকে পুৰিসোতি ধম্মসমুদাযো ৱুচ্চতি, সো ছধাতুৰো ছন্নং পথৱীআদীনং নিজ্জীৱমত্তানং সভাৱানং সমুদাযমত্তো, ন এত্থ জীৱো ৱা পুৰিসো ৱা অত্থীতি অত্থো.
৫১৯. চক্খাদীনং কমো পুব্বে ৱুত্তোতি ইধেকেকস্মিং তিকে তিণ্ণং ধাতূনং কমং দস্সেন্তো আহ ‘‘হেতুফলানুপুব্বৱৱত্থানৱসেনা’’তি. হেতুফলানং অনুপুব্বৱৱত্থানং হেতুফলভাৱো এৱ, মনোধম্মধাতূনঞ্চ মনোৱিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৱো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো. কিৰিযমনোধাতু মনোৱিঞ্ঞাণস্স উপনিস্সযকোটিযা, ৱিপাকমনোধাতু ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণস্স অনন্তৰাদিনাপি, ইতৰস্স সব্বাপি উপনিস্সযকোটিযা চ, ধম্মধাতু পন ৱেদনাদিকা সহজাতা সহজাতাদিনা, অসহজাতা অনন্তৰাদিনা, উপনিস্সযেন, আৰম্মণাদিনা চ মনোৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দ্ৱাৰভূতমনোৱসেন ৱা. দ্ৱাৰভূতমনোপি হি সুত্তেসু মনোধাতূতি ৱুচ্চতীতি তস্সা ৱা মনোধাতুযা মনোৱিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৱো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো. তত্থ হেতূতি পচ্চযো অধিপ্পেতো, ফলন্তি পচ্চযুপ্পন্নন্তি আহ ‘‘চক্খুধাতূ’’তিআদি.
৫২০. সব্বাসং ৱসেনাতি যথাৱুত্তানং আভাধাতুআদীনং পঞ্চতিংসায ধাতূনং ৱসেন. অপৰমত্থসভাৱস্স পৰমত্থসভাৱেসু ন কদাচি অন্তোগধতা অত্থীতি আহ ‘‘সভাৱতো ৱিজ্জমানান’’ন্তি.
চন্দাভাসূৰিযাভাদিকা ৱণ্ণনিভা এৱাতি আহ ‘‘ৰূপধাতুযেৱ হি আভাধাতূ’’তি. ৰূপাদিপটিবদ্ধাতি ৰাগৱত্থুভাৱেন গহেতব্বাকাৰো সুভনিমিত্তন্তি কত্ৱা ‘‘ৰূপাদযো এৱা’’তি অৱত্ৱা পটিবদ্ধৱচনং ৱুত্তং. অসতিপি ৰাগৱত্থুভাৱে কুসলৱিপাকাৰম্মণং সুভধাতূতি দুতিযো ৱিকপ্পো ৱুত্তো. সেসাতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তা. ধাতুদ্ৱযনিৰোধমত্তন্তি মনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নিৰোধমত্তং চতুত্থাৰুপ্পচিত্তুপ্পাদনিৰোধভাৱতো. তদঞ্ঞৱিঞ্ঞাণনিৰোধো ৱিয হি ৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূনং নিৰোধো সমাপত্তিবলসিদ্ধোতি কত্ৱা ধাতুদ্ৱযগ্গহণং.
‘‘ধম্মধাতুমত্ত’’ন্তি ইদং কামধাতুযা ধম্মধাতুপৰিযাপন্নত্তা ৱুত্তং. কামপটিসংযুত্তোতি কামৰাগসম্পযুত্তো, আৰম্মণকৰণেন ৱা কামগুণোপসংহিতো. যং এতস্মিং অন্তৰেতি যে এতস্মিং অৱীচিপৰনিম্মিতৱসৱত্তিপৰিচ্ছিন্নে ওকাসে. ওগাড়্হা হুত্ৱা অধোভাগে চ ওকাসে চৰন্তীতি এত্থাৱচৰা. অঞ্ঞত্থ চৰন্তাপি যথাৱুত্তে এৱ ঠানে পৰিযাপন্নাতি এত্থ পৰিযাপন্না.
নেক্খম্মধাতু ধম্মধাতু এৱ ৱিতক্কপক্খে. সব্বেপি কুসলা ধম্মাতি দানমযপুঞ্ঞকিৰিযতো, সীলমযপুঞ্ঞকিৰিযতো, পব্বজ্জতো চ পট্ঠায যাৱ অগ্গমগ্গাধিগমা পৱত্তা সব্বেপি অনৱজ্জধম্মা. ৱিহিংসাধাতু চেতনা, পৰৱিহেঠনচ্ছন্দো ৱা. অৱিহিংসা কৰুণা.
হীনাতি হীড়িতা. পণীতাতি সম্ভাৱিতা. ‘‘নাতিহীড়িতা নাতিসম্ভাৱিতা মজ্ঝিমা’’তি খন্ধনিদ্দেসে আগতা হীনদুকতো এৱ নীহৰিত্ৱা মজ্ঝিমা ধাতু ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. উভোপীতি ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো.
ৱিঞ্ঞাণধাতু যদিপি ছৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱিভত্তা, তথাপি ৱিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তস্স পুৰেচাৰিকপচ্ছাচাৰিকত্তা মনোধাতু গহিতাৱ হোতীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসত্তৱিঞ্ঞাণধাতু সঙ্খেপোযেৱা’’তি. অনেকেসং চক্খুধাতুআদীনং, তাসু চ একেকিস্সা নানপ্পকাৰতায নানাধাতূনং ৱসেন অনেকধাতু নানাধাতু লোকো ৱুত্তোতি আহ ‘‘অট্ঠাৰসধাতুপ্পভেদমত্তমেৱা’’তি.
৫২১. চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদেনাতি বহূসু পোত্থকেসু লিখিতং, কেসুচি ‘‘চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনোমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি. তত্থ ন চক্খাদীনং কেৱলেন ধাতুসদ্দেন সম্বন্ধো অধিপ্পেতো ৱিজাননসভাৱস্স পভেদৱচনতো. ৱিঞ্ঞাণধাতুসদ্দেন চ সম্বন্ধে কৰিযমানে দ্ৱে মনোগহণানি ন কাতব্বানি. ন হি দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো সন্তি. অন্তৰা ৱা মনোধাতুগহণং অকত্ৱা ‘‘চক্খু…পে… কাযমনোৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূ’’তি ৱত্তব্বং অতুল্যযোগে দ্ৱন্দসমাসাভাৱতো. অযং পনেত্থ পাঠো সিযা ‘‘চক্খু…পে… কাযৱিঞ্ঞাণমনোমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি. তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স যেভুয্যেন অত্তৱাদিনো তস্স একমেকস্স অত্তস্স অদ্ৱযতং, নিচ্চত্তঞ্চ পৱেদেন্তীতি অনেকতানিচ্চতাপকাসনং তেসং জীৱসঞ্ঞাসমূহননায হোতি. খন্ধাযতনদেসনা সঙ্খেপদেসনা, ইন্দ্ৰিযদেসনা ৱিত্থাৰদেসনা, তদুভযং অপেক্খিত্ৱা অযং অনতিসঙ্খেপৱিত্থাৰা ধাতুদেসনা. অভিধম্মে ৱা সুত্তন্তভাজনীযে (ৱিভ. ১৭২ আদযো) ৱুত্তা ধাতুদেসনা অতিসঙ্খেপদেসনা, আভাধাতুআদীনং অনেকধাতুনানাধাতুঅন্তানং ৱসেন দেসেতব্বা অতিৱিত্থাৰদেসনা, তদুভযং অপেক্খিত্ৱা অযং অনতিসঙ্খেপৱিত্থাৰা.
অস্স ভগৱতো. সদ্ধম্মতেজসা ৱিহতং সদ্ধম্মতেজৱিহতং.
৫২২. সঙ্খতোতি গণনতো. জাতিতোতি চক্খুভাৱসামঞ্ঞতো. অথ ৱা জাতিতোতি চক্খুসভাৱতো. তেনাহ ‘‘চক্খুপসাদো’’তি. ৱীসতি ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি ৱেদনাদীনং অভিন্দিত্ৱা গহণতো. সেসকুসলাকুসলাব্যাকতৱিঞ্ঞাণৱসেনাতি এত্থ অব্যাকতাপেক্খায সেসগ্গহণং, কুসলাকুসলং পন সব্বসো অগ্গহিতমেৱাতি.
৫২৩. তা চ চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদযো পঞ্চপি.
পুৰিমেহেৱাতি অনন্তৰাদীহি এৱ. জৱনমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পন জৱনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আসেৱনপচ্চযেনাপি পচ্চযো হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. ধম্মধাতূতি পন সহজাতো ৱেদনাদিক্খন্ধো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘সহজাত…পে… পচ্চযো হোতী’’তি. অৱিগতাদীহীতি এত্থ আদি-সদ্দেন মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা যথাৰহং হেতুঅধিপতিকম্মৱিপাকাহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গপচ্চযভাৱো সঙ্গয্হতি. তেনাহ ‘‘বহুধা পচ্চযো হোতী’’তি. একচ্চা চ ধম্মধাতু সুখুমৰূপনিব্বানপ্পকাৰা, যা চ সম্পযোগানন্তৰভাৱাদীনং অভাৱেন আৰম্মণকৰণে যোগ্যা. পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিপাকৱজ্জনত্থং ‘‘একচ্চায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি ৱুত্তং, মনোদ্ৱাৰিকা পন ৱিপাকাপি তদাৰম্মণভূতা একচ্চং ধম্মধাতুং আৰব্ভ পৱত্ততীতি. অথ ৱা ‘‘একচ্চায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি ইদং সব্বং কামাৱচৰকুসলং কামাৱচৰকিৰিযং অভিঞ্ঞাদ্ৱযং আৰুপ্পদ্ৱযন্তি এৱৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুং সন্ধায ৱুত্তং, লোকুত্তৰমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা পন একচ্চা ধম্মধাতু আৰম্মণপচ্চযোতি পাকটোযমত্থো. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং চক্খাদীনং যথাৱুত্তপচ্চযধম্মতো অতিৰেকেপি পচ্চযধম্মে দস্সেতুং ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ আলোকাদযোতি আলোকো নাম সূৰিযালোকাদি. তস্স সুত্তন্তনযেন উপনিস্সযভাৱো ৱেদিতব্বো, এৱং সেসানিপি.
ৱিৱৰং নাম ৱিসেসতো সোতবিলং. ৱাযু গন্ধূপসংহৰণকৱাতো. আপো মুখে পক্খিত্তআহাৰস্স তেমনকউদকং. পথৱী কাযপ্পসাদস্স নিস্সযভূতা পথৱীধাতু. ভৱঙ্গমনং দ্ৱিক্খত্তুং চলিতং ভৱঙ্গচিত্তং. সব্বত্থ মনসিকাৰো আৱজ্জনমনসিকাৰো.
৫২৪. অৱিসেসতো দট্ঠব্বাকাৰস্স ৱুচ্চমানত্তা আহ ‘‘সব্বা এৱা’’তি. ৱিসেসতো ৱিপস্সনায ভূমিৱিচাৰো এসোতি ‘‘সঙ্খতা’’তি ৱিসেসিতং. পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱিত্ততোতি এত্থ ‘‘পুব্বন্তোনাম অতীতো অদ্ধা, অপৰন্তো নাম অনাগতো. উভযত্থ চ সঙ্খতা ধাতুযো সভাৱৱিৱিত্তা অনুপলব্ভমানসভাৱত্তা. পুব্বন্তো ৱা সভাৱধম্মস্স উদযো ততো পুব্বে অৱিজ্জমানত্তা. অপৰন্তো ৱযো ততো পৰং অভাৱতো. তস্মা পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱিত্ততোতি পাকাভাৱতো ৱিদ্ধংসাভাৱতোতি ৱুত্তং হোতি.
ভেৰিতলং ৱিয চক্খুদাতু সদ্দস্স ৱিয ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৱতো. আদাসতলাদীসুপি এসেৱ নযো. যন্তং নাম উচ্ছুযন্তং. চক্কযট্ঠীতি তিলমন্থং আহ. সো হি অচক্কবন্ধোপি তংসদিসতায চক্কযট্ঠীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, চক্কবন্ধমেৱ ৱা সন্ধায তথা ৱুত্তং. ইমাহি চ উপমাহি নিজ্জীৱান. ভেৰিতলদণ্ডাদীনং সমাযোগে, নিজ্জীৱানং সদ্দাদীনং ৱিয নিজ্জীৱানং চক্খুৰূপাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৱানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পৱত্তীতি কাৰণফলানং ধাতুমত্ততং, কাৰকৱেদকৱিৰহঞ্চ দস্সেতি.
পুৰেচৰানুচৰা ৱিযাতি নিজ্জীৱস্স কস্সচি কেচি নিজ্জীৱা পুৰেচৰানুচৰা ৱিযাতি অত্থো. মনোধাতুযেৱ ৱা অত্তনো খণং অনতিৱত্তন্তী অত্তনো খণ অনতিৱত্তন্তানংযেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অৱিজ্জমানাযপি পুৰেচৰানুচৰাভিসন্ধিযং অনন্তৰপুব্বকালাপৰকালতায পুৰেচৰানুচৰা ৱিয দট্ঠব্বা.
ছন্নঞ্হি ৱিঞ্ঞাণধাতূনং একজ্ঝং অনেকানন্তৰপচ্চযাভাৱতো একজ্ঝং উপ্পত্তিঅভাৱো ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞানন্তৰপচ্চযতাভাৱতো অনন্তৰুপ্পত্তিপি নত্থি. যদি সিযা, ছড়াৰম্মণসন্নিধানে মনসিকাৰমন্তৰেনাপি ছড়াৰম্মণূপলদ্ধি সিযা, ন চ হোতি, তস্মা দস্সনাদিঅনন্তৰং সৱনাদীনং অভাৱো ৱিয মনোৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং ন দস্সনাদীনি, ন চ দস্সনাদিঅনন্তৰং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু হোতি. তত্থ ভৱঙ্গস্স, দস্সনাদীনঞ্চ ভিন্নাৰম্মণতায মনোৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং দস্সনাদীনি, দস্সনাদীনং অনন্তৰঞ্চ সৱনাদীনি ন উপ্পজ্জন্তীতি যুত্তমেতং. দস্সনাদীনং, পন সন্তীৰমণস্স চ অভিন্নৱিসযতায দস্সনাদিঅনন্তৰং ন মনাৱিঞ্ঞাণদাতু হোতীতি অযুত্তন্তি? নযিদমেৱং নিযতানিযতৱিসযানং ভিন্নৱিসযভাৱুপপত্তিতো. যদি চ দস্সনাদিঅনন্তৰং কাচি ৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জেয্য, সাপি দস্সনাদিদ্ৱাৰতায দস্সনাদিৱিঞ্ঞাণধাতু এৱ সিযা, ন মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, ততো চ দস্সনাদিকিচ্চৱিধুৰং চিন্তনং মননন্তি মনোদ্ৱাৰপ্পৱত্তানং মননকিচ্চাপৰিচ্চাগো ৱিয দস্সনৱিঞ্ঞাণধাতুযা দস্সনকিচ্চাপৰিচ্চাগো আপজ্জতি. তথা তদনন্তৰস্সাতি সব্বাযপি দস্সনৱিঞ্ঞাণভাৱতো চ ৱিঞ্ঞাণকাযা ন ভৱেয্যুং.
যথা পন মনোৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং মনোধাতু, ততো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি, এৱং দস্সনৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং মনোধাতু, ততো সোতৱিঞ্ঞাণাদীনি হোন্তীতি চে? ন, মনোধাতুযা দস্সনধাতুভাৱপ্পসঙ্গতো. যথা হি মনসো নিব্বিসেসাৱত্থা মননমত্ততায মনোধাতু, এৱং দস্সনস্স নিব্বিসেসাৱত্থা দস্সনমত্ততায দস্সনধাতু সিযা. তঞ্চ চক্খূৱিঞ্ঞাণং ৰূপৱিসযন্তি সদ্দাদিৱিসযাভোগাভাৱতো সৱনৱিঞ্ঞাণাদীনং অসম্ভৱো. ততো চ ৰূপাৰম্মণপসুতমেৱ ৱিঞ্ঞাণং সিযা মনোৱিঞ্ঞাণানং ৱিয দস্সনৱিঞ্ঞাণাদীনং সমানৱত্থুভাৱপ্পসঙ্গতো, অঞ্ঞৱত্থুসন্নিস্সিতঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং ন সিযা, ন চেতং যুত্তং. তস্মা সুখদুক্খানং ৱিয উপেক্খা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং, মনোৱিঞ্ঞাণস্স চ ব্যৱধাযিকা মনোধাতু দট্ঠব্বা, ন চস্সা উপেক্খায ৱিয অদুক্খমসুখতা অদস্সনাদিঅমননতা, অত খো মননকিচ্চাৱিসেসতো মনোৱিঞ্ঞাণসভাগতা. মনো হি হদযৱত্থুম্হি ৱত্তমানো অঞ্ঞৱত্থুসন্নিস্সিতানং ৱিঞ্ঞাণানং ৱিসযং দস্সেত্ৱা নিৱত্তমানো অগ্গি ৱিয উসুমমত্তে মননমত্তে ঠত্ৱা নিৱত্ততি, অঞ্ঞৱত্থুসন্নিস্সিতৱিঞ্ঞাণনিৰোধে চ উট্ঠহন্তো অগ্গি ৱিয উসুমমত্তে উট্ঠহতি. পচ্চযানুৰূপপৱত্তিকানি চ মননমত্তানি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অন্তানি হোন্তি. পটিঘসঞ্ঞাসহগতানঞ্হি পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং ইন্দ্ৰিযাৰম্মনপটিঘাতজতায অভিনিপাতমত্তকিচ্চং, মননলক্খণিন্দ্ৰিযসমুপ্পন্নস্স চ মনোৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযৱিচিন্তনাসম্ভূততায তদনুৰূপাচিন্তনা. তস্মা অভিনিপাতপ্পচ্চযপটিঘট্টনানিঘংসবলেন ভৱঙ্গলক্খণং চিত্তং চলনাৱত্থং হুত্ৱা নিৱত্তমানং চিন্তনাৱিসেসৱিৰহতো অভিনিপাতানুগুণং চিন্তনাৱসানং মননমত্তং উপ্পাদেতি.
দস্সনাদিপি অভিনিপাতমত্তং দুতিযং খণং অনতিৱত্তমানং অত্তানুগুণং চিন্তনামননসমঞ্ঞাৱিৰহতো দস্সনাদিঅভিনিপাতৱিসেসৱিচিত্তং চিত্তভাৱাদিনা সমানং চিন্তনাদিমননমত্তং অঞ্ঞৱত্থুস্মিং নিব্বত্তেতি, তস্মা ৱত্থুকিচ্চেহি তং মনোৱিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতাপি মনোধাতু মনোদ্ৱাৰনিক্খমপৱেসভূতা আৰম্মণন্তৰে দ্ৱাৰন্তৰমনসিকাৰতব্বিসযসম্পটিচ্ছনভাৱেন পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং যথাক্কমং পুৰেচৰা, অনুচৰাতি চ ৱুত্তা. সা পনাযং সতিপি ৱিঞ্ঞাণভাৱে মনসো সম্ভূয ৱিসিট্ঠমননকিচ্চাভাৱতো ধাতুভাৱসামঞ্ঞেন মনোমত্তা ধাতু মনোধাতূতি ৱুচ্চতি.
যথাৱুত্তেনেৱ চ হেতুনা মত্ত-সদ্দলোপং কত্ৱা ৱিঞ্ঞাণট্ঠযোগতো মনোমত্তং ৱিঞ্ঞাণন্তি মনোৱিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহোপি চস্সা যুজ্জতি এৱ. অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণেহি পন দ্ৱাৰাৰম্মণেহি চ ৱিসেসনত্থং ‘‘মনোধাতূ’’তি ৱুত্তাতি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি পন ৱিঞ্ঞাণধাতুৱিসেসনং মনোগহণং. ধাতুৱিসেসনত্থে চ মনোৱিঞ্ঞাণগ্গহণে ৱিঞ্ঞাণৱিসেসনং দ্ৱাৰভূতমনোদস্সনমেৱাতি দ্ৱাৰসমঞ্ঞাৰহত্তা ন মনোধাতূতি ৱুচ্চতি. তঞ্হি মনোদ্ৱাৰন্তোগধং, ন চ দস্সনাদিপুৰেচৰানুচৰন্তি মনসো ৱিঞ্ঞাণধাতু, মনসো ৱিঞ্ঞাণন্তি চ মনোদ্ৱাৰসমঞ্ঞাৰহং, সৱিসেসঞ্চ তস্স মননকিচ্চং, ৱিঞ্ঞাণকিচ্চঞ্চাতি মত্তসদ্দস্স লোপমন্তৰেন ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি, নিজ্জীৱভাৱৱিভাৱনত্থং ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি চ ৱুচ্চতীতি.
সল্লমিৱ সূলমিৱ তিৱিধদুক্খতাসমাযোগতো দট্ঠব্বো. ৱেদনাসল্লসূলযোগাতি ৱেদনাসঙ্খাতসল্লসূলযোগতো. আতুৰা ৱিযাতি তেন আতুৰিভূতা পুগ্গলা ৱিয. আসাযেৱ দুক্খং আসাদুক্খং, আসাৱিঘাতং দুক্খং ৱা. সঞ্ঞা হি অসুভাদিকম্পি সুভাদিতো সজ্জানন্তী আসং, তস্সা চ ৱিঘাতং আসীসিতসুভাদিঅসিদ্ধিযা জনেতীতি. ৱনমিগো তিণপুৰিসং পুৰিসোতি গণ্হন্তো অযথাভূচ্চনিমিত্তগ্গাহকো, তথা সঞ্ঞাপীতি আহ ‘‘ৱনমিগো ৱিযা’’তি. কম্মপধানা সঙ্খাৰাতি ‘‘পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো’’তিআদি ৱুত্তং. জাতিদুক্খানুবন্ধতোতি অত্তনা নিব্বত্তিযমানেন জাতিদুক্খেন অনুবন্ধতা. ভৱপচ্চযা জাতি হি জাতিদুক্খন্তি. পদুমং ৱিয দিস্সমানং খুৰচক্কং ৱিয ৰূপম্পি ইত্থিআদিভাৱেন দিস্সমানং নানাৱিধুপদ্দৱং জনেতি. সব্বে অনত্থা ৰাগাদযো, জাতিআদযো চ ৱিসযভূতা, অনুপসন্তা, সপ্পটিভযা চাতি. তপ্পটিপক্খভূতত্তা অসঙ্খতা ধাতু অমতাদিতো দট্ঠব্বা.
ৱৱত্থানাভাৱো ‘‘ইদমেৱ ইমস্স আৰম্মণ’’ন্তি নিযমাভাৱো, তেন যথা অৰঞ্ঞমক্কটো কেনচি অনিৱাৰিতো গহিতং একং ৰুক্খসাখং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং গণ্হাতি, তম্পি মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞন্তি কত্থচি অনৱট্ঠিতো পৰিব্ভমতি, এৱং গহিতং একং আৰম্মণং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং, তম্পি মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞন্তি অনৱট্ঠিততা, আৰম্মণং অগ্গহেত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থতা চ মক্কটসমানতাতি দস্সেতি. অট্ঠিৱেধৱিদ্ধোপি উপ্পথং অনুগচ্ছন্তো দুট্ঠস্সো অস্সখড়ুঙ্কো. যত্থকামনিপাতিতোতি যত্থ কত্থচি ইচ্ছিতাৰম্মণে নিপাতিভাৱতো. নানাৱেসধাৰী ৰঙ্গনটো.
আযতনদাতুনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি পন্নৰসমপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা.