১৪. খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা

পঞ্ঞাকথাৱণ্ণনা

৪২১. সব্বাকাৰেনাতি উপচাৰাকাৰো, অপ্পনাকাৰো, ৱসীভাৱাকাৰো, ৱিতক্কাদিসমতিক্কমাকাৰো, ৰূপাদীহি ৱিৰজ্জনাকাৰো, চুদ্দসধা চিত্তস্স পৰিদমনাকাৰো, পঞ্চৱিধআনিসংসাধিগমাকাৰোতি এৱমাদিনা সব্বেন ভাৱনাকাৰেন.

তদনন্তৰাতি ‘‘চিত্তং পঞ্ঞ’’ন্তি এৱং দেসনাক্কমেন, পটিপত্তিক্কমেন চ তস্স সমাধিস্স অনন্তৰা. পঞ্ঞা ভাৱেতব্বা সমাধিভাৱনায সমন্নাগতেন ভিক্খুনাতি সম্বন্ধো. ‘‘পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি এৱং অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা, গাথাৱণ্ণনাযং ৱা ‘‘সমাধিসিলাযং সুনিসিতং ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসত্থ’’ন্তি এৱং অতিৱিয সঙ্খেপেন ভাসিতত্তা অযং সা পঞ্ঞাতি সভাৱতো ৱিঞ্ঞাতুম্পি তাৱ ন সুকৰা. ভাৱনাৱিধানস্স পন অদস্সিতত্তা পগেৱ ভাৱেতুং ন সুকৰাতি সম্বন্ধো. পুচ্ছনট্ঠেন পঞ্হা, কম্মং কিৰিযা কৰণং, পঞ্হাৱ কম্মং পঞ্হাকম্মং, পুচ্ছনপযোগোতি অত্থো.

কা পঞ্ঞাতি সৰূপপুচ্ছা. কেনট্ঠেন পঞ্ঞাতি কেন অত্থেন পঞ্ঞাতি ৱুচ্চতি, ‘‘পঞ্ঞা’’তি পদং কং অভিধেয্যত্থং নিস্সায পৱত্তন্তি অত্থো. সা পনাযং পঞ্ঞা সভাৱতো, কিচ্চতো, উপট্ঠানাকাৰতো, আসন্নকাৰণতো চ কথং জানিতব্বাতি আহ ‘‘কানস্সা লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানী’’তি. কতিৱিধাতি পভেদপুচ্ছা. কস্মা পনেত্থ সংকিলেসৱোদানপুচ্ছা ন গহিতাতি? ৱুচ্চতে – লোকুত্তৰায তাৱ পঞ্ঞায নত্থেৱ সংকিলেসো. অসতি চ তস্মিং কুতো ৱোদানপুচ্ছাতি তদুভযং ন গহিতং. লোকিযায পন তানি ভাৱনাৱিধানে এৱ অন্তোগধানীতি কত্ৱা ৱিসুং ন গহিতানি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিঅন্তোগধত্তা, সমাধিভাৱনাযং ৱা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বানীতি ন গহিতানি. পটিপত্তি নাম দিট্ঠানিসংসে এৱ হোতীতি আহ ‘‘পঞ্ঞাভাৱনায কো আনিসংসো’’তি.

৪২২. তত্ৰাতি তস্মিং, তস্স ৱা পঞ্হাকম্মস্স. ৱিস্সজ্জনন্তি ৱিৱৰণং. পুচ্ছিতো হি অত্থো অৱিভাৱিতত্তা নিগূড়্হো মুট্ঠিযং কতো ৱিয তিট্ঠতি, তস্স ৱিৱৰণং ৱিস্সজ্জনং ৱিভূতভাৱকৰণতো. কা পঞ্ঞাতি কামঞ্চাযং সৰূপপুচ্ছা, ৱিভাগৱন্তানং পন সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনমুখেনেৱ হোতীতি ৱিভাগো তাৱ অনৱসেসতো দস্সেতব্বো. তংদস্সনেন চ অযমাদীনৱোতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্ঞা বহুৱিধা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বহুৱিধাতি কুসলাদিৱসেন অনেকৱিধা. নানপ্পকাৰাতি অত্থজাপিকাদিভেদেন, সুতমযঞাণাদিভেদেন চ নানাৱিধা. তং সব্বন্তি তং অনৱসেসং পঞ্ঞাৱিভাগং. ন সাধেয্যাতি ৱিপস্সনাভাৱনায সদ্ধিং মগ্গভাৱনা ইধ অধিপ্পেতত্থো. তায হি তণ্হাজটাৱিজটনং, তঞ্চ ন সাধেয্য. অনৱসেসতো হি পঞ্ঞাপভেদে ৱিস্সজ্জিযমানে ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থূ’’তিআদিকো (ৱিভ. ৭৫১) সব্বো ঞাণৱত্থু ৱিভঙ্গে, সুত্তন্তেসু চ তত্থ তত্থ আগতো পঞ্ঞাপভেদো. সকলোপি ৱা অভিধম্মনযো আহৰিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বো ভৱেয্য, তথা চ সতি য্ৱাযং ইধ পঞ্ঞাভাৱনাৱিধি অধিপ্পেতো, তস্স ৱিস্সজ্জনায ওকাসোৱ ন ভৱেয্য. কিঞ্চ য্ৱাযং ঠানাঠানকম্মন্তৰৱিপাকন্তৰাদিৱিসযে পঞ্ঞায পৱত্তিভেদো, সোপি যথাৰহং সদ্ধিং ফলাফলভেদেন ৱিভজিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বো সিযা. সো চ পন ৱিস্সজ্জিযমানো অঞ্ঞদত্থু ৱিক্খেপায সংৱত্তেয্য, যথা তং অৱিসযে. তেনাহ ‘‘উত্তৰি চ ৱিক্খেপায সংৱত্তেয্যা’’তি. কুসলচিত্তসম্পযুত্তং ৱিপস্সনাঞাণন্তি এত্থ কুসল-গ্গহণেন দুৱিধম্পি অব্যাকতং নিৱত্তেতি, তথা ‘‘অত্থি সংকিলিট্ঠপঞ্ঞা’’তি এৱং পৱত্তং মিচ্ছাৱাদং পটিসেধেতি. ৱিপস্সনাঞাণ-গ্গহণেন সেসকুসলপঞ্ঞা.

৪২৩. সঞ্জাননৱিজাননাকাৰৱিসিট্ঠন্তি সঞ্জাননাকাৰৱিজাননাকাৰেহি সাতিসযং. যতো নানপ্পকাৰতো জাননং জাননভাৱো ৱিসযগ্গহণাকাৰো. সো হি নেসং সমানো, ন সঞ্জাননাদিআকাৰো. পীতকন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘লোহিতকং ওদাতং দীঘং ৰস্স’’ন্তিআদিকে সঞ্ঞায গহেতব্বাকাৰে সঙ্গণ্হাতি. সঞ্জাননমত্তমেৱাতি এত্থ সঞ্জাননং নাম ‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদিকং আৰম্মণে ৱিজ্জমানং ৱা অৱিজ্জমানং ৱা সঞ্ঞানিমিত্তং কত্ৱা জাননং. তথা হেসা পুন সঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকৰণৰসা. মত্ত-সদ্দেন ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থেন ৱিজাননপজাননাকাৰে নিৱত্তেতি, এৱ-সদ্দেন কদাচিপি ইমিস্সা তে ৱিসেসা নত্থেৱাতি অৱধাৰেতি. তেনাহ ‘‘অনিচ্চং দুক্খ’’ন্তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণকিচ্চম্পি কাতুং অসক্কোন্তী সঞ্ঞা কুতো পঞ্ঞাকিচ্চং কৰেয্যাতি ‘‘লক্খণপটিৱেধং পাপেতুং ন সক্কোতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘মগ্গপাতুভাৱ’’ন্তি. আৰম্মণে পৱত্তমানং ৱিঞ্ঞাণং ন তত্থ সঞ্ঞা ৱিয নীলপীতাদিকস্স সঞ্জাননৱসেনেৱ পৱত্ততি, অথ খো তত্থ অঞ্ঞঞ্চ ৱিসেসং জানন্তমেৱ পৱত্ততীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি. কথং পন ৱিঞ্ঞাণং লক্খণপটিৱেধং পাপেতীতি? পঞ্ঞায দস্সিতমগ্গেন. লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায হি অনেকৱাৰং লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পৱত্তমানায পগুণভাৱতো পৰিচযৱসেন ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেনপি ৱিপস্সনা সম্ভৱতি, যথা তং পগুণস্স গন্থস্স সজ্ঝাযনে ঞাযাগতাপি ৱাৰা ন ৱিঞ্ঞাযন্তি. লক্খণপটিৱেধন্তি চ লক্খণানং আৰম্মণকৰণমত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ন পটিৱিজ্ঝনং. উস্সক্কিত্ৱাতি উদযব্বযঞাণপটিপাটিযা আযূহিত্ৱা. মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুং ন সক্কোতি অসম্বোধসভাৱত্তা. ৱুত্তনযৱসেনাতি ৱিঞ্ঞাণে ৱুত্তনযৱসেন আৰম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণপটিৱেধঞ্চ পাপেতি. অত্তনো পন অনঞ্ঞসাধাৰণেন আনুভাৱেন উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱঞ্চ পাপেতি.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমায পতিট্ঠাপেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অজাতবুদ্ধীতি অসঞ্জাতব্যৱহাৰবুদ্ধি. উপভোগপৰিভোগন্তি উপভোগপৰিভোগাৰহং, উপভোগপৰিভোগৱত্থূনং পটিলাভযোগ্যন্তি অত্থো. ছেকোতি মহাসাৰো. কূটোতি কহাপণপতিৰূপকো তম্বকংসাদিমযো. অদ্ধসাৰোতি উপড্ঢগ্ঘনকো. ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন পাদসাৰ সমসাৰপৰোপাদসাৰাদীনং সঙ্গহো. তে পকাৰেতি ইন্দজালাজাতিপুপ্ফাদিপ্পকাৰে চেৱ ছেকাদিপ্পকাৰে চ.

সঞ্ঞা হীতিআদি উপমাসংসন্দনং. সঞ্ঞা ৱিভাগং অকত্ৱা পিণ্ডৱসেনেৱ আৰম্মণস্স গহণতো দাৰকস্স কহাপণদস্সনসদিসী ৱুত্তা. তথা হি সা ‘‘যথাউপট্ঠিতৱিসযপদট্ঠানা’’ ৱুচ্চতি. ৱিঞ্ঞাণং আৰম্মণে একচ্চৱিসেসগহণসমত্থতায গামিকপুৰিসস্স কহাপণদস্সনসদিসং ৱুত্তং. পঞ্ঞা আৰম্মণে অনৱসেসৱিসেসাৱবোধতো হেৰঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনসদিসী ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. ‘‘নানপ্পকাৰতো জানন’’ন্তি ইমিনা ঞেয্যধম্মা পচ্চেকং নানপ্পকাৰাতি তেসং যাথাৱতো অৱবোধো পঞ্ঞাতি দস্সেতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫).

যত্থাতি যস্মিং চিত্তুপ্পাদে. ন তত্থ একংসেন হোতীতি তস্মিং চিত্তুপ্পাদে পঞ্ঞা একন্তেন ন হোতি. ন হি দুহেতুকঅহেতুকচিত্তুপ্পাদেসু পঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. অৱিনিব্ভুত্তাতি অৱিযুত্তা. তেহীতি সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণেহি. যথা হি সুখং পীতিযা ন নিযমতো অৱিযুত্তং, এৱং সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানি পঞ্ঞায ন নিযমতো অৱিযুত্তাতি. যথা পন পীতি সুখেন নিযমতো অৱিযুত্তা, এৱং পঞ্ঞা সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণেহি নিযমতো অৱিযুত্তা. তস্মা এৱং অৱিনিব্ভুত্তেসু ইমেসু তীসু ধম্মেসু তেসং ৱিনিব্ভোগো দুক্কৰোতি তিণ্ণং জনানং কহাপণদস্সনং নিদস্সিতন্তি. তেসং দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্ততংযেৱ ৱচনন্তৰেনপি দস্সেতুং ‘‘তেনাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৰূপধম্মেসুপি তাৱ নানানদীনং উদকস্স, নানাতেলস্স ৱা একস্মিং ভাজনে পক্খিপিত্ৱা মথিতস্স ‘‘ইদং অসুকায নদিযা উদকং, ইদং অসুকতেল’’ন্তি নিদ্ধাৰেত্ৱা সৰূপতো দস্সনং দুক্কৰং, কিমঙ্গং পন অৰূপধম্মেসূতি দস্সেন্তো ‘‘যং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকান’’ন্তিআদিমাহ.

৪২৪. ধম্মানং সকো ভাৱো, সমানো চ ভাৱো ধম্মসভাৱো. তত্থ পঠমেন কক্খড়ফুসনাদিসলক্খণং গহিতং, দুতিযেন অনিচ্চদুক্খতাদিসামঞ্ঞলক্খণং. তদুভযস্স চ যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝনলক্খণা পঞ্ঞাতি আহ ‘‘ধম্মসভাৱপটিৱেধলক্খণা পঞ্ঞা’’তি. ঘটপটাদিপটিচ্ছাদকস্স বাহিৰন্ধকাৰস্স দীপালোকাদি ৱিয যথাৱুত্তধম্মসভাৱপটিচ্ছাদকস্স মোহন্ধকাৰস্স ৱিদ্ধংসনৰসা. উপ্পজ্জমানো এৱ হি পঞ্ঞালোকো হদযন্ধকাৰং ৱিধমেন্তো এৱং উপ্পজ্জতি, ততো এৱ ধম্মসভাৱেসু অসম্মুয্হনাকাৰেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. কাৰণভূতা ৱা সযং ফলভূতং অসম্মোহং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি এৱম্পি অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ইধ অধিপ্পেতত্তা ‘‘সমাধি তস্সা পদট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. তথা হি ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি সুত্তপদং নিবন্ধনভাৱেন আগতং (সং. নি. ৩.৫, ৯৯; সং. নি. ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪).

পঞ্ঞাপভেদকথাৱণ্ণনা

৪২৫. ধম্মসভাৱপটিৱেধো নাম পঞ্ঞায আৱেণিকো সভাৱো, ন তেনস্সা কোচি ৱিভাগো লব্ভতীতি আহ ‘‘ধম্মসভাৱপটিৱেধলক্খণেন তাৱ একৱিধা’’তি. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো ৱুচ্চতি ৱট্টং, তপ্পৰিযাপন্নতায লোকে নিযুত্তা, তত্থ ৱা ৱিদিতাতি লোকিযা. তত্থ অপৰিযাপন্নতায লোকতো উত্তৰা উত্তিণ্ণাতি লোকুত্তৰা. লোকুত্তৰাপি হি মগ্গসম্পযুত্তা ভাৱেতব্বা. ৱিপস্সনাপৰিযাযোপি তস্সা লব্ভতেৱাতি লোকুত্তৰ-গ্গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতি. অত্তানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তেহি সহ আসৱেহীতি সাসৱা, আৰম্মণকৰণৱসেনপি নত্থি এতিস্সা আসৱাতি অনাসৱা. আদি-সদ্দেন আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱদুকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. নামৰূপৱৱত্থানৱসেনাতি নামৱৱত্থানৱসেন, ৰূপৱৱত্থানৱসেন চ. পঠমং নিব্বানদস্সনতো দস্সনঞ্চ, নিস্সযভাৱতো সম্পযুত্তা ধম্মা ভৱন্তি এত্থ, সযম্পি ৱা ভৱতি উপ্পজ্জতি ন নিব্বানং ৱিয অপাতুভাৱন্তি ভূমি চাতি দস্সনভূমি, পঠমমগ্গো. সেসমগ্গত্তযং পন যস্মা পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৱ ধম্মে ভাৱনাৱসেন উপ্পজ্জতি, ন অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি পস্সতি, তস্মা ভাৱনা চ যথাৱুত্তেনত্থেন ভূমি চাতি ভাৱনাভূমি. তত্থ পঞ্ঞা দস্সনভূমিভাৱনাভূমিৱসেন দুৱিধাতি ৱুত্তা. সুতাদিনিৰপেক্খায চিন্তায নিব্বত্তা চিন্তামযা. এৱং সুতমযা, ভাৱনামযা চ. মযসদ্দো পচ্চেকং সম্বন্ধিতব্বো. আযে ৱড্ঢিযং কোসল্লং আযকোসল্লং, অপাযে অৱড্ঢিযং কোসল্লং অপাযকোসল্লং, উপাযে তস্স তস্স অত্থস্স নিব্বত্তিকাৰণে কোসল্লং উপাযকোসল্লন্তি ৱিসুং ৱিসুং কোসল্লপদং সম্বন্ধিতব্বং. অজ্ঝত্তং অভিনিৱেসো পটিপজ্জনং এতিস্সাতি অজ্ঝত্তাভিনিৱেসা. এৱং বহিদ্ধাভিনিৱেসা, উভযাভিনিৱেসা চ ৱেদিতব্বা.

৪২৬. লোকিযমগ্গসম্পযুত্তাতি লোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদেসু মগ্গসম্পযুত্তা, ৱিসেসতো দিট্ঠিৱিসুদ্ধিআদিৱিসুদ্ধিচতুক্কসঙ্গহিতমগ্গসম্পযুত্তা. সমুদাযেসু পৱত্তা সমঞ্ঞা তদেকদেসেসুপি ৱত্ততীতি আহ ‘‘মগ্গসম্পযুত্তা’’তি, পচ্চেকম্পি ৱা সম্মাদিট্ঠিআদীনং মগ্গসমঞ্ঞাতি কত্ৱা এৱং ৱুত্তং.

ধম্মনানত্তাভাৱেপি পদত্থনানত্তমত্তেন দুক্কৰৱচনং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অত্থতো পনেসা লোকিযলোকুত্তৰাৱা’’তি. আসৱৱিপ্পযুত্তসাসৱদুকাদীসুপি ৱিপ্পযুত্ততাদিগ্গহণমেৱ ৱিসেসো, অত্থতো লোকিযলোকুত্তৰাৱ পঞ্ঞাতি আহ ‘‘এসেৱ নযো’’তি. আদি-সদ্দেন ওঘনীযওঘৱিপ্পযুত্তওঘনীযাদিদুকানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পঠমজ্ঝানিকানি চত্তাৰি মগ্গচিত্তানি, তথা দুতিযাদিজ্ঝানিকানি চাতি এৱং সোড়সসু মগ্গচিত্তেসু. ৱিপস্সনাপঞ্ঞায ইধ অধিপ্পেতত্তা মহগ্গতপঞ্ঞা ন গহিতা.

৪২৭. অত্তনো চিন্তাৱসেনাতি তস্স তস্স অনৱজ্জস্স অত্থস্স সাধনে পৰোপদেসেন ৱিনা অত্তনো উপাযচিন্তাৱসেনেৱ. সুতৱসেনাতি যথাসুতস্স পৰোপদেসস্স ৱসেন. যথা তথা ৱাতি পৰতো উপদেসং সুত্ৱা ৱা অসুত্ৱা ৱা সযমেৱ ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তস্স. ‘‘অপ্পনাপ্পত্তা’’তি ইদং সিখাপ্পত্তভাৱনামযং দস্সেতুং ৱুত্তং, ন পন ‘‘অপ্পনাপ্পত্তাৱ ভাৱনামযা’’তি.

যোগৱিহিতেসূতি পঞ্ঞাৱিহিতেসু পঞ্ঞাপৰিণামিতেসু উপাযসম্পাদিতেসু. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৱ কম্মাযতনং, কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৱানন্তি ৱা কম্মাযতনং. এস নযো সিপ্পাযতনেসুপি. তত্থ দুৱিধং কম্মং হীনঞ্চ ৱড্ঢকীকম্মাদি, উক্কট্ঠঞ্চ কসিৱাণিজাদি. সিপ্পম্পি দুৱিধং হীনঞ্চ নড়কাৰসিপ্পাদি, উক্কট্ঠঞ্চ মুদ্দাগণনাদি. ৱিজ্জাৱ ৱিজ্জাট্ঠানং. তং ধম্মিকমেৱ নাগমণ্ডলপৰিত্তফুধমনকমন্তসদিসং ৱেদিতব্বং. তানি পনেতানি একচ্চে পণ্ডিতা বোধিসত্তসদিসা মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰং আকঙ্খন্তা নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানানি পস্সন্তি, ন ৱা কতানি উগ্গণ্হন্তি, ন কথেন্তানং সুণন্তি. অথ খো অত্তনো ধম্মতায চিন্তায কৰোন্তি, পঞ্ঞৱন্তেহি অত্তনো ধম্মতায চিন্তায কতানিপি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৱা কৰোন্তেহি কতসদিসানেৱ হোন্তি.

কম্মস্সকতন্তি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৱং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকন্তি ৱিপস্সনাঞাণং. তং হি সচ্চপটিৱেধস্স অনুলোমনতো ‘‘সচ্চানুলোমিক’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইদানিস্স পৱত্তনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱা-সদ্দেন অনিযমত্থেন দুক্খানত্তলক্খণানিপি গহিতানেৱাতি দট্ঠব্বং নানন্তৰিযকভাৱতো. যং হি অনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তাতি. যং এৱৰূপিন্তি যং এৱং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৱং. অনুলোমিকং খন্তিন্তিআদীনি পঞ্ঞাৱেৱচনানি. সা হি হেট্ঠা ৱুত্তানং কম্মাযতনাদীনং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমনতো, তথা সত্তানং হিতচৰিযায মগ্গসচ্চস্স, পৰমত্থসচ্চস্স, নিব্বানস্স চ অৱিলোমনতো অনুলোমেতীতি অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কাৰণানি খমতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি. পস্সতীতি দিট্ঠি. ৰোচেতীতি ৰুচি. মুনাতীতি মুতি. পেক্খতীতি পেক্খা. তে চ কম্মাযতনাদযো ধম্মা এতায নিজ্ঝাযমানা নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানখন্তি. পৰতো অসুত্ৱা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৱচনং অসুত্ৱা সযমেৱ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৱুচ্চতি. সা পনেসা অভিঞ্ঞাতানং বোধিসত্তানমেৱ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৱিন্নংযেৱ বোধিসত্তানং অন্তিমভৱিকানং, সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূৰিতপাৰমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতি. পৰতো সুত্ৱা পটিলভতীতি কম্মাযতনাদীনি পৰেন কৰিযমানানি ৱা কতানি ৱা দিস্ৱাপি পৰস্স কথযমানস্স ৱচনং সুত্ৱাপি আচৰিযসন্তিকে উগ্গহেত্ৱাপি পটিলদ্ধা সব্বা পৰতো সুত্ৱাৱ পটিলদ্ধা নামাতি ৱেদিতব্বা. সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স, নিদস্সনমত্তঞ্চেতং. ৱিপস্সনামগ্গপঞ্ঞা ইধ ‘‘ভাৱনামযা পঞ্ঞা’’তি অধিপ্পেতা.

সাতি ‘‘পৰিত্তাৰম্মণা মহগ্গতাৰম্মণা’’তি (ৱিভ. ৭৫৩) ৱুত্তপঞ্ঞা. লোকিযৱিপস্সনাতি লোকিযৱিপস্সনাপঞ্ঞা. সা লোকুত্তৰৱিপস্সনাতি যা নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তা অপ্পমাণাৰম্মণা পঞ্ঞা ৱুত্তা, সা লোকুত্তৰৱিপস্সনাতি মগ্গপঞ্ঞং সন্ধাযাহ. সা হি সঙ্খাৰানং অনিচ্চতাদিং অগণ্হন্তীপি ৱিপস্সনাকিচ্চপাৰিপূৰিযা, নিব্বানস্স ৱা তথলক্খণং ৱিসেসতো পস্সতীতি ৱিপস্সনাতি ৱুচ্চতি. গোত্ৰভুঞাণং পন কিঞ্চাপি অপ্পমাণাৰম্মণং, মগ্গস্স পন আৱজ্জনট্ঠানিযত্তা ন ৱিপস্সনাৱোহাৰং লভতি.

অযন্তি এতায সম্পত্তিযোতি আযো, ৱুদ্ধি. তত্থ কোসল্লন্তি তস্মিং অনত্থহানিঅত্থুপ্পত্তিলক্খণে আযে কোসল্লং কুসলতা নিপুণতা.

তং পন একন্তিকং আযকোসল্লং পাড়িৱসেনেৱ দস্সেতুং ‘‘ইমে ধম্মে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইদং ৱুচ্চতীতি যা ইমেসং অকুসলধম্মানং অনুপ্পত্তিপহানেসু, কুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা, ইদং আযকোসল্লং নামাতি ৱুচ্চতি.

ৱুদ্ধিলক্খণা আযতো অপেতত্তা অপাযো, অৱুদ্ধি. তত্থ কোসল্লন্তি তস্মিং অত্থহানিঅনত্থুপ্পত্তিলক্খণে অপাযে কোসল্লং কুসলতা অপাযকোসল্লং. তম্পি পাড়িৱসেনেৱ দস্সেতুং ‘‘ইমে ধম্মে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইদং ৱুচ্চতীতি যা ইমেসং কুসলধম্মানং অনুপ্পজ্জননিৰুজ্ঝনেসু, অকুসলধম্মানং ৱা উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা, ইদং অপাযকোসল্লং নামাতি ৱুচ্চতি. আযকোসল্লং তাৱ পঞ্ঞা হোতু, অপাযকোসল্লং কথং পঞ্ঞা নাম জাতাতি? এৱং মঞ্ঞতি ‘‘অপাযুপ্পাদনসমত্থতা অপাযকোসল্লং নাম সিযা’’তি, তং পন তস্স মতিমত্তং. কস্মা? পঞ্ঞৱা এৱ হি ‘‘ময্হং এৱং মনসি কৰোতো অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তি. অনুপ্পন্না অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পৱড্ঢন্তী’’তি পজানাতি, সো এৱং ঞত্ৱা অনুপ্পন্নে অকুসলে ন উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে পজহতি. অনুপ্পন্নে কুসলে উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে ভাৱনাপাৰিপূৰিং পাপেতি. এৱং অপাযকোসল্লম্পি পঞ্ঞা এৱাতি.

সব্বত্থাতি সব্বেসু. তেসং তেসং ধম্মানন্তি সত্তানং তংতংহিতসুখধম্মানং. তঙ্খণপ্পৱত্তন্তি অচ্চাযিকে কিচ্চে ৱা ভযে ৱা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং তস্মিংযেৱ খণে পৱত্তং. ঠানেন উপ্পত্তি এতস্স অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকং, ঠানসো এৱ উপ্পজ্জনকং. তত্ৰুপাযাতি তত্ৰ তত্ৰ কৰণীযে উপাযভূতা.

গহেত্ৱাতি ‘‘ইদং ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা পৰিগ্গণ্হনৱসেন গহেত্ৱা. উভযং গহেত্ৱাতি ‘‘অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা’’তি উভযং অনুপুব্বতো পৰিগ্গহেত্ৱা. অথ ৱা ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি একপ্পহাৰেনেৱ সব্বেপি পঞ্চক্খন্ধে অৱিভাগেন পৰিগ্গহেত্ৱা. অযং পন তিক্খৱিপস্সকস্স মহাপুঞ্ঞস্স ভিক্খুনো ৱিপস্সনাভিনিৱেসো.

৪২৮. দুক্খসচ্চং আৰব্ভাতি দুক্খসচ্চং আৰম্মণং কত্ৱা, তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহৱিধংসনৱসেন চ পৱত্তং ঞাণং দুক্খে ঞাণং. দুক্খসমুদযংআৰব্ভাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তথা সেসপদদ্ৱযেপি. পচ্চৱেক্খণঞাণং হি চতুসচ্চং আৰব্ভ পৱত্তঞাণং নাম, ততিযং পন মগ্গঞাণং, ইতৰসচ্চানি ৱিপস্সনাঞাণন্তি পাকটমেৱ.

‘‘অত্থাদীসু পভেদগতানি ঞাণানী’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং পাড়িৱসেনেৱ ৱিৱৰিতুং ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদাতি যং অত্থপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণং, অযং অত্থপটিসম্ভিদা নাম. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ধম্মপ্পভেদস্স হি সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং নিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপ্পভেদস্স সল্লক্খণৱিভাৱনৱৱত্থানকৰণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপটিভানপ্পভেদা তব্বিসযানং অত্থাদীনং পচ্চযুপ্পন্নতাদিভেদেহি ভিন্দিত্ৱা ৱেদিতব্বা.

নিব্বানম্পি সম্পাপকহেতুঅনুসাৰেন অৰীযতি, অধিগম্মতীতি অত্থো. ‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযসম্ভূত’’ন্তি এতেন সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকাৰৱাৰেসু আগতানি দুক্খাদীনি গহিতানি. সচ্চপচ্চযাকাৰৱাৰেসু নিব্বানং, পৰিযত্তিৱাৰে ভাসিতত্থো, অভিধম্মভাজনীযে ৱিপাকো, কিৰিযা চাতি এৱং পাড়িযং ৱুত্তানং এৱ ৱসেন পঞ্চ অত্থা ৱেদিতব্বা. দহতীতি ৱিদহতি, নিব্বত্তকহেতুআদীনং সাধাৰণমেতং নিব্বচনং. তদত্থং পন ৱিভাৱেতুং ‘‘পৱত্তেতি ৱা সম্পাপুণিতুং ৱা দেতী’’তি ৱুত্তং. তেসু পুৰিমো অত্থো মগ্গৱজ্জেসু দট্ঠব্বো. ভাসিতম্পি হি অৱবোধনৱসেন অত্থং পৱত্তেতি, মগ্গো পন নিব্বানং পাপেতীতি তস্মিং পচ্ছিমো অত্থো. নিব্বানং হি পত্তব্বো অত্থো, ভাসিতত্থো ঞাপেতব্বো অত্থো, ইতৰো নিব্বত্তেতব্বো অত্থোতি এৱং তিৱিধো হোতি.

‘‘যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতূ’’তি এতেন সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকাৰৱাৰেসু আগতানি সমুদযাদীনি গহিতানি, সচ্চপচ্চযাকাৰৱাৰেসু মগ্গো, পৰিযত্তিৱাৰে ভাসিতং, অভিধম্মভাজনীযে কুসলাকুসলন্তি এৱং পাড়িযং ৱুত্তানং এৱ ৱসেন পঞ্চ ধম্মা ৱেদিতব্বা. তত্থ মগ্গো সম্পাপকো, ভাসিতং ঞাপকো, ইতৰং নিব্বত্তকোতি এৱং তিৱিধো হেতু ৱেদিতব্বো. এত্থ চ কিৰিযানং অৱিপাকতায ধম্মভাৱো ন ৱুত্তো. যদি এৱং ৱিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৱোপি ন ৱত্তব্বো? ন, পচ্চযুপ্পন্নভাৱতো. এৱং সতি কুসলাকুসলানম্পি অত্থভাৱো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. ৱিপাকস্স পন পধানহেতুতায পাকটভাৱতো ধম্মভাৱো এৱ তেসং ৱুত্তো. কিৰিযানং পচ্চযভাৱতো ধম্মভাৱো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা. কম্মফলসম্বন্ধস্স পন হেতুভাৱস্সাভাৱতো ধম্মভাৱো ন ৱুত্তো. অপিচ ‘‘অযং ইমস্স পচ্চযো, অযং পচ্চযুপ্পন্নো’’তি এতং ভেদমকত্ৱা কেৱলং কুসলাকুসলে, ৱিপাককিৰিযাধম্মে চ পচ্চৱেক্খন্তস্স ধম্মত্থপটিসম্ভিদা হোন্তীতি তেসং অত্থধম্মতা ন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং.

অযমেৱ হি অত্থোতি য্ৱাযং অত্থধম্মানং পঞ্চধা ৱিভজনৱসেন অত্থো ৱুত্তো, অযমেৱ অভিধম্মে ৱিভজিত্ৱা দস্সিতোতি সম্বন্ধো.

‘‘ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে’’তি এত্থ ধম্ম-সদ্দো সভাৱৱাচকোতি কত্ৱা আহ ‘‘সভাৱনিৰুত্তী’’তি, অৱিপৰীতনিৰুত্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অব্যভিচাৰী ৱোহাৰো’’তি, তস্স তস্স অত্থস্স বোধনে পটিনিযতসম্বন্ধো সদ্দৱোহাৰোতি অত্থো. তদভিলাপেতি তস্স সভাৱনিৰুত্তিসঞ্ঞিতস্স অব্যভিচাৰিৱোহাৰস্স অভিলাপনে. সা পনাযং সভাৱনিৰুত্তি মাগধভাসা. অত্থতো নামপঞ্ঞত্তীতি আচৰিযা. অপৰে পন যদি সভাৱনিৰুত্তি পঞ্ঞত্তিসভাৱা, এৱং সতি পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বা, ন ৱচনন্তি আপজ্জতি. ন চ ৱচনতো অঞ্ঞং অভিলপিতব্বং উচ্চাৰেতব্বং অত্থি. অথ ফস্সাদিৱচনেহি বোধেতব্বং অভিলপিতব্বং, এৱঞ্চ সতি অত্থধম্মানম্পি বোধেতব্বত্তা তেসম্পি নিৰুত্তিভাৱো আপজ্জতি. ফস্সোতি চ সভাৱনিৰুত্তি, ফস্সং ফস্সাতি ন সভাৱনিৰুত্তীতি দস্সিতোৱাযমত্থো. ন চ অৱচনং এৱংপকাৰং অত্থি. তস্মা ৱচনভূতায এৱ তস্সা সভাৱনিৰুত্তিযা অভিলাপে উচ্চাৰণেতি অত্থো দট্ঠব্বো.

তং সভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা, ‘‘এৱমযং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দাৰম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআৰম্মণা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭১৮) চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা নিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণায সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰতো মনোদ্ৱাৰে নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৱত্ততীতি ৱদন্তি. ‘‘নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তি (ৱিভ. ৭৪৯) চ ৱচনসদ্দং গহেত্ৱা পচ্ছা জাননং সন্ধায ৱুত্তন্তি. এৱং পন অঞ্ঞস্মিং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণে অঞ্ঞং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং ৱুত্তন্তি আপজ্জতি. যথা পন দিব্বসোতঞাণং মনুস্সাদিসদ্দভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং তংতংসদ্দৱিভাৱকং, এৱং সভাৱাসভাৱনিৰুত্তিনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং পচ্চুপ্পন্নসভাৱনিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণং তংৱিভাৱকং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৱুচ্চমানে ন কোচি পাড়িৱিৰোধো. ‘‘তং সভাৱনিৰুত্তিসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্সা’’তি চ ‘‘পচ্চুপ্পন্নসদ্দাৰম্মণং পচ্চৱেক্খণং পৱত্তেন্তস্সা’’তি ন নসক্কা ৱত্তুং. তঞ্হি ঞাণং সভাৱনিৰুত্তিং ৱিভাৱেন্তমেৱ তংতংসদ্দপচ্চৱেক্খণানন্তৰং তংতংপভেদনিচ্ছযহেতুভাৱতো নিৰুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৱিজ্ঝন্তমেৱ উপ্পজ্জতীতি পভেদগতম্পি হোতীতি.

সব্বত্থ ঞাণন্তি সব্বস্মিং ৱিসযে ঞাণং, সব্বম্পি ঞাণন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ঞাণাৰম্মণং ঞাণ’’ন্তি. সব্বত্থাতি ৱা সব্বেসু অত্থাদীসু, তীসু, চতূসুপি ৱা পৱত্তত্তা, কুসলকিৰিযাভূতায পটিভানপটিসম্ভিদায ধম্মত্থভাৱতো তীসু এৱ ৱা পৱত্তত্তা ‘‘সব্বত্থ ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘যথাৱুত্তেসু ৱা’’তিআদি. তত্থ সগোচৰকিচ্চাদিৱসেনাতি সগোচৰস্স, কিচ্চাদিকস্স চ ৱসেন ‘‘ইদং ঞাণং ইদং নাম আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তং ইমিনা নাম কিচ্চেনা’’তি জাননং. আদি-সদ্দেন লক্খণপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানভূমিআদীনং সঙ্গহো. তেনেৱাহ ‘‘ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানী’’তিআদি.

৪২৯. পভেদং গচ্ছন্তীতি অনেকভেদভিন্নেসু আৰম্মণেসু তেসং যাথাৱতো তংতংপভেদাৱবোধনসমত্থতং উপগচ্ছন্তি.

মহাসাৱকানঞ্চ অসেক্খভূমিযং পভেদং গতাতি সামঞ্ঞৱিধিনা দস্সিতমত্থং অপৱাদেন নিৱত্তেতুং আনন্দত্থেৰ-গ্গহণং কতং.

এতা পটিসম্ভিদা. সেক্খভূমিযং পভেদগমনং অপ্পৱিসযং, অসেক্খভূমিযং বহুৱিসযন্তি আহ ‘‘অধিগমো নাম অৰহত্তপ্পত্তী’’তি, সাতিসযং ৱা অধিগমং সন্ধায এৱং ৱুত্তং. সেক্খেন পত্তানম্পি হি ইমাসং অৰহত্তপ্পত্তিযা ৱিসদভাৱাধিগমোতি. পুব্বযোগো ৱিয পন অৰহত্তপ্পত্তি অৰহতোপি পটিসম্ভিদাৱিসদতায পচ্চযো ন ন হোতীতি পঞ্চন্নম্পি যথাযোগং সেক্খাসেক্খপটিসম্ভিদাৱিসদতায কাৰণতা যোজেতব্বা. অত্থধম্মাদীনং অনৱসেসসঙ্গণ্হনতো বুদ্ধৱচনৱিসযা এৱ পৰিযত্তিআদযো দস্সিতা. পাড়িযা সজ্ঝাযো পৰিযাপুণনং, তদত্থসৱনং সৱনং, পৰিতো সব্বসো ঞাতুং ইচ্ছা পৰিপুচ্ছাতি আহ ‘‘পাড়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৱিনিচ্ছযকথা’’তি, পদত্থতো, অধিপ্পাযতো চ দুৱিঞ্ঞেয্যট্ঠানং ৱিত্থাৰতো সন্নিট্ঠানকথাতি অত্থো. যস্স হি পদস্স অত্থো দুৱিঞ্ঞেয্যো, তং গণ্ঠিপদং, যস্স অধিপ্পাযো দুৱিঞ্ঞেয্যো, তং অত্থপদং. আদি-সদ্দেন খন্ধাদিপটিসংযুত্তে কথামগ্গে সঙ্গণ্হাতি. ভাৱনানুযোগসহিতং গতং, পচ্চাগতঞ্চ এতস্স অত্থীতি গতপচ্চাগতিকো, তস্স ভাৱো, তেন গতপচ্চাগতিকভাৱেন. ৱসনট্ঠানতো যাৱ গোচৰগামো, ততো চ যাৱ ৱসনট্ঠানং কম্মট্ঠানানুযুত্তোতি অত্থো. যাৱ অনুলোমগোত্ৰভুসমীপন্তি সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণমাহ. তঞ্হি তেসং সমীপপ্পৱত্তং.

সত্থেসূতি অনৱজ্জেসু সত্তানং হিতসুখাৱহেসু গন্থেসু. তথা সিপ্পাযতনেসূতি এত্থাপি. পুব্বকালে একসতৰাজূনং দেসভাসা একসতৱোহাৰা. ধম্মপদে (ধ. প. ১ আদযো) যমকৱগ্গো ওপম্মৱগ্গোতি ৱদন্তি, মূলপণ্ণাসে (ম. নি. ১.৩২৫ আদযো; ৪৩৯ আদযো) যমকৱগ্গো ওপম্মৱগ্গো এৱাতি অপৰে. সুতপটিভানবহুলানন্তি বহুস্সুতানং পটিভানৱন্তানং.

সব্বানীতি পুব্বে ৱুত্তানি পঞ্চ, পচ্ছা ৱুত্তানি অট্ঠপি ৱা. সেক্খফলৱিমোক্খপৰিযোসানে ভৱা সেক্খফলৱিমোক্খন্তিকা. ঠানাঠানঞাণবলাদীনি সব্ববুদ্ধগুণেসু সকিচ্চতো পাকটতৰানীতি ৱুত্তং ‘‘দস বলানি ৱিযা’’তি, অঞ্ঞে ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদযোপি সব্বে ভগৱতো গুণৱিসেসা অসেক্খফলৱিমোক্খন্তিকা এৱ.

পঞ্ঞাভূমি-মূল-সৰীৰৱৱত্থানৱণ্ণনা

৪৩০. ইমায পঞ্ঞাযাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায. ভূমি সল্লক্খণাদিগ্গহণৱসেন পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. আদি-সদ্দেন আহাৰাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কস্মা পনেতে এৱং বহুধম্মা ভূমিভাৱেন গয্হন্তি, ননু খন্ধাদীসু একেনাপি অত্থসিদ্ধি হোতীতি? ন, তিৱিধসত্তানুগ্গহত্থং খন্ধাদিত্তযগ্গহণং কত্তব্বং, অঞ্ঞথা সব্বসাধাৰণো অনুগ্গহো ন কতো সিযা. তিৱিধা হি সত্তা ৰূপসম্মূড়্হা অৰূপসম্মূড়্হা উভযসম্মূড়্হাতি. তেসু যে অৰূপসম্মূড়্হা, তদত্থং খন্ধানং গহণং অৰূপধম্মানং চতুধা ৱিভত্তত্তা. যে ৰূপসম্মূড়্হা, তদত্থং আযতনানং ৰূপধম্মানং অদ্ধেকাদসধা ৱিভত্তত্তা. যে পন উভযসম্মূড়্হা, তদত্থং ধাতূনং উভযেসম্পি ৱিভত্তত্তা. তথা ইন্দ্ৰিযভেদেন তিক্খিন্দ্ৰিযা মজ্ঝিমিন্দ্ৰিযা মুদিন্দ্ৰিযা, সংখিত্তৰুচী মজ্ঝিমৰুচী ৱিত্থাৰৰুচীতি চ তিৱিধা সত্তা, তেসম্পি অত্থায যথাক্কমং খন্ধাদিগ্গহণং কতন্তি যোজেতব্বং. ইন্দ্ৰিযগ্গহণং পন কামং এতে ধম্মা ইস্সৰা ৱিয সহজাতধম্মেসু ইস্সৰিযং আধিপচ্চং পৱত্তেন্তি, তং পন নেসং ধম্মসভাৱসিদ্ধং, ন এত্থ কস্সচি ৱসীভাৱো ‘‘সুঞ্ঞা এতে অৱসৱত্তিনো’’তি অনত্তলক্খণস্স সুখগ্গহণত্থং. তং পনেতং চতুব্বিধম্পি পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতুৱসেন দিট্ঠমেৱ উপকাৰাৱহং, ন অঞ্ঞথাতি সচ্চাদিদ্ৱযং গহিতং. আদি-সদ্দেন গহিতধম্মেসুপি অযং নযো নেতব্বো. মূলং পতিট্ঠাভাৱতো. সতি হি সীলৱিসুদ্ধিযং, চিত্তৱিসুদ্ধিযঞ্চ অযং পঞ্ঞা মূলজাতা হোতি, নাসতীতি. সৰীৰং পৰিব্ৰূহেতব্বতো. ইমিস্সা হি পঞ্ঞায সন্তানৱসেন পৱত্তমানায পাদপাণিসীসট্ঠানিযা দিট্ঠিৱিসুদ্ধিআদিকা ইমা পঞ্চ ৱিসুদ্ধিযো অৱযৱেন সমুদাযূপলক্খণনযেন ‘‘সৰীৰ’’ন্তি ৱেদিতব্বা.

৪৩১. পঞ্চ খন্ধাতি এত্থ পঞ্চাতি গণনপৰিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধন্তি দস্সেতি. খন্ধাতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. যস্মা চেত্থ খন্ধ-সদ্দো ৰাসট্ঠো ‘‘মহাউদকক্খন্ধো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫১; ৬.৩৭) ৱিয, তস্মা অতীতাদিৱিভাগভিন্নং সব্বং ৰূপং ৰাসিৱসেন বুদ্ধিযা একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘ৰূপমেৱ খন্ধো ৰূপক্খন্ধো’’তি সমানাধিকৰণসমাসো দট্ঠব্বো. ‘‘তীহি খন্ধেহি ইণং দস্সামা’’তিআদীসু ৱিয কোট্ঠাসট্ঠে পন খন্ধ-সদ্দে নিব্বানস্সাপি খন্ধন্তৰভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি অতীতাদিৱিভাগাভাৱতো. ন হি একস্স নিচ্চস্স সতো নিব্বানস্স অতীতাদিৱিভাগো অত্থীতি. পঠমেনত্থেন ৰূপৰাসীতি অত্থো, দুতিযেন ৰূপকোট্ঠাসোতি. ৱেদনাক্খন্ধোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. কস্মা পনেতে খন্ধা পঞ্চেৱ ৱুত্তা ইমিনা এৱ চ কমেনাতি? ভাজনভোজনব্যঞ্জনভত্তকাৰকভুঞ্জকৱিকপ্পদস্সনতো, যথোড়াৰিকযথাসংকিলেসূপদেসতো চাতি ৱেদিতব্বং. ৱিৱাদমূলহেতুভাৱং সংসাৰহেতুতং, কম্মহেতুতঞ্চ চিন্তেত্ৱা ৱেদনাসঞ্ঞা সঙ্খাৰক্খন্ধতো নীহৰিত্ৱা ৱিসুং খন্ধভাৱেন দেসিতা.

ৰূপক্খন্ধকথাৱণ্ণনা

৪৩২. তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. যং কিঞ্চীতি অনৱসেসপৰিযাদানং. ৰুপ্পনলক্খণন্তি অতিপ্পসঙ্গনিযমনং. যং-সদ্দেন হি সনিপাতেন কিং-সদ্দেন চ গহিতেন অনিযমত্থতায অতিপ্পসঙ্গে আপন্নে তং ৰুপ্পনসদ্দো নিৱত্তেতি, তেন ৰূপস্স অনৱসেসপৰিগ্গহো কতো হোতি. সীতাদীহীতি সীতুণ্হজিঘচ্ছাপিপাসাদীহি. হেতুঅত্থে চেতং কৰণৱচনং. ৰুপ্পনং লক্খণং এতস্সাতি ৰুপ্পনলক্খণং. ধম্মো এৱ ধম্মজাতং. ৰুপ্পনঞ্চেত্থ সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিসদিসুপ্পত্তি. ননু চ অৰূপধম্মানম্পি ৱিৰোধিপচ্চযসমাগমে ৱিসদিসুপ্পত্তি লব্ভতীতি? সচ্চং লব্ভতি, ন পন ৱিভূততৰং. ৱিভূততৰং হেত্থ ৰুপ্পনং অধিপ্পেতং সীতাদিগ্গহণতো. যদি এৱং, কথং ব্ৰহ্মলোকে ৰূপসমঞ্ঞা? তত্থাপি তংসভাৱানতিৱত্তনতো হোতিযেৱ ৰূপসমঞ্ঞা, অনুগ্গাহকপচ্চযৱসেন ৱা. ৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে যো অত্তনো সন্তানে ভিন্নে ভিজ্জমানস্সেৱ ৱিসদিসুপ্পত্তিহেতুভাৱো, তং ৰুপ্পনন্তি অঞ্ঞে. ইমস্মিং পক্খে ৰূপযতি ৱিকাৰং আপাদেতীতি ৰূপং, পুৰিমপক্খে পন ৰুপ্পতীতি. সঙ্ঘট্টনেন ৱিকাৰাপত্তিযং ৰুপ্পনসদ্দো নিৰুড়্হোতি কেচি. ইমস্মিং পক্খে অৰূপধম্মেসু ৰূপসমঞ্ঞায পসঙ্গো এৱ নত্থি সঙ্ঘট্টনাভাৱতো. পটিঘাতো ৰুপ্পনন্তি অপৰে. সব্বং তং একতো কত্ৱাতি ৰাসট্ঠং হদযে ঠপেত্ৱা ৱদতি.

ভূতোপাদাযভেদতোতি এত্থ তদধীনৱুত্তিতায ভৱতি এত্থ উপাদাযৰূপন্তি ভূতং. ভূতানি উপাদিযতেৱ, ন পন সযং তেহি, অঞ্ঞেহি ৱা উপাদীযতীতি উপাদাযং.

কামং চতুধাতুৱৱত্থানে ৱচনত্থাদিতোপি ভূতানি ৱিভাৱিতানেৱ, সভাৱধম্মানং পন লক্খণাদিৱিভাৱনাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানানি চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানী’’তি. তত্থ পদট্ঠানস্স অৱুত্তত্তা আহ ‘‘পদট্ঠানতো পনা’’তিআদি. অৱচনঞ্চ তস্স তস্সত্থস্স পচ্চযতোতি এত্থ পকাৰন্তৰেন ৱিভাৱিতত্তাতি দট্ঠব্বং. সব্বাপীতি চতস্সোপি ধাতুযো. আপোসঙ্গহিতায তেজোনুপালিতায ৱাযোৱিত্থম্ভিতায এৱ পথৱীধাতুযা পৱত্তি, ন অঞ্ঞথাতি সা সেসভূতত্তযপদট্ঠানা, এৱমিতৰাপীতি আহ ‘‘অৱসেসধাতুত্তযপদট্ঠানা’’তি.

চতুৱীসতিৱিধন্তি গণনপৰিচ্ছেদো বলৰূপাদীনং পটিসেধনত্থো. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. চক্খতীতি চক্খু, ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং ৰূপং অস্সাদেন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. চক্খতীতি হি অযং চক্খতি-সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি, ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তিআদীসু ৱিয অস্সাদনত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসমুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯). অট্ঠকথাযম্পি ৱুচ্চতি ‘‘ৰূপেসু আৱিঞ্ছনৰস’’ন্তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪৩৩; ধ. স. অট্ঠ. ৬০০). সতিপি সোতাদীনং সদ্দাৰম্মণাদিভাৱে নিৰুড়্হত্তা দস্সনে এৱ চক্খু-সদ্দো পৱত্ততি পদুমাদীসু পঙ্কজাদিসদ্দা ৱিযাতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা চক্খতীতি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয অভিব্যত্তং ৱদন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱিভাৱেতি চা’’তি (মহানি. অট্ঠ. ১৩; ৱিভ. অট্ঠ. ১৫৪) ৱুত্তং. তং অনেকত্থত্তা ধাতূনং ৱিভাৱনত্থতাপি চক্খতি-সদ্দস্স সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. সুণাতি এতেন, ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সযং ৱা সুণাতীতি সোতং. ঘাযতি এতেন, সযং ৱা ঘাযতীতি ঘানং. ৰসগ্গহণমূলকত্তা অজ্ঝোহৰণস্স জীৱিতনিমিত্তং আহাৰৰসো জীৱিতং, তস্মিং নিন্নতায তং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা নিৰুত্তিনযেন. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযো উপ্পত্তিট্ঠানন্তি কাযো অনুত্তৰিযহেতুভাৱং অনাগচ্ছন্তেসু কামৰাগনিদানকম্মজনিতেসু, কামৰাগস্স চ ৱিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৱ্হাকাযেসু কাযস্স ৱিসেসতো সাসৱপচ্চযত্তা. তেন হি ফোট্ঠব্বসুখং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৱন্তি. কাযিন্দ্ৰিযৱত্থুকা ৱা চত্তাৰো খন্ধা বলৱকামাসৱাদিহেতুভাৱতো ৱিসেসেন সাসৱাতি কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি কাযো ৱুত্তো. ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং ৰূপযতীতি ৰূপং, ৰূপমিৱ পকাসং কৰোতি সৱিগ্গহমিৱ দস্সেতীতি অত্থো. অনেকত্থত্তা ৱা ধাতূনং পকাসনত্থো এৱ ৰূপসদ্দো দট্ঠব্বো. সপ্পতীতি সদ্দো, উদাহৰীযতি, সকেহি ৱা পচ্চযেহি সপ্পীযতি সোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱং উপনীযতীতি অত্থো. গন্ধযতীতি গন্ধো, অত্তনো ৱত্থুং সূচযতি অপাকটং ‘‘ইদং সুগন্ধং, দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নং ৱা পুপ্ফফলাদিং ‘‘ইদমেত্থ অত্থী’’তি পেসুঞ্ঞং কৰোন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. ৰসন্তি তং সত্তাতি ৰসো, অসাদেন্তীতি অত্থো.

ইত্থিযাৱ ইন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং, তথা পুৰিসিন্দ্ৰিযং. জীৱন্তি তেন সহজাতধম্মাতি জীৱিতং, তদেৱ ইন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিযং. হদযঞ্চ তং ৱত্থু চ, হদযস্স ৱা মনোৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু হদযৱত্থু. চোপনকাযভাৱতো কাযো চ সো অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনতো ৱিঞ্ঞত্তি চাতি কাযৱিঞ্ঞত্তি. চোপনৱাচাভাৱতো, অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনতো চ ৱচী চ সা ৱিঞ্ঞত্তি চাতি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি. ৱিগ্গহাভাৱতো ন কস্সতি, কসিতুং ছিন্দিতুং ন সক্কা, ন ৱা কাসতি দিব্বতীতি অকাসং, অকাসমেৱ আকাসং, তদেৱ নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন আকাসধাতু. ৰূপস্সাতি নিপ্ফন্নৰূপস্স. লহুভাৱো লহুতা. সযং অনিপ্ফন্নতায ‘‘ৰূপস্সা’’তি ৱিসেসিতং. এস নযো সেসেসুপি. অযং পন ৱিসেসো – কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৱো কম্মঞ্ঞতা. পঠমং, উপৰি চ চযো পৱত্তি উপচযো. পুব্বাপৰৱসেন সম্বন্ধা ততি পৱত্তি সন্ততি. অনিচ্চস্স ৱিনাসিনো ভাৱো অনিচ্চতা. কবলং কৰীযতীতি কবড়ীকাৰো. আহৰতীতি আহাৰো. এৱং তাৱ উপাদাযৰূপং সদ্দত্থতো ৱেদিতব্বং.

কমতো পন সব্বেসং ৰূপধম্মানং নিস্সযভাৱেন মূলভূতত্তা পঠমং ভূতৰূপানি উদ্দিট্ঠানি. ইতৰেসু অজ্ঝত্তিকভাৱেন অত্তভাৱসমঞ্ঞায মূলভাৱতো চক্খাদীনি পঞ্চ আদিতো উদ্দিট্ঠানি. তেসং ৱিসযীনং ইমে ৱিসযাতি দস্সেতুং ৰূপাদীনি চত্তাৰি উদ্দিট্ঠানি. ফোট্ঠব্বং পন অনুপাদাৰূপত্তা, ভূতগ্গহণেন গহিতত্তা চ ইধ ন গহিতং. স্ৱাযং অত্তভাৱো ইমেহি ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱা সঙ্খং গচ্ছতীতি দস্সনত্থং তদনন্তৰং ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযদ্ৱযং উদ্দিট্ঠং. ‘‘ইমিনা জীৱতী’’তি ৱোহাৰং লব্ভতীতি দস্সনত্থং ততো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তস্স ইমং নিস্সায ৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিযং অত্তহিতাদিসিদ্ধীতি দস্সনত্থং হদযৱত্থু. তস্স ইমাসং ৱসেন সব্বে কাযৱচীপযোগাতি দস্সনত্থং ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং. ইমায ৰূপকাযস্স পৰিচ্ছেদো, অঞ্জসো চাতি দস্সনত্থং আকাসধাতু. ইমেহিস্স সুখপ্পৱত্তি, উপ্পত্তিআদযো চাতি দস্সনত্থং লহুতাদযো. সব্বো চাযং চতুসন্ততিৰূপসন্তানো ইমিনা উপত্থম্ভীযতীতি দস্সনত্থং অন্তে কবড়ীকাৰো আহাৰো উদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো.

৪৩৩. ইদানি যথাউদ্দিট্ঠানি উপাদাৰূপানি লক্খণাদিতো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু উপাদাৰূপেসু. ৰূপে, ৰূপস্স ৱা অভিঘাতো ৰূপাভিঘাতো, তং অৰহতীতি ৰূপাভিঘাতাৰহো, ৰূপাভিঘাতো হোতু ৱা মা ৱা এৱংসভাৱো চতুন্নং ভূতানং পসাদো ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদো, এৱংলক্খণং চক্খূতি অত্থো. যস্মা পচ্চযন্তৰসহিতো এৱ চক্খুপসাদো ৰূপাভিহননৱসেন পৱত্ততি, ন কেৱলো. তস্মা তংসভাৱতাৱ পমাণং, ন ৰূপাভিঘাতোতি দস্সনত্থং ৰূপাভিঘাতাৰহতা ৱুত্তা যথা ৱিপাকাৰহং কুসলাকুসলন্তি. অভিঘাতো চ ৱিসযৱিসযীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিমুখীভাৱো যোগ্যদেসাৱট্ঠানং অভিঘাতো ৱিযাতি কত্ৱা. সো ৰূপে চক্খুস্স, ৰূপস্স ৱা চক্খুম্হি হোতি. তেনাহ ‘‘যং চক্খু অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ৰূপম্হি সনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি পটিহঞ্ঞি ৱা’’তি, ‘‘যম্হি চক্খুম্হি অনিদস্সনম্হি সপ্পটিঘম্হি ৰূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পটিহঞ্ঞি ৱা পটিহঞ্ঞতি ৱা’’তি (ধ. স. ৫৯৭) চ আদি. পৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণাযতনত্তভাৱনিব্বত্তকস্স কম্মস্স নিদানভূতা কামতণ্হা, ৰূপতণ্হা চ তদাযতনিকভৱপত্থনাভাৱতো দট্ঠুকামতাদিৱোহাৰং অৰহতীতি দুতিযনযো সব্বত্থ ৱুত্তো. তত্থ দট্ঠুকামতানিদানকম্মং সমুট্ঠানং এতেসন্তি দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানানি. এৱংৱিধানং ভূতানং পসাদো দট্ঠুকামতা…পে… পসাদো, এৱংলক্খণং চক্খু. তস্স তস্স হি ভৱস্স মূলকাৰণভূতা তণ্হা তস্মিং তস্মিং ভৱে উপ্পজ্জনাৰহাযতনৱিসযাপি নাম হোতীতি কামতণ্হাদীনং দট্ঠুকামতাদিৱোহাৰাৰহতা ৱুত্তা.

দট্ঠুকামতাতি হি দট্ঠুমিচ্ছা, ৰূপতণ্হাতি অত্থো. এত্থ চ দট্ঠুকামতায, সেসানঞ্চ তংতংঅত্তভাৱনিব্বত্তককম্মাযূহনক্খণতো সতি পুৰিমনিব্বত্তিযং ৱত্তব্বং নত্থি, অসতি পন মগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতভাৱোযেৱ কাৰণন্তি দট্ঠব্বং. যতো মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নং কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জিত্ৱা অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৱূপগমনতো ৱিজ্জমানমেৱাতি উপ্পন্নতা অত্থিতা পৰিযাযেহি ৱুচ্চতি ‘‘অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেন্তো অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং বহুলীকৰোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অন্তৰাযেৱ অন্তৰধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৬), ‘‘সন্তং ৱা অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দং ‘অত্থি মে অজ্ঝত্তং কামচ্ছন্দো’তি পজানাতী’’তি (দী. নি. ২.৩৮২; ম. নি. ১.১১৫) চ এৱমাদীসু.

ৰূপেসু পুগ্গলস্স, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱা আৱিঞ্ছনৰসং. আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং নিস্সযপচ্চযভাৱতো. দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং যেসং ভূতানং পসাদো, তেৱস্স আসন্নকাৰণন্তি কত্ৱা. এত্থ চ তংতংঅত্তভাৱনিপ্ফাদকসাধাৰণকম্মৱসেন পুৰিমং চক্খুলক্খণং ৱুত্তং কাৰণৱিসেসস্স অনামট্ঠত্তা. ‘‘এৱৰূপং নাম মে চক্খু হোতূ’’তি এৱং নিব্বত্তিতআৱেণিককম্মৱসেন দুতিযন্তি ৱদন্তি. সতিপি পন পঞ্চন্নং পসাদভাৱসামঞ্ঞে সৱিসযাৱভাসনসঙ্খাতস্স পসাদব্যাপাৰস্স ৱসেন পুৰিমং ৱুত্তং. পসাদকাৰণস্স সতিপি কম্মভাৱসামঞ্ঞে, একত্তে ৱা অত্তনো কাৰণভেদেন ভেদদস্সনৱসেন দুতিযন্তি দট্ঠব্বং. সোতাদীনং লক্খণাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্থাহ – চক্খাদীনং ইন্দ্ৰিযানং কিং এককম্মুনা উপ্পত্তি, উদাহু নানাকম্মুনাতি? উভযথাপীতি পোৰাণা. তত্থ নানাকম্মুনা তাৱ উপ্পত্তিযং চক্খাদীনং ৱিসেসে ৱত্তব্বং নত্থি কাৰণস্স ভিন্নত্তা. এককম্মুনা পন উপ্পত্তিযং কথং নেসং ৱিসেসোতি? কাৰণস্স ভিন্নত্তা এৱ. তংতংভৱপত্থনাভূতা হি তণ্হা তংতংভৱপৰিযাপন্নাযতনাভিলাসতায সযং ৱিচিত্তৰূপা উপনিস্সযভাৱেন তংতংভৱনিব্বত্তককম্মস্স ৱিচিত্তভেদতং ৱিদহতি. যতো তদাহিতৱিসেসং তং তথাৰূপসমত্থতাযোগেনানেকৰূপাপন্নং ৱিয অনেকং ৱিসিট্ঠসভাৱং ফলং নিব্বত্তেতি. ন চেত্থ সমত্থতা সমত্থভাৱতো অঞ্ঞা ৱেদিতব্বা কাৰণৱিসেসেন আহিতৱিসেসস্স ৱিসিট্ঠফলনিপ্ফাদনযোগ্যতামত্ততো. অযঞ্চ একস্সপি কম্মস্স অনেকিন্দ্ৰিযহেতুতাৱিসেসযোগো যুত্তিতো, আগমনতো চ পৰতো আগমিস্সতি. অপিচ একস্সেৱ কুসলচিত্তস্স সোড়সাদিৱিপাকচিত্তনিব্বত্তিহেতুতা ৱুচ্চতি. লোকেপি একস্সেৱ সালিবীজস্স পৰিপুণ্ণাপৰিপুণ্ণতণ্ডুলআতণ্ডুলফলনিব্বত্তিহেতুতা দিস্সতেৱ, কিং ৱা এতায যুত্তিচিন্তায. যতো কম্মফলং চক্খাদীনি, কম্মৱিপাকো চ সব্বসো বুদ্ধানংযেৱ ঞাণস্স ৱিসযোতি.

৪৩৪. কেচীতি মহাসঙ্ঘিকেসু একচ্চে. তেসু হি ৱসুধম্মো এৱং ৱদতি ‘‘চক্খুম্হি তেজো অধিকং, সোতে ৱাযু, ঘানে পথৱী, জিৱ্হায আপো, কাযে সব্বেপি সমা’’তি. চক্খাদীসু তেজাদিঅধিকতা নাম তন্নিস্সযভূতানং তদধিকতাযাতি দস্সেন্তো ‘‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খূ’’তিআদিমাহ. কাযো সব্বেসন্তি কো এত্থ ৱিসেসো, ননু তেজাদিঅধিকানঞ্চ ভূতানং পসাদা সব্বেসংযেৱাতি? সচ্চমেতং, ইদং পন ‘‘সব্বেস’’ন্তি ৱচনং সমানানন্তি ইমমত্থং দীপেতি অনুৱত্তমানস্স একদেসাধিকভাৱস্স নিৱাৰণৱসেন ৱুত্তত্তা. তেজাদীনং হি পচ্চেকং অধিকভাৱে ৱিয দ্ৱিন্নং, তিণ্ণং ৱা অধিকভাৱেপি যথাৱুত্তাধিকভাৱেনেৱ এককাদিৱসেন লব্ভমানায ওমত্ততাযপি কাযপ্পসাদো ন হোতীতি পাকটোযমত্থো. তস্মা চতুন্নম্পি ভূতানং সমভাৱেন কাযপ্পসাদো হোতীতি সব্বসদ্দো ইধ সমভাৱদীপকো দট্ঠব্বো. তেজাদীনন্তি পদীপসঙ্খাতস্স তেজস্স ওভাসৰূপেন, ৱাযুস্স সদ্দেন, পথৱিযা গন্ধেন, খেড়সঙ্খাতস্স উদকস্স ৰসেনাতি পুৰিমৱাদে, পচ্ছিমৱাদে চ যথাযোগং তংতংভূতগুণেহি অনুগ্গয্হভাৱতো, ৰূপাদীনং গহণে উপকাৰিতব্বতোতি অত্থো. আলোকাদিসহকাৰীকাৰণসহিতানংযেৱ চক্খাদীনং ৰূপাদিঅৱভাসনসমত্থতা, ৱিৱৰস্স চ সোতৱিঞ্ঞাণূপনিস্সযভাৱো গুণোতি তেসং লদ্ধি. তেজাদীনং ৱিয পন ৱিৱৰস্স ভূতভাৱাভাৱতো যথাযোগ-গ্গহণং. অথ ৱা ৰূপাদযো ৱিয ৱিৱৰম্পি ভূতগুণোতি পৰাধিপ্পাযে তেজস্স আলোকৰূপেন, আকাসসঙ্খাতস্স ৱিৱৰস্স সদ্দেন, ৱাযুস্স গন্ধেন, উদকস্স ৰসেন, পথৱিযা ফোট্ঠব্বেনাতি এৱং যথাযোগং তংতংভূতগুণেহীতি যোজনা.

ৰূপাদীনং অধিকভাৱদস্সনতোতি অগ্গিম্হি ৰূপস্স পভস্সৰস্স, ৱাযুম্হি সদ্দস্স সভাৱেন সুয্যমানস্স, পথৱিযা সুৰভিআদিনো গন্ধস্স, আপে চ ৰসস্স মধুৰস্সাতি ইমেসং ৱিসেসযুত্তানং দস্সনতো ‘‘ৰূপাদযো তেসং গুণা’’তি পঠমৱাদী আহাতি. তস্সেৱ ‘‘ইচ্ছেয্যামা’’তিআদিনা উত্তৰমাহ. ইমিনাৱ উপাযেন দুতিযৱাদিনোপি নিগ্গহো হোতীতি. অথ ৱা ৰূপাদিৱিসেসগুণেহি তেজআকাসপথৱীআপৱাযূহি চক্খাদীনি কতানীতি ৱদন্তস্স কণাদস্স ৱাদং উদ্ধৰিত্ৱা তং নিগ্গহেতুং ‘‘অথাপি ৱদেয্যু’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আসৱে উপলব্ভমানোপি গন্ধো পথৱিযা আপোসংযুত্তায কপ্পাসতো ৱিসদিসাযাতি ন কপ্পাসগন্ধস্স অধিকভাৱাপত্তীতি চে? ন, অনভিভূতত্তা. আসৱে হি উদকসংযুত্তা পথৱী উদকেন অভিভূতা, ন কপ্পাসপথৱীতি তস্স এৱ গন্ধেন অধিকেন ভৱিতব্বং. উণ্হোদকসংযুত্তো চ অগ্গি উপলব্ভনীযো মহন্তোতি কত্ৱা তস্স ফস্সো ৱিয ৱণ্ণোপি পভস্সৰো উপলব্ভেয্যাতি উণ্হোদকে ৱণ্ণতো অগ্গিনা অনভিসম্বন্ধস্স সীতোদকস্স ৱণ্ণো পৰিহাযেথ. তস্মাতি এতস্স উভযস্স অভাৱা. তদভাৱেন হি ৰূপাদীনং তেজাদিৱিসেসগুণতা নিৱত্তিতা. তন্নিৱত্তনেন ‘‘তেজাদীনং গুণেহি ৰূপাদীহি অনুগ্গয্হভাৱতো’’তি ইদং কাৰণং নিৱত্তিতন্তি এৱং পৰম্পৰায উভযাভাৱো ৱিসেসপৰিকপ্পনপহানস্স কাৰণং হোতীতি আহ ‘‘তস্মা পহাযেত’’ন্তিআদি. এককলাপেপি ৰূপৰসাদযো ৱিসদিসা, কো পন ৱাদো নানাকলাপে চক্খাদযো ভূতৱিসেসাভাৱেপীতি দস্সেতুং ৰূপৰসাদিনিদস্সনং ৱুত্তং.

যদি ভূতৱিসেসো নত্থি, কিং পন চক্খাদিৱিসেসস্স কাৰণন্তি তং দস্সেতুং ‘‘যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. একম্পি কম্মং পঞ্চাযতনিকত্তভাৱভৱপ্পত্থনানিপ্ফন্নং চক্খাদিৱিসেসহেতুতায অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধাৰণন্তি চ কম্মৱিসেসোতি চ ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি তং যেন ৱিসেসেন চক্খুস্স পচ্চযো, তেনেৱ সোতস্স পচ্চযো হোতি ইন্দ্ৰিযন্তৰাভাৱপ্পত্তিতো. ‘‘পটিসন্ধিক্খণে মহগ্গতা চেতনা কটত্তাৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৭৮) ৱচনেন পটিসন্ধিক্খণে ৱিজ্জমানানং সব্বেসং কটত্তাৰূপানং একা চেতনা কম্মপচ্চযো হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. নানাচেতনায হি তদা ইন্দ্ৰিযুপ্পত্তিযং সতি পৰিত্তেন চ মহগ্গতেন চ কম্মুনা নিব্বত্তিতং কটত্তাৰূপং আপজ্জেয্যাতি. ন চেকা পটিসন্ধি অনেককম্মনিব্বত্তা হোতীতি সিদ্ধমেকেন কম্মেন অনেকিন্দ্ৰিযুপ্পত্তি হোতীতি.

৪৩৫. অনল্লীনো নিস্সযো এতস্সাতি অনল্লীননিস্সযো, ৰূপসদ্দসঙ্খাতো ৱিসযো. গন্ধৰসানং নিস্সযা ঘানজিৱ্হানং নিস্সযে অল্লীযন্তীতি তে নিস্সযৱসেন অল্লীনা. ফোট্ঠব্বং সযং কাযনিস্সযঅল্লীনং ভূতত্তা. অপৰো নযো – চক্খুসোতানি অপ্পত্তৱিসযগ্গাহকানি সান্তৰে, অধিকে চ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো. সোতম্পি সম্পত্তৱিসযগ্গাহীতি কেচি. যদি সোতং সম্পত্তগ্গাহি, চিত্তজো সদ্দো সোতৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং ন সিযা. ন হি বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং উপ্পত্তি অত্থি. পাড়িযঞ্চ অৱিসেসেন সদ্দাৰম্মণস্স সোতৱিঞ্ঞাণাৰম্মণভাৱো ৱুত্তো. কিঞ্চ দিসাদেসৱৱত্থানঞ্চ সদ্দস্স ন সিযা, অত্তনো ৱিসযিপদেসস্স এৱ গহেতব্বতো গন্ধো ৱিয. তস্মা যত্থ উপ্পন্নো সদ্দো, তত্থেৱ ঠিতো. সচে সোতপথে আপাথমাগচ্ছতি, ননু দূৰে ঠিতেহি ৰজকাদিসদ্দা চিৰেন সুয্যন্তীতি? ন দূৰাসন্নানং যথাপাকটে সদ্দে গহণৱিসেসতো. যথা হি দূৰাসন্নানং ৱচনসদ্দে যথাপাকটে গহণৱিসেসতো আকাৰৱিসেসানং অগ্গহণং, গহণঞ্চ হোতি, এৱং ৰজকাদিসদ্দেপি আসন্নস্স আদিতো পভুতি যাৱ অৱসানা কমেন পাকটীভূতে, দূৰস্স চ অৱসানে, মজ্ঝে ৱা পিণ্ডৱসেন পৱত্তিপাকটীভূতে নিচ্ছযগ্গহণানং সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰতো পৱত্তানং ৱিসেসতো লহুকং সুতো ‘‘চিৰেন সুতো’’তি অধিমানো হোতি. সো পন সদ্দো যত্থ উপ্পন্নো, তন্নিস্সিতোৱ অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণে সোতস্স আপাথমাগচ্ছতি. যদি সদ্দস্স ভূতপৰম্পৰায সমন্ততো পৱত্তি নত্থি, কথং পটিঘোসুপ্পত্তীতি? দূৰে ঠিতোপি সদ্দো অঞ্ঞত্থ পটিঘোসুপ্পত্তিযা, ভাজনাদিচলনস্স চ অযোকন্তো ৱিয অযোচলনস্স পচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং.

৪৩৬. পুব্বে লক্খণাদিনা ৱিভাৱিতম্পি চক্খুং ঠিতট্ঠানাদিতো ৱিভাৱেতুং ‘‘চক্খু চেত্থা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ চক্খু সাধযমানং তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. চ-কাৰো ব্যতিৰেকত্থো, তেনস্স ৱুচ্চমানমেৱ ৱিসেসং জোতেতি. এত্থাতি এতেসু যথানিদ্দিট্ঠেসু পঞ্চসু উপাদাৰূপেসু. ‘‘সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসে’’তি এতেন অৱসেসং কণ্হমণ্ডলং পটিক্খিপতি. স্নেহমিৱ সত্ত অক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা ঠিতাহেৱ অত্তনো নিস্সযভূতাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকাৰং তন্নিস্সিতেহেৱ আযুৱণ্ণাদীহি অনুপালিতং পৰিৱাৰিতং তিসন্ততিৰূপসমুট্ঠাপকেহি উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং তিট্ঠতি. সত্তঅক্খিপটলব্যাপনৱচনেনেৱ চক্খুস্স অনেককলাপগতভাৱং দস্সেতি. পমাণতো ঊকাসিৰমত্তন্তি ঊকাসিৰমত্তে পদেসে পৱত্তনতো ৱুত্তং. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থুভাৱং নিস্সযভাৱতো আৱজ্জনসম্পটিচ্ছনাদীনং তদাৰম্মণাৱসানানং দ্ৱাৰভাৱং সমৱসৰট্ঠানতো. তং পনেতং চক্খু অধিট্ঠানভেদতো, তত্থাপি পচ্চেকং অনেককলাপগতভাৱতো অনেকম্পি সমানং সামঞ্ঞনিদ্দেসেন আৱজ্জনায একত্তা, একস্মিং খণে একস্সেৱ চ কিচ্চকৰত্তা একং কত্ৱা ৱুত্তং. এৱম্পি বহূসু কথমেকস্সেৱ কিচ্চকৰত্তং. যং তত্থ ৱিসদং হুত্ৱা ৰূপাভিঘাতাৰহং, তং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযো হোতীতি গহেতব্বং. ফোট্ঠব্বৱিসেসো ৱিয কাযৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভাৱে.

মনুপস্সতীতি ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো, অথ ৱা মনূতি মচ্চো.

অঙ্গুলিৱেধকং অঙ্গুলীযকং.

ৱিসমজ্ঝাসযতায চক্খু ৱম্মিকছিদ্দাভিৰতসপ্পো ৱিয, বিলজ্ঝাসযতায সোতং উদকবিলাভিৰতকুম্ভীলো ৱিয, আকাসজ্ঝাসযতায ঘানং অজটাকাসাভিৰতপক্খী ৱিয, গামজ্ঝাসযতায জিৱ্হা গামাভিৰতকুক্কুৰো ৱিয, উপাদিন্নকজ্ঝাসযতায কাযো আমকসুসানাভিৰতসিঙ্গালো ৱিয পস্সিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱম্মি…পে… দট্ঠব্বা’’তি আহ. ৱিসমজ্ঝাসযতা চ চক্খুস্স ৱিসমজ্ঝাসযং ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তা, চক্খুমতো ৱা পুগ্গলস্স অজ্ঝাসযৱসেন চক্খু ৱিসমজ্ঝাসযং দট্ঠব্বং. এস নযো সেসেসুপি. সব্বোপি চ যথাৱুত্তো পপঞ্চো সোতাদীসুপি যথাৰহং ৱেদিতব্বো.

৪৩৭. চক্খুম্হি, চক্খুস্স ৱা পটিহননং চক্খুপটিহননং, তং লক্খণং এতস্সাতি চক্খুপটিহননলক্খণং. পটিহননঞ্চেত্থ যথাৱুত্তো অভিঘাতোৱ. ৱিসযভাৱো আৰম্মণপচ্চযতা. কামং সা এৱ গোচৰতা, তথাপি ৱিসযগোচৰানং অযং ৱিসেসো – অনঞ্ঞত্থভাৱো, তব্বহুলচাৰিতা চ চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স. ৱিসযভাৱে চস্স যং ৱত্তব্বং, তং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. যত্থ পন কাযৱিঞ্ঞত্তিআদিকে.

৪৩৮. ইত্থিযা ভাৱো, ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ভৱতি এতেন চিত্তং, অভিধানঞ্চাতি ইত্থিভাৱো, তং লক্খণং এতস্সাতি ইত্থিভাৱলক্খণং. ততো এৱ ‘‘ইত্থী’’তি তংসহিতং সন্তানং পকাসেন্তং ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ইত্থীতি পকাসনৰস’’ন্তি. ৱট্টংসতা অৱিসদহত্থপাদাদিতা চ ইত্থিলিঙ্গং. থনমংসাৱিসদতা, নিম্মস্সুদাঠিতা, কেসবন্ধনং, ৱত্থগ্গহণঞ্চ ‘‘ইত্থী’’তি সঞ্জাননস্স পচ্চযভাৱতো ইত্থিনিমিত্তং. দহৰকালেপি সুপ্পকমুসলকাদীহি কীড়া, মত্তিকতক্কেন সুত্তকন্তনাদি চ ইত্থিকুত্তং, ইত্থিকিৰিযাতি অত্থো. অৱিসদট্ঠানগমনাদিকো আকাৰো ইত্থাকপ্পো. অপৰো নযো – ইত্থীনং মুত্তকৰণং ইত্থিলিঙ্গং. সৰাধিপ্পাযা ইত্থিনিমিত্তং. অৱিসদট্ঠানগমননিসজ্জাখাদনভোজনাদিকা ইত্থিকুত্তং. ইত্থিসণ্ঠানং ইত্থাকপ্পো. ইমানি চ ইত্থিলিঙ্গাদীনি যথাসকং কম্মাদিনা পচ্চযেন উপ্পজ্জমানানিপি যেভুয্যেন ইত্থিন্দ্ৰিযসহিতে এৱ সন্তানে তংতদাকাৰানি হুত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি ইত্থিন্দ্ৰিযং তেসং কাৰণন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি. ইত্থিলিঙ্গাদীসু এৱ চ কাৰণভাৱসঙ্খাতেন অধিপতিভাৱেন তস্স ইন্দ্ৰিযতা ৱুত্তা, ইন্দ্ৰিযসহিতে সন্তানে ইত্থিলিঙ্গাদিআকাৰৰূপপচ্চযানং অঞ্ঞথা অনুপ্পাদনতো, ইত্থিগ্গহণস্স চ তেসং ৰূপানং পচ্চযভাৱতো.

যস্মা পন ভাৱদসকেপি ৰূপানং ইত্থিন্দ্ৰিযং ন জনকং, নাপি অনুপালকং, উপত্থম্ভকং ৱা, ন চ অঞ্ঞেসং কলাপৰূপানং, তস্মা তং জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৱিয সকলাপৰূপানং, আহাৰো ৱিয ৱা কলাপন্তৰৰূপানঞ্চ ‘‘ইন্দ্ৰিযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযো’’তি পাড়িযং ন ৱুত্তং. যস্মা চ পচ্চযন্তৰাধীনানি লিঙ্গাদীনি, তস্মা যত্থস্স আধিপচ্চং, তংসদিসেসু মতচিত্তকতৰূপেসুপি তংসণ্ঠানতা দিস্সতি. এস নযো পুৰিসিন্দ্ৰিযেপি. যং পনেত্থ ৱিসদিসং, তং ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. তযিদং দ্ৱযং যস্মা একস্মিং সন্তানে সহ ন পৱত্ততি ‘‘যস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি? নো’’তিআদি (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমক.১৮৮) ৱচনতো, তস্মা উভতোব্যঞ্জনকস্সাপি একস্মিং খণে একমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. যে পন ‘‘সৰীৰেকদেসৱুত্তি ভাৱৰূপ’’ন্তি ৱদন্তি, তেসম্পি তং মিচ্ছাতি দস্সেতুং ‘‘তদুভযম্পি…পে… ব্যাপকমেৱা’’তি ৱত্ৱা যদি এৱং কাযপ্পসাদেন সঙ্কৰো সিযাতি আসঙ্কং নিৱত্তেন্তো ‘‘ন চ কাযপ্পসাদেনা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যদিপি সকলসৰীৰব্যাপিতায কাযপ্পসাদেন অট্ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৱত্তব্বতং নাপজ্জতি, তেন পন ভিন্ননিস্সযত্তা ঠিতোকাসে ঠিতন্তিপি ৱত্তব্বতং নাপজ্জতীতি অযমেৱ চেত্থ নিপ্পৰিযাযকথা. ‘‘ৰূপৰসাদযো ৱিযা’’তি এতেন সমাননিস্সযেসুপি নাম সঙ্কৰো নত্থি লক্খণভেদতো, কিমঙ্গং পন ভিন্ননিস্সযসভাৱেসূতি দস্সেতি.

৪৩৯. সহজৰূপানুপালনলক্খণন্তি অত্তনা সহজাতৰূপানং অনুপালনলক্খণং. জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স একন্তকম্মজত্তা সহজ-গ্গহণেনেৱ অনুপালেতব্বানম্পি কম্মজভাৱো সিদ্ধোতি কম্মজ-গ্গহণং ন কতং. যথাসকং খণমত্তট্ঠাযিনোপি কম্মজৰূপস্স পৱত্তিহেতুভাৱেন তং অনুপালকং, তস্মা সহজৰূপানুপালনলক্খণং. ন হি কম্মজানং কম্মংযেৱ ঠিতিহেতু ভৱিতুং অৰহতি আহাৰজাদীনং আহাৰাদি ৱিয. কিং কাৰণা? তঙ্খণাভাৱতো. তেসন্তি সহজৰূপানং. পৱত্তনং যাপনং. ঠপনং ঠিতিহেতুতা. অত্তনা অনুপালনৱসেন যাপেতব্বানি পৱত্তেতব্বানি ভূতানি এতস্স পদট্ঠানন্তি যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানং. অনুপালনলক্খণাদিম্হীতি আদি-সদ্দেন পৱত্তনৰসাদিমেৱ সঙ্গণ্হাতি. অত্থিক্খণেযেৱাতি অনুপালেতব্বানং অত্থিক্খণেযেৱ. অসতি অনুপালেতব্বে উপ্পলাদিম্হি কিং উদকং অনুপালেয্য. যদি কম্মজানং ঠিতিহেতুমন্তৰেন ঠিতি ন হোতি, জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স কো ঠিতিহেতূতি আহ ‘‘সয’’ন্তিআদি. যদি কম্মজানং ঠানং জীৱিতিন্দ্ৰিযপটিবদ্ধং, অথ কস্মা সব্বকালং ন ঠপেতীতি আহ ‘‘ন ভঙ্গতো’’তিআদি. তস্স তস্স অনুপালনাদিকস্স সাধনতো. তং সাধনঞ্চ জীৱমানতাৱিসেসস্স পচ্চযভাৱতো. ইন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপস্স হি মতৰূপতো কম্মজস্স, তদনুবন্ধভূতস্স চ উতুসমুট্ঠানাদিতো জীৱিতিন্দ্ৰিযকতো ৱিসেসো, ন কেৱলং খণট্ঠিতিযা এৱ, পবন্ধানুপচ্ছেদস্সাপি জীৱিতিন্দ্ৰিযং কাৰণন্তি দট্ঠব্বং, ইতৰথা আযুক্খযতো মৰণং ন যুজ্জেয্যাতি.

৪৪০. মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযলক্খণং হদযৱত্থূতি কথমেতং ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি? আগমতো, যুত্তিতো চ. ‘‘যং ৰূপং নিস্সায মনোধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ পৱত্তন্তি, তং ৰূপং মনোধাতুযা চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা চ তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮) এৱমাদি আগমো. যদি এৱং, কস্মা ৰূপকণ্ডে তং ন ৱুত্তন্তি? তত্থ অৱচনং অঞ্ঞকাৰণং. কিং পন তন্তি? দেসনাভেদো. যথা হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি একন্ততো চক্খাদিনিস্সযানি, ন এৱং মনোৱিঞ্ঞাণং একন্তেন হদযৱত্থুনিস্সযং. নিস্সিতৱসেন চ ৱত্থুদুকাদিদেসনা পৱত্তা ‘‘অত্থি ৰূপং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু, অত্থি ৰূপং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ন ৱত্থূ’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮৪). যম্পি একন্ততো হদযৱত্থুনিস্সযং, তস্স ৱসেন ‘‘অত্থি ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থূ’’তিআদিনা দুকাদীসু ৱুচ্চমানেসুপি ন তদনুগুণা আৰম্মণদুকাদযো সম্ভৱন্তি. ন হি ‘‘অত্থি ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণং, অত্থি ৰূপং ন মনোৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণ’’ন্তি সক্কা ৱত্তুন্তি ৱত্থাৰম্মণদুকা ভিন্নগতিকা সিযুন্তি একৰসা দেসনা ন ভৱেয্য. একৰসঞ্চ দেসনং দেসেতুং ইধ সত্থু অজ্ঝাসযো. তস্মা তত্থ হদযৱত্থু ন ৱুত্তং, ন অলব্ভমানত্তাতি দট্ঠব্বং.

যুত্তি পন এৱং ৱেদিতব্বা – নিপ্ফন্নউপাদাযৰূপনিস্সযং ধাতুদ্ৱযং পঞ্চৱোকাৰভৱে. তত্থ ৰূপাযতনাদীনং, ওজায চ ইন্দ্ৰিযবদ্ধতো বহিপি পৱত্তিদস্সনতো ন তংনিস্সযতা যুজ্জতি, ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানম্পি তদুভযৰহিতেপি সন্তানে ধাতুদ্ৱযদস্সনতো ন তংনিস্সযতা যুজ্জতি, জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সাপি অঞ্ঞকিচ্চং ৱিজ্জতীতি ন তংনিস্সযতা যুজ্জতি এৱাতি পাৰিসেসতো হদযৱত্থু, তেসং নিস্সযোতি ৱিঞ্ঞাযতি. সক্কা হি ৱত্তুং নিপ্ফন্নউপাদাযৰূপনিস্সযং ধাতুদ্ৱযং পঞ্চৱোকাৰভৱে ৰূপপটিবদ্ধৱুত্তিভাৱতো. যং যঞ্হি ৰূপপটিবদ্ধৱুত্তি, তং তং নিপ্ফন্নউপাদাযৰূপনিস্সযং দিট্ঠং যথা ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি. ‘‘পঞ্চৱোকাৰভৱে’’তি চ ৱিসেসনং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন কতং. মনোধাতু পন চতুৱোকাৰভৱে নত্থেৱ. ননু চ ইন্দ্ৰিযনিস্সযতাযপি সাধনতো ৱিৰুদ্ধো হেতু আপজ্জতীতি? ন দিট্ঠবাধনতো. দিট্ঠং হেতং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিয ধাতুদ্ৱযস্স ৱত্থুনো মন্দতিক্খাদিঅননুৱিধানং. তথা হিস্স পাড়িযং ইন্দ্ৰিযপচ্চযতা ন ৱুত্তা. তেন তদনুৱিধানসঙ্খাতা ইন্দ্ৰিযনিস্সযতা বাধীযতি. হোতু ধাতুদ্ৱযনিস্সযো হদযৱত্থু, উপাদাযৰূপঞ্চ, এতং পন কম্মসমুট্ঠানং, পটিনিযতকিচ্চং, হদযপদেসে ঠিতমেৱাতি কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি? ৱুচ্চতে – ৱত্থুৰূপভাৱতো কম্মসমুট্ঠানং চক্খু ৱিয, ততো এৱ পটিনিযতকিচ্চং, ৱত্থুৰূপভাৱতোতি চ ৱিঞ্ঞাণনিস্সযভাৱতোতি অত্থো. অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা কিঞ্চি চিন্তেন্তস্স হদযস্স খিজ্জনতো তত্থেতমৱট্ঠিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. তাসঞ্ঞেৱ ধাতূনন্তি মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনংযেৱ. নিস্সযভাৱতো উপৰি আৰোপেত্ৱা ৱহন্তং ৱিয পচ্চুপতিট্ঠতীতি উব্বহনপচ্চুপট্ঠানং. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

৪৪১. অভিক্কমো আদি যেসং তে অভিক্কমাদী. আদি-সদ্দেন পটিক্কমসমিঞ্জনপসাৰণউক্খেপনঅৱেক্খেপনাদিকা সব্বা কিৰিযা পৰিগ্গয্হতি. তেসং অভিক্কমাদীনং পৱত্তকং চিত্তং সমুট্ঠানং যস্সা সা অভিক্কমাদিপ্পৱত্তকচিত্তসমুট্ঠানা, ৱাযোধাতু. তস্সা যং সহজৰূপকাযস্স থম্ভনসন্ধাৰণচলনসঙ্খাতং কিচ্চং, তস্স সহকাৰীকাৰণভূতো আকাৰৱিসেসো কাযৱিঞ্ঞত্তি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অভিক্কমাদি…পে… কাযৱিঞ্ঞত্তী’’তি.

কস্স পন আকাৰৱিকাৰোতি? সামত্থিযতো ৱাযোধাতুঅধিকানং চিত্তজমহাভূতানং. কিং তং সামত্থিযং? চিত্তজতা, উপাদাযৰূপতা চ. অথ ৱা ৱাযোধাতুযা আকাৰৱিকাৰো সহজ…পে… পচ্চযোতি সম্বন্ধিতব্বং. যদি এৱং ৱিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযৰূপভাৱো ন যুজ্জতি. ন হি উপাদাযৰূপং একভূতসন্নিস্সযং অত্থি. ‘‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’’ন্তি হি ৱুত্তং, নাযং দোসো চতুন্নং ৱিকাৰো চতূসু একস্সাপি হোতি চতুসাধাৰণধনং ৱিয. ৱাযোধাতুঅধিকতায চ কলাপস্স ‘‘ৱাযোধাতুযা’’তি ৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতি. এৱং অধিকতা চ সামত্থিযতো, ন পমাণতো. অঞ্ঞথা হি অৱিনিব্ভোগৱুত্তিতা ন যুজ্জেয্য. ৱাযোধাতুযা এৱাতি কেচি. তেসং মতেন ৱিঞ্ঞত্তিযা উপাদাযৰূপতা দুৰুপপাদা. ন হি একস্স ৱিকাৰো চতুন্নং হোতি. সা পনাযং হত্থচলনাদীসু ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰমৱিঞ্ঞাযমানন্তৰেন মনোদ্ৱাৰজৱনেন গয্হতি. ফন্দমানৱণ্ণৱিনিমুত্তো কোচি ৱিকাৰো অত্থি. তস্স চ তগ্গহণানন্তৰং গহণং হোতীতি কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি অধিপ্পাযগ্গহণতো. ন হি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰৰহিতেসু ৰুক্খচলনাদীসু ‘‘ইদমেস কাৰেতি মঞ্ঞে’’তি অধিপ্পাযগ্গহণং দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং. তস্মা ফন্দমানৱণ্ণৱিনিমুত্তো কোচি ৱিকাৰো অত্থি অধিপ্পাযস্স ঞাপকোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ঞাপকো চ হেতু ঞাপেতব্বমত্থং সযং গহিতো এৱ ঞাপেতি, ন ৱিজ্জমানতামত্তেনাতি ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিকাৰগ্গহণম্পি অনুমানতো ৱিঞ্ঞাযতি. তথা হি ৱদন্তি –

‘‘ৱিসযত্তমনাপন্না, সদ্দা নেৱত্থবোধকা;

ন সত্তামত্ততো অত্থে, তে অঞ্ঞাতা পকাসকা’’তি.

যদি ৱিকাৰগ্গহণমেৱ কাৰণং অধিপ্পাযগ্গহণস্স, কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতানং অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৱলং ৱিকাৰগ্গহণমেৱ অধিপ্পাযগ্গহণস্স কাৰণং, অথ খো পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধগ্গহণঞ্চ ইমস্স উপনিস্সযোতি দট্ঠব্বং. থম্ভনসন্ধাৰণচলনানি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতায ৱাযোধাতুযা হোন্তীতি ৱুত্তং. কিং সব্বাৱ ৱাযোধাতূ সব্বানি তানি কৰোন্তীতি? নযিদমেৱং. সত্তমজৱনসম্ভূতা হি ৱাযোধাতু পুৰিমজৱনসম্ভূতা ৱাযোধাতুযো উপথম্ভকপচ্চযে লভিত্ৱা দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চলযতি চিত্তজৰূপং, ন ইতৰা. ইতৰা পন সন্থম্ভনসন্ধাৰণমত্তং কৰোন্তিযো তস্সা উপকাৰায হোন্তি. দেসন্তৰুপ্পত্তি এৱ চলনন্তি নিমিত্তে চ কত্তুভাৱো সমাৰোপিতোতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞথা ধম্মানং অব্যাপাৰতা, খণিকতা চ ন সিযা. সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বসকটমেত্থ অট্ঠকথাযং নিদস্সিতং. চিত্তজৰূপে পন চলন্তে তংসম্বন্ধতায উতুকম্মাহাৰজৰূপম্পি চলতি নদীসোতে পক্খিত্তসুক্খগোমযপিণ্ডং ৱিয ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ৱুত্তত্তা. কিং চলনকৰা এৱ ৱাযোধাতু ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতাতি? নযিদমেৱং, তথা চলযিতুমসক্কুণন্তিযোপি থম্ভনসন্ধাৰণমত্তকৰা পঠমজৱনাদিসম্ভূতাপি ৱাযোধাতুযো ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতা এৱাতি গহেতব্বং. যেন দিসাভাগেনাযং অভিক্কমাদিং পৱত্তেতুকামো, তদভিমুখৱিকাৰসব্ভাৱতো. অধিপ্পাযসহভাৱী হি ৱিকাৰো ৱিঞ্ঞত্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সাপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকৱচনং সুট্ঠু যুজ্জতি. যথাৱুত্তৱিকাৰগ্গহণমুখেন তংসমঙ্গিনো অধিপ্পাযো ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱুত্তং ‘‘অধিপ্পাযপ্পকাসনৰসা’’তি.

কাযৱিপ্ফন্দনস্স হেতুভূতায ৱাযোধাতুযা ৱিকাৰভাৱতো পৰিযাযেন ৱিঞ্ঞত্তি কাযৱিপ্ফন্দনহেতুভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱুত্তা. চিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুপদট্ঠানাতি চ ৱাযোধাতুযা কিচ্চাধিকতায ৱুত্তং. কাযৱিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তাতি কাযৱিপ্ফন্দনেন কৰণভূতেন অধিপ্পাযস্স ৱিঞ্ঞাপনহেতুভাৱতো কাযৱিঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ৱিঞ্ঞাপেতীতি ৱিঞ্ঞত্তি. কিং ৱিঞ্ঞাপেতি? অধিপ্পাযং. কেন? কাযেন. কীদিসেন? ৱিপ্ফন্দমানেনাতি. দুতিযনযে পন যথাৱুত্তেন কাযেন ৱিঞ্ঞাযতীতি কাযৱিঞ্ঞত্তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

অত্থাৱবোধনসমত্থো ৱচীৱিসেসো ৱচীভেদো. তেন ৱাযুৱনপ্পতিনদীঘোসাদিং নিৱত্তেতি. তস্স পৱত্তকং চিত্তং সমুট্ঠানং যস্সা সা ৱচীভেদপ্পৱত্তকচিত্তসমুট্ঠানা, পথৱীধাতু. তস্সা যং উপাদিন্নসঙ্খাতস্স অক্খৰুপ্পত্তিট্ঠানস্স ঘট্টনসঞ্ঞিতং কিচ্চং, তস্স সহকাৰীকাৰণভূতো আকাৰৱিসেসো ৱচীৱিঞ্ঞত্তি নামাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱচীভে…পে… ৱচীৱিঞ্ঞত্তী’’তি.

ইদানি ‘‘কস্স পন আকাৰৱিকাৰো’’তিআদি কাযৱিঞ্ঞত্তিযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – যথা তত্থ ‘‘ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰ’’ন্তি ৱুত্তং, এৱমিধ ‘‘সুয্যমানসদ্দসৱনানন্তৰ’’ন্তি যোজেতব্বং. ইধ চ থম্ভনাদীনং অভাৱতো ‘‘সত্তমজৱনসম্ভূতা’’তিআদিনযো ন লব্ভতি. ঘট্টনেন হি সদ্ধিং সদ্দো উপ্পজ্জতি. ঘট্টনঞ্চ পঠমজৱনাদীসুপি লব্ভতেৱ. ঘট্টনং পচ্চযৱসেন ভূতকলাপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং আসন্নতৰুপ্পাদো. চলনং একস্সাপি দেসন্তৰুপ্পাদপৰম্পৰতাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. যথা চ ৱাযোধাতুযা চলনং কিচ্চং, এৱং পথৱীধাতুযা ঘট্টনং. তেনেৱাহ ‘‘পথৱীধাতুযা উপাদিন্নঘট্টনস্স পচ্চযো’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. যথা হীতিআদি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তীনং অনুমানৱসেন গহেতব্বভাৱৱিভাৱনং. যথা হি উস্সাপেত্ৱা বদ্ধগোসীসাদিৰূপানি দিস্ৱা তদনন্তৰপ্পৱত্তায অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায মনোদ্ৱাৰৱীথিযা গোসীসাদীনং উদকসহচাৰিপ্পকাৰসঞ্ঞাণাকাৰং গহেত্ৱা উদকগ্গহণং হোতি, এৱং ৱিপ্ফন্দমানসমুচ্চাৰিযমানৱণ্ণসদ্দে গহেত্ৱা তদনন্তৰপৱত্তায অৱিঞ্ঞাযমানন্তৰায মনোদ্ৱাৰৱীথিযা পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধগহণূপনিস্সযসহিতায সাধিপ্পাযৱিকাৰগ্গহণং হোতি.

৪৪২. ৰূপানি পৰিচ্ছিন্দতি, সযং ৱা তেহি পৰিচ্ছিজ্জতি, ৰূপানং ৱা পৰিচ্ছেদমত্তং ৰূপপৰিচ্ছেদো, তং লক্খণং এতিস্সাতি ৰূপপৰিচ্ছেদলক্খণা. অযং হি আকাসধাতু তং তং ৰূপকলাপং পৰিচ্ছিন্দন্তী ৱিয হোতি. তেনাহ ‘‘ৰূপপৰিযন্তপ্পকাসনৰসা’’তি. অত্থতো পন যস্মা ৰূপানং পৰিচ্ছেদমত্তং হুত্ৱা গয্হতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৰূপমৰিযাদপচ্চুপট্ঠানা’’তি. যস্মিং কলাপে ভূতানং পৰিচ্ছেদো, তেহেৱ অসম্ফুট্ঠভাৱপচ্চুপট্ঠানা. ৱিজ্জমানেপি হি কলাপন্তৰভূতানং কলাপন্তৰভূতেহি সম্ফুট্ঠভাৱে তংতংভূতৱিৱিত্ততা ৰূপপৰিযন্তো আকাসোতি যেসং সো পৰিচ্ছেদো, তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৱ. অঞ্ঞথা পৰিচ্ছিন্নতা ন সিযা তেসং ভূতানং ব্যাপিভাৱাপত্তিতো. অব্যাপিতা হি অসম্ফুট্ঠতা. তেনাহ ভগৱা ‘‘অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহী’’তি (ধ. স. ৬৩৭, ৭২৪). কণ্ণচ্ছিদ্দমুখৱিৱৰাদিৱসেন চ ছিদ্দৱিৱৰভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱা. যেসং ৰূপানং পৰিচ্ছেদো, তত্থেৱ তেসং পৰিচ্ছেদভাৱেন লব্ভতীতি ৱুত্তং ‘‘পৰিচ্ছিন্নৰূপপদট্ঠানা’’তি. ‘‘যায পৰিচ্ছিন্নেসূ’’তিআদিনা আকাসধাতুযা তংতংকলাপানং কলাপন্তৰেহি অসঙ্কৰকাৰণতং দস্সেতি.

৪৪৩. অদন্ধতাতি অগৰুতা. ৱিনোদনং ৱিক্খিপনং, অপনযনন্তি অত্থো. অথদ্ধতাতি অকথিনতা. অত্তনো মুদুভাৱেনেৱ সব্বকিৰিযাসু অৱিৰোধিতা. মুদু হি কত্থচি ন ৱিৰুজ্ঝতি. তীসুপি ঠানেসু পটিপক্খে অ-কাৰো দন্ধতাদিহেতূনং পটিপক্খসমুট্ঠানত্তা লহুতাদীনন্তি কেচি. অপৰে পন ‘‘সত্তাপটিসেধে’’তি ৱদন্তি. সৰীৰেন কত্তব্বকিৰিযানং অনুকূলতাসঙ্খাতকম্মঞ্ঞভাৱো লক্খণং এতিস্সাতি সৰীৰকিৰিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৱলক্খণা. অকম্মঞ্ঞং দুব্বলং নাম হোতীতি কম্মঞ্ঞতা অদুব্বলভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱুত্তা.

লহুতাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিজহনেন দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্ততা ৱুত্তাতি তংতংৱিকাৰাধিকৰূপেহি তংনানত্তপ্পকাসনত্থং ‘‘এৱং সন্তেপী’’তি ৱুত্তং. ধাতুক্খোভো ৱাতপিত্তসেম্হপকোপো, ৰসাদিধাতূনং ৱা ৱিকাৰাৱত্থা. দ্ৱিধা ৱুত্তোপি অত্থতো পথৱীধাতুআদীনং ধাতূনংযেৱ ৱিকাৰোতি দট্ঠব্বো. পটিপক্খপচ্চযা সপ্পাযউতুআহাৰাৱিক্খিত্তচিত্ততা. তে চ তংতংৱিকাৰস্স ৱিসেসপচ্চযভাৱতো ৱুত্তা, অৱিসেসেন পন সব্বে সব্বেসং পচ্চযা. যতো নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞাৱিজহনং, ইদ্ধিৱড়ঞ্জনাদীসু ৱিয ৱসৱত্তনং মদ্দৱপ্পকাৰো. সুপৰিমদ্দিতচম্মসুধন্তসুৱণ্ণগহণঞ্চেত্থ মুদুকম্মঞ্ঞসদিসৰূপনিদস্সনমত্তং, ন তং ইধ অধিপ্পেতং মুদুতাকম্মঞ্ঞতাসব্ভাৱতো. ন হি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপসন্তানে লহুতাদীনি সম্ভৱন্তি, ইন্দ্ৰিযবদ্ধেপি ৰূপভৱে ন সন্তি দন্ধত্তকৰাদিধাতুক্খোভাভাৱতো. সতি হি তাদিসে ধাতুক্খোভে তপ্পটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানাহি লহুতাদীহি ভৱিতব্বন্তি কেচি, তং অকাৰণং. ন হি ৱূপসমেতব্বপচ্চনীকাপেক্খো তব্বিৰোধিধম্মসমুপ্পাদো, তথা সতি সহেতুককিৰিযচিত্তুপ্পাদেসু কাযলহুতাদীনং অভাৱোৱ সিযা. কস্মা পন কম্মজৰূপেসু লহুতাদযো ন হোন্তীতি? পচ্চুপ্পন্নপচ্চযাপেক্খত্তা. অঞ্ঞথা সব্বদাভাৱীহি লহুতাদীহি ভৱিতব্বং সিযাতি.

৪৪৪. আদি চযো, ঈসং ৱা চযোতি আচযো, যথাপচ্চযং ততো ততো আগতস্স ৱিয চযোতি ৱা আচযো, তদুভযং একজ্ঝং গহেত্ৱা আচযো লক্খণং এতস্সাতি আচযলক্খণো. ৰূপস্স উপচযো পঠমুপ্পাদো, ৱড্ঢি চ ‘‘উপঞ্ঞত্তং উপসিত্ত’’ন্তিআদীসু ৱিয উপ-সদ্দস্স পঠমূপৰিঅত্থস্স নিদস্সনতো. পুব্বন্ততোতি পুব্বকোট্ঠাসতো, অনাগতভাৱতোতি অত্থো. উপ্পজ্জমানে ৰূপধম্মে উপ্পাদো অনাগতক্খণতো উম্মুজ্জাপেন্তো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘উম্মুজ্জাপনৰসো’’তি. তথা সো ‘‘ইমে ৰূপধম্মা’’তি নিয্যাতেন্তো ৱিয গয্হতীতি আহ ‘‘নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো’’তি. পৰিপুণ্ণভাৱপচ্চুপট্ঠানতা ‘‘উপৰিচযো উপচযো’’তি ইমস্স অত্থস্স ৱসেন ৱেদিতব্বা. পৱত্তিলক্খণাতি ৰূপানং পৱত্তনন্তি লক্খিতব্বা. অনুপ্পবন্ধনৰসাতি পুব্বাপৰৱসেন অনু অনু পবন্ধনকিচ্চা. ততো এৱ অনুপচ্ছেদৱসেন গহেতব্বতো অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা.

উভযম্পীতি উপচযো সন্ততীতি উভযম্পি. জাতিৰূপস্সেৱাতি ৰূপুপ্পাদস্সেৱ অধিৱচনং. যদি এৱং কস্মা ৱিভজ্জ ৱুত্তাতি আহ ‘‘আকাৰনানত্ততো’’তি, জাতিৰূপস্স পৱত্তিআকাৰভেদতোতি অত্থো. ৱেনেয্যৱসেন ৱিভজ্জকথনে কাৰণং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. কথং পনেতং ৱিঞ্ঞাতব্বং, পৱত্তিআকাৰনানত্ততো জাতিৰূপস্স ভেদো, ন সভাৱতোতি? নিদ্দেসতোতি দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যো আযতনানন্তি যো অড্ঢেকাদসন্নং ৰূপাযতনানং আদিচযত্তা ‘‘আচযো’’তি ৱুত্তো. সো এৱ উপচযো পঠমুপ্পাদভাৱতো উপ-সদ্দো পঠমত্থোতি কত্ৱা. যো পন তত্থেৱ উপ্পজ্জমানানং উপৰি চযত্তা উপচযো, সা এৱ সন্ততি অনুপবন্ধৱসেন উপ্পত্তিভাৱতো. অথ ৱা যো আযতনানং আচযো পঠমভাৱেন উপলক্খিতো উপ্পাদো, সো পন তত্থেৱ উপ্পজ্জমানানং উপৰি চযত্তা উপচযো, ৱড্ঢীতি অত্থো. উপচযো ৱড্ঢিভাৱেন উপলক্খিতো উপ্পাদো, সা এৱ সন্ততি পবন্ধাকাৰেন উপ্পত্তিভাৱতো. তেনাহ ‘‘অট্ঠকথাযম্পী’’তিআদি.

তত্থ এৱং কিং কথিতন্তি ‘‘যো আযতনানং আচযো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৪১) নিদ্দেসেন কিং অত্থজাতং কথিতং হোতি? আযতনেন আচযো কথিতো. আচযুপচযসন্ততিযো হি নিব্বত্তিভাৱেন আচযো এৱাতি আযতনেহি আচযাদীনং পকাসিতত্তা তেহি আচযো কথিতো. আযতনানং আচযাদিৱচনেনেৱ আচযসভাৱানি উপ্পাদধম্মানি আযতনানীতি আচযেন তংপকতিকং আযতনং কথিতং. লক্খণঞ্হি উপ্পাদো, ন ৰূপৰূপন্তি.

ৰূপপৰিপাকো ৰূপধম্মানং জিণ্ণতা. উপনযনৰসাতি ভঙ্গুপনযনকিচ্চা. সভাৱানপগমেপীতি কক্খড়তাদিসভাৱস্স অৱিগমেপি. ঠিতিক্খণে হি জৰা, ন চ তদা ধম্মো সভাৱং ৱিজহতি নাম. নৱভাৱো উপ্পাদাৱত্থা, তস্স অপগমভাৱেন গয্হতীতি আহ ‘‘নৱভাৱাপগমপচ্চুপট্ঠানা’’তি. ‘‘অৰূপধম্মান’’ন্তি ইদং তেসং জৰায সুট্ঠু পটিচ্ছন্নতায ৱুত্তং. ৰূপধম্মানম্পি হি খণিকজৰা পটিচ্ছন্না এৱ, যা অৱীচিজৰাতিপি ৱুচ্চতি. এস ৱিকাৰোতি খণ্ডিচ্চাদিৱিকাৰমাহ. সো হি অৰূপধম্মেসু ন লব্ভতি. যা অৱীচিজৰা নাম, তস্সাপি এস ৱিকাৰো নত্থীতি সম্বন্ধিতব্বং. নত্থি এতিস্সা জৰায ৱীচীতি অৱীচিজৰা, নৱভাৱতো দুৱিঞ্ঞেয্যন্তৰজৰাতি অত্থো.

পৰিতো সব্বসো ‘‘ভিজ্জন’’ন্তি লক্খিতব্বাতি পৰিভেদলক্খণা. নিচ্চং নাম ধুৱং, ৰূপং পন খণভঙ্গিতায যেন ভঙ্গেন ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, সো অনিচ্চস্স ভাৱোতি অনিচ্চতা. সা পন যস্মা ঠিতিপ্পত্তং ৰূপং ৱিনাসভাৱেন সংসীদন্তী ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সংসীদনৰসা’’তি. যস্মা চ সা ৰূপধম্মানং ভঙ্গভাৱতো খযৱযাকাৰেনেৱ গয্হতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘খযৱযপচ্চুপট্ঠানা’’তি.

৪৪৫. ওজালক্খণোতি এত্থ অঙ্গমঙ্গানুসাৰিনো ৰসস্স সাৰো উপথম্ভবলকৰো ভূতনিস্সিতো একো ৱিসেসো ওজা. কবড়ং কৰীযতীতি কবড়ীকাৰো. আহৰীযতীতি আহাৰো, কবড়ং কত্ৱা অজ্ঝোহৰীযতীতি অত্থো. ইদং পন সৱত্থুকং ওজং দস্সেতুং ৱুত্তং. বাহিৰং আহাৰং পচ্চযং লভিত্ৱা এৱ অজ্ঝত্তিকাহাৰো ৰূপং উপ্পাদেতি, সো পন ৰূপং আহৰতীতি আহাৰো. তেনাহ ‘‘ৰূপাহৰণৰসো’’তি. ততো এৱ ওজট্ঠমকৰূপুপ্পাদনেন ইমস্স কাযস্স উপথম্ভনপচ্চুপট্ঠানো. ওজায ৰূপাহৰণকিচ্চং বাহিৰাধীনন্তি আহ ‘‘আহৰিতব্বৱত্থুপদট্ঠানো’’তি.

৪৪৬. বলৰূপন্তিআদীসু ইমস্মিং কাযে বলং নাম অত্থি, সম্ভৱো নাম অত্থি, ৰোগো নাম অত্থি, ‘‘জাতি সঞ্জাতী’’তি (ৱিভ. ১৯১) ৱচনতো জাতি নাম অত্থি, তেহিপি চতূহি মহাভূতেহি ৱিনা অভাৱতো উপাদাযৰূপেহি ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. একচ্চানন্তি অভযগিৰিৱাসীনং. পটিক্খিত্তন্তি এত্থ এৱং পটিক্খেপো ৱেদিতব্বো – মিদ্ধং ৰূপমেৱ ন হোতি নীৱৰণেসু দেসিতত্তা. যস্স হি নীৱৰণেসু দেসনা, তং ন ৰূপং যথা কামচ্ছন্দো. সিযা পনেতং দুৱিধং মিদ্ধং ৰূপং, অৰূপঞ্চাতি. তত্থ যং অৰূপং, তং নীৱৰণেসু দেসিতং ‘‘ন ৰূপ’’ন্তি? তং ন, ৱিসেসৱচনাভাৱতো. ন হি ৱিসেসেত্ৱা মিদ্ধং নীৱৰণেসু দেসিতং, তস্মা মিদ্ধস্স দুৱিধতং পৰিকপ্পেত্ৱাপি ন সক্কা নীৱৰণভাৱং নিৱত্তেতুং. সক্কা হি ৱত্তুং ‘‘যং তং অৰূপতো অঞ্ঞং মিদ্ধং পৰিকপ্পিতং, তম্পি নীৱৰণং মিদ্ধসভাৱত্তা ইতৰং মিদ্ধং ৱিযা’’তি.

ভৱতু নীৱৰণং, কো ৱিৰোধোতি চে? নীৱৰণঞ্চ পহাতব্বং. পঞ্চ নীৱৰণে পহায ‘‘অদ্ধা মুনীসি সম্বুদ্ধো, নত্থি নীৱৰণা তৱা’’তি (সু. নি. ৫৪৬) ৱচনতো. অপ্পহাতব্বঞ্চ ৰূপং ‘‘কতমে ধম্মা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বা? চতূসু ভূমীসু কুসলং, চতূসু ভূমীসু ৱিপাকো, তীসু ভূমীসু কিৰিযাব্যাকতং, ৰূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ. ইমে ধম্মা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বা’’তি (ধ. স. ১৪০৭) ৱচনতো. ন চেত্থ তদাৰম্মণকিলেসপ্পহানং অধিপ্পেতং ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৩৪) ৱিয কামচ্ছন্দাদীনং তথা পহানস্স অনধিপ্পেতত্তা. তস্মা ন মিদ্ধং ৰূপং. যদি মিদ্ধস্স ৰূপভাৱং ন সম্পটিচ্ছথ, কথং ভগৱতো নিদ্দা. মিদ্ধঞ্হি ‘‘নিদ্দাপচলাযিকা’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে ৱিভত্তত্তা নিদ্দাতি? ন মিদ্ধং নিদ্দা, নিদ্দাহেতুভাৱতো পন তং ‘‘নিদ্দা’’তি ৱিভত্তং যথা ইত্থিলিঙ্গাদি. এৱম্পি নিদ্দাহেতুনো মিদ্ধস্স অভাৱতো কথং ভগৱতো নিদ্দাতি? নিদ্দা ভগৱতো সৰীৰগিলানিযা, ন মিদ্ধেন. সা চ নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতি, তমহং আযমিস্সামী’’তি (ম. নি. ২.২২) ৱচনতো. ন চেত্থ এৱমৱধাৰণং মিদ্ধমেৱ নিদ্দাহেতূতি, নিদ্দাহেতু এৱ মিদ্ধন্তি এৱমৱধাৰণা. তস্মা অঞ্ঞোপি অত্থি নিদ্দাহেতু, কো পন সোতি? সৰীৰগিলানিযা. তেন ৱুত্তং ‘‘নিদ্দা ভগৱতো সৰীৰগিলানিযা, ন মিদ্ধেনা’’তি.

নিদ্দা চ ভগৱতো নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘অভিজানামি খো পনাহং অগ্গিৱেস্সন…পে… দিৱা সুপিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) ৱচনতো. ইতোপি ন মিদ্ধং ৰূপং সম্পযোগৱচনতো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘থিনমিদ্ধনীৱৰণং অৱিজ্জানীৱৰণেন নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তঞ্চা’’তিআদি (ধ. স. ১১৭৬). ন চেত্থ যথালাভভৱনং? সক্কা পচ্চেতুং ‘‘সক্খৰকথলিকম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চৰন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তিআদি (দী. নি. ১.২৪৯) ৱিয অপ্পসিদ্ধতায ৰূপভাৱস্স. সিদ্ধে হি তস্স ৰূপভাৱে সম্ভৱতো যথালাভপচ্চযো যুজ্জেয্যাতি. ইতোপি ন ৰূপং মিদ্ধং আৰুপ্পেসু উপ্পজ্জনতো. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘নীৱৰণং ধম্মং পটিচ্চ নীৱৰণো ধম্মো উপ্পজ্জতি নপুৰেজাতপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) ইমস্স ৱিভঙ্গে ‘‘আৰুপ্পে কামচ্ছন্দনীৱৰণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৱৰণং উদ্ধচ্চনীৱৰণং অৱিজ্জানীৱৰণং উপ্পজ্জতী’’তি ৱিত্থাৰো. তস্মা ‘‘ন মিদ্ধং ৰূপ’’ন্তি যং অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং, তং সুপটিক্খিত্তমেৱ.

ইতৰেসূতি বলৰূপাদীসু. কম্মসমুট্ঠানস্সাপি ৰোগস্স ৱিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নো ধাতুক্খোভো আসন্নকাৰণং, পগেৱ ইতৰস্স. সো চ অত্থতো ৰূপধম্মানং ৱিকাৰাৱত্থাঠিতিভঙ্গক্খণেসু এৱ সিযাতি ৱুত্তং ‘‘ৰোগৰূপং জৰতাঅনিচ্চতাগহণেন গহিতমেৱা’’তি. উপচযসন্ততিগহণেন গহিতমেৱাতি তব্বিনিমুত্তস্স ৰূপুপ্পাদস্স অভাৱতো. উপাদাৱত্থায চ অঞ্ঞা জাতি নাম নত্থেৱ. সম্ভৱো কামধাতুযং একচ্চিযসত্তানং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকপচ্চযো আপোধাতুযা পৱত্তিআকাৰৱিসেসোতি আহ ‘‘সম্ভৱৰূপং আপোধাতুগ্গহণেন গহিতমেৱা’’তি. কাযবলং নাম অত্থতো ৱাযোধাতুযা পৱত্তিআকাৰৱিসেসো তস্সা ৱিপ্ফাৰভাৱতো. যতো নং ‘‘পাণবল’’ন্তি ৱদন্তি, তেনাহ ‘‘বলৰূপং ৱাযোধাতুগ্গহণেন গহিতমেৱা’’তি. কস্মা পন নেসং অযথাক্কমতো পটিক্খেপো কতোতি? ৱিসুং নত্থীতি কত্ৱা অনুপলব্ভমানত্তা অনাদৰদস্সনত্থং, মিদ্ধপটিক্খেপো ৱা মহাপঞ্হোতি পঠমং কতো. তদনুসাৰেন পটিলোমনযেন ইতৰেসম্পি অভাৱো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং.

‘‘ইতী’’তি ইদং ‘‘অট্ঠৱীসতিৱিধ’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধিতব্বং, ইমিনা ৱুত্তক্কমেন অট্ঠৱীসতিৱিধং হোতীতি. সো চ খো পাড়িযং আগতনযেনেৱাতি অনূনতা ৱেদিতব্বা. অনধিকভাৱো পন দস্সিতো এৱ.

৪৪৭. সম্পযুত্তধম্মৰাসি হিনোতি এতেন পতিট্ঠহতীহি হেতু, মূলট্ঠেন লোভাদিকো, অলোভাদিকো চ, তাদিসো হেতু ন হোতীতি নহেতু. নাস্স হেতু অত্থীতি অহেতুকং, সহেতুকপটিযোগিভাৱতো হেতুনা সহ ন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. অহেতুকমেৱ হেতুনা ৱিপ্পযুত্ততায হেতুৱিপ্পযুত্তং. ধম্মনানত্তাভাৱেপি হি সদ্দত্থনানত্তেন ৱেনেয্যৱসেন দুকন্তৰদেসনা হোতীতি দুকপদৱসেন চেতং ৱুত্তং. পচ্চযাধীনৱুত্তিতায সহ পচ্চযেনাতি সপ্পচ্চযং. অত্তনো পচ্চযেহি লোকে নিযুত্তং, ৱিদিতন্তি ৱা লোকিযং. আ ভৱগ্গং, আ গোত্ৰভুং ৱা সৱন্তীতি আসৱা, সহ আসৱেহীতি সাসৱং, আসৱেহি আলম্বিতব্বন্তি অত্থো. আদিসদ্দেন সংযোজনীযং ওঘনীযং যোগনীযং নীৱৰণীযং সংকিলেসিকং পৰামট্ঠং অচেতসিকং চিত্তৱিপ্পযুত্তং নৰূপাৱচৰং নঅৰূপাৱচৰং নঅপৰিযাপন্নং অনিযতং অনিয্যানিকং অনিচ্চন্তি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱো. তং অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তা অজ্ঝত্তা, ইন্দ্ৰিযবদ্ধধম্মা, তেসু ভৱং অজ্ঝত্তিকং, চক্খাদি. অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তনযেন অজ্ঝত্তমেৱ অজ্ঝত্তিকং যথা ৱেনযিকোতি (অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ৮) ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অত্তভাৱং অধিকিচ্চ পৱত্তত্তা অজ্ঝত্তিক’’ন্তি. সেসং তেৱীসতিৱিধং. ‘‘ততো বাহিৰত্তা’’তি ইদং অজ্ঝত্তিকলক্খণাভাৱতো ৱুত্তং. ঘট্টনৱসেনাতি ৱিসযী, ৱিসযো চ হুত্ৱা সঙ্ঘট্টনৱসেন. সেসং সোড়সৱিধং. ৱিপৰীতত্তাতি ঘট্টনৱসেন অগহেতব্বতো. দুপ্পটিৱিজ্ঝসভাৱত্তাতি সুখুমভাৱেন দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱত্তা. ঞাণস্স আসন্নে ন হোতীতি দূৰে. তেৰস হদযৱত্থুপৰিযোসানানি. সভাৱেনেৱাতি ‘‘ৰূপস্স পৰিচ্ছেদো, ৰূপস্স ৱিকাৰো, ৰূপস্স উপচযো’’তিআদিনা অগ্গহেত্ৱা অত্তনো সভাৱেনেৱ কক্খড়ত্তাদিনা ঞাণেন পৰিচ্ছিজ্জ গহেতব্বতো. সেসং দসৱিধং. তব্বিপৰীততাযাতি সভাৱেন অপৰিগ্গহিতব্বতো. সোতাদীনম্পি চক্খুনো ৱিয পসন্নসভাৱত্তা এৱ যথাসকং ৱিসযগ্গহণপচ্চযতাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদি…পে… পসাদৰূপ’’ন্তি. ৱিপৰীতত্তাতি তব্বিধুৰসভাৱত্তা. অধিপতিযট্ঠেনাতি এত্থ চক্খাদীনং তাৱ পঞ্চন্নং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আধিপতেয্যং তেসং পটুমন্দভাৱানুৱত্তনতো, ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযদ্ৱযস্স সকিচ্চে জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স সহজৰূপানুপালনে. তদুভযং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. উপাদিন্নত্তাতি গহিতত্তা. কম্মনিব্বত্তঞ্হি ‘‘মমেতং ফলং’’ন্তি কম্মুনা গহিতং ৱিয হোতি অপটিক্খেপতো.

৪৪৮. সনিদস্সনকম্মজাদীনং তিকানন্তি সনিদস্সনত্তিকস্স, কম্মজাদিত্তিকানঞ্চ. ওড়াৰিকেতি দ্ৱাদসৱিধে ওড়াৰিকৰূপে. ৰূপন্তি ৰূপাযতনং. দট্ঠব্বভাৱসঙ্খাতেন সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনং, পটিহননভাৱসঙ্খাতেন সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘং, সনিদস্সনঞ্চ তং সপ্পটিঘঞ্চাতি সনিদস্সনসপ্পটিঘং. তত্থ যস্স দট্ঠব্বভাৱো অত্থি, তং সনিদস্সনং. চক্খুৱিঞ্ঞাণগোচৰভাৱোৱ দট্ঠব্বভাৱো. তস্স ৰূপাযতনতো অনঞ্ঞত্তেপি অঞ্ঞেহি ধম্মেহি ৰূপাযতনং ৱিসেসেতুং অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সহ নিদস্সনেন সনিদস্সন’’ন্তি. ধম্মভাৱসামঞ্ঞেন হি একীভূতেসু ধম্মেসু যো নানত্তকৰো ৱিসেসো, সো অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা উপচৰিতুং যুত্তো. এৱং হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতীতি. যো সযং, নিস্সযৱসেন চ সম্পত্তানং, অসম্পত্তানঞ্চ পটিমুখভাৱো অঞ্ঞমঞ্ঞং পতনং, সো পটিহননভাৱো, যেন ব্যাপাৰাদিৱিকাৰপচ্চযন্তৰসহিতেসু চক্খাদীনং ৱিসযেসু ৱিকাৰুপ্পত্তি. সেসং একাদসৱিধং ওড়াৰিকৰূপং. তঞ্হি সনিদস্সনত্তাভাৱতো অনিদস্সনং, ৱুত্তনযেনেৱ সপ্পটিঘং. উভযপটিক্খেপেন অনিদস্সনঅপ্পটিঘং. কম্মতো জাতন্তি এত্থ যং একন্তকম্মসমুট্ঠানং অট্ঠিন্দ্ৰিযানি, হদযঞ্চাতি নৱৱিধং ৰূপং, যঞ্চ নৱৱিধে চতুসমুট্ঠানে কম্মসমুট্ঠানং নৱৱিধমেৱ ৰূপন্তি এৱং অট্ঠাৰসৱিধম্পি কম্মতো উপ্পজ্জনতো কম্মজং. যঞ্হি জাতঞ্চ যঞ্চ জাযতি যঞ্চ জাযিস্সতি, তং সব্বম্পি ‘‘কম্মজ’’ন্তি ৱুচ্চতি যথা দুদ্ধন্তি. তদঞ্ঞপচ্চযজাতন্তি কম্মতো অঞ্ঞপচ্চযতো জাতং উতুচিত্তাহাৰজং. নকুতোচিজাতন্তি লক্খণৰূপমাহ. ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং, সদ্দো, আকাসধাতু, লহুতাদিত্তযং চিত্তসমুট্ঠানানি অৱিনিব্ভোগৰূপানীতি এতং পঞ্চদসৱিধং ৰূপং চিত্তজং. আকাসধাতু, লহুতাদিত্তযং, আহাৰসমুট্ঠানানি অৱিনিব্ভোগৰূপানীতি এতং দ্ৱাদসৱিধং ৰূপং আহাৰজং. এত্থ সদ্দং পক্খিপিত্ৱা তেৰসৱিধং ৰূপং উতুতো সমুট্ঠিতং উতুজং. সেসং কম্মজতিকে ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৪৪৯. দিট্ঠাদিচতুক্কৱসেন, ৰূপৰূপাদিচতুক্কৱসেন, ৱত্থাদিচতুক্কৱসেনাতি পাটেক্কং চতুক্কসদ্দো যোজেতব্বো. যং ৰূপাযতনং অদক্খি যং পস্সতি যং দক্খিস্সতি যং পস্সেয্য, তং সব্বং দিট্ঠং নাম দিট্ঠসভাৱানাতিৱত্তনতো যথা দুদ্ধন্তি. এস নযো সেসেসুপি. দস্সনৱিসযত্তাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যত্তা. সৱনৱিসযত্তাতি সোতৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যত্তা. গন্ধৰসফোট্ঠব্বত্তযন্তি গন্ধো ৰসো ফোট্ঠব্বন্তি এতং তযং. মুতং নাম মুত্ৱা পত্ৱা গহেতব্বতো. তেনাহ ‘‘সম্পত্তগ্গাহকইন্দ্ৰিযৱিসযত্তা’’তি.

কিমিদং ফোট্ঠব্বং নামাতি? পথৱীতেজোৱাযোধাতুত্তযং. কস্মা পনেত্থ আপোধাতু অগ্গহিতা, ননু সীততা ফুসিত্ৱা গয্হতি, সা চ আপোধাতূতি? সচ্চং গয্হতি, ন পন সা আপোধাতু. কিঞ্চৰহীতি? তেজোধাতু এৱ. মন্দে হি উণ্হভাৱে সীতবুদ্ধি. ন হি সীতং নাম কোচি গুণো অত্থি, কেৱলং পন উণ্হভাৱস্স মন্দতায সীততাভিমানো. কথমেতং ৱিঞ্ঞাতব্বন্তি চে? অনৱট্ঠিতত্তা সীতবুদ্ধিযা যথা পাৰাপাৰে. তথা হি ঘম্মকালে আতপে ঠিতানং ছাযং পৱিট্ঠানং সীতবুদ্ধি হোতি, তত্থেৱ পন পথৱীগব্ভতো উট্ঠিতানং উণ্হবুদ্ধি. যদি হি সীততা আপোধাতু সিযা, একস্মিং কলাপে উণ্হভাৱেন সদ্ধিং উপলব্ভেয্য, ন চ উপলব্ভতি. তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ন আপোধাতু সীততাতি. ইদঞ্চ ভূতানং অৱিনিব্ভোগৱুত্তিতং ইচ্ছন্তানং উত্তৰং, অনিচ্ছন্তানম্পি পন চতুন্নং ভূতানং একস্মিং কলাপে কিচ্চদস্সনেন সভাগৱুত্তিতায সাধিতায উত্তৰমেৱ. যে পন ‘‘ৱাযোধাতুযা লক্খণং সীততা’’তি ৱদন্তি, তেসম্পি ইদমেৱ উত্তৰং. যদি হি ৱাযোধাতু সীততা সিযা, একস্মিং কলাপে উণ্হভাৱেন সদ্ধিং সীততা উপলব্ভেয্য, ন চ উপলব্ভতি. তস্মা ৱিঞ্ঞাযতি ন ৱাযোধাতু সীততাতি. যেসং পন দ্ৰৱতা আপোধাতু, সা চ ফুসিত্ৱা গয্হতীতি দস্সনং. তে ৱত্তব্বা ‘‘দ্ৰৱভাৱোপি ফুসীযতীতি আযস্মন্তানং অধিমানমত্তং সণ্ঠানং ৱিযা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং পুৰাতনেহি –

‘‘দ্ৰৱতা সহৱুত্তীনি, তীণি ভূতানি সম্ফুসং;

‘দ্ৰৱতং সম্ফুসামী’তি, লোকোযমভিমঞ্ঞতি.

‘‘ফুসং ভূতানি সণ্ঠানং, মনসা গণ্হতে যথা;

‘পচ্চক্খতো ফুসামী’তি, ঞাতব্বা দ্ৰৱতা তথা’’তি.

সেসন্তি যথাৱুত্তং ৰূপাদিসত্তৱিধং ৰূপং ঠপেত্ৱা অৱসিট্ঠং একৱীসতিৱিধং ৰূপং. ৱিঞ্ঞাণস্সেৱাতি মনোৱিঞ্ঞাণস্সেৱ. অৱধাৰণেন ৰূপাযতনাদীনম্পি মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যত্তে নিযমাভাৱতো ন ৱিঞ্ঞাতৰূপতাতি সঙ্কৰাভাৱং দস্সেতি.

নিপ্ফন্নৰূপং পনেত্থ ৰূপৰূপং নামাতি যদেত্থ অট্ঠৱীসতিৱিধে ৰূপে ‘‘নিপ্ফন্ন’’ন্তি ৱুত্তং ৰূপং, তদেৱ ৰূপলক্খণযোগতো ৰূপং. ৰুপ্পনং ৰূপং, তং এতস্স অত্থীতি যথা অৰিসসোতি, ৰূপগুণযোগতো ৱা যথা নীলগুণযোগতো নীলং ৱত্থন্তি. স্ৱাযং ৰূপসদ্দো ৰুড়্হিযা অতংসভাৱেপি পৱত্ততীতি অপৰেন ৰূপসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৰূপৰূপ’’ন্তি যথা তিলতেলং, দুক্খদুক্খন্তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৫৩৯) চ, ৰুপ্পনসভাৱং ৰূপন্তি অত্থো. যদি এৱং, আকাসধাতুআদীনং কথং ৰূপভাৱোতি? নিপ্ফন্নৰূপস্স পৰিচ্ছেদৱিকাৰলক্খণভাৱতো তগ্গতিকমেৱাতি ‘‘ৰূপ’’ন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি.

ৱসন্তি এত্থ চিত্তচেতসিকা পৱত্তন্তীতি ৱত্থু, চিত্ততংসম্পযুত্তানং আধাৰভূতং ৰূপং. তং পন ছব্বিধং. তত্থ হদযৰূপং ৱত্থু এৱ মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযভাৱতো. ন দ্ৱাৰং অঞ্ঞনিস্সযানং চক্খাদি ৱিয. যথা হি চক্খাদীনি সম্পটিচ্ছনাদীনং পৱত্তিযা দ্ৱাৰং হোন্তি, ন এৱং হদযৱত্থু. তেন ৱুত্তং ‘‘যং পনেত্থ হদযৰূপং নাম, তং ৱত্থু, ন দ্ৱাৰ’’ন্তি. ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং দ্ৱাৰং কম্মদ্ৱাৰভাৱতো. তন্নিস্সিতস্স চিত্তুপ্পাদস্স অভাৱতো ন ৱত্থু. পসাদৰূপং ৱত্থু চেৱ অত্তসন্নিস্সিতস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিকস্স, দ্ৱাৰঞ্চ অঞ্ঞনিস্সিতস্স সম্পটিচ্ছনাদিকস্স. সেসং একৱীসতিৱিধং ৰূপং ৱুত্তৱিপৰিযাযতো নেৱ ৱত্থু ন চ দ্ৱাৰং.

৪৫০. একতো এৱ জাতং একজং. ননু চ একতো এৱ পচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তি নত্থীতি? সচ্চং নত্থি, ৰূপজনকপচ্চযেসু একতোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. ন হি ৰূপুপ্পত্তি ৰূপজনকতো অঞ্ঞং পচ্চযং অপেক্খতি. দ্ৱিজন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. ইমেসন্তি ইমেসং পভেদানং ৱসেন. কম্মজমেৱাতি কম্মতো এৱ জাতং. চিত্তজমেৱাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. চিত্ততো চ উতুতো চ জাতন্তি কালেন চিত্ততো, কালেন উতুতোতি এৱং চিত্ততো চ উতুতো চ জাতং দট্ঠব্বং. তং দ্ৱিজং দ্ৱীহি জাতন্তি. পৰতো দ্ৱীসুপি এসেৱ নযো. সদ্দাযতনমেৱাতি এত্থ যং চিত্তজং সদ্দাযতনং, তং সৱিঞ্ঞত্তিকমেৱাতি একে. অৱিঞ্ঞত্তিকোপি অত্থি ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দোতি পোৰাণা.

ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি হি এৱং পৱত্তমহাঅট্ঠকথাৱাদং নিস্সায চিত্তসমুট্ঠানস্স সদ্দস্স ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিনাপি উপ্পত্তি ইচ্ছিতব্বা. ন হি ৱিঞ্ঞত্তি ‘‘কাযৱাচায ৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱচনতো অসোতৱিঞ্ঞেয্যেন সদ্দেন সহ উপ্পজ্জতি, এৱং সন্তে চিত্তজেনাপি সদ্দনৱকেন ভৱিতব্বং. সো চ ৱাদো ‘‘সদ্দো চ হোতি, ন সোতৱিঞ্ঞেয্যো চা’’তি ৱিৰুদ্ধমেৱেতন্তি মঞ্ঞমানেহি সঙ্গহকাৰেহি পটিক্খিত্তো. অপৰে পন মহাঅট্ঠকথাৱাদং অপ্পটিক্খিপিত্ৱা তস্স অধিপ্পাযং ৱণ্ণেন্তি. কথং? ‘‘জিৱ্হাতালুচলনাদিকং ৱিতক্কসমুট্ঠিতং ৱিঞ্ঞত্তিসহজমেৱ সুখুমসদ্দং দিব্বসোতেন সুত্ৱা আদিসতী’’তি সুত্তে, পট্ঠানে চ ওড়াৰিকং সদ্দং সন্ধায সোতৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দস্স অসোতৱিঞ্ঞেয্যতা ৱুত্তাতি. তং চতুজং. অৱসেসন্তি অৱিনিব্ভোগৰূপেন সদ্ধিং আকাসধাতুমাহ.

লক্খণৰূপং পন নকুতোচিজাতন্তি কুতোচিপি পচ্চযতো ন জাতং, নাপি সযমেৱ জাতং পচ্চযেহি ৱিনা সযমেৱ জাতস্স সব্বেন সব্বং অভাৱতো. কথং পনেতং ৱিঞ্ঞাতব্বং লক্খণৰূপং ন জাযতীতি? লক্খণাভাৱতো. উপ্পত্তিমন্তানং হি ৰূপাযতনাদীনং জাতিআদীনি লক্খণানি ৱিজ্জন্তি, ন এৱং জাতিআদীনং. তস্মা ৱিঞ্ঞাতব্বমেতং জাতিআদীনি ন জাযন্তীতি. সিযা পনেতং ‘‘জাতিআদীনং জাতিআদীনি লক্খণানি ৱিজ্জন্তী’’তি? তং ন, কস্মা? তথা সতি অনৱট্ঠানাপত্তিতো. যদি হি জাতিআদীনি জাতিআদিমন্তানি সিযুং, তানিপি জাতিআদিমন্তানি, তানিপি জাতিআদিমন্তানীতি অনৱট্ঠানমেৱ আপজ্জতি. তস্মা সুট্ঠু ৱুত্তং ‘‘জাতিআদীনি ন জাযন্তী’’তি. তেনাহ ‘‘ন হি উপ্পাদস্স উপ্পাদো অত্থি, উপ্পন্নস্স চ পৰিপাকভেদমত্তং ইতৰদ্ৱয’’ন্তি, জৰামৰণন্তি অত্থো.

তত্থ ‘‘উপ্পাদো নত্থী’’তি এতেন উপ্পাদস্স জৰামৰণাভাৱমাহ. অসতি উপ্পাদে কুতো জৰামৰণন্তি মত্তগ্গহণেন জৰামৰণস্স উপ্পাদাভাৱম্পি. যদি এৱং জাতিযা কুতোচি জাততাৱচনং কথন্তি আহ ‘‘যম্পী’’তিআদি. তত্থ কিচ্চানুভাৱক্খণে দিট্ঠত্তাতি যে তে চিত্তাদযো ৰূপাযতনাদীনং ৰূপানং জনকপচ্চযা, তেসং তদুপ্পাদনং পতি অনুপৰতব্যাপাৰানং যো সো পচ্চযভাৱূপলক্খণীযো কিচ্চানুভাৱক্খণো, তদা জাযমানানং ৰূপাযতনাদীনং ধম্মানং ৱিকাৰভাৱেন উপলব্ভমানতং সন্ধায ৱেনেয্যপুগ্গলৱসেন জাতিযা কুতোচি পচ্চযতো জাতত্তং পাড়িযং অনুঞ্ঞাতং যথা তং চিত্তসমুট্ঠানতাদি ৱিঞ্ঞত্তিআদীনং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – যেহি পচ্চযধম্মেহি ৰূপাদযো উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পচ্চযভাৱূপগমনক্খণে উপলব্ভমানা ৰূপাদযো ততো পুৰে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানা ততো উপ্পজ্জন্তীতি ৱিঞ্ঞাযন্তি, এৱং জাতিপি ৱেদিতব্বা. যদি এৱং নিপ্পৰিযাযতো জাতিযা কুতোচি জাততা সিদ্ধা, অথ কস্মা ৱেনেয্যপুগ্গলৱসেনাতি ৱুত্তন্তি? নযিদমেৱং জাযমানধম্মৱিকাৰভাৱেন উপলব্ভমানত্তা. যদি হি ধম্মো ৱিয উপলব্ভেয্য জাতি, নিপ্পৰিযাযোৱ তস্সা কুতোচি জাতভাৱো, ন এৱমুপলব্ভতি, অথ খো ৱিকাৰভাৱেন. তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৱেনেয্যপুগ্গলৱসেনা’’তি.

তদা কিৰ সোতূনং এৱং চিত্তং উপ্পন্নং ‘‘অযং জাতি সব্বেসং ধম্মানং পভৱো, সযঞ্চ ন কুতোচি জাযতি যথা তং পকতিৱাদীনং পকতী’’তি, তং নেসং মিচ্ছাগাহং ৱিধমেন্তো সত্থা ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা কুতোচি পচ্চযতো জাতঞ্চ কত্ৱা দেসেসি, ন পন জৰামৰণং পচ্চযধম্মানং কিচ্চানুভাৱক্খণে অদস্সনতো. যদি এৱং কথং ‘‘জৰামৰণং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি (সং. নি. ২.২০) ৱুত্তং? যস্মা পটিচ্চসমুপ্পন্নানং ধম্মানং পৰিপাকভঙ্গতায তেসু সন্তেসু হোন্তি, ন অসন্তেসু. ন হি অজাতং পৰিপচ্চতি, ভিজ্জতি ৱা, তস্মা তং জাতিপচ্চযতং সন্ধায ‘‘জৰামৰণং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি (সং. নি. ২.২০) পৰিযাযেন সুত্তেসু ৱুত্তং. যো পনেত্থ কামভৱাদীসু কম্মাদিনা পচ্চযেন যোনিৱিভাগতো পটিসন্ধিযং, পৱত্তিযঞ্চ ৰূপধম্মানং পৱত্তিভেদো ৱত্তব্বো, সো পৰতো পটিচ্চসমুপ্পাদকথাযং আৱি ভৱিস্সতীতি ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.

ইতি ৰূপক্খন্ধে ৱিত্থাৰকথামুখৱণ্ণনা.

ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধকথাৱণ্ণনা

৪৫১. যং কিঞ্চীতি অনৱসেসপৰিযাদানদীপকেন পদদ্ৱযেন ৱেদযিতস্স বহুভেদতং দস্সেন্তো ৱুচ্চমানং ৰাসট্ঠং উল্লিঙ্গেতি. ৱেদযিতং আৰম্মণৰসানুভৱনং লক্খণং এতস্সাতি ৱেদযিতলক্খণং. সব্বং তং ধম্মজাতন্তি অধিপ্পাযো, পুব্বে ৱা ৰূপক্খন্ধকথাযং ৱুত্তং অধিকাৰতো আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. একতো কত্ৱাতি অতীতাদিভেদভিন্নং সব্বং তং বুদ্ধিযা একতো কত্ৱা. এৱঞ্হি ৰাসট্ঠস্স সম্ভৱো. নীলাদিভেদস্স আৰম্মণস্স সঞ্জাননং, ‘‘নীলং পীতং দীঘং ৰস্স’’ন্তি (ধ. স. ৬১৫) চ আদিনা সঞ্ঞুপ্পাদৱসেন জাননং গহণং লক্খণং এতস্সাতি সঞ্জাননলক্খণং. অভিসঙ্খৰণং আযূহনং ব্যাপাৰাপত্তি, অভিসন্দহনং ৱা, উভযথাপি চেতনাপধানতায সঙ্খাৰক্খন্ধস্স এৱং ৱুত্তং ‘‘অভিসঙ্খৰণলক্খণ’’ন্তি. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খাৰক্খন্ধং ৱিভজন্তেন ভগৱতা ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা (ৱিভ. ২১) চেতনাৱ ৱিভত্তা. মিনিতব্বৱত্থুং নাড়িযা মিনমানো পুৰিসো ৱিয যেন সঞ্জাননাকাৰৱিসিট্ঠেন আকাৰেন ৱিসযং গণ্হাতি, তং আৰম্মণূপলদ্ধিসঙ্খাতং ৱিজাননং লক্খণং এতস্সাতি ৱিজাননলক্খণং. ইতৰে ৱেদনাক্খন্ধাদযো সুৱিঞ্ঞেয্যা হোন্তীতি ৱিঞ্ঞাণেন একুপ্পাদাদিভাৱতো, সমানজাতিআদিৱিভাগতো চ.

অত্তনা ‘‘ৱিজাননলক্খণ’’ন্তি ৱুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘যং কিঞ্চী’’তিআদি ৱুত্তং. যথাপচ্চযং পৱত্তিমত্তমেতং, যদিদং সভাৱধম্মোতি দস্সেতুং ‘‘ৱিজাননলক্খণ’’ন্তি ভাৱসাধনৱসেন ৱুত্তং. ধম্মসভাৱা ৱিনিমুত্তো কোচি কত্তা নাম নত্থীতি তস্সেৱ কত্তুভাৱং দস্সেতুং ‘‘ৱিজানাতী’’তি ৱুত্তং. যং ৱিজাননট্ঠেন ৱিঞ্ঞাণং, তদেৱ চিন্তনাদিঅত্থেন চিত্তং, মননট্ঠেন মনোতি পৰিযাযতোপি নং বোধেতি. এত্তাৱতা চ খন্ধতো, ভেদতো, পৰিযাযতো চ ৱিঞ্ঞাণং ৱিভাৱিতং হোতি.

জাযন্তি এত্থ ৱিসদিসাপি সদিসাকাৰাতি জাতি, সমানাকাৰো. সা পনাযং জাতি কামং অনেকৱিধা নানপ্পকাৰা, তং ইধাধিপ্পেতমেৱ পন দস্সেন্তো ‘‘কুসলং, অকুসলং, অব্যাকতঞ্চা’’তি আহ. তত্থ কুসলট্ঠেন কুসলং. কোযং কুসলট্ঠো নাম? আৰোগ্যট্ঠো অনৱজ্জট্ঠো সুখৱিপাকট্ঠো. আৰোগ্যট্ঠেনাপি হি কুসলং ৱুচ্চতি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯). অনৱজ্জট্ঠেনাপি ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কুসলো কাযসমাচাৰো? যো খো, মহাৰাজ, অনৱজ্জো কাযসমাচাৰো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৬১). সুখৱিপাকট্ঠেনাপি ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতূ’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০). কুসলচিত্তঞ্হি ৰাগাদীনং চেতসিকৰোগানং অৱজ্জসভাৱানং পটিপক্খভাৱতো, সুখৱিপাকৱিপচ্চনতো চ অৰোগং, অনৱজ্জং, সুখৱিপাকঞ্চাতি.

সদ্দত্থতো পন কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযতি চলযতি কম্মেতি ৱিদ্ধংসেতীতি কুসলং. কুচ্ছিতেন ৱা আকাৰেন সযন্তীতি কুসা, পাপধম্মা, তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা সানতো তনুকৰণতো ঞাণং কুসং নাম, তেন লাতব্বং গহেতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি কুসলং. যথা ৱা কুসো উভযভাগগতং হত্থপদেসং লুনাতি, এৱমিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নৱসেন উভযভাগগতং সংকিলেসপক্খং লুনাতি ছিন্দতি, তস্মা কুসো ৱিয লুনাতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা সাৱজ্জধম্মানং সলনতো সংৱৰণতো কুসলং. কুসলধম্মৱসেন হি অকুসলা পৱত্তিনিৱাৰণেন, অপ্পৱত্তিভাৱাপাদনেন চ মনচ্ছট্ঠেসু দ্ৱাৰেসু অপ্পৱত্তিযা সংৱুতা পিহিতা হোন্তি. কুচ্ছিতে ৱা পাপধম্মে সলযতি কম্পেতি অপনেতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা পাণাতিপাতাদীনং পাপধম্মানং সানতো নিসানতো তেজনতো কুসা, দোসলোভাদযো. দোসাদীনঞ্হি ৱসেন চেতনায তিক্খভাৱপ্পত্তিযা পাণাতিপাতাদীনং মহাসাৱজ্জতা, তে কুসে লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. কুচ্ছিতানং ৱা সানতো অন্তকৰণতো ৱিনাসনতো কুসানি, পুঞ্ঞকিৰিযৱসেন পৱত্তানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি, তেহি লাতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি কুসলং. ‘‘কু’’ ইতি ৱা ভূমি ৱুচ্চতি, অধিট্ঠানভাৱেন তংসদিসস্স অত্তনো নিস্সযভূতস্স ৰূপাৰূপপ্পবন্ধস্স সম্পতি, আযতিঞ্চ অনুদহনেন ৱিনাসনতো কুং সিযন্তীতি কুসা, ৰাগাদযো, তে ৱিয অত্তনো নিস্সযস্স লৱনতো ছিন্দনতো কুসলং. পযোগসম্পাদিতা হি কুসলধম্মা অচ্চন্তমেৱ ৰূপাৰূপধম্মে অপ্পৱত্তিকৰণেন সমুচ্ছিন্দন্তীতি.

ন কুসলন্তি অকুসলং, কুসলপটিপক্খন্তি অত্থো. ন কুসলন্তি হি কুসলপটিক্খেপেন অকুসলপদস্স অৱযৱভেদেন অত্থে ৱুচ্চমানে যথা যং ধম্মজাতং ন অৰোগং, ন অনৱজ্জং, ন সুখৱিপাকং, ন চ কোসল্লসম্ভূতং, তং অকুসলন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি, এৱং যং ন কুচ্ছিতানং সলনসভাৱং, ন কুসানং লৱনসভাৱং, ন কুসেন কুসেহি ৱা পৱত্তেতব্বং, ন চ কুসো ৱিয লৱনকং, তং অকুসলং নামাতি অযম্পি অত্থো দস্সিতো হোতি. এত্থ চ যস্মা কুসলং অকুসলস্স উজুৱিপচ্চনীকভূতং, যতো চেতসিকৰোগপটিপক্খাদিভাৱতো অৰোগাদিপৰিযাযেনপি বোধিতং, তস্মা অকুসলং পন কুসলস্স উজুৱিপচ্চনীকভূতন্তি ৱুত্তং ‘‘কুসলপটিপক্খন্তি অত্থো’’তি. তং পন যথাক্কমং পহাযকপহাতব্বভাৱেনেৱাতি দট্ঠব্বং.

ন ব্যাকতন্তি অব্যাকতং, কুসলাকুসলভাৱেন অকথিতন্তি অত্থো. তত্থ কুসলভাৱো অনৱজ্জসুখৱিপাকট্ঠো. অকুসলভাৱো সাৱজ্জদুক্খৱিপাকট্ঠো, তদুভযভাৱেন অৱুত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. এতেনেৱ অৰোগসৰোগাদিভাৱেন চ অৱুত্ততা ৱণ্ণিতাতি দট্ঠব্বা. এত্থ চ ‘‘কুসলং অকুসল’’ন্তি চ ৱত্ৱা ‘‘অব্যাকত’’ন্তি ৱুত্তত্তা কুসলাকুসলভাৱেনেৱ অৱুত্ততা ৱিঞ্ঞাযতি, ন পকাৰন্তৰেন. অৱুত্ততা চেত্থ ন তথা অৱত্তব্বতামত্তেন, অথ খো তদুভযৱিনিমুত্তসভাৱতায তেসং ধম্মানন্তি দট্ঠব্বং. তথা হেতং ‘‘অৱিপাকলক্খণ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

৪৫২. ভূমিভেদতোতি ভৱন্তি এত্থ ধম্মাতি ভূমি, ঠানং, অৱত্থা চ. অৱত্থাপি হি অৱত্থাৱন্তানং পৱত্তিট্ঠানং ৱিয গয্হতি, এৱং নেসং সুখগ্গহণং হোতীতি. তত্থ লোকিযা ভূমি ঠানৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা, লোকুত্তৰা অৱত্থাৱসেন. লোকিযা ৱা ঠানাৱত্থাৱসেন, লোকুত্তৰা অৱত্থাৱসেনেৱ. কামাৱচৰন্তি এত্থ ৱত্থুকামো কিলেসকামোতি দ্ৱে কামা. তেসু ৱত্থুকামো ৱিসেসতো পঞ্চ কামগুণা কামীযন্তীতি, কিলেসকামো তণ্হা কামেতীতি. তে দ্ৱেপি সহিতা হুত্ৱা যত্থ অৱচৰন্তি, তং কামাৱচৰং. কিং পন তন্তি? একাদসৱিধো কামভৱো. ইদং যেভুয্যেন তত্থ অৱচৰতি পৱত্ততীতি কামাৱচৰং একস্স অৱচৰসদ্দস্স লোপং কত্ৱা. এৱং ৰূপাৰূপাৱচৰানিপি ৱেদিতব্বানি ৰূপতণ্হা ৰূপং, অৰূপতণ্হা অৰূপন্তি কত্ৱা. অথ ৱা কামতণ্হা কামো উত্তৰপদলোপেন, অৱচৰতি এত্থাতি অৱচৰং, কামস্স অৱচৰং কামাৱচৰং. এৱং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰানিপি ৱেদিতব্বানি. লোকতো উত্তৰতীতি লোকুত্তৰং কুসলস্স অধিপ্পেতত্তা. ইতৰং পন লোকতো উত্তিণ্ণন্তি লোকুত্তৰং.

সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খাৰভেদতোতি এত্থ সোমনস্সুপেক্খাভেদো তাৱ যুত্তো তেসং ভিন্নসভাৱত্তা, ঞাণসঙ্খাৰভেদো পন কথন্তি? নাযং দোসো ঞাণসঙ্খাৰকতো ভেদোঞাণসঙ্খাৰভেদো, সো চ তেসং ভাৱাভাৱকতোতি কত্ৱা. সোভনং মনো, সুন্দৰং ৱা মনো এতস্সাতি সুমনো, সুমনস্স ভাৱো সোমনস্সং, মানসিকসুখা ৱেদনা ৰুড়্হিযা, সোমনস্সেন উপ্পাদতো পট্ঠায যাৱ ভঙ্গা সহগতং পৱত্তং সংসট্ঠং, সম্পযুত্তন্তি অত্থো. সোমনস্সসহগততা চস্স আৰম্মণৱসেন ৱেদিতব্বা. ইট্ঠাৰম্মণে হি চিত্তং সোমনস্সসহগতং হোতি. ননু চ ইট্ঠাৰম্মণং লোভস্স ৱত্থু, কথং তত্থ কুসলং হোতীতি? নযিদমেকন্তিকং ইট্ঠেপি আভোগাদিৱসেন কুসলস্স উপ্পজ্জনতো. যস্স হি চতুসম্পত্তিচক্কসমাযোগাদিৱসেন যোনিসোৱ আভোগো হোতি, কুসলমেৱ চ মযা কত্তব্বন্তি কুসলকৰণে চিত্তং নিযমিতং, অকুসলপ্পৱত্তিতো চ নিৱত্তেত্ৱা কুসলকৰণে এৱ পৰিণামিতং, অভিণ্হকৰণৱসেন চ সমুদাচৰিতং, তস্স ইট্ঠেপি আৰম্মণে অলোভাদিসম্পযুত্তমেৱ চিত্তং হোতি, ন লোভাদিসম্পযুত্তং.

ঞাণেন সমং পকাৰেহি যুত্তন্তি ঞাণসম্পযুত্তং. একুপ্পাদাদযো এৱ চেত্থ পকাৰাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ কম্মূপপত্তিইন্দ্ৰিযপৰিপাককিলেসদূৰীভাৱা ঞাণসম্পযুত্ততায কাৰণং. যো হি পৰেসং ধম্মং দেসেতি, অনৱজ্জানি সিপ্পাযতনকম্মাযতনৱিজ্জট্ঠানানি সিক্খাপেতীতি এৱমাদিকং পঞ্ঞাসংৱত্তনিযং কৰোতি, তস্স কম্মূপনিস্সযৱসেন কুসলচিত্তং উপ্পজ্জমানং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. তথা অব্যাপজ্জে লোকে উপ্পন্নস্স উপপত্তিং নিস্সায ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘তস্স তত্থ সুখিনো ধম্মপদা প্লৱন্তি, দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো, অথ খো সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসভাগী (অ. নি. ৪.১৯১) হোতী’’তি. তথা পঞ্ঞাদসকপত্তস্স ইন্দ্ৰিযপৰিপাকং নিস্সায কুসলং উপ্পজ্জমানং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. যেন পন কিলেসা ৱিক্খম্ভিতা, তস্স কিলেসদূৰীভাৱং নিস্সায ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘যোগা ৱে জাযতে ভূৰি, অযোগা ভূৰিসঙ্খযো’’তি (ধ. প. ২৮২). অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা সমুস্সাহজনিতং চিত্তপযোগসঙ্খাতং সঙ্খৰণং সঙ্খাৰো, সো এতস্স নত্থীতি অসঙ্খাৰং. তেন পন সহ সঙ্খাৰেন পৱত্ততীতি সসঙ্খাৰং. ঞাণেন ৱিপ্পযুত্তং ৱিৰহিতন্তি ঞাণৱিপ্পযুত্তং. ৱিপ্পযোগোতি চেত্থ ঞাণস্স অভাৱো অপ্পৱত্তিযেৱাতি দট্ঠব্বং. উপেক্খতীতি উপেক্খা, ৱেদযমানাপি আৰম্মণং অজ্ঝুপেক্খতি মজ্ঝত্ততাকাৰসণ্ঠিতত্তাতি অত্থো. অথ ৱা উপেতা সুখদুক্খানং অৱিৰুদ্ধা ইক্খা অনুভৱনন্তি উপেক্খা. অথ ৱা ইট্ঠে চ অনিট্ঠে চ আৰম্মণে পক্খপাতাভাৱেন উপপত্তিতো যুত্তিতো ইক্খতি অনুভৱতীতি উপেক্খা, তায সহগতন্তি উপেক্খাসহগতং. সেসং সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.

এৱং অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচিত্তানি উদ্দিসিত্ৱা ইদানি তেসং পৱত্তিআকাৰং দস্সেতুং ‘‘যদা হী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন দেসকালকল্যাণমিত্তাদিসম্পত্তিং সঙ্গণ্হাতি. অঞ্ঞং ৱা সোমনস্সহেতুন্তি এত্থ অঞ্ঞগ্গহণেন সদ্ধাবহুলতা, ৱিসুদ্ধদিট্ঠিতা, কুসলকিৰিযায আনিসংসদস্সাৱিতা, সোমনস্সপটিসন্ধিকতা, একাদস পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মাতি এৱমাদীনং সঙ্গহো. আদিনযপ্পৱত্তন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন ন কেৱলং ‘‘অত্থি যিট্ঠ’’ন্তিআদীনং (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৫) নৱন্নংযেৱ সম্মাদিট্ঠিৱত্থূনং গহণং, অথ খো ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযাদীনম্পি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পুৰক্খত্ৱাতি পুব্বঙ্গমং কত্ৱা. তঞ্চ খো সহজাতপুব্বঙ্গমৱসেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. প. ১-২) ৱিয সম্পযোগস্স অধিপ্পেতত্তা. অসংসীদন্তোতি সিলোকমচ্ছৰিযাদিৱসেন পুঞ্ঞকিৰিযাযং সংসীদং সঙ্কোচং অনাপজ্জন্তো, তেন মুত্তচাগতাদিং দস্সেতি. অনুস্সাহিতোতি কেনচিপি ন উস্সাহিতো. সৰসতো হি পুঞ্ঞপটিপত্তিদস্সনমিদং. পৰেহীতি পন পাকটুস্সাহনদস্সনং.

দানাদীনীতি দানং সীলং যাৱ দিট্ঠিজুকম্মন্তি ইমানি দানাদীনি দস পুঞ্ঞানি, দানাদীনীতি ৱা দানসীলভাৱনামযানি ইতৰেসম্পি সত্তন্নং এত্থেৱন্তোগধত্তা. যত্থ সযং উপ্পজ্জন্তি, তং সন্তানং পুনন্তি, পুজ্জং ভৱফলং নিব্বত্তেন্তীতি ৱা পুঞ্ঞানি. অস্স পুঞ্ঞচেতনাসমঙ্গিনো. অমুত্তচাগতা দেয্যধম্মে সাপেক্খচিত্ততা. আদি-সদ্দেন সীলসমাদানাদীসু অনধিমুত্ততাদিং সঙ্গণ্হাতি. তদেৱাতি সোমনস্সসহগতাদিনা সদিসতায ৱুত্তং. সদিসম্পি হি ‘‘তদেৱা’’তি ৱোহৰীযতি যথা ‘‘সা এৱ তিত্তিৰী, তানিযেৱ ওসধানী’’তি. ইমস্মিঞ্হি অত্থেতি লীনস্স চিত্তস্স উস্সাহনপযোগসঙ্খাতে অত্থে. এতন্তি ‘‘সঙ্খাৰো’’তি এতং পদং. পুব্বপযোগস্সাতি পুঞ্ঞকিৰিযাযং সঙ্কোচে জাযমানে ততো ৱিৱেচেত্ৱা সমুস্সাহনৱসেন পৱত্তস্স চিত্তপযোগস্স, পুব্বগ্গহণঞ্চেত্থ তথাপৱত্তপুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন সো সঙ্খাৰো হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং, ন তস্স সঙ্খাৰস্স পুব্বকালিকত্তা. ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৪৪১; ২.৯৫) নযপ্পৱত্তায সম্মাদিট্ঠিযা অসম্ভৱদস্সনত্থং বাল-গ্গহণং. সংসীদনুস্সাহনাভাৱদস্সনত্থং সহসা-গহণং. সোমনস্সৰহিতা হোন্তি পুঞ্ঞং কৰোন্তাতি অধিপ্পাযো. সোমনস্সহেতূনং অভাৱং আগম্মাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. মজ্ঝত্তাৰম্মণতথাৰূপচেতোসঙ্খাৰাদযোপি হি উপেক্খাসহগততায কাৰণং হোন্তিযেৱাতি.

এৱন্তিআদি নিগমনং. তযিদং অট্ঠৱিধম্পি কামাৱচৰং কুসলচিত্তং ৰূপাৰম্মণং যাৱ ধম্মাৰম্মণন্তি ছসু আৰম্মণেসু যং ৱা তং ৱা আলম্বিত্ৱা উপেক্খাসহগতাহেতুককিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং কাযদ্ৱাৰাদীহি তীহি দ্ৱাৰেহি কাযকম্মাদিৱসেন উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. তত্থ ঞাণসম্পযুত্তানি চত্তাৰি যদা তিহেতুকপটিসন্ধিং উপ্পাদেন্তি, তদা সোড়স ৱিপাকচিত্তানি ফলন্তি. যদা পন দুহেতুকং, তদা দ্ৱাদস তিহেতুকৱজ্জানি. অহেতুকং পন পটিসন্ধিং তিহেতুকানি ন উপ্পাদেন্তেৱ, দুহেতুকানি পন দুহেতুকপটিসন্ধিদানকালে দ্ৱাদস, অহেতুকপটিসন্ধিং দানকালে অট্ঠ ফলন্তি. তিহেতুকা পন পটিসন্ধি দুহেতুকেহি ন হোতিযেৱ. ‘‘অট্ঠ ফলন্তী’’তি চেতং পটিসন্ধিং জনককম্মৱসেন ৱুত্তং. অঞ্ঞেন পন কম্মুনা ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ৱচনতো সহেতুকম্পি ৱিপাকচিত্তং অহেতুকপটিসন্ধিকস্স হোতিযেৱ. ইমস্মিং চ পক্খে বলৱতা পচ্চযেন উপ্পন্নং অসঙ্খাৰং, দুব্বলেন সসঙ্খাৰন্তি ৱেদিতব্বং. যে পন আগমনতো চ ৱিপাকস্স অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰভাৱং ইচ্ছন্তি, তেসং মতেন দ্ৱাদস, অট্ঠ চ ফলন্তীতি যোজেতব্বং. এৱং তিধা ফলং দদন্তঞ্চেতং কামাৱচৰসুগতিযং উপপত্তিং, সুগতিদুগ্গতীসু ভোগসম্পদঞ্চ কৰোতি. নাগসুপণ্ণাদীনম্পি হি যং দেৱভোগসম্পত্তিসদিসং ভোগজাতং উপ্পজ্জতি, তম্পি কামাৱচৰকুসলস্সেৱ ফলং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠং ফলং অত্থীতি.

ৰূপাৱচৰং পনাতি পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতকো. তেন যথা কামাৱচৰং কিলেসানং তদঙ্গপ্পহানমত্তকৰং, ন এৱমিদং, ইদং পন ৱিক্খম্ভনপ্পহানকৰং. যথা ৱা তং ৱেদনাঞাণসঙ্খাৰভেদতো অট্ঠধা ভিজ্জতি, ন এৱমিদং, ইদং পন ততো অঞ্ঞথা ৱাতি ৱক্খমানং ৱিসেসং জোতেতি. তং পনেতং সৱত্থুকং, সাসৱং, ৱিনীৱৰণঞ্চ ৰূপাৱচৰন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘সৱত্থুকং এৱা’’তি হি ইমিনা অৰূপাৱচৰং নিৱত্তেতি, ‘‘সাসৱ’’ন্তি ইমিনা পঠমমগ্গচিত্তং, ‘‘ৱিনীৱৰণ’’ন্তি ইমিনা পটিঘসহিতদ্ৱযং. কত্থচি পঞ্চ ঝানঙ্গানি, কত্থচি চত্তাৰি, কত্থচি তীণি, কত্থচি দ্ৱে, কত্থচি অপৰানি দ্ৱেতি এৱং ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৱিধন্তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ঝানকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ১.৭৯ আদযো) ৱুত্তমেৱ. তযিদং ভাৱনামযমেৱ হুত্ৱা ৱুত্তনযেন পথৱীকসিণাদিকং আলম্বিত্ৱা যথাৰহং ঞাণসম্পযুত্তকুসলানন্তৰং উপ্পজ্জতি, হীনাদিভেদভিন্নং পনেতং যথাক্কমং ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীসু সোড়সসুপি ব্ৰহ্মলোকেসু উপপত্তিনিপ্ফাদকন্তি দট্ঠব্বং.

ৰূপসঞ্ঞাসমতিক্কমাদিনা সমধিগন্তব্বং অৰূপাৱচৰং. চতুন্নং অৰূপানন্তি উপেক্খাসমাধিসঙ্খাতেহি চতূহি অৰূপজ্ঝানেহি. কৰণে হি এতং সামিৱচনং. অৰূপানং ৱা যো আৰম্মণাদিকতো সম্পযুত্তধম্মেহি যোগো যোগভেদো, তস্স ৱসেন. ৱুত্তপ্পকাৰেনাতি হেট্ঠা আৰুপ্পকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ১.২৭৫ আদযো) ৱুত্তপ্পকাৰেন. পঠমন্তি পঠমং অৰূপাৱচৰকুসলচিত্তং. দুতিযততিযচতুত্থানীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তানিমানি ভাৱনামযানেৱ হুত্ৱা যথানুপুব্বং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং, পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং, নত্থিভাৱং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ইমানি আলম্বিত্ৱা উপেক্খাসহগতঞাণসম্পযুত্তকুসলানন্তৰং উপ্পজ্জিত্ৱা চতূসু অৰূপীব্ৰহ্মলোকেসু পটিসন্ধিপৱত্তিৱিপাকদাযীনি. সেসং পনেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ছৱিসুদ্ধিপৰম্পৰায সমধিগন্তব্বং লোকুত্তৰং. তত্থ ৱত্তব্বং পৰতো আগমিস্সতি. চতুমগ্গসম্পযোগতোতি সোতাপত্তিমগ্গো যাৱ অৰহত্তমগ্গোতি ইমেহি চতূহি অৰিযমগ্গেহি সম্পযোগতো. চতুব্বিধম্পি চেতং ভাৱনামযমেৱ হুত্ৱা নিব্বানং আলম্বিত্ৱা সুঞ্ঞতো ৱিমোক্খো, অনিমিত্তো ৱিমোক্খো, অপ্পণিহিতো ৱিমোক্খোতি নামেন উপ্পজ্জতি, সত্তভৱাদিভৱূপপত্তিনিৱত্তকন্তি দট্ঠব্বং. একৱীসতিৱিধং হোতি নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰনযেনাতি অধিপ্পাযো.

৪৫৩. কামাৱচৰমেৱাতি এত্থ নিকাযন্তৰিযা ৰূপাৰূপাৱচৰম্পি অকুসলং ইচ্ছন্তীতি তেসং মতিনিসেধনত্থং কামাৱচৰগ্গহণং. মহগ্গতভূমিযং উপ্পজ্জন্তম্পি তত্থ ৰূপধাতুযং পৱত্তিৱিপাকং দেন্তম্পি একন্তেন কামাৱচৰমেৱাতি দস্সনত্থং অৱধাৰণং. যদি এৱং, কস্মা কামাৱচৰমেৱাতি? তত্থ কাৰণং ৱুত্তমেৱ. কথং ৱুত্তং? ‘‘কামতণ্হা কামো উত্তৰপদলোপতো, অৱচৰতি এত্থাতি অৱচৰং, কামস্স অৱচৰং কামাৱচৰ’’ন্তি. এত্থ হি কামতণ্হাৱিসযতা ‘‘কামাৱচৰভাৱস্স কাৰণং’’ ৱুত্তা যথা ৰূপাৰূপতণ্হাৱিসযতা ‘‘ৰূপাৰূপাৱচৰভাৱস্স’’. একংসেন চেতং এৱং ইচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা ব্যাপিলক্খণং ন সিযা. যদি হি আলম্বিতব্বধম্মৱসেন ভূমিৱৱত্থানং কৰেয্য, এৱং সতি অনাৰম্মণানং সঙ্গহো ন সিযা. অথ ৱিপাকদানৱসেন, এৱম্পি অৱিপাকানং সঙ্গহো ন সিযা. তস্মা আলম্বণধম্মৱসেন পৰিযাপন্নানং সা কাতব্বা, অপৰিযাপন্নানং পন লোকতো উত্তিণ্ণতায লোকুত্তৰতা, উত্তৰিতৰাভাৱতো অনুত্তৰতা চ ৱেদিতব্বা.

পৰিযাপন্নাতি চ পৰিচ্ছেদকাৰিকায তণ্হায পৰিচ্ছিজ্জ আপন্না, গহিতাতি অত্থো. ননু চেত্থ কামতণ্হা কতমা? কামাৱচৰধম্মাৰম্মণা তণ্হা, কামাৱচৰধম্মা কতমে? কামতণ্হাৱিসযাতি ইতৰেতৰসন্নিস্সযতাদোসোতি? নযিদমেৱং অৱীচিআদিএকআদসোকাসনিন্নতায কঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৱেন গহেত্ৱা তংসভাৱায তণ্হায ৱিসযভাৱেন কামাৱচৰধম্মানং উপলক্খিতব্বত্তা. নিক্খেপকণ্ডেপি (ধ. স. ৯৮৫ আদযো) ‘‘এত্থাৱচৰা’’তি ৱচনং অৱীচিপৰনিম্মিতপৰিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায ৱিসযভাৱং সন্ধায ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নতায ৱেদিতব্বা.

মূলতো তিৱিধন্তি তীণি অকুসলমূলানি লোভাদীনি, তেসং ৱসেন তংসহিতম্পি তিৱিধন্তি অত্থো. তানি হি সুপ্পতিট্ঠিতভাৱকাৰণত্তা মূলমিৱাতি মূলানি, লোভো মূলং এতস্সাতি লোভমূলং. অসাধাৰণেন নিদ্দেসো যথা ভেৰিসদ্দো, যৱঙ্কুৰোতি. তথা দোসমূলং. মোহো এৱ মূলং ইমস্স, নাঞ্ঞন্তি মোহমূলং.

সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খাৰভেদতোতি সোমনস্সুপেক্খাভেদতো দিট্ঠিগতভেদতো সঙ্খাৰভেদতোতি পচ্চেকং ভেদসদ্দো যোজেতব্বো. যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. দিট্ঠিগতসম্পযুত্তন্তি দিট্ঠিযেৱ দিট্ঠিগতং ‘‘গূথগতং, মুত্তগত’’ন্তি (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১) যথা. অথ ৱা ৱিপৰিযেসগ্গাহতায দিট্ঠিযা গতমেৱ, ন এত্থ গন্তব্বৱত্থু তথা সভাৱন্তি দিট্ঠিগতং. তযিদং ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ২.১৮৭, ২০২, ২০৩, ৪২৭; ৩.২৭-২৯) অভিনিৱেসভাৱতো লোভেনেৱ সদ্ধিং পৱত্ততি, ন দোসেন.

যদাহীতিআদি লোভমূলচিত্তানং পৱত্তিআকাৰদস্সনং. মিচ্ছাদিট্ঠিন্তি উচ্ছেদদিট্ঠিআদিমিচ্ছাদিট্ঠিং. তায হি ৱিপল্লত্থচিত্তা সত্তা ‘‘এতাৱকো জীৱৱিসযো যাৱ ইন্দ্ৰিযগোচৰো’’তি পৰলোকং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৱো’’তি যথা তথা কামেসু পাতব্যতং আপজ্জন্তি. আদি-সদ্দেন ‘‘এস পন্থো পগেৱ ৱিহিতো দেৱযানে, যেন যন্তি পুত্তৱন্তো ৱিসোকা. তং পস্সন্তি পসৱো, পক্খিনো চ, তেন তে মাতৰিপি মিথুনং চৰন্তী’’তিআদিনা নযেন পুত্তমুখদস্সনং সগ্গমোক্খমগ্গোতি এৱমাদিকং মিচ্ছাদিট্ঠিং সঙ্গণ্হাতি.

কামে ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো, তেন ব্ৰাহ্মণানং সুৱণ্ণহৰণমেৱ অদিন্নাদানে সাৱজ্জং, ইতৰং অনৱজ্জং. গৰূনং, গুন্নং, অত্তনো, জীৱিতস্স, ৱিৱাহস্স চ অত্থায মুসাৱাদো অনৱজ্জো, ইতৰো সাৱজ্জো. গৰুআদীনং অত্থায পেসুঞ্ঞহৰণং অনৱজ্জং, ইতৰং সাৱজ্জং. ভাৰতযুদ্ধসীতাহৰণাদিকথা পাপৱূপসমায হোতীতি এৱমাদিকে মিচ্ছাগাহে সঙ্গণ্হাতি. দিট্ঠমঙ্গলাদীনীতি দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলানি. সভাৱতিক্খেনাতি লোভস্স, মিচ্ছাভিনিৱেসস্স ৱা ৱসেন সৰসেনেৱ তিখিণেন কুৰূৰেন. মন্দেনাতি দন্ধেন অতিখিণেন. তাদিসং পন অত্তনো, পৰস্স ৱা সমুস্সাহনেন পৱত্ততীতি আহ ‘‘সমুস্সাহিতেনা’’তি. পৰভণ্ডং ৱা হৰতীতি ৱা-সদ্দেন তথাপৱত্তনকমুসাৱাদাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কামানং ৱা অনুভুয্যমানানং. ৱা-সদ্দেন পৰসন্তকস্স ৱা অযথাধিপ্পেততায যং লদ্ধং, তং গহেতব্বন্তি গহণাদিকং সঙ্গণ্হাতি.

দুৱিধমেৱ হোতি সম্পযুত্তধম্মৱসেন ভেদাভাৱতো. যদি এৱং, কস্মা ‘‘দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্ত’’ন্তি ৱুত্তন্তি? অসাধাৰণধম্মেহি তস্স চিত্তস্স উপলক্খণত্থং. পাণাতিপাতাদীসূতি পাণাতিপাতনাদীসু. আদি-সদ্দেন অদিন্নাদানমুসাৱাদপেসুঞ্ঞফৰুসসম্ফপ্পলাপব্যাপাদে সঙ্গণ্হাতি. সভাৱতিক্খং হুত্ৱা পৱত্তমানং চিত্তং অসঙ্খাৰমেৱ হোতি, ইতৰং সসঙ্খাৰন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘তিক্খমন্দপ্পৱত্তিকালে’’তি. মন্দং পন হুত্ৱা পৱত্তমানং একংসেন সসঙ্খাৰমেৱাতি ন সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. যং সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন পৱত্ততি, তং মন্দমেৱ হোতীতি কত্ৱা তথাৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

মোহেকহেতুকং চিত্তং মূলন্তৰৱিৰহতো অতিমূড়্হং, ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চযোগতো চঞ্চলঞ্চাতি উপেক্খাসহগতমেৱ হোতি, ন তস্স কদাচিপি সভাৱতিক্খতা অত্থি. আৰম্মণে হি সংসপ্পনৱসেন, ৱিক্খিপনৱসেন চ পৱত্তমানস্স চিত্তদ্ৱযস্স কীদিসে কিচ্চে সভাৱতিক্খতায, উস্সাহেতব্বতায ৱা ভৱিতব্বং, তস্মা ন তত্থ সঙ্খাৰভেদো অত্থি. অঞ্ঞেসু অকুসলচিত্তেসু লব্ভমানম্পি উদ্ধচ্চং ৱিসেসতো এত্থেৱ বলৱং, ততো এৱ সম্পযুত্তধম্মেসু পধানং হুত্ৱা পৱত্ততীতি ইদমেৱ উদ্ধচ্চেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চসম্পযুত্ত’’ন্তি. তথা হি পাড়িযং (ধ. স. ৪২৭) ইধ সৰূপতো উদ্ধচ্চং আগতং, এৱং অসাধাৰণপধানধম্মৱসেন মোহমূলং ‘‘ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং, উদ্ধচ্চসম্পযুত্ত’’ন্তি দুৱিধং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অসন্নিট্ঠানং সংসযো. ৱিক্খেপো অৱূপসমো, ভন্ততাতি অত্থো.

তযিদং দ্ৱাদসৱিধম্পি অকুসলচিত্তং ছসু আৰম্মণেসু যং ৱা তং ৱা আলম্বিত্ৱা উপেক্খাসহগতাহেতুককিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং কাযদ্ৱাৰাদীহি তীহি দ্ৱাৰেহি কাযকম্মাদিৱসেন যথাৰহং পাণাতিপাতাদিকম্মপথৱসেন চেৱ কম্মৱসেন চ উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং.

তত্থ ঠপেত্ৱা উদ্ধচ্চসহগতং সেসং একাদসৱিধম্পি চতূসুপি অপাযেসু পটিসন্ধিং দেতি, পৱত্তিৱিপাকং সুগতিযম্পি. উদ্ধচ্চসহগতং পন পৱত্তিৱিপাকমেৱাতি. এত্থাহ – কিং পন কাৰণং সব্বদুব্বলং ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং পটিসন্ধিং দেতি, অধিমোক্খসব্ভাৱতো ততো বলৱন্তম্পি উদ্ধচ্চসহগতং ন দেতীতি? দস্সনেন পহাতব্বেসু অৱুত্তত্তা. ইদং হি পটিসন্ধিং দেন্তং অপাযেসু দদেয্য, অপাযগমনীযঞ্চ দস্সনপহাতব্বন্তি তত্থ ৱুচ্চেয্য, ন চ ৱুত্তং. তস্মা পটিসন্ধিং ন দেতি, পৱত্তিৱিপাকদানং পনস্স ন সক্কা পটিক্খিপিতুং. পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে ‘‘উদ্ধচ্চসহগতে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, তস্স ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭৩০ অত্থতো সমানং) ৱচনতো.

অপৰে পনাহু – পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জমানং উদ্ধচ্চসহগতং দস্সনপ্পহাতব্বসহাযসব্ভাৱতো উভযৱিপাকম্পি দেতি, ন সেক্খস্স তদভাৱতোতি. ইদমেত্থ ৱিচাৰেতব্বং, যস্স ৱিপাকদানং ৱুত্তং, কিং তং ভাৱনায পহাতব্বং, উদাহু নোতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ ভাৱনায পহাতব্বং, পট্ঠানে ভাৱনায পহাতব্বস্স নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ৱত্তব্বো সিযা. অথ ন ভাৱনায পহাতব্বং, দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে ‘‘নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্ব’’মিচ্চস্স ৱিভঙ্গে ৱত্তব্বং সিযা. যদি তব্বিৰুদ্ধসভাৱতায তত্থ ন ৱুচ্চেয্য, এৱম্পি তস্মিং তিকে তস্স নৱত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, কিং কাৰণং? চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. ৩৬৫ আদযো) আগতানং দ্ৱাদসন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৱীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা ৱিভজিত্ৱা দস্সেতব্বস্স নিযোগতো কস্সচি চিত্তুপ্পাদস্স অভাৱা, যথা উপ্পন্নত্তিকে অতীতাদীনং নৱত্তব্বতা ন ৱুত্তা, এৱমেতস্সাপি. অথ ৱা ভাৱনায পহাতুং অসক্কুণেয্যস্সাপি তস্স পুথুজ্জনে ৱত্তমানস্স ভাৱনায পহাতব্বসভাৱসামঞ্ঞতো, সাৱজ্জতো চ ভাৱনায পহাতব্বপৰিযাযো ৱিজ্জতীতি নত্থি নৱত্তব্বতাপসঙ্গদোসো. নিপ্পৰিযাযেন চ ন ভাৱনায পহাতব্বন্তি তস্স ৱসেন নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱোপি ন ৱুত্তো. দস্সনপহাতব্বপচ্চযস্সাপি উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৱেকল্লমত্তমেৱ দস্সনেন কতং, ন কোচিপি ভাৱো অনুপ্পাদধম্মতং তস্স আপাদিতোতি একন্তেন ভাৱনায পহাতব্বতা ৱুত্তা. অথ ৱা অপাযগমনীযভাৱাপেক্খং দস্সনপ্পহাতব্বৱচনন্তি তদভাৱতো তং ৱিভজনং ৱুত্তন্তি.

৪৫৪. ‘‘ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৱা ‘‘অব্যাকতং ৱিপাক’’ন্তি আদিকো নপুংসকনিদ্দেসো, ততো এৱ অধিকতাব্যাকতাপেক্খায দুৱিধন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা ৰূপনিব্বানানম্পি অব্যাকতভাৱতো তং চতুব্বিধন্তি ৱত্তব্বং সিযা. ৱিপাকস্স কামাৱচৰাদিভাৱো কুসলে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. অহেতুকতা সহেতুকতা ৱিয সম্পযুত্তহেতুৱসেন, ন নিব্বত্তকহেতুৱসেন. ৱিপাকস্স হি সহেতুকতা সহেতুককম্মৱসেন সিজ্ঝমানাপি সম্পযুত্তহেতুৱসেনেৱ ৱুচ্চতি, অঞ্ঞথা অহেতুকানম্পি সহেতুকতা আপজ্জেয্যাতি. কস্মা পন সহেতুকস্স অহেতুকো ৱিপাকো হোতীতি? তত্থ কাৰণং ৱুত্তমেৱ. কিঞ্চ আৰম্মণাভিনিপাতমত্তেসু পঞ্চসু ৱিঞ্ঞাণেসু যথা অলোভাদিসম্পযোগো ন সম্ভৱতি, এৱং মন্দতৰমন্দকিচ্চেসু সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণেসূতি হেতূনং উপ্পত্তিযা অসম্ভৱতোপি নেসং অহেতুকতা দট্ঠব্বা.

মনোৱিঞ্ঞাণতো উপ্পজ্জনৱিসিট্ঠমননকিচ্চানং অভাৱতো মনোমত্তা ধাতু মনোধাতু.

চক্খুসন্নিস্সিতং হুত্ৱা ৰূপস্স ৱিজাননং লক্খণং এতস্সাতি চক্খুসন্নিস্সিতৰূপৱিজাননলক্খণং. তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতৱচনেন ৰূপাৰম্মণং অঞ্ঞং ৱিঞ্ঞাণং নিৱত্তেতি. ৱিজাননগ্গহণেন চক্খুসন্নিস্সিতে ফস্সাদিকে নিৱত্তেতি. চক্খুৰূপগ্গহণেন নিস্সযতো, আৰম্মণতো চ ৱিঞ্ঞাণং ৱিভাৱেতি উভযাধীনৱুত্তিকত্তা. যদি হি চক্খু নাম ন সিযা, অন্ধাপি ৰূপং পস্সেয্যুং, ন চ পস্সন্তি. যদি চ নীলাদিৰূপং নাম ন সিযা, দেসাদিনিযমেন ন ভৱিতব্বং, অত্থেৱ চ নিযমো, একন্তসাৰম্মণতা চ চিত্তস্স ৱুত্তাতি ‘‘আৰম্মণেন ৱিনা নীলাদিআভাসং চিত্তং পৱত্ততী’’তি এৱং পৱত্তো ৱাদো মিচ্ছাৱাদোতি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ভগৱা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫; সং. নি. ২.৪৪; ৪.৬০; কথা. ৪৬৫).

কস্মা পনেত্থ ৱচনভেদো কতোতি? একম্পি চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপং পন অনেকমেৱ সংহতন্তি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং. কিং পন কাৰণং একম্পি চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপং পন অনেকমেৱাতি? পচ্চযভাৱৱিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযৱিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৱেনেৱ হোতি, তস্মিং সতি তস্স ভাৱতো, অসতি অভাৱতো. যতো তং অত্থিঅৱিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৱুচ্চতি, তংনিস্সযতা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৱসেন ইচ্ছিতব্বা অৰূপভাৱতো, অথ খো গৰুৰাজাদীসু সিস্সৰাজপুৰিসাদীনং ৱিয তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতায. ইতৰে পন পচ্চযা তেন তেন ৱিসেসেন ৱেদিতব্বা. স্ৱাযং পচ্চযভাৱো ন একস্মিং ন সম্ভৱতীতি একম্পি চক্খু ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তি একৱচনেন নিদ্দেসো কতো.

ৰূপং পন যদিপি চক্খু ৱিয পুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুৰেতৰং হুত্ৱা ৱিজ্জমানক্খণেযেৱ উপকাৰকত্তা, তথাপি অনেকমেৱ সংহতং হুত্ৱা পচ্চযো হোতি আৰম্মণভাৱতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৱভূতং, পৰিকপ্পিতাকাৰমত্তং ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিভাৱেন্তং পৱত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৱে সো তস্স সাৰম্মণসভাৱতায যং কিঞ্চি অনালম্বিত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভ পৱত্তিকাৰণতায আলম্বনীযতো আৰম্মণং নাম. তস্স যস্মা যথা তথা সভাৱূপলদ্ধিৱসেন আৰম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৰূপং আৰব্ভ পৱত্তমানং তস্স সভাৱং ৱিভাৱেন্তমেৱ পৱত্ততি. সা চস্স ইন্দ্ৰিযাধীনৱুত্তিকস্স আৰম্মণসভাৱূপলদ্ধি, ন একদ্ৱিকলাপগতৱণ্ণৱসেন হোতি, নাপি কতিপযকলাপগতৱণ্ণৱসেন, অথ খো আভোগানুৰূপং আপাথগতৱণ্ণৱসেনাতি অনেকমেৱ ৰূপং সংহচ্চকাৰিতায ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘ৰূপে চা’’তি বহুৱচনেন নিদ্দিসি.

যং পন ‘‘ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.২) ৱুত্তং, তং কথন্তি? তম্পি যাদিসং ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তাদিসমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা যদেকে ৱদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৱসেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণাৰম্মণা, ন দব্বসল্লক্খণৱসেনা’’তি, তম্পি যুত্তমেৱ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযাৰম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৱাভাৱতো. সমুদিতা পন ৱণ্ণধম্মা আৰম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আৰম্মণা পচ্চযা হোন্তি, ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৱিসুং ৱিসুং অসমত্থানং সিৱিকাৱহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৱণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৱ ঠানে সমুদিতানং ৱণ্ণং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকাৰিতা পৰিব্যত্তা. এতেন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পৰমাণুৰূপং আৰম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চা’’তিআদীসুপি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬) এসেৱ নযো. এৱং উভযাধীনৱুত্তিকতায চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযতো, আৰম্মণতো চ ৱিভাৱনং কতং, এৱং সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি যথাৰহং ৱত্তব্বং.

ৰূপমত্তাৰম্মণৰসন্তি ৰূপাযতনমত্তস্সেৱ আৰম্মণকৰণৰসং. মত্তসদ্দেন যথা আৰম্মণন্তৰং নিৱত্তেতি, এৱং ৰূপাযতনেপি লব্ভমানে একচ্চে ৱিসেসে নিৱত্তেতি. ন হি চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱণ্ণমত্ততো অঞ্ঞং কিঞ্চি ৱিসেসং তত্থ গহেতুং সক্কোতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন কিঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতি অঞ্ঞত্ৰ অভিনিপাতমত্তা’’তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জমানং ৰূপাৰম্মণে এৱ উপ্পজ্জনতো তদভিমুখভাৱেন গয্হতীতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি. অত্তনো অনন্তৰং উপ্পজ্জমানানং অৰূপধম্মানং সমনন্তৰৱিগতা অৰূপধম্মা পৱত্তিওকাসদানেন অনন্তৰসমনন্তৰনত্থিৱিগতপচ্চযেহি উপকাৰকা নিস্সযাৰম্মণধম্মা ৱিয আসন্নকাৰণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰূপাৰম্মণায কিৰিযমনোধাতুযা অপগমপদট্ঠান’’ন্তি. সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.

চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিগহিতং ৰূপাদিআৰম্মণং তদনন্তৰমেৱ অপৰিপতন্তং কত্ৱা সম্পটিচ্ছন্তী গণ্হন্তী ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ৰূপাদিসম্পটিচ্ছনৰসা’’তি. তথাভাৱেন সম্পটিচ্ছনভাৱেন পচ্চুপতিট্ঠতীতি তথাভাৱপচ্চুপট্ঠানা.

ছসু আৰম্মণেসু কদাচি পঞ্চন্নং, ততো ৱা কতিপযানং ৱিজাননসভাৱাপি ছড়াৰম্মণৱিজাননলক্খণা ৱুত্তা তংসভাৱানতিৱত্তনতো, ছস্ৱেৱ ৱা ইতৰেসং আৰম্মণানং অন্তোগধত্তা. সন্তীৰণাদিকিচ্চাতি সন্তীৰণতদাৰম্মণকিচ্চা ৱা, সন্তীৰণতদাৰম্মণপটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিকিচ্চা ৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘হদযৱত্থুপদট্ঠানা’’তি ইদং ইমাসং দ্ৱিন্নং মনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং একন্তেনেৱ হদযৱত্থুসন্নিস্সযতায ৱুত্তং. হেট্ঠা ৱুত্তনযেন পন তংতংঅনন্তৰাতীতৱিঞ্ঞাণাপগমপদট্ঠানাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. তস্সা ভেদোতি তস্সা ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা ‘‘দুৱিধা’’তি ৱুত্তায দুৱিধতাসঙ্খাতো ভেদো. একন্তমিট্ঠাৰম্মণেতি একন্তেনেৱ ইট্ঠে আৰম্মণে, অতিৱিয ইট্ঠাৰম্মণেতি অত্থো. পঞ্চদ্ৱাৰে চেৱ জৱনাৱসানে চাতি এত্থ পঞ্চদ্ৱাৰে সম্পটিচ্ছনৱোট্ঠব্বনানং অন্তৰাড়ং ঠানং, ইতৰত্ৰ জৱনভৱঙ্গানন্তি এৱং দ্ৱিঠানা হোতি. ইতৰাযপি সন্তীৰণতদাৰম্মণকালে যথাৱুত্তমেৱ ঠানং, পটিসন্ধিআদিকালে পন চুতিভৱঙ্গানং অন্তৰাড়ং পটিসন্ধিযা, পটিসন্ধিআৱজ্জনানং তদাৰম্মণাৱজ্জনানং জৱনাৱজ্জনানং ৱোট্ঠব্বনাৱজ্জনানঞ্চ অন্তৰাড়ং ভৱঙ্গস্স, তদাৰম্মণপটিসন্ধীনং জৱনপটিসন্ধীনং ৱা অন্তৰাড়ং চুতিযা ঠানন্তি ৱেদিতব্বং.

ছসূতি এত্থ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. কাযস্স নিস্সযভূতানং নাতিইট্ঠফোট্ঠব্বভূতানং পটিঘট্টনানিঘংসস্স বলৱভাৱতো কাযৱিঞ্ঞাণং সুখসম্পযুত্তং. উপাদাৰূপানংযেৱ ঘট্টনা দুব্বলাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি উপেক্খাসহগতানি. তেনাহ ‘‘সেসং উপেক্খাযুত্ত’’ন্তি. সেসং ছব্বিধম্পি.

অলোভাদোসামোহা চেৱ অলোভাদোসা চ অলোভাদযো, তেহি অলোভাদীহি ৱিপাকহেতূহি সম্পযুত্তং অলোভাদিৱিপাকহেতুসম্পযুত্তং. কামাৱচৰকুসলং ৱিয সোমনস্সাদিভেদতোতি যথা কামাৱচৰং কুসলং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খাৰভেদতো অট্ঠৱিধং, এৱমিদম্পীতি অট্ঠৱিধতায সদিসতং দস্সেতি. কামাৱচৰভাৱতো হীনাদিতো, যোনীসু উপ্পত্তিতো চ সদিসমেৱ, সম্পযুত্তধম্মতো পন আৰম্মণতো, পৱত্তিআকাৰতো চ ৱিসদিসং. তথা হি কুসলং কম্মদ্ৱাৰৱসেন পৱত্ততি, ন ইদং, ৱিপাকানং অৱিঞ্ঞত্তিজনকত্তা. উপ্পত্তিদ্ৱাৰৱসেন পন ইমস্সাপি অত্থেৱ পৱত্তিভেদো পঞ্চদ্ৱাৰমনোদ্ৱাৰেসু মহাৱিপাকানং তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তিসম্ভৱতো. যথা পন কুসলং গতিৱসেন পঞ্চৱিধং, ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিৱসেন সত্তৱিধঞ্চ, ন এৱমিদং তদেকদেসে এৱ উপ্পজ্জনতো. তত্থ আৰম্মণতো, একচ্চপৱত্তিআকাৰতো চ ৱিসদিসতং দস্সেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ছসু আৰম্মণেসূতি পৰিত্তাদিঅতীতাদিঅজ্ঝত্তাদিপ্পভেদেসু ছসু আৰম্মণেসু.

আগমনাদিৱসেনাতি আগমনপচ্চযৱসেন. তত্থ একচ্চানং আচৰিযানং মতেন মুখে চলিতে আদাসতলে মুখনিমিত্তং চলনং ৱিয অসঙ্খাৰস্স কুসলস্স ৱিপাকো অসঙ্খাৰো, সসঙ্খাৰস্স কুসলস্স ৱিপাকো সসঙ্খাৰোতি এৱং আগমনৱসেন. একচ্চানং পন আচৰিযানং মতেন বলৱন্তেহি ৱিভূতেহি পচ্চযেহি কম্মাদীহি উপ্পন্নো অসঙ্খাৰো, দুব্বলেহি সসঙ্খাৰোতি এৱং পচ্চযৱসেন. সম্পযুত্তধম্মানন্তি পাড়িযং সৰূপতো আগতসম্পযুত্তধম্মানং. তেসং হি ৱসেন কুসলতো ৱিপাকস্স ৱিসেসাভাৱো. নিৰুস্সাহন্তি এত্থ উস্সাহো নাম অনুপচ্ছিন্নাৱিজ্জাতণ্হামানসন্তানে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতাসঙ্খাতো ব্যাপাৰো, সো ৱিপাকেসু নত্থীতি তং নিৰুস্সাহং. কুসলেসু পন অভিঞ্ঞাৱসপৱত্তেসুপি অত্থেৱাতি তং সউস্সাহং.

লোভাদীনং একন্তসাৱজ্জতায অযোনিসোমনসিকাৰহেতুকানং নত্থি ৱিপাকভাৱো, অলোভাদীনম্পি একন্তঅনৱজ্জসভাৱানং কাৰণস্স তব্বিধুৰতায নত্থেৱ অকুসলৱিপাকভাৱোতি আহ ‘‘অকুসলৱিপাকং অহেতুকমেৱা’’তি. যথা অতিইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে চ আৰম্মণে ৱেদনাভেদসব্ভাৱতো কুসলৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু দুৱিধা হোতি সোমনস্সসহগতা, উপেক্খাসহগতাতি, ন এৱং অতিঅনিট্ঠে, অনিট্ঠমজ্ঝত্তে চ আৰম্মণে ৱেদনাভেদো অত্থীতি অকুসলৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু একমেৱাতি ‘‘সত্তৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. সতি হি তত্থ ৱেদনাভেদে অতিঅনিট্ঠে দোমনস্সেন ভৱিতব্বং, ন চ পটিঘেন ৱিনা দোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি.

কাযৱিঞ্ঞাণস্স দুক্খসহগততা কুসলৱিপাকে ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বা. উপেক্খা হীনাতি একন্তনিহীনস্স অকুসলস্স ৱিপাকভাৱতো উপেক্খাপি সমানা হীনা এৱ দুক্খসভাৱত্তা. তেনাহ ‘‘দুক্খং ৱিয নাতিতিখিণা’’তি. যথা দুক্খং অতিৱিয তিখিণং কটুকং, ন এৱমযং, তথাপি দুক্খসভাৱেনেৱ পৱত্ততি. ন হি অকুসলস্স ৱিপাকো অদুক্খো হোতি. উপেক্খাভাৱো চস্স বলৱতা বাধিযমানস্স পটিপ্পহৰিতুং অসক্কোন্তস্স দুব্বলস্স পুৰিসস্স তেন কৰিযমানবাধায উপেক্খনা ৱিযাতি দট্ঠব্বো. ইতৰেসূতি কুসলৱিপাকেসু.

ৰূপাৱচৰন্তি ৰূপাৱচৰৱিপাকৱিঞ্ঞাণং. ৱিপাককথা হেসাতি. কুসলং ৱিযাতি ৰূপাৱচৰকুসলং ৱিয. ন হি ৰূপাৱচৰৱিপাকো তদঞ্ঞকুসলসদিসো. অপিচ সম্বন্ধিসদ্দা এতে, যদিদং ‘‘কুসলং, ৱিপাকো’’তি চ. তস্মা যথা ‘‘মাতৰং পযিৰুপাসতী’’তি ৱুত্তে অত্তনো মাতৰন্তি অৱুত্তম্পি সিদ্ধমেৱেতং, এৱং ইধাপীতি অত্তনো কুসলং ৱিযাতি অত্থো. কুসলসদিসতা চেত্থ ধম্মতো, আৰম্মণতো চ ৱেদিতব্বা. তথা হি যে ফস্সাদযো কুসলে লব্ভন্তি, তে ৱিপাকেপি লব্ভন্তি. যস্মিং চ আৰম্মণে কুসলং পৱত্ততি, তত্থেৱ অযং ৱিপাকোপি পৱত্ততি. যং পনেত্থ পঞ্চমজ্ঝানচিত্তং অভিঞ্ঞাপ্পত্তং, তস্স ৱিপাকো এৱ নত্থি. কস্মা নত্থি? অসম্ভৱতো, আনিসংসভূতত্তা চ. তঞ্হি ৱিপাকং দেন্তং ৰূপাৱচৰমেৱ দদেয্য. ন হি অঞ্ঞভূমিকং কম্মং অঞ্ঞভূমিকং ৱিপাকং দেতি. কম্মনিমিত্তাৰম্মণতা চ ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স ৱুত্তাতি ন তং অঞ্ঞং আৰব্ভ পৱত্ততি. পৰিত্তাৰম্মণাদিআৰম্মণঞ্চ তং ন হোতীতি অযমসম্ভৱো. ঝানস্স আনিসংসভূতঞ্চ দানাদীনং তস্মিং অত্তভাৱে পচ্চযলাভো ৱিযাতি.

পৱত্তিতো পন ৱিপাকস্স, কুসলস্স চ অত্থেৱ ভেদোতি তং দস্সেতুং ‘‘কুসলং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. কুসলং ৱিয কসিণুগ্ঘাটিমাকাসাদিআৰম্মণভেদতো চতুব্বিধং. পৱত্তিভেদো ৱুত্তনযোৱ জৱনৱসেন, পটিসন্ধিআদিৱসেন চ পৱত্তনতো.

চতুমগ্গযুত্তচিত্তফলত্তাতি চতূহি অৰিযমগ্গেহি সম্পযুত্তকুসলচিত্তস্স ফলত্তা, চতুব্বিধসামঞ্ঞফলসম্পযুত্তভাৱতোতি অত্থো. মগ্গৱীথিযং দ্ৱিক্খত্তুং, তিক্খত্তুং ৱা ফলসমাপত্তিযং অপৰিচ্ছিন্নপৰিমাণং পৱত্তমানম্পি দ্ৱীসু ঠানেসু পৱত্তিযা ‘‘দ্ৱিধা পৱত্ততী’’তি ৱুত্তং. সব্বম্পীতি তেৱীসতিৱিধং কামাৱচৰৱিপাকং, পঞ্চৱিধং ৰূপাৱচৰৱিপাকং, চতুব্বিধং অৰূপাৱচৰৱিপাকং, চতুব্বিধমেৱ লোকুত্তৰৱিপাকন্তি সব্বম্পি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন ছত্তিংসৱিধং হোতি.

ভূমিভেদতো তিৱিধং লোকুত্তৰস্স অভাৱতো. লোকুত্তৰঞ্হি কিৰিযচিত্তং নত্থি একন্তেন অনন্তৰৱিপাকদাযিভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘সমাধিমানন্তৰিকঞ্ঞমাহূ’’তি (খু. পা. ৬.৫; সু. নি. ২২৮). হোতু তাৱ সেক্খানং উপ্পজ্জমানং অনুত্তৰং কুসলং পুগ্গলন্তৰভাৱূপনযনতো সফলং, অৰহতো পন উপ্পজ্জমানং পুগ্গলন্তৰভাৱূপনযনতো নিপ্ফলং, তস্স কিৰিযভাৱো কস্মা ন ইচ্ছিতোতি? ইচ্ছিতব্বো সিযা. যদি তস্স পুনপ্পুনং উপ্পত্তি সিযা, সকিংযেৱ পন লোকুত্তৰকুসলং পৱত্ততি. যদি হি পুনপ্পুনং পৱত্তেয্য, মগ্গচিত্তং অৰহতোপি পৱত্ততীতি লোকুত্তৰকিৰিযচিত্তং সিযা, ন চেতং অত্থি পযোজনাভাৱতো. তস্মা নত্থি লোকুত্তৰকিৰিযৱিঞ্ঞাণং. কিৰিযৱিঞ্ঞাণন্তি চ কিৰিযামত্তং ৱিঞ্ঞাণং, কুসলাকুসলং ৱিয কিঞ্চি ৱিপাকং অনুপ্পাদেত্ৱা কিৰিযামত্তমেৱ হুত্ৱা পৱত্তনকৱিঞ্ঞাণন্তি অত্থো. কস্মা পনেতং ৱিপাকং ন উপ্পাদেতীতি? ৱুচ্চতে – এত্থ হি যদেতং আৱজ্জনদ্ৱযং, তং অনুপচ্ছিন্নভৱমূলেপি সন্তানে পৱত্তং অনাসেৱনতায দুব্বলভাৱতো অবীজসামত্থিযং ৱিয পুপ্ফং অফলমেৱ হোতি. যং পন উচ্ছিন্নভৱমূলাযং সন্ততিযং পৱত্তং অট্ঠাৰসৱিধং ৱিঞ্ঞাণং, তং সমুচ্ছিন্নমূলায লতায পুপ্ফং ৱিয ফলদাযি ন হোতীতি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞস্স অসম্ভৱতো কিৰিযহেতুনা নাম অলোভাদিনাৱ ভৱিতব্বন্তি আহ ‘‘অলোভাদিকিৰিযহেতুৱিৰহিত’’ন্তি.

চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পুৰেচৰা হুত্ৱা ৰূপাদিআৰম্মণানং ৱিজাননলক্খণা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপুৰেচৰৰূপাদিৱিজাননলক্খণা. অযং পন মনোৱিঞ্ঞাণতো উপ্পন্নাপি ৱিসিট্ঠমননকিচ্চাভাৱেন মনোমত্তা ধাতূতি মনোধাতু. তথা হেসা মনোৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ধাতুনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫১৭) আগমিস্সতি. আৱজ্জনৰসাতি আভোগৰসা, চিত্তসন্তানস্স ৱা পুৰিমাকাৰতো অঞ্ঞথা ওণোজনৰসা. ভৱঙ্গৱিচ্ছেদপদট্ঠানাতি ভৱঙ্গসন্তানৱিচ্ছেদপদট্ঠানা. অপুব্বাৰম্মণা সকিদেৱ পৱত্তমানা সব্বথা ৱিসযৰসং অনুভৱিতুং ন সক্কোতীতি ইট্ঠাদীসু সব্বত্থ উপেক্খাযুত্তাৱ হোতি.