১৩. অভিঞ্ঞানিদ্দেসৱণ্ণনা
দিব্বসোতধাতুকথাৱণ্ণনা
৪০০. তত্থাতি দিব্বসোতধাতুযা নিদ্দেসে. অভিঞ্ঞাপাড়িযা হি নিদ্দেসমুখেন অভিঞ্ঞানং নিব্বত্তনৱিধি ৱিধীযতি. অভিঞ্ঞাসীসেনেত্থ অভিঞ্ঞাপাড়ি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘ততো পৰাসু চ তীসু অভিঞ্ঞাসূ’’তি. ততো পৰাসূতি চ সত্থুনো দেসনাক্কমং, অত্তনো চ উদ্দেসক্কমং সন্ধায ৱুত্তং, ন পটিপত্তিক্কমং. ন হি পটিপজ্জন্তা ইমিনাৱ কমেন পটিপজ্জন্তি. সব্বত্থাতি দিব্বসোতধাতুপাড়িযং, সেসাভিঞ্ঞাপাড়িযঞ্চাতি সব্বত্থ. তত্ৰাতি ৱাক্যোপঞ্ঞাসে নিপাতমত্তং, তত্ৰ ৱা যথাৱুত্তপাঠে. দিব্বসদিসত্তাতি দিব্বে ভৱাতি দিব্বা, দেৱানং সোতধাতু, তায দিব্বায সদিসত্তা. ইদানি তং দিব্বসদিসতং ৱিভাৱেতুং ‘‘দেৱানং হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুচৰিতকম্মনিব্বত্তাতি সদ্ধাবহুলতাৱিসুদ্ধদিট্ঠিতানিসংসদস্সাৱিতাদিসম্পত্তিযা সুট্ঠু চৰিতত্তা সুচৰিতেন দেৱূপপত্তিজনকেন পুঞ্ঞকম্মেন নিব্বত্তা. পিত্তসেম্হৰুহিৰাদীহীতি আদি-সদ্দেন ৱাতৰোগাদীনং সঙ্গহো. অপলিবুদ্ধাতি অনুপদ্দুতা. পিত্তাদীহি অনুপদ্দুতত্তা, কম্মস্স চ উড়াৰতায উপক্কিলেসৱিমুত্তি ৱেদিতব্বা. উপক্কিলেসদোসৰহিতং হি কম্মং তিণাদিদোসৰহিতং ৱিয সস্সং উড়াৰফলং অনুপক্কিলিট্ঠং হোতি. কাৰণূপচাৰেন চস্স ফলং তথা ৱোহৰীযতি, যথা ‘‘সুক্কং সুক্কৱিপাক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩১২; ম. নি. ২.৮১; অ. নি. ৪.২৩৩). দূৰেপীতি পি-সদ্দেন সুখুমস্সাপি আৰম্মণস্স সম্পটিচ্ছনসমত্থতং সঙ্গণ্হাতি. পসাদসোতধাতূতি চতুমহাভূতানং পসাদলক্খণা সোতধাতু.
ৱীৰিযাৰম্ভৱসেনেৱ ইজ্ঝনতো সব্বাপি কুসলভাৱনা ৱীৰিযভাৱনা, পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতা ৱা ইদ্ধিপাদভাৱনাপি ৱিসেসতো ৱীৰিযভাৱনা, তস্সা আনুভাৱেন নিব্বত্তা ৱীৰিযভাৱনাবলনিব্বত্তা. ঞাণমযা সোতধাতু ঞাণসোতধাতু. তাদিসাযেৱাতি উপক্কিলেসৱিমুত্ততায, দূৰেপি সুখুমস্সপি আৰম্মণস্স সম্পটিচ্ছনসমত্থতায চ তংসদিসা এৱ. দিব্বৱিহাৰৱসেন পটিলদ্ধত্তাতি দিব্বৱিহাৰসঙ্খাতানং চতুন্নং ভূমীনং ৱসেন পটিলদ্ধত্তা, ইমিনা কাৰণৱসেনস্সা দিব্বভাৱমাহ. যং চেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তাতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন উক্কংসগতং পাদকজ্ঝানসঙ্খাতং দিব্বৱিহাৰং সন্নিস্সায পৱত্তত্তা, দিব্বৱিহাৰপৰিযাপন্নং ৱা অত্তনা সম্পযুত্তং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং নিস্সযপচ্চযভূতং সন্নিস্সিতত্তাতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সৱনট্ঠেনাতি সদ্দগহণট্ঠেন. যাথাৱতো হি সদ্দূপলদ্ধি সদ্দসভাৱাৱবোধো সৱনং. সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু সভাৱধাৰণাদীসু ধাতুঅত্থেসু অত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনত্থা সত্থু ধাতুদেসনাতি আহ ‘‘নিজ্জীৱট্ঠেন চা’’তি. সোতধাতুকিচ্চং সদ্দসম্পটিচ্ছনং, সদ্দসন্নিট্ঠানপচ্চযতা চ.
ঞাণস্স পৰিসুদ্ধি উপক্কিলেসৱিগমেনেৱাতি আহ ‘‘নিৰুপক্কিলেসাযা’’তি. মানুসিকা মনুস্স সন্তকা, মংসসোতধাতু, দিব্বৱিদূৰাদিৱিসযগ্গহণসঙ্খাতেন অত্তনো কিচ্চৱিসেসেন অতিক্কন্তং মানুসিকং এতাযাতি অতিক্কন্তমানুসিকা. তেনাহ ‘‘মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা সদ্দসৱনেনা’’তি. তত্থ মনুস্সূপচাৰন্তি মনুস্সেহি উপচৰিতব্বট্ঠানং, পকতিযা সোতদ্ৱাৰেন গহেতব্বং ৱিসযন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সদ্দসৱনেনা’’তি. দিব্বেতি দেৱলোকপৰিযাপন্নে. তে পন ৱিসেসতো দেৱানং কথা সদ্দা হোন্তীতি আহ ‘‘দেৱানং সদ্দে’’তি. মনুস্সানং এতেতি মানুসা, তে মানুসে. এৱং দেৱমনুস্সসদ্দানংযেৱ গহিতত্তা ৱুত্তং ‘‘পদেসপৰিযাদান’’ন্তি, একদেসগ্গহণন্তি অত্থো. সদেহসন্নিস্সিতা অত্তনো সৰীৰে সন্নিস্সিতা. নিপ্পদেসপৰিযাদানং ঠানভেদগ্গহণমুখেন সৱিঞ্ঞাণকাদিভেদভিন্নস্স সদ্দস্স অনৱসেসেন সঙ্গণ্হনতো.
অযং দিব্বসোতধাতু. পৰিকম্মসমাধিচিত্তেনাতি পৰিকম্মভূতাৱেণিকসমাধিচিত্তেন, দিব্বসোতঞাণস্স পৰিকম্মৱসেন পৱত্তক্খণিকসমাধিনা সমাহিতচিত্তেনাতি অত্থো. পৰিকম্মসমাধি নাম দিব্বসোতধাতুযা উপচাৰাৱত্থাতিপি ৱদন্তি. সা পন নানাৱজ্জনৱসেন ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. সব্বোড়াৰিকসদ্দদস্সনত্থং সীহাদীনং সদ্দো পঠমং গহিতো. তিযোজনমত্থকেপি কিৰ কেসৰসীহস্স সীহনাদসদ্দো সুয্যতি. আদি-সদ্দেন মেঘসদ্দব্যগ্ঘসদ্দাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ যথা ওড়াৰিকসদ্দাৱজ্জনং যাৱদেৱ সুখুমসদ্দাৱজ্জনূপাযদস্সনত্থং, তথা সদ্দগ্গহণভাৱনাবলেন সুখুমতৰসদ্দগ্গহণসংসিদ্ধিতো.
এৱং আসন্নসদ্দগ্গহণানুসাৰেন দূৰদূৰতৰসদ্দগ্গহণম্পি সমিজ্ঝতীতি দস্সেতুং ‘‘পুৰত্থিমায দিসাযা’’তিআদিনা দিসাসম্বন্ধৱসেন সদ্দানং মনসিকাৰৱিধি আৰদ্ধো. তত্থ সদ্দনিমিত্তন্তি ঞাণুপ্পত্তিহেতুভাৱতো সদ্দো এৱ সদ্দনিমিত্তং, যো ৱা যথাৱুত্তো উপাদাযুপাদায লব্ভমানো সদ্দানং ওড়াৰিকসুখুমাকাৰো, তং সদ্দনিমিত্তং. তেনেৱাহ ‘‘সদ্দানং সদ্দনিমিত্ত’’ন্তি. যং পন ৱুত্তং ‘‘ওড়াৰিকানম্পি সুখুমানম্পি সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসি কাতব্ব’’ন্তি, তং ওড়াৰিকসুখুমসম্মতেসুপি ওড়াৰিকসুখুমসব্ভাৱদস্সনত্থং. তঞ্চ সব্বং সুখুমে ঞাণপৰিচযদস্সনত্থং দট্ঠব্বং. সদ্দনিমিত্তস্স অপচ্চুপ্পন্নসভাৱত্তা ‘‘সদ্দোৱ সদ্দনিমিত্ত’’ন্তি অযমেৱ পক্খো ঞাযাগতোতি কেচি, তং ন ওড়াৰিকসুখুমানং সদ্দানং ৱণ্ণাৰম্মণেন ঞাণেন নীলপীতাদিৱণ্ণানং ৱিয তত্থেৱ গহেতব্বতো. ওড়াৰিকসুখুমভাৱো চেত্থ সদ্দনিমিত্তন্তি অধিপ্পেতন্তি. তস্সাতি যথাৱুত্তেন ৱিধিনা পটিপজ্জন্তস্স যোগিনো. তে সদ্দাতি যে সব্বোড়াৰিকতো পভুতি আৱজ্জন্তস্স অনুক্কমেন সুখুমসুখুমা সদ্দা আৱজ্জিতা, তে. পাকতিকচিত্তস্সাপীতি পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনতো পুব্বে পৱত্তচিত্তস্সাপি. পৰিকম্মসমাধিচিত্তস্সাতি দিব্বসোতধাতুযা উপ্পাদনত্থং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠিতস্স সদ্দং আৰব্ভ পৰিকম্মকৰণৱসেন পৱত্তক্খণিকসমাধিচিত্তস্স. পুব্বেপি ঞাণেন পৰিমদ্দিতত্তা অতিৱিয পাকটা হোন্তীতি সম্বন্ধো.
তেসু সদ্দেসূতি যে পৰিকম্মস্স ৱিসযদস্সনত্থং বহূ সদ্দা ৱুত্তা, তেসু সদ্দেসু. অঞ্ঞতৰন্তি যত্থস্স পৰিকম্মকৰণৱসেন অভিণ্হং মনসিকাৰো পৱত্তো, তং একং সদ্দং. ততো পৰন্তি ততো অপ্পনুপ্পত্তিতো পৰং. তস্মিং সোতেতি তস্মিং ঞাণসোতে. পতিতো হোতীতি দিব্বসোতধাতু অন্তোগধা হোতি অপ্পনাচিত্তস্স উপ্পত্তিতো পভুতি দিব্বসোতঞাণলাভী নাম হোতি, ন দানিস্স তদত্থং ভাৱনাভিযোগো ইচ্ছিতব্বোতি অত্থো. তন্তি দিব্বসোতধাতুং. থামজাতন্তি জাতথামং দড়্হভাৱপ্পত্তং. ৱড্ঢেতব্বং পাদকজ্ঝানাৰম্মণং. কিন্তি কিত্তকন্তি আহ ‘‘এত্থন্তৰে সদ্দং সুণামীতি একঙ্গুলমত্তং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা’’তি. পাদকজ্ঝানস্স হি আৰম্মণভূতং কসিণনিমিত্তং ‘‘এত্তকং ঠানং ফৰতূ’’তি মনসি কৰিত্ৱা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জন্তস্স কসিণনিমিত্তং তত্তকং ঠানং ফৰিত্ৱা তিট্ঠতি. সো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায তত্থ গতে সদ্দে আৱজ্জতি, সুভাৱিতভাৱনত্তা তত্থ অঞ্ঞতৰং সদ্দং আৰব্ভ উপ্পন্নাৱজ্জনানন্তৰং চত্তাৰি, পঞ্চ ৱা জৱনানি উপ্পজ্জন্তি. তেসু পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, ইতৰস্স পুনপি পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিতব্বমেৱ. ততো এৱ হি পাদকজ্ঝানাৰম্মণেন ফুট্ঠোকাসব্ভন্তৰগতেপি সদ্দে সুণাতিযেৱাতি সাসঙ্কং ৱদতি. একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলাদিগ্গহণঞ্চেত্থ সুখুমসদ্দাপেক্খায কতং.
এৱং সুণন্তোৱাতি এৱং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সৱনেন ৱসীকতাভিঞ্ঞো হুত্ৱা যথাৱজ্জিতে সদ্দে সুণন্তো এৱ. পাটিযেক্কন্তি একজ্ঝং পৱত্তমানেপি তে সদ্দে পচ্চেকং ৱত্থুভেদেন ৱৱত্থপেতুকামতায সতি.
দিব্বসোতধাতুকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চেতোপৰিযঞাণকথাৱণ্ণনা
৪০১. পৰিযাতীতি সৰাগাদিৱিভাগেন পৰিচ্ছিজ্জ জানাতি. তেনাহ ‘‘পৰিচ্ছিন্দতীতি অত্থো’’তি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতি অত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থো. ‘‘পৰসত্তান’’ন্তি এত্থ পৰ-সদ্দো অঞ্ঞত্থোতি আহ ‘‘অত্তানং ঠপেত্ৱা সেসসত্তান’’ন্তি, যথা হি যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা. যো অত্তা ন হোতি, সো পৰোতি. সত্তানন্তি চেত্থ ৰূপাদীসু সত্তাতি সত্তা. তস্সা পন পঞ্ঞত্তিযা সৱিঞ্ঞাণকসন্তানে নিৰুড়্হত্তা নিচ্ছন্দৰাগাপি সত্তাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি, ভূতপুব্বগতিযা ৱা. ‘‘পু’’ন্তি নৰকং, তত্থ গলন্তি পপতন্তীতি পুগ্গলা, পাপকাৰিনো. ইতৰেপি সংসাৰে সংসাৰিনো তংসভাৱানাতিৱত্তনতো পুগ্গলাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি. তংতংসত্তনিকাযস্স ৱা তত্থ তত্থ উপপত্তিযা পূৰণতো, অনিচ্চতাৱসেন গলনতো চ পুগ্গলাতি নেৰুত্তা.
এতঞ্হীতি এত্থ হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা ‘‘এতং চেতোপৰিযঞাণং দিব্বচক্খুঞাণৱসেন ইজ্ঝতী’’তি তং দিব্বচক্খুঞাণং, এতস্স চেতোপৰিযঞাণস্স উপ্পাদনে পৰিকম্মং, তস্মা তেন চেতোপৰিযঞাণং উপ্পাদেতুকামেন অধিগতদিব্বচক্খুঞাণেন ভিক্খুনাতি এৱং যোজনা কাতব্বা. হদযৰূপন্তি ন হদযৱত্থু, অথ খো হদযমংসপেসি. যং বহি কমলমকুড়সণ্ঠানং, অন্তো কোসাতকীফলসদিসন্তি ৱুচ্চতি, তঞ্হি নিস্সায দানি ৱুচ্চমানং লোহিতং তিট্ঠতি. হদযৱত্থু পন ইমং লোহিতং নিস্সায পৱত্ততীতি. কথং পন দিব্বচক্খুনা লোহিতস্স ৱণ্ণদস্সনেন অৰূপং চিত্তং পৰিযেসতীতি আহ ‘‘যদা হী’’তিআদি. কথং পন সোমনস্সসহগতাদিচিত্তৱুত্তিযা কম্মজস্স লোহিতস্স ৱিৱিধৱণ্ণভাৱাপত্তীতি? কো ৱা এৱমাহ ‘‘কম্মজমেৱ তং লোহিত’’ন্তি চতুসন্ততিৰূপস্সাপি তত্থ লব্ভমানত্তা. তেনেৱাহ ‘‘ইদং ৰূপং সোমনস্সিন্দ্ৰিযসমুট্ঠান’’ন্তিআদি. এৱম্পি যং তত্থ অচিত্তজং, তস্স যথাৱুত্তৱণ্ণভেদেন ন ভৱিতব্বন্তি? ভৱিতব্বং, সেসতিসন্ততিৰূপানং তদনুৱত্তনতো. যথা হি গমনাদীসু চিত্তজৰূপানি উতুকম্মাহাৰসমুট্ঠানৰূপেহি অনুৱত্তীযন্তি, অঞ্ঞথা কাযস্স দেসন্তৰুপ্পত্তিযেৱ ন সিযা, এৱমিধাপি চিত্তজৰূপং সেসতিসন্ততিৰূপানি অনুৱত্তমানানি পৱত্তন্তি. পসাদকোধৱেলাসু চক্খুস্স ৱণ্ণভেদাপত্তিযেৱ চ তদত্থস্স নিদস্সনং দট্ঠব্বং.
পৰিযেসন্তেনাতি পঠমং তাৱ অনুমানতো ঞাণং পেসেত্ৱা গৱেসন্তেন. চেতোপৰিযঞাণঞ্হি উপ্পাদেতুকামেন যোগিনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং অভিনীহাৰক্খমং কত্ৱা দিব্বচক্খুঞাণস্স লাভী সমানো আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা দিব্বেন চক্খুনা পৰস্স হদযমংসপেসিং নিস্সায পৱত্তমানস্স লোহিতস্স ৱণ্ণদস্সনেন ‘‘ইদানি ইমস্স চিত্তং সোমনস্সসহগত’’ন্তি ৱা ‘‘দোমনস্সসহগত’’ন্তি ৱা ‘‘উপেক্খাসহগত’’ন্তি ৱা নযগ্গাহৱসেনপি ৱৱত্থপেত্ৱা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পৰিকম্মং কাতব্বং. কালসতম্পি কালসহস্সম্পি পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তথেৱ পটিপজ্জিতব্বং. তস্সেৱং দিব্বচক্খুনা হদযলোহিতৱণ্ণদস্সনাদিৱিধিনা পটিপজ্জন্তস্স ইদানি চেতোপৰিযঞাণং উপ্পজ্জিস্সতীতি যং তদা পৱত্ততীতি ৱৱত্থাপিতং চিত্তং, তং আৰম্মণং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিৰুদ্ধে চত্তাৰি, পঞ্চ ৱা জৱনানি জৱন্তি. তেসং পুৰিমানি তীণি, চত্তাৰি ৱা পৰিকম্মাদিসমঞ্ঞানি কামাৱচৰানি, চতুত্থং, পঞ্চমং ৱা অপ্পনাচিত্তং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানিকং. তত্থ যং অন্তেন অপ্পনাচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঞাণং, ইদং চেতোপৰিযঞাণং. তঞ্হি যত্থানেন পৰিকম্মং কতং, তং পৰস্স চিত্তং পচ্চক্খতো পটিৱিজ্ঝন্তং ৱিভাৱেন্তমেৱ হুত্ৱা পৱত্ততি ৰূপং ৱিয চ দিব্বচক্খুঞাণং, সদ্দং ৱিয চ দিব্বসোতঞাণং. ততো পৰং পন কামাৱচৰচিত্তেহি সৰাগাদিৱৱত্থাপনং হোতি নীলাদিৱৱত্থাপনং ৱিয. এৱমধিগতস্স পন চেতোপৰিযঞাণস্স থামগমনৱিধানম্পি অধিগমনৱিধানসদিসমেৱাতি তং দস্সেতুং ‘‘তস্মা তেন…পে… থামগতং কাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.
এৱং থামগতে হীতিআদি থামগতানিসংসদস্সনং. সব্বম্পি কামাৱচৰচিত্তন্তি চতুপণ্ণাসৱিধম্পি কামাৱচৰচিত্তং. ‘‘সব্বম্পী’’তি পদং ‘‘ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰচিত্ত’’ন্তি এত্থাপি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তেন পঞ্চদসৱিধম্পি ৰূপাৱচৰচিত্তং, দ্ৱাদসৱিধম্পি অৰূপাৱচৰচিত্তন্তি ৱুত্তং হোতি. পজানাতীতি সৰাগাদিপকাৰেহি জানাতি, পচ্চক্খতো পটিৱিজ্ঝতীতি অধিপ্পাযো. পুথুজ্জনৱসেনাযং অভিঞ্ঞাকথাতি লোকুত্তৰং চিত্তং ইধ অনুদ্ধটং. তম্পি হি উপৰিমো, সদিসো ৱা অৰিযো হেট্ঠিমস্স, সদিসস্স চ চিত্তম্পি পজানাতি এৱ. তেনাহ ‘‘অনুত্তৰং ৱা চিত্ত’’ন্তিআদি. সঙ্কমন্তোতি ঞাণেন উপসঙ্কমন্তো. একচ্চঞ্হি চিত্তং ঞত্ৱা পৰিকম্মেন ৱিনা তদঞ্ঞং চিত্তং জানন্তো ‘‘চিত্তা চিত্তং সঙ্কমন্তো’’তি ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘ৱিনাপি হদযৰূপদস্সনেনা’’তি. হদযৰূপদস্সনাদিৱিধানং হি আদিকম্মিকৱসেন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. যত্থ কত্থচীতি পঞ্চৱোকাৰভৱে, চতুৱোকাৰভৱেপি ৱা. ন কতো অভিঞ্ঞানুযোগসঙ্খাতো অভিনিৱেসো এতেনাতি অকতাভিনিৱেসো, তস্স, আদিকম্মিকস্সাতি অত্থো. অযং কথাতি ‘‘আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তপৰিকম্মকথা.
অৱসেসন্তি ৱুত্তাৱসেসং. এৱং অৱিভাগেন ৱুত্তং ৱিভাগতো দস্সেতুং ‘‘চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং চিত্তং ৱীতৰাগ’’ন্তি আহ. তঞ্হি যোনিসোমনসিকাৰপ্পচ্চযতংহেতুকতাহি ৰাগেন সম্পযোগাসঙ্কাভাৱতো ‘‘ৱীতৰাগ’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি. সেসাকুসলচিত্তানং ৰাগেন সম্পযোগাভাৱতো নত্থেৱ সৰাগতা, তংনিমিত্তকতায পন সিযা তংসহিততালেসোতি নত্থেৱ ৱীতৰাগতাপীতি দুকৱিনিমুত্ততাৱ যুত্তাতি ৱুত্তং ‘‘ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তী’’তি. যদি এৱং পদেসিকং চেতোপৰিযঞাণং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, দুকন্তৰপৰিযাপন্নত্তা তেসং. যে পন ‘‘পটিপক্খভাৱে অসতিপি সম্পযোগাভাৱো এৱেত্থ পমাণং একচ্চঅব্যাকতানং ৱিযা’’তি সেসাকুসলচিত্তানম্পি ৱীতৰাগতং পটিজানন্তি, তে সন্ধাযাহ ‘‘কেচি পন থেৰা তানিপি সঙ্গণ্হন্তী’’তি. সদোসদুকেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
পাটিপুগ্গলিকনযেনাতি আৱেণিকনযেন, তদঞ্ঞাকুসলচিত্তেসু ৱিয লোভদোসেহি অমিস্সিতস্স মোহস্সেৱ সব্ভাৱতোতি অত্থো. অকুসলমূলসঙ্খাতেসু সহ মোহেনেৱাতি সমোহং পঠমনযে, দুতিযনযে পন সহেৱ মোহেনাতি সমোহন্তি এৱং উত্তৰপুৰিমপদাৱধাৰণতো দ্ৱীসু নযেসু ভেদো ৱেদিতব্বো. অত্তনা সম্পযুত্তং থিনমিদ্ধং অনুৱত্তনৱসেন গতং পৱত্তং থিনমিদ্ধানুগতং পঞ্চৱিধং সসঙ্খাৰিকাকুসলচিত্তং সংখিত্তং, আৰম্মণে সঙ্কোচনৱসেন পৱত্তনতো. ৱুত্তনযেন উদ্ধচ্চানুগতং ৱেদিতব্বং, তং পন উদ্ধচ্চসহগতং চিত্তং, যত্থ ৱা উদ্ধচ্চং পচ্চযৱিসেসেন থামজাতং হুত্ৱা পৱত্ততি. কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতায, ৱিপুলফলতায, দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৱং গতং, মহন্তেহি ৱা উড়াৰচ্ছন্দৱীৰিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতং পটিপন্নন্তি মহগ্গতং. অৱসেসন্তি পৰিত্তঅপ্পমাণং. অত্তানং উত্তৰিতুং সমত্থেহি সহ উত্তৰেহীতি সউত্তৰং. উত্তিণ্ণন্তি উত্তৰং, লোকে অপৰিযাপন্নভাৱেন লোকতো উত্তৰন্তি লোকুত্তৰং. ততো এৱ নত্থি এতস্স উত্তৰন্তি অনুত্তৰং. উপনিজ্ঝানলক্খণপ্পত্তেন সমাধিনা সম্মদেৱ আহিতন্তি সমাহিতং. তদঙ্গৱিমুত্তিপ্পত্তং কামাৱচৰকুসলচিত্তং. ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিপ্পত্তং মহগ্গতচিত্তং. সমুচ্ছেদৱিমুত্তিপ্পত্তং মগ্গচিত্তং. পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তিপ্পত্তং ফলচিত্তং. নিস্সৰণৱিমুত্তিপ্পত্তম্পি তদুভযমেৱ. কামং কানিচি পচ্চৱেক্খণচিত্তাদীনি নিব্বানাৰম্মণানি হোন্তি, নিস্সৰণৱিমুত্তিপ্পত্তানি পন ন হোন্তি তাদিসকিচ্চাযোগতো. পাড়িযং আগতসৰাগাদিভেদৱসেন চেৱ তেসং অন্তৰভেদৱসেন চ সব্বপ্পকাৰম্পি.
চেতোপৰিযঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণকথাৱণ্ণনা
৪০২. পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, তস্স ৱা অনুস্সৰণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতি, তং নিস্সযাদিপচ্চযভূতং পটিচ্চ উপ্পজ্জনতো ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিম্হি যং ঞাণং, তদত্থাযা’’তি সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো পুব্বেনিৱাসং তাৱ দস্সেত্ৱা তত্থ সতিঞাণানি দস্সেতুং ‘‘পুব্বেনিৱাসো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পুব্বে’’তি ইদং পদং ‘‘একম্পি জাতি’’ন্তিআদিৱচনতো অতীতভৱৱিসযং ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অতীতজাতীসূ’’তি নিৱাস-সদ্দো কম্মসাধনো, খন্ধৱিনিমুত্তো চ নিৱসিতধম্মো নত্থীতি আহ ‘‘নিৱুত্থক্খন্ধা’’তি. নিৱুত্থতা চেত্থ সসন্তানে পৱত্ততা, তথাভূতা চ তে অনু অনু ভূতা জাতা পৱত্তা তত্থ উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিগতাৱ হোন্তীতি আহ ‘‘নিৱুত্থাতি অজ্ঝাৱুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা’’তি. এৱং সসন্ততিপৰিযাপন্নধম্মৱসেন নিৱাস-সদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা ইদানি অৱিসেসেন ৱত্তুং ‘‘নিৱুত্থধম্মা ৱা নিৱুত্থা’’তি ৱত্ৱা তং ৱিৱৰিতুং ‘‘গোচৰনিৱাসেনা’’তিআদি ৱুত্তং. গোচৰভূতাপি হি গোচৰাসেৱনায আসেৱিতা আৰম্মণকৰণৱসেন অনুভূতা নিৱুত্থা নাম হোন্তীতি. তে পন দুৱিধা সপৰৱিঞ্ঞাণগোচৰতাযাতি উভযেপি তে দস্সেতুং ‘‘অত্তনো’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ ‘‘অত্তনো ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতা’’তি ৱত্ৱা ‘‘পৰিচ্ছিন্না’’তি ৱচনং যে তে গোচৰনিৱাসেন নিৱুত্থধম্মা, তে ন কেৱলং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাণমত্তা, অথ খো যথা পুব্বে জাতিনামগোত্তৱণ্ণলিঙ্গাহাৰাদিৱিসেসেহি পৰিচ্ছেদকাৰিকায পঞ্ঞায পৰিচ্ছিজ্জ গহিতা, তথেৱেতং ঞাণং পৰিচ্ছিজ্জ গণ্হাতীতি ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থং ৱুত্তং. পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতাপি ৱা নিৱুত্থাতি সম্বন্ধো. ন কেৱলং অত্তনোৱ ৱিঞ্ঞাণেন, অথ খো পৰেসং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতাপি ৱাতি অত্থো. ইধাপি ‘‘পৰিচ্ছিন্না’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং ‘‘পৰেসম্পি ৱা ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতা পৰিচ্ছিন্না’’তি. তস্স চ গহণে পযোজনং ৱুত্তনযেনেৱ ৱত্তব্বং. তে চ খো যস্মা অভীতাসু এৱ জাতীসু অঞ্ঞেহি ৱিঞ্ঞাতা পৰিচ্ছিন্না, তে চ পৰিনিব্বুতাপি হোন্তি. যে হি তে ৱিঞ্ঞাতা, তেসং তদা ৱত্তমানসন্তানানুসাৰেন তেসম্পি অতীতে পৱত্তি ঞাযতীতি সিখাপ্পত্তং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স ৱিসযভূতং পুব্বেনিৱাসং দস্সেতুং ‘‘ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণাদীসূ’’তি ৱুত্তং. ছিন্নৱটুমকা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং অনুস্সৰণা ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণং. আদি-সদ্দেন পচ্চেকসম্বুদ্ধবুদ্ধসাৱকানুস্সৰণানি গয্হন্তীতি ৱদন্তি. ছিন্নৱটুমকা পন সব্বেৱ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতা. তেসং অনুস্সৰণং নাম তেসং পটিপত্তিযা অনুস্সৰণং, সা পন পটিপত্তি সঙ্খেপতো ছড়াৰম্মণগ্গহণলক্খণাতি তানি ইধ পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতগ্গহণেন গহিতানি, তে পনেতে সম্মাসম্বুদ্ধানংযেৱ ৱিসযা, ন অঞ্ঞেসন্তি আহ ‘‘তে বুদ্ধানংযেৱ লব্ভন্তী’’তি. ন হি অতীতে বুদ্ধা ভগৱন্তো এৱং ৱিপস্সিংসু, এৱং মগ্গং ভাৱেসুং, এৱং ফলনিব্বানানি সচ্ছাকংসু, এৱং ৱেনেয্যে ৱিনেসুন্তি এত্থ সব্বদা অঞ্ঞেসং ঞাণস্স গতি অত্থীতি. যায সতিযা পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সা পুব্বেনিৱাসানুস্সতীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.
অনেকৱিধন্তি নানাভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসাদিৱসেন বহুৱিধং. পকাৰেহীতি নামগোত্তাদিআকাৰেহি সদ্ধিং, সহযোগে চেতং কৰণৱচনং. পৱত্তিতং দেসনাৱসেন. তেনাহ ‘‘সংৱণ্ণিত’’ন্তি, ৱিত্থাৰিতন্তি অত্থো. ‘‘নিৱাস’’ন্তি অন্তোগধভেদসামঞ্ঞৱচনমেতন্তি তে ভেদে ব্যাপনিচ্ছাৱসেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তত্থ তত্থ নিৱুত্থসন্তান’’ন্তি আহ. সাৱকস্সেৱেতং অনুস্সৰণং, ন সত্থুনোতি ৱুত্তং ‘‘খন্ধপটিপাটিৱসেন চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱা’’তি. খন্ধপটিপাটি খন্ধানং অনুক্কমো. সা চ খো চুতিতো পট্ঠায উপ্পটিপাটিৱসেন. কেচি পনেত্থ ‘‘ইৰিযাপথপটিপাটি খন্ধপটিপাটী’’তি ৱদন্তি. অনুগন্ত্ৱা অনুগন্ত্ৱাতি ঞাণগতিযা অনুগন্ত্ৱা অনুগন্ত্ৱা. তিত্থিযাতি অঞ্ঞতিত্থিযা, তে পন কম্মৱাদিনো কিৰিযৱাদিনো তাপসাদযো. ঠপেত্ৱা অগ্গসাৱকমহাসাৱকে ইতৰে সত্থু সাৱকা পকতিসাৱকা.
যস্মা তিত্থিযানং ব্ৰহ্মজালাদীসু চত্তালীসায এৱ সংৱট্টৱিৱট্টানং অনুস্সৰণং আগতং, তস্মা ‘‘ন ততো পৰ’’ন্তি ৱত্ৱা তং কাৰণং ৱদন্তো ‘‘দুব্বলপঞ্ঞত্তা’’তিআদিমাহ, তেন ৱিপস্সনাভিযোগো পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স ৱিসেসকাৰণন্তি দস্সেতি. বলৱপঞ্ঞত্তাতি এত্থ নামৰূপপৰিচ্ছেদাদিযেৱ পঞ্ঞায বলৱকাৰণং দট্ঠব্বং. তঞ্হেত্থ নেসং সাধাৰণকাৰণং. এত্তকোতি কপ্পানং লক্খং, তদধিকং একং, দ্ৱে চ অসঙ্খ্যেয্যানীতি কালৱসেন এৱংপৰিমাণো যথাক্কমং তেসং মহাসাৱকঅগ্গসাৱকপচ্চেকবুদ্ধানং পুঞ্ঞঞাণাভিনীহাৰো সাৱকপচ্চেকবোধিপাৰমিতা সমিতা. যদি বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণকালপৰিচ্ছিন্নো তেসং তেসং অৰিযানং অভিঞ্ঞাঞাণৱিভাগো, এৱং সন্তে বুদ্ধানম্পি ৱিসযপৰিচ্ছেদতা আপন্নাতি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন পৰিচ্ছেদো নাম নত্থী’’তি. ‘‘যাৱতকং ঞেয্যং, তাৱতকং ঞাণ’’ন্তি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ৱচনতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিয বুদ্ধানং অভিঞ্ঞাঞাণানম্পি ৱিসযে পৰিচ্ছেদো নাম নত্থি. তত্থ যং যং ঞাতুং ইচ্ছন্তি, তং তং জানন্তি এৱ. অথ ৱা সতিপি কালপৰিচ্ছেদে কাৰণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহাদিনা সাতিসযত্তা মহাবোধিসম্ভাৰানং পঞ্ঞাপাৰমিতায পৱত্তিআনুভাৱস্স পৰিচ্ছেদো নাম নত্থি, কুতো তন্নিব্বত্তানং অভিঞ্ঞাঞাণানন্তি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন পৰিচ্ছেদো নাম নত্থী’’তি. অতীতে এত্তকানি কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যানীতি এৱং কালপৰিচ্ছেদো নাম নত্থি, অনাগতে অনাগতংসঞাণস্স ৱিয.
এৱং ছন্নং জনানং পুব্বেনিৱাসানুস্সৰণং কালৱিভাগতো দস্সেত্ৱা ইদানি আৰম্মণগ্গহণতো আনুভাৱৱিসেসতো, পৱত্তিআকাৰতো চ দস্সেতুং ‘‘তিত্থিযা চা’’তিআদি ৱুত্তং. চুতিপটিসন্ধিৱসেনাতি অত্তনো, পৰস্স ৱা তস্মিং তস্মিং অত্তভাৱে চুতিং দিস্ৱা অন্তৰা কিঞ্চি অনামসিত্ৱা পটিসন্ধিযা এৱ গহণৱসেন. ৱুত্তমেৱত্থং ব্যতিৰেকতো, অন্ৱযতো চ ৱিভাৱেতুং ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. পকতিসাৱকা চুতিপটিসন্ধিৱসেনপি সঙ্কমন্তীতি অযমত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ‘‘বলৱপঞ্ঞত্তা’’তি হেতুনা ৱিভাৱেতব্বো, চুতিপটিসন্ধিৱসেন সঙ্কমনং ৱেমজ্ঝদস্সনে পযোজনাভাৱতো. ঞাণবলদস্সনত্থং পনেত্থ ৱুত্তং.
তং তং পাকটমেৱাতি যথা নাম সৰদসমযে ঠিতমজ্ঝন্হিকৱেলাযং চতুৰতনিকে গেহে চক্খুমতো পুৰিসস্স ৰূপগতং সুপাকটমেৱ হোতীতি লোকসিদ্ধমেতং, সিযা পন তস্স সুখুমতৰতিৰোহিতাদিভেদস্স ৰূপগতস্স অগোচৰতা. নত্থেৱ বুদ্ধানং ঞাতুং ইচ্ছিতস্স ঞেয্যস্স অগোচৰতা, অথ খো তং ঞাণালোকেন ওভাসিতং হত্থতলে আমলকং ৱিয সুপাকটং সুৱিভূতমেৱ হোতি তথা ঞেয্যাৱৰণস্স সুপহীনত্তা. পেয্যালপাড়িং ৱিয সঙ্খিপিত্ৱাতি যথা পেয্যালপাড়িং পঠন্তা ‘‘পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝান’’ন্তি আদিপৰিযোসানমেৱ গণ্হন্তা সঙ্খিপিত্ৱা সজ্ঝাযন্তি, ন অনুপদং, এৱং অনেকাপি কপ্পকোটিযো সঙ্খিপিত্ৱা. যং যং ইচ্ছন্তীতি যস্মিং কপ্পে, যস্মিং ভৱে যং যং জানিতুং ইচ্ছন্তি, তত্থ তত্থেৱ ঞাতুং ইচ্ছিতে এৱ ঞাণেন ওক্কমন্তা. সীহোক্কন্তৱসেন সীহগতিপতনৱসেন ঞাণগতিযা গচ্ছন্তি. সতধা ভিন্নস্স ৱাড়স্স কোটিযা কোটিপটিপাদনৱসেন কতৱালৱেধপৰিচযস্স. সৰভঙ্গসদিসস্সাতি সৰভঙ্গবোধিসত্তসদিসস্স (জা. ২.১৭.৫০ আদযো). লক্খট্ঠানস্স অপ্পত্তৱসেন ন সজ্জতি. অতিক্কমনপস্সগমনৱসেন ন ৱিৰজ্ঝতি.
খজ্জুপনকপ্পভাসদিসং হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি ঞাণস্স অতিৱিয অপ্পানুভাৱতায খজ্জোতোভাসসমং হুত্ৱা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং উপট্ঠাতি. এস নযো সেসেসুপি. দীপপ্পভাসদিসন্তি পাকতিকদীপালোকসদিসং. উক্কাপভা মহাউম্মুকালোকো. ওসধিতাৰকপ্পভাতি উস্সন্না পভা এতায ধীযতীতি ওসধি, ওসধীনং ৱা অনুবলপ্পদাযিকত্তা ওসধীতি এৱং লদ্ধনামায তাৰকায পভা. সৰদসূৰিযমণ্ডলসদিসং সৱিসযে সব্বসো অন্ধকাৰৱিধমনতো.
যট্ঠিকোটিগমনং ৱিয খন্ধপটিপাটিযা অমুঞ্চনতো. কুন্নদীনং অতিক্কমনায একেনেৱ ৰুক্খদণ্ডেন কতসঙ্কমো দণ্ডকসেতু. চতূহি, পঞ্চহি ৱা জনেহি গন্তুং সক্কুণেয্যো ফলকে অত্থৰিত্ৱা আণিযো কোট্টেত্ৱা কতসঙ্কমো জঙ্ঘসেতু. জঙ্ঘসত্থস্স গমনযোগ্গো সঙ্কমো জঙ্ঘসেতু জঙ্ঘমগ্গো ৱিয. সকটস্স গমনযোগ্গো সঙ্কমো সকটসেতু সকটমগ্গো ৱিয. মহতা জঙ্ঘসত্থেন গন্তব্বমগ্গো মহাজঙ্ঘমগ্গো. বহূহি ৱীসায ৱা তিংসায ৱা সকটেহি একজ্ঝং গন্তব্বমগ্গো মহাসকটমগ্গো.
ইমস্মিং পন অধিকাৰেতি ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) চিত্তসীসেন সাৱকস্স নিদ্দিট্ঠসমাধিভাৱনাধিকাৰে.
৪০৩. তস্মাতি যস্মা সাৱকানং পুব্বেনিৱাসানুস্সৰণং ইধাধিপ্পেতং, তস্মা. এৱন্তি যথা তে অনুস্সৰন্তি, এৱং অনুস্সৰিতুকামেন. হেট্ঠা তীসু ঝানেসু যথাৰহং পীতিসুখেহি কাযচিত্তানং সম্পীননায ‘‘চত্তাৰি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা’’তি ৱুত্তং, অঞ্ঞথা পাদকজ্ঝানমেৱ সমাপজ্জিতব্বং সিযা. যায নিসজ্জায নিসিন্নস্স অনুস্সৰণাৰম্ভো, সা ইধ সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা. ততো আসনপঞ্ঞাপনন্তি ততো নিসজ্জায পুৰিমকং আসনপঞ্ঞাপনং আৱজ্জিতব্বন্তি সম্বন্ধো. এস নযো সেসেসুপি. ভোজনকালোতিআদীসু কালসীসেন তস্মিং তস্মিং কালে কতকিচ্চমাহ. চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৱন্দনকালোতি চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণেসু চেতিযবোধীনং ৱন্দনকালো. সকলং ৰত্তিন্দিৱন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং.
কিঞ্চি কিচ্চং. এত্তকেনাতি পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনেন. পাদকজ্ঝানঞ্হি সত্থকস্স ৱিয নিসানসিলা সতিপঞ্ঞানম্পি নিসিতভাৱাৱহং. যং তস্স, তা তং সমাপজ্জনেন পৰমনেপক্কপ্পত্তা হোন্তি. তেনাহ ‘‘দীপে জলিতে ৱিয পাকটং হোতী’’তি, অন্ধকাৰট্ঠানেতি অধিপ্পাযো. পুৰিমভৱেতি ইমস্স ভৱস্স অনন্তৰে পুৰিমস্মিং ভৱে. পৱত্তিতনামৰূপন্তি অত্তনো পচ্চযেহি পৱত্তিতনামৰূপং. তঞ্চ খো পঠমং ৰূপং আৱজ্জিত্ৱা নামং আৱজ্জিতব্বং. পঠমং নামং আৱজ্জিত্ৱা পচ্ছা ৰূপন্তি অপৰে. পহোতীতি সক্কোতি. পণ্ডিতো নাম ইমিস্সা অভিঞ্ঞাভাৱনায কতাধিকাৰো.
‘‘অঞ্ঞং উপ্পন্ন’’ন্তি ইদং অঞ্ঞস্মা কম্মভৱা অঞ্ঞো উপপত্তিভৱো উপ্পন্নোতি কত্ৱা ৱুত্তং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নন্তৰভাৱতো. অঞ্ঞথা একভৱেপি অঞ্ঞমঞ্ঞমেৱ নামৰূপং উপ্পজ্জতি, নিৰুদ্ধঞ্চ অপ্পটিসন্ধিকং. তেনেৱাহ –
‘‘যে নিৰুদ্ধা মৰন্তস্স, তিট্ঠমানস্স ৱা ইধ;
সব্বেপি সদিসা খন্ধা, গতা অপ্পটিসন্ধিকা’’তি. (মহানি. ৩৯);
তং ঠানন্তি তং নিক্খেপট্ঠানং. আহুন্দৰিকন্তি সমন্ততো, উপৰি চ ঘনসঞ্ছন্নং সম্বাধট্ঠানং. অন্ধতমমিৱাতি অন্ধকাৰতিমিসা ৱিয.
কূটাগাৰকণ্ণিকত্থাযাতি কূটাগাৰস্স কূটত্থায. কূটাগাৰস্স কণ্ণিকা ৱিয পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং, মহাৰুক্খো ৱিয পুৰিমভৱে চুতিক্খণে পৱত্তনামৰূপং, সাখাপলাসা ৱিয তেন সম্বন্ধং ইমস্মিং ভৱে পটিসন্ধিচিত্তং, ফৰসুধাৰা ৱিয পৰিকম্মভাৱনা, কম্মাৰসালা ৱিয পাদকজ্ঝানন্তি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং. কট্ঠফালকোপমাপি ‘‘যথা নাম বলৱা পুৰিসো ওদনপচনাদিঅত্থং মহন্তং দাৰুং ফালেন্তো তস্স তচফেগ্গুমত্তফালনে ফৰসুধাৰায ৱিপন্নায মহন্তং দাৰুং ফালেতুং অসক্কোন্তো ধুৰনিক্খেপং অকত্ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা. তথা কেসোহাৰকূপমা.
পুব্বেনিৱাসঞাণং নাম ন হোতি অতীতাসু জাতীসু নিৱুত্থধম্মাৰম্মণত্তাভাৱা. তন্তি পচ্ছিমনিসজ্জতো পভুতি যাৱ পটিসন্ধি পৱত্তং ঞাণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স পৰিকম্মভাৱেন পৱত্তসমাধিনা সম্পযুত্তঞাণং পৰিকম্মসমাধিঞাণং. তং ৰূপাৱচৰং সন্ধায ন যুজ্জতীতি তং তেসং ৱচনং অতীতংসঞাণং চে, ৰূপাৱচৰং অধিপ্পেতং ন যুজ্জতি পৰিকম্মসমাধিঞাণস্স কামাৱচৰভাৱতো. ন হি অনন্তৰচুতিচিত্তস্স ওৰতো পৱত্তিক্খন্ধে আৰব্ভ ৰূপাৱচৰং চিত্তং উপ্পজ্জতীতি পাড়িযং, অট্ঠকথাযং ৱা আগতং অত্থি. যেসং জৱনানং পুৰিমানীতি যোজনা. যদা পন অপ্পনাচিত্তং হোতি, তদাস্সাতি সম্বন্ধো. ইদং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং নামাতি কামং অনন্তৰস্স ভৱস্স চুতিক্খণে পৱত্তিতনামৰূপং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তঞাণং দস্সিতং, তং পন নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং ঞাণসামঞ্ঞস্স জোতিতভাৱতো. যথেৱ হি ততো নামৰূপতো পভুতি সব্বে অতীতা খন্ধা, খন্ধপটিবদ্ধা চ সব্বো পুব্বেনিৱাসো, এৱং তস্স পটিৱিজ্ঝনৱসেন পৱত্তঞাণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং. তেনাহ ‘‘তেন ঞাণেন সম্পযুত্তায সতিযা অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতী’’তি.
৪০৪. একম্পি জাতিন্তি একম্পি ভৱং. সো হি এককম্মনিব্বত্তো আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নো অন্তোগধধম্মপ্পভেদো খন্ধপ্পবন্ধো ইধ জাতীতি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘একম্পি…পে… খন্ধসন্তান’’ন্তি. পৰিহাযমানোতি খীযমানো ৱিনস্সমানো. কপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো. সো পন অত্থতো কালো, তদা পৱত্তমানসঙ্খাৰৱসেনস্স পৰিহানি ৱেদিতব্বা. ৱড্ঢমানো ৱিৱট্টকপ্পোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. যো পন ‘‘কালং খেপেতী’’তি, ‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৱ সহত্তনা’’তি (জা. ১.২.১৯০) চ আদীসু কালস্সাপি খযো ৱুচ্চতি, সো ইধ নাধিপ্পেতো অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. সংৱট্টনং ৱিনস্সনং সংৱট্টো, সংৱট্টতো উদ্ধং তথা ঠাযী সংৱট্টট্ঠাযী. তংমূলকত্তাতি তংপুব্বকত্তা. ৱিৱট্টনং নিব্বত্তনং, ৱড্ঢনং ৱা ৱিৱট্টো.
তেজোসংৱট্টো আপোসংৱট্টো ৱাযোসংৱট্টোতি এৱং সংৱট্টসীমানুক্কমেন সংৱট্টেসু ৱত্তব্বেসু তথা অৱত্ৱা ‘‘আপোসংৱট্টোতেজোসংৱট্টো ৱাযোসংৱট্টো’’তি ৱচনং সংৱট্টকমহাভূতদেসনানুপুব্বিযাতি কেচি. সংৱট্টানুপুব্বিযাতি অপৰে. আপেন সংৱট্টো আপোসংৱট্টো. সংৱট্টসীমাতি সংৱট্টমৰিযাদা.
সংৱট্টতীতি ৱিনস্সতি. সদাতি সব্বকালং, তীসুপি সংৱট্টকালেসূতি অত্থো.
‘‘একং বুদ্ধখেত্ত’’ন্তি ইধ যং সন্ধায ৱুত্তং, তং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘বুদ্ধখেত্তং নাম তিৱিধ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যত্তকে ঠানে তথাগতস্স পটিসন্ধিঞাণানুভাৱো পুঞ্ঞফলসমুত্তেজিতো সৰসেনেৱ পথৱী ৱিজম্ভতি, তং সব্বম্পি বুদ্ধঙ্কুৰস্স নিব্বত্তনখেত্তং নামাতি আহ ‘‘জাতিখেত্তং দসসহস্সচক্কৱাড়পৰিযন্ত’’ন্তি. আনুভাৱো ৱত্ততীতি ইধ ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো আণাখেত্তপৰিযাপন্নে যত্থ কত্থচি চক্কৱাড়ে ঠত্ৱা অত্তনো অত্থায পৰিত্তং কত্ৱা তত্থেৱ অঞ্ঞং চক্কৱাড়ং গতোপি কতপৰিত্তো এৱ হোতি. অথ ৱা তত্থ একচক্কৱাড়ে ঠত্ৱা সব্বসত্তানং অত্থায পৰিত্তে কতে আণাখেত্তে সব্বসত্তানং অভিসম্ভুণাত্ৱেৱ পৰিত্তানুভাৱো তত্থ দেৱতাহি পৰিত্তাণায সম্পটিচ্ছিতব্বতো. যং ৱিসযখেত্তং সন্ধায একস্মিংযেৱ খণে সৰেন অভিৱিঞ্ঞাপনং, অত্তনো ৰূপদস্সনঞ্চ পটিজানন্তেন ভগৱতা ‘‘যাৱতা ৱা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৱুত্তং. যত্থাতি যস্মিং অনন্তাপৰিমাণে ৱিসযখেত্তে. যং যং তথাগতো আকঙ্খতি, তং তং জানাতি আকঙ্খামত্তপটিবদ্ধৱুত্তিতায বুদ্ধঞাণস্স. সণ্ঠহন্তন্তি ৱিৱট্টমানং জাযমানং.
৪০৫. গোখাযিতকমত্তেসূতি গোহি খাদিতব্বপ্পমাণেসু. যন্তি যস্মিং সমযে. পুপ্ফফলূপজীৱিনিযো চ দেৱতা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তন্তীতি সম্বন্ধো.
এতেসন্তি ‘‘ৱস্সূপজীৱিনো’’তিআদিনা ৱুত্তসত্তানং. তত্থাতি ব্ৰহ্মলোকে. সো চ খো পৰিত্তাভাদিব্ৰহ্মলোকো ৱেদিতব্বো. ‘‘পটিলদ্ধজ্ঝানৱসেনা’’তি ৱত্ৱা ঝানপ্পটিলাভস্স সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘তদা হী’’তিআদি ৱুত্তং. লোকং ব্যূহেন্তি সম্পিণ্ডেন্তীতি লোকব্যূহা. তে কিৰ দিস্ৱা মনুস্সা তত্থ তত্থ ঠিতাপি নিসিন্নাপি সংৱেগজাতা, সম্ভমপ্পত্তা চ হুত্ৱা তেসং আসন্নে ঠানে সন্নিপতন্তি. সিখাবন্ধস্স মুত্ততায মুত্তসিৰা. ইতো চিতো চ ৱিধূযমানকেসতায ৱিকিণ্ণকেসা. লোকৱিনাসভযেন সোকৱন্তচিত্ততায অতিৱিয ৱিৰূপৱেসধাৰিনো. মাৰিসাতি দেৱানং পিযসমুদাচাৰো. কথং পনেতে কপ্পৱুট্ঠানং জানন্তীতি? ধম্মতায সঞ্চোদিতাতি আচৰিযা. তাদিসনিমিত্তদস্সনেনাতি একে. ব্ৰহ্মদেৱতাহি উয্যোজিতাতি অপৰে.
মেত্তাদীনীতি মেত্তামনসিকাৰাদীনি কামাৱচৰপুঞ্ঞানি. দেৱলোকেতি কামদেৱলোকে. দেৱানং কিৰ সুখসম্ফস্সৱাতগ্গহণপৰিচযেন ৱাযোকসিণে ঝানানি সুখেনেৱ ইজ্ঝন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱাযোকসিণে পৰিকম্মং কত্ৱা ঝানং পটিলভন্তী’’তি. তদঞ্ঞে পনাতি আপাযিকে সন্ধাযাহ. তত্থাতি দেৱলোকে.
দুতিযো সূৰিযোতি দুতিযং সূৰিযমণ্ডলং. সত্তসূৰিযন্তি সত্তসূৰিযপাতুভাৱসুত্তং. পকতিসূৰিযেতি কপ্পৱুট্ঠানকালতো পুব্বে উপ্পন্নসূৰিযৱিমানে. কপ্পৱুট্ঠানকালে পন যথা অঞ্ঞে কামাৱচৰদেৱা, এৱং সূৰিযদেৱপুত্তোপি ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকং উপপজ্জতি, সূৰিযমণ্ডলং পন পভস্সৰতৰঞ্চেৱ তেজৱন্ততৰঞ্চ হুত্ৱা পৱত্ততি. তং অন্তৰধাযিত্ৱা অঞ্ঞমেৱ উপ্পজ্জতীতি অপৰে. গঙ্গা যমুনা সৰভূ অচিৰৱতী মহীতি ইমা পঞ্চ মহানদিযো.
পভৱাতি উপ্পত্তিট্ঠানভূতা. হংসপাতনোতি মন্দাকিনিমাহ.
ন সণ্ঠাতীতি ন তিট্ঠতি.
পৰিযাদিন্নসিনেহন্তি পৰিক্খীণসিনেহং. যায আপোধাতুযা তত্থ তত্থ পথৱীধাতু আবন্ধত্তা সম্পিণ্ডতা হুত্ৱা তিট্ঠতি, সা ছসূৰিযপাতুভাৱেন পৰিক্খযং গচ্ছতি. যথা চিদন্তি যথা চ ইদং চক্কৱাড়ং. এৱং কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ানিপীতি ৱিপত্তিমহামেঘুপ্পত্তিতো পট্ঠায ইধ ৱুত্তং সব্বং কপ্পৱুট্ঠানং, তং তত্থ অতিদিসতি.
পলুজ্জিত্ৱাতি ছিজ্জিত্ৱা. সঙ্খাৰগতন্তি ভূতুপাদাযপ্পভেদং সঙ্খাৰজাতং. সব্বসঙ্খাৰপৰিক্খযাতি ঝাপেতব্বসঙ্খাৰপৰিক্খযা. সযম্পি সঙ্খাৰগতং সমানং ইন্ধনাভাৱতো ছাৰিকম্পি অসেসেত্ৱা নিড্ডহিত্ৱা ৱূপসমতীতি আহ ‘‘সপ্পি…পে… নিব্বাযতী’’তি.
৪০৬. দীঘস্স অদ্ধুনোতি সংৱট্টট্ঠাযীঅসঙ্খ্যেয্যকপ্পসঙ্খাতস্স দীঘস্স কালস্স অচ্চযেন. তালক্খন্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সাকসালাদিৰুক্খে সঙ্গণ্হাতি. ঘনং কৰোতীতি ৱিসৰিতুং অদত্ৱা পিণ্ডিতং কৰোতি. তেনাহ ‘‘পৰিৱটুম’’ন্তি, ৱট্টভাৱেন পৰিচ্ছিন্নং. তন্তি উদকং. অস্সাতি ৱাতস্স. ৱিৱৰং দেতীতি যথা ঘনং কৰোতি সম্পিণ্ডেতি, এৱং তত্থ অন্তৰং দেতি. পৰিক্খযমানন্তি পুব্বে যাৱ ব্ৰহ্মলোকা একোঘভূতেন ৱাতেন পৰিসোসিযমানতায পৰিক্খযং গচ্ছন্তং. ব্ৰহ্মলোকো পাতুভৱতীতি যোজনা. ব্ৰহ্মলোকোতি চ পঠমজ্ঝানভূমিমাহ. উপৰি চতুকামাৱচৰদেৱলোকট্ঠানেতি যামদেৱলোকাদীনং চতুন্নং পতিট্ঠানট্ঠানে. চাতুমহাৰাজিকতাৱতিংসভৱনানং পন পতিট্ঠানট্ঠানানি পথৱীসম্বন্ধতায ন তাৱ পাতুভৱন্তি.
ৰুন্ধন্তীতি যথা হেট্ঠা ন ভস্সতি, এৱং নিৰোধেন্তি.
‘‘পঠমতৰাভিনিব্বত্তা’’তি ইদং আযুক্খযস্স সম্ভৱদস্সনং, তেন দ্ৱিন্নং, চতুন্নং, অট্ঠন্নং ৱা কপ্পানং আদিম্হি নিব্বত্তাতি দস্সেতি. ততোতি আভস্সৰব্ৰহ্মলোকতো. পৰিত্তাভঅপ্পমাণাভাপি হি আভস্সৰগ্গহণেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ‘‘তে হোন্তি সযংপভা অন্তলিক্খচৰা’’তি ইদং উপচাৰজ্ঝানপুঞ্ঞস্স মহানুভাৱতায ৱুত্তং. আলুপ্পকাৰকন্তি আলোপং কত্ৱা কত্ৱাতি ৱদন্তি, আলুপ্পনং ৱিলোপং কত্ৱাতি অত্থো.
হট্ঠতুট্ঠাতি অতিৱিয হট্ঠা উপ্পিলাৱিতচিত্তা. নামং কৰোন্তীতি তথা ৱোহৰন্তি.
সিনেৰুচক্কৱাড়হিমৱন্তপব্বতাতি এত্থ দীপসমুদ্দাপীতি ৱত্তব্বং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘নিন্ননিন্নট্ঠানে সমুদ্দা, সমসমট্ঠানে দীপা’’তি. থূপথূপাতি উন্নতুন্নতা.
অতিমঞ্ঞন্তীতি অতিক্কমিত্ৱা মঞ্ঞন্তি, হীড়েন্তীতি অত্থো. তেনেৱ নযেনাতি ‘‘একচ্চে ৱণ্ণৱন্তো হোন্তী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.১২৩) ৱুত্তেন নযেনেৱ. পদালতাতি এৱংনামিকা লতাজাতি. তস্সা কিৰ পাৰাসৱজাতি গড়োচীতি ৱদন্তি. অকট্ঠে এৱ ভূমিপ্পদেসে পচ্চনকো অকট্ঠপাকো. অকণোতি কুণ্ডকৰহিতো.
সুমনসঙ্খাতজাতিপুপ্ফসদিসো সুমনজাতিপুপ্ফসদিসো. যো যো ৰসো এতস্সাতি যংযংৰসো, ওদনো, তং যংযংৰসং, যাদিসৰসৱন্তন্তি অত্থো. ৰসপথৱী, ভূমিপপ্পটকো, পদালতা চ পৰিভুত্তা সুধাহাৰো ৱিয খুদ্দং ৱিনোদেত্ৱা ৰসহৰণীহি ৰসমেৱ ব্ৰূহেন্তা তিট্ঠন্তি, ন ৱত্থুনো সুখুমভাৱেন নিস্সন্দা, সুখুমভাৱেনেৱ গহণিন্ধনমেৱ চ হোন্তি. ওদনো পন পৰিভুত্তো ৰসং ৱড্ঢেন্তোপি ৱত্থুনো ওড়াৰিকভাৱেন নিস্সন্দং ৱিস্সজ্জেন্তো পস্সাৱং, কসটঞ্চ উপ্পাদেতীতি আহ ‘‘ততো পভুতি মুত্তকৰীসং সঞ্জাযতী’’তি. পুৰিমত্তভাৱেসু পৱত্তউপচাৰজ্ঝানানুভাৱেন যাৱ সত্তসন্তানে কামৰাগৱিক্খম্ভনৱেগো ন সমিতো, ন তাৱ বলৱকামৰাগূপনিস্সযানি ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানি পাতুৰহেসুং. যদা পনস্স ৱিচ্ছিন্নতায বলৱকামৰাগো লদ্ধাৱসৰো অহোসি, তদা তদুপনিস্সযানি তানি সত্তানং অত্তভাৱেসু সঞ্জাযিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘পুৰিসস্স…পে… পাতুভৱতী’’তি. তেনেৱাহ ‘‘তত্ৰ সুদ’’ন্তিআদি.
অলসজাতিকস্সাতি সজ্জুকমেৱ তণ্ডুলং অগ্গহেত্ৱা পৰদিৱসস্সত্থায গহণেন অলসপকতিকস্স.
অনুত্থুনন্তীতি অনুসোচন্তি. সম্মন্নেয্যামাতি সমনুজানেয্যাম. নোতি অম্হেসু. সম্মাতি সম্মদেৱ যথাৰহং. খীযিতব্বন্তি খীযনাৰহং নিন্দনীযং. গৰহিতব্বন্তি হীড়েতব্বং.
অযমেৱ ভগৱা পটিবলো পগ্গহনিগ্গহং কাতুন্তি যোজনা. ৰঞ্জেতীতি সঙ্গহৱত্থূহি সম্মদেৱ ৰমেতি পীণেতি.
ৱিৱট্টট্ঠাযীঅসঙ্খ্যেয্যং চতুসট্ঠিঅন্তৰকপ্পসঙ্গহং. ৱীসতিঅন্তৰকপ্পসঙ্গহন্তি কেচি. সেসাসঙ্খ্যেয্যানি কালতো তেন সমপ্পমাণানেৱ.
৪০৭. মহাধাৰাহীতি তালসালক্খন্ধপ্পমাণাহি মহতীহি খাৰুদকধাৰাহি. সমন্ততোতি সব্বসো. পথৱিতোতি পথৱিযা হেট্ঠিমন্ততো পভুতি. তেন হি খাৰুদকেন ফুট্ঠফুট্ঠা পথৱীপব্বতাদযো উদকে পক্খিত্তলোণসক্খৰা ৱিয ৱিলীযন্তেৱ, তস্মা পথৱীসন্ধাৰুদকেন সদ্ধিং একূদকমেৱ তং হোতীতি কেচি. অপৰে ‘‘পথৱীসন্ধাৰকং উদকক্খন্ধঞ্চ উদকসন্ধাৰকং ৱাযুক্খন্ধঞ্চ অনৱসেসতো ৱিনাসেত্ৱা সব্বত্থ সযমেৱ একোঘভূতং তিট্ঠতী’’তি ৱদন্তি, তং যুত্তং. তযোপি ব্ৰহ্মলোকেতি পৰিত্তাভঅপ্পমাণাভআভস্সৰব্ৰহ্মলোকে, তযিদং ‘‘অযং পন ৱিসেসো’’তি আৰদ্ধত্তা ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘ছপি ব্ৰহ্মলোকে’’তি ৱত্তব্বং সিযা. সুভকিণ্হেতি উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ততিযজ্ঝানভূমিযা উপলক্খণং. পৰিত্তাসুভঅপ্পমাণাসুভেপি হি আহচ্চ উদকং তিট্ঠতি. হেট্ঠা ‘‘আভস্সৰে আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. তন্তি তং কপ্পৱিনাসকউদকং. উদকানুগতন্তি উদকেন অনুগতং ফুট্ঠং. অভিভৱিত্ৱাতি ৱিলীযাপেত্ৱা.
ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যন্তি ইদং সংৱট্টসঙ্খাতং কপ্পস্স একং অসঙ্খ্যেয্যং.
৪০৮. থূলৰজে অপগতে এৱ পথৱীনিস্সিতং সণ্হৰজং অপগচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘ততো সণ্হৰজ’’ন্তি. সমুট্ঠাপেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ৱিসমট্ঠানে ঠিতমহাৰুক্খে’’তি ইদং পঠমং সমুট্ঠাপেতব্বতং সন্ধায ৱুত্তং.
চক্কৱাড়পব্বতম্পি সিনেৰুপব্বতম্পীতি মহাপথৱিযা ৱিপৰিৱত্তনেনেৱ ৱিপৰিৱত্তিতং চক্কৱাড়পব্বতম্পি সিনেৰুপব্বতম্পি ৱাতো উক্খিপিত্ৱা আকাসে খিপতি. তে চক্কৱাড়পব্বতাদযো. অভিহন্ত্ৱাতি ঘট্টেত্ৱা. অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি একিস্সা লোকধাতুযা চক্কৱাড়হিমৱন্তসিনেৰুং অঞ্ঞিস্সা লোকধাতুযা চক্কৱাড়াদীহীতি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগমৱসেন ঘট্টেত্ৱা. সব্বসঙ্খাৰগতন্তি পথৱীসন্ধাৰকউদকং, তংসন্ধাৰকৱাতন্তি সব্বং সঙ্খাৰগতং ৱিনাসেত্ৱা সযম্পি ৱিনস্সতি অৱট্ঠানস্স কাৰণাভাৱতো.
৪০৯. যদিপি সঙ্খাৰানং অহেতুকো সৰসনিৰোধো ৱিনাসকাভাৱতো, সন্তাননিৰোধো পন হেতুৱিৰহিতো নত্থি যথা তং সত্তকাযেসূতি. ভাজনলোকস্সাপি সহেতুকেন ৱিনাসেন ভৱিতব্বন্তি হেতুং পুচ্ছতি ‘‘কিং কাৰণা এৱং লোকো ৱিনস্সতী’’তি. ইতৰো যথা তত্থ নিব্বত্তনকসত্তানং পুঞ্ঞবলেন পঠমং লোকো ৱিৱট্টতি, এৱং তেসং পাপবলেন সংৱট্টতীতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলমূলকাৰণা’’তি আহ. যথা হি ৰাগদোসমোহানং অধিকভাৱেন যথাক্কমং ৰোগন্তৰকপ্পো, সত্থন্তৰকপ্পো, দুব্ভিক্খন্তৰকপ্পোতি ইমে তিৱিধা অন্তৰকপ্পা ৱিৱট্টট্ঠাযিম্হি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পে জাযন্তি, এৱমেতে যথাৱুত্তা তযো সংৱট্টা ৰাগাদীনং অধিকভাৱেনেৱ হোন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘অকুসলমূলেসু হী’’তিআদিমাহ. উস্সন্নতৰেতি অতিৱিয উস্সন্নে. দোসে উস্সন্নতৰে অধিকতৰদোসেন ৱিয তিক্খতৰেন খাৰুদকেন ৱিনাসো যুত্তোতি ৱুত্তং ‘‘দোসে উস্সন্নতৰে উদকেন ৱিনস্সতী’’তি. পাকটসত্তুসদিসস্স দোসস্স অগ্গিসদিসতা, অপাকটসত্তুসদিসস্স ৰাগস্স খাৰুদকসদিসতা চ যুত্তাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দোসে উস্সন্নতৰে অগ্গিনা, ৰাগে উস্সন্নতৰে উদকেনা’’তি কেচিৱাদস্স অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. ৰাগো সত্তানং বহুলং পৱত্ততীতি ৰাগৱসেন বহুসো লোকৱিনাসো.
৪১০. এৱং পসঙ্গেন সংৱট্টাদিকে পকাসেত্ৱা ইদানি যথাধিকতং নেসং অনুস্সৰণাকাৰং দস্সেতুং ‘‘পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তোপী’’তিআদি আৰদ্ধং.
‘‘অমুম্হি সংৱট্টকপ্পে’’তি ইদং সংৱট্টকপ্পস্স আদিতো পাড়িযং (দী. নি. ১.২৪৪) গহিতত্তা ৱুত্তং. তত্থাপি হি ইমস্স কতিপযং কালং ভৱাদীসু সংসৰণং উপলব্ভতীতি. সংৱট্টকপ্পে ৱা ৱট্টমানেসু ভৱাদীসু ইমস্স উপপত্তি অহোসি, তংদস্সনমেতং দট্ঠব্বং. অথ ৱা অমুম্হি সংৱট্টকপ্পেতি এত্থ ৱা-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো দট্ঠব্বো, তেন চ অনিযমত্থেন ইতৰাসঙ্খ্যেয্যানম্পি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. ভৱে ৱাতিআদীসু কামাদিভৱে ৱা অণ্ডজাদিযোনিযা ৱা দেৱাদি গতিযা ৱা নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীআদিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৱা সত্তাৱাসে ৱা খত্তিযাদি সত্তনিকাযে ৱা. আসিন্তি অহোসিং. ৱণ্ণসম্পত্তিং ৱাতি ৱা-সদ্দেন ৱণ্ণৱিপত্তিং ৱাতি দস্সেতি.
সালিমংসোদনাহাৰো ৱা গিহিকালে. পৱত্তফলভোজনো ৱা তাপসাদিকালে. সামিসা গেহস্সিতা সোমনস্সাদযো. নিৰামিসা নেক্খম্মস্সিতা. আদি-সদ্দেন ৱিৱেকজসমাধিজসুখাদীনং সঙ্গহো.
‘‘অমুত্ৰাসি’’ন্তিআদিনা সব্বং যাৱদিচ্ছকং অনুস্সৰণং দস্সেত্ৱা ইদানি অঞ্ঞথা অত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অমুত্ৰাসিন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসোযং, ব্যাপনিচ্ছালোপো ৱা, অমুত্ৰ অমুত্ৰাসিন্তি ৱুত্তং হোতি. অনুপুব্বেন আৰোহন্তস্স যাৱদিচ্ছকং অনুস্সৰণন্তি এত্থ আৰোহন্তস্সাতি পটিলোমতো ঞাণেন পুব্বেনিৱাসং আৰোহন্তস্স. পচ্চৱেক্খণন্তি অনুস্সৰিতানুস্সৰিতস্স পচ্চৱেক্খণং, ন অনুস্সৰণং. ইতীতি ৱুত্তত্থনিদস্সনং. তঞ্চ খো যথাৰহতো, ন যথানুপুব্বতোতি দস্সেন্তো ‘‘নামগোত্তৱসেনা’’তিআদিমাহ. ৱণ্ণাদীহীতি ৱণ্ণাহাৰৱেদযিতাযুপৰিচ্ছেদেহি. ওদাতোতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা, তেন এৱমাদি এৱংপকাৰনানত্ততোতি দস্সিতং হোতি.
পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চুতূপপাতঞাণকথাৱণ্ণনা
৪১১. চুতিযাতি চৱনে. উপপাতেতি উপপজ্জনে. সমীপত্থে চেতং ভুম্মৱচনং, চুতিক্খণসামন্তা, উপপত্তিক্খণসামন্তা চাতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘যে পন আসন্নচুতিকা’’তিআদি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১১). দিব্বচক্খুঞাণেনেৱ সত্তানং চুতি চ উপপত্তি চ ঞাযতীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুঞাণত্থন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি. দিব্বসদিসত্তাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ ‘‘সোতধাতূ’’তি পদং অপেক্খিত্ৱা ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱুত্তং, ইধ নপুংসকলিঙ্গৱসেন ৱত্তব্বং. তত্থ চ আলোকপৰিগ্গহেন পযোজনং নত্থি, ইধ অত্থীতি ৱুত্তং ‘‘আলোকপৰিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্ব’’ন্তি, কসিণালোকানুগ্গহেন পত্তব্বত্তা, সযং ঞাণালোকফৰণভাৱেন চ মহাজুতিকভাৱতোতি অত্থো. মহাজুতিকম্পি হি ‘‘দিব্ব’’ন্তি ৱুচ্চতি ‘‘দিব্বমিদং ব্যম্হ’’ন্তিআদীসু. মহাগতিকত্তাতি মহনীযগমনত্তা, ৱিম্হযনীযপৱত্তিকত্তাতি অত্থো. ৱিম্হযনীযা হিস্স পৱত্তি তিৰোকুট্টাদিগতৰূপদস্সনতো. ‘‘দিব্বসদিসত্তা’’তি চ হীনূপমাদস্সনং দেৱতানং দিব্বচক্খুতোপি ইমস্স মহানুভাৱত্তা. তেন দিব্বচক্খুলাভায যোগিনো পৰিকম্মকৰণং তপ্পটিপক্খাভিভৱস্স অত্থতো তস্স ৱিজযিচ্ছা নাম হোতি, দিব্বচক্খুলাভী চ ইদ্ধিমা দেৱতানং ৱচনগ্গহণক্খমনধম্মদানৱসেন মহামোগ্গল্লানত্থেৰাদযো ৱিয দানগ্গহণলক্খণে, ৱোহাৰে চ পৱত্তেয্যাতি এৱং ৱিহাৰৱিজযিচ্ছাৱোহাৰজুতিগতিসঙ্খাতানং অত্থানং ৱসেন ইমস্স অভিঞ্ঞাঞাণস্স দিব্বচক্খুভাৱসিদ্ধিতো. সদ্দৱিদূ চ তেসু এৱ অত্থেসু দিৱু-সদ্দং ইচ্ছন্তীতি ৱুত্তং ‘‘তং সব্বং সদ্দসত্থানুসাৰেন ৱেদিতব্ব’’ন্তি.
দস্সনট্ঠেনাতি ৰূপদস্সনভাৱেন. চক্খুনা হি সত্তা ৰূপং পস্সন্তি. যথা মংসচক্খু ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতং সমৱিসমং আচিক্খন্তং ৱিয পৱত্ততি, ন তথা ইদং. ইদং পন সযমেৱ ততো সাতিসযং চক্খুকিচ্চকাৰীতি আহ ‘‘চক্খুকিচ্চকৰণেন চক্খুমিৱাতিপি চক্খূ’’তি. ‘‘দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুত্তা’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘যো হী’’তিআদি ৱুত্তং. উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি পৰতো উপপত্তিযা অদস্সনতো এত্থেৱাযং সত্তো উচ্ছিন্নো, এৱমিতৰেপীতি. নৱসত্তপাতুভাৱদিট্ঠিং গণ্হাতি লাভী অধিচ্চসমুপ্পত্তিকো ৱিয. বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তিযেৱাতি উত্তৰপদাৱধাৰণং, ন পুৰিমপদাৱধাৰণং. এৱং হি জযদ্দিসজাতকাদীহি অৱিৰোধো সিদ্ধো হোতি.
মনুস্সানং ইদন্তি মানুসকং, মনুস্সানং গোচৰভূতং ৰূপাৰম্মণং. তদঞ্ঞস্স পন দিব্বতিৰোহিতাতিসুখুমাদিভেদস্স ৰূপস্স দস্সনতো অতিক্কন্তমানুসকং. এৱৰূপঞ্চ মনুস্সূপচাৰং অতিক্কন্তং নাম হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৰূপদস্সনেনা’’তি. এৱং ৱিসযমুখেন দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিসযীমুখেন দস্সেতুং ‘‘মানুসকং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থাপি মংসচক্খাতিক্কমো তস্স কিচ্চাতিক্কমেনেৱ দট্ঠব্বো.
দিব্বচক্খুনাতি দিব্বচক্খুঞাণেনপি. দট্ঠুং ন সক্কা খণস্স অতিইত্তৰতায অতিসুখুমতায কেসঞ্চি ৰূপস্স. অপিচ দিব্বচক্খুস্স পচ্চুপ্পন্নং ৰূপাৰম্মণং, তঞ্চ পুৰেজাতপচ্চযভূতং, ন চ আৱজ্জনপৰিকম্মেহি ৱিনা মহগ্গতস্স পৱত্তি অত্থি, নাপি উপ্পজ্জমানমেৱ ৰূপং আৰম্মণপচ্চযো ভৱিতুং সক্কোতি, ভিজ্জমানং ৱা. তস্মা ‘‘চুতূপপাতক্খণে ৰূপং দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা’’তি সুৱুত্তমেতং. যদি দিব্বচক্খুঞাণং ৰূপাৰম্মণমেৱ, অথ কস্মা ‘‘সত্তে পস্সতী’’তি ৱুত্তন্তি? যেভুয্যেন সত্তসন্তানগতৰূপদস্সনতো এৱং ৱুত্তং. সত্তগহণস্স ৱা কাৰণভাৱতো ৱোহাৰৱসেন ৱুত্তন্তিপি কেচি. তে চৱমানাতি অধিপ্পেতাতি সম্বন্ধো. এৱৰূপেতি ন চুতূপপাতক্খণসমঙ্গিনোতি অধিপ্পাযো.
মোহূপনিস্সযং নাম কম্মং নিহীনং নিহীনফলং হোতীতি আহ ‘‘মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা’’তি. তব্বিপৰীতেতি তস্স হীড়িতাদিভাৱস্স ৱিপৰীতে, অহীড়িতে অনোহীড়িতে অনোঞ্ঞাতে অনৱঞ্ঞাতে চিত্তীকতেতি অত্থো. সুৱণ্ণেতি সুন্দৰৱণ্ণে. দুব্বণ্ণেতি অসুন্দৰৱণ্ণে. সা পনাযং সুৱণ্ণদুব্বণ্ণতা যথাক্কমং কম্মস্স অদোসদোসূপনিস্সযতায হোতীতি আহ ‘‘অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা’’তিআদি. সুন্দৰং গতিং গতা সুগতাতি আহ ‘‘সুগতিগতে’’তি, সুগতিং উপপন্নেতি অত্থো. অলোভজ্ঝাসযা সত্তা ৱদঞ্ঞূ ৱিগতমচ্ছেৰা অলোভূপনিস্সযেন কম্মুনা সুভগা সমিদ্ধা হোন্তীতি আহ ‘‘অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা অড্ঢে মহদ্ধনে’’তি. দুক্খং গতিং গতা দুগ্গতাতি আহ ‘‘দুগ্গতিগতে’’তি. লোভজ্ঝাসযা সত্তা লুদ্ধা মচ্ছৰিনো লোভূপনিস্সযেন কম্মুনা দুগ্গতা দুৰুপেতা হোন্তীতি আহ ‘‘লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে’’তি.
উপচিতন্তি ফলাৱহভাৱেন কতং. যথা কতং হি কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতং. চৱমানেতিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৱুত্তন্তি ৱিসযমুখেন ৱিসযীব্যাপাৰমাহ. পুৰিমেহীতি ৱা ‘‘দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদীনি পদানি সন্ধায ৱুত্তং. আদীহীতি এত্থ চ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তস্মা ‘‘দিব্বেন…পে… পস্সতী’’তি ইমেহি, ‘‘চৱমানে’’তিআদীহি চ দিব্বচক্খুকিচ্চং ৱুত্তন্তি অত্থো.
ইমিনা পন পদেনাতি ‘‘যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতী’’তি ইমিনা ৱাক্যেন. ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু, দিব্বচক্খুঞাণলাভীতি অধিপ্পাযো. সো চ দিব্বচক্খুঞাণলাভী নেৰযিকে চ সত্তে পচ্চক্খতো দিস্ৱা ঠিতো. এৱং মনসি কৰোতীতি তেসং নেৰযিকানং নিৰযসংৱত্তনিযস্স কম্মস্স ঞাতুকামতাৱসেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায পৰিকম্মৱসেন মনসি কৰোতি. কিং নু খোতিআদি মনসিকাৰৱিধিদস্সনং. এৱং পন পৰিকম্মং কত্ৱা পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠিতস্স তং কম্মং আৰম্মণং কত্ৱা আৱজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিং নিৰুদ্ধে চত্তাৰি, পঞ্চ ৱা জৱনানি জৱন্তীতিআদি সব্বং ৱুত্তনযমেৱ. ‘‘ৱিসুং পৰিকম্মং নাম নত্থী’’তি ইদং পন দিব্বচক্খুঞাণেন ৱিনা যথাকম্মূপগঞাণস্স ৱিসুং পৰিকম্মং নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. এৱঞ্চেতং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা যথাকম্মূপগঞাণস্স মহগ্গতভাৱো এৱ ন সিযা. দেৱানং দস্সনেপি এসেৱ নযো. নেৰযিকদেৱগ্গহণং চেত্থ নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. আকঙ্খমানো হি দিব্বচক্খুলাভী অঞ্ঞগতিকেসুপি এৱং পটিপজ্জতিযেৱ. তথা হি ৱক্খতি ‘‘অপাযগ্গহণেন তিৰচ্ছানযোনিং দীপেতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১১), ‘‘সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪১১) চ. তং নিৰযসংৱত্তনিযং কম্মং আৰম্মণং এতস্সাতি তংকম্মাৰম্মণং. ফাৰুসকৱনাদীসূতি আদি-সদ্দেন চিত্তলতাৱনাদীনং সঙ্গহো.
যথা চিমস্সাতি যথা চ ইমস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স ৱিসুং পৰিকম্মং নত্থি, এৱং অনাগতংসঞাণস্সপীতি ৱিসুং পৰিকম্মাভাৱং নিদস্সেতি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘দিব্বচক্খুপাদকানেৱ হি ইমানী’’তি. তত্ৰাযমধিপ্পাযো – যথা দিব্বচক্খুলাভী নিৰযাদিঅভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা, নেৰযিকাদিকে সত্তে দিস্ৱা তেহি পুব্বে আযূহিতং নিৰযসংৱত্তনিযাদিকং কম্মং তাদিসেন সমাদানেন, তজ্জেন চ মনসিকাৰেন পৰিক্খতে চিত্তে যাথাৱতো জানাতি, এৱং যস্স যস্স সত্তস্স সমনন্তৰা অনাগতং অত্তভাৱং ঞাতুকামো তং তং ওদিস্স আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা তেন তেন অতীতে, এতৰহি ৱা আযূহিতং তস্স নিব্বত্তকং কম্মং যথাকম্মূপগঞাণেন দিস্ৱা তেন নিব্বত্তেতব্বং অনাগতং অত্তভাৱং ঞাতুকামো তাদিসেন সমাদানেন, তজ্জেন চ মনসিকাৰেন পৰিক্খতে চিত্তে যাথাৱতো জানাতি. এসেৱ নযো ততো পৰেসুপি অত্তভাৱেসু. এতং অনাগতংসঞাণং নাম. যস্মা এতং দ্ৱযং দিব্বচক্খুঞাণে সতিযেৱ সিজ্ঝতি, নাসতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৱ ইজ্ঝন্তী’’তি.
কাযেন দুট্ঠু চৰিতং, কাযতো ৱা উপ্পন্নং কিলেসপূতিকত্তা দুট্ঠং চৰিতং কাযদুচ্চৰিতন্তি এৱং যোজেতব্বো. কাযোতি চেত্থ চোপনকাযো অধিপ্পেতো. কাযৱিঞ্ঞত্তিৱসেন পৱত্তং অকুসলং কাযকম্মং কাযদুচ্চৰিতন্তি. ইতৰেসূতি ৱচীমনোদুচ্চৰিতেসু. যস্মিং সন্তানে কম্মং কতূপচিতং, অসতিস্স অন্তৰুপচ্ছেদে ৱিপাকাৰহভাৱস্স অৱিগচ্ছনতো সো তেন সহিতোযেৱাতি ৱত্তব্বোতি আহ ‘‘সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা’’তি. ‘‘অনত্থকামা হুত্ৱা’’তি এতেন মাতাপিতৰো ৱিয পুত্তানং, আচৰিযুপজ্ঝাযা ৱিয চ নিস্সিতকানং অত্থকামা হুত্ৱা গৰহকা উপৱাদকা ন হোন্তীতি দস্সেতি. গুণপৰিধংসনেনাতি ৱিজ্জমানানং গুণানং ৱিদ্ধংসনেন, ৱিনাসনেনাতি অত্থো. ননু চ অন্তিমৱত্থুনাপি উপৱাদো গুণপৰিধংসনমেৱাতি? সচ্চমেতং. গুণাতি পনেত্থ ঝানাদিৱিসেসা উত্তৰিমনুস্সধম্মা অধিপ্পেতাতি সীলপৰিধংসনং ৱিসুং গহিতং. তেনাহ ‘‘নত্থি ইমেসং সমণধম্মো’’তিআদি. সমণধম্মোতি চ সীলসংযমং সন্ধায ৱদতি. জানং ৱাতি যং উপৱদতি, তস্স অৰিযভাৱং জানন্তো ৱা. অজানং ৱাতি অজানন্তো ৱা. জাননং অজাননং চেত্থ অপ্পমাণং, অৰিযভাৱো এৱ পমাণং. তেনাহ ‘‘উভযথাপি অৰিযূপৱাদোৱ হোতী’’তি. ‘‘অৰিযো’’তি পন অজানতো অদুট্ঠচিত্তস্সেৱ তত্থ অৰিযগুণাভাৱং পৱেদেন্তস্স গুণপৰিধংসনং ন হোতীতি তস্স অৰিযূপৱাদো নত্থীতি ৱদন্তি. সতেকিচ্ছং পন হোতি খমাপনেন, ন অনন্তৰিযং ৱিয অতেকিচ্ছং.
ৰুজ্ঝতীতি তুদতি, দুক্খং ৱেদনং উপ্পাদেতীতি অত্থো. তন্তি তং থেৰং, তং ৱা কিৰিযং. জানন্তো এৱ থেৰো ‘‘অত্থি তে, আৱুসো, পতিট্ঠা’’তি পুচ্ছি. ইতৰোপি সচ্চাভিসমযো সাসনে পতিট্ঠাতি আহ ‘‘সোতাপন্নো অহ’’ন্তি. থেৰো তং কৰুণাযমানো ‘‘খীণাসৱো তযা উপৱদিতো’’তি অত্তানং আৱিকাসি.
সচে নৱকতৰা হোন্তি তস্মিং ৱিহাৰে ভিক্খূ. সম্মুখা অখমাপেন্তেপীতি পুৰতো খমাপনে অসম্ভৱন্তেপি. ‘‘অখমন্তে’’তি ৱা পাঠো. তং সোতাপন্নস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং.
পৰিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানন্তি পূজাকৰণট্ঠানং সন্ধাযাহ.
সমাদাতব্বট্ঠেন সমাদানানি, কম্মানি সমাদানানি যেসং, তে কম্মসমাদানা, মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেন কম্মসমাদানা, হেতুঅত্থং ৱা অন্তোগধং কত্ৱা মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেন পৰে কম্মেসু সমাদাপকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা. তযিমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেনা’’তিআদিমাহ. সীলসম্পন্নোতিআদি পৰিপক্কিন্দ্ৰিযস্স মগ্গসমঙ্গিনো ৱসেন ৱুত্তং. অগ্গমগ্গট্ঠে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. অঞ্ঞন্তি অৰহত্তং. এৱংসম্পদন্তি যথা তং অৱস্সম্ভাৱী, এৱমিদম্পীতি অত্থো. তং ৱাচং অপ্পহাযাতিআদীসু অৰিযূপৱাদং সন্ধায ‘‘পুন এৱৰূপিং ৱাচং ন ৱক্খামী’’তি ৱদন্তো ৱাচং পজহতি নাম, ‘‘পুন এৱৰূপং চিত্তং ন উপ্পাদেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো চিত্তং পজহতি নাম, ‘‘পুন এৱৰূপিং দিট্ঠিং ন গণ্হিস্সামী’’তি পজহন্তো দিট্ঠিং পজহতি নাম, তথা অকৰোন্তো নেৱ পজহতি, ন পটিনিস্সজ্জতি. যথাভতং নিক্খিত্তো, এৱং নিৰযেতি যথা নিৰযপালেহি আহৰিত্ৱা নিৰযে ঠপিতো, এৱং নিৰযে ঠপিতোযেৱাতি অত্থো. মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেন অকত্তব্বং নাম পাপং নত্থি, যতো সংসাৰখাণুভাৱোপি নাম হোতীতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি, ভিক্খৱে, ৱজ্জানী’’তি.
‘‘উচ্ছিন্নভৱনেত্তিকো, ভিক্খৱে, তথাগতস্স কাযো তিট্ঠতি, অযঞ্চেৱ কাযো, বহিদ্ধা চ নামৰূপ’’ন্তি (দী. নি. ১.১৪৭) এৱমাদীসু ৱিয ইধ কায-সদ্দো খন্ধপঞ্চকৱিসযোতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি উপাদিন্নক্খন্ধপৰিচ্চাগা’’তি. অৱীতৰাগস্স মৰণতো পৰং নাম ভৱন্তৰূপাদানমেৱাতি আহ ‘‘পৰং মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তিক্খন্ধগ্গহণে’’তি. যেন তিট্ঠতি, তস্স উপচ্ছেদেনেৱ কাযো ভিজ্জতীতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদা’’তি.
এতি ইমস্মা সুখন্তি অযো, পুঞ্ঞন্তি আহ ‘‘পুঞ্ঞসম্মতা অযা’’তি. অযন্তি এতস্মা সুখানীতি আযো, পুঞ্ঞকম্মাদিসুখসাধনং. তেনাহ ‘‘সুখানং ৱা আযস্স অভাৱা’’তি. ইযতি অস্সাদিযতীতি অযো, অস্সাদোতি আহ ‘‘অস্সাদসঞ্ঞিতো অযো’’তি.
নাগৰাজাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সুপণ্ণাদীনং সঙ্গহো. অসুৰসদিসন্তি পেতাসুৰসদিসং. সোতি অসুৰকাযো. সব্বসমুস্সযেহীতি সব্বেহি সম্পত্তিসমুস্সযেহি. ৱুত্তৱিপৰিযাযেনাতি ‘‘সুট্ঠু চৰিতং, সোভনং ৱা চৰিতং অনৱজ্জত্তা’’তিআদিনা ‘‘কাযদুচ্চৰিতেনা’’তিআদীনং পদানং ৱুত্তস্স অত্থস্স ৱিপৰিযাযেন.
নিগমনৱচনং ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পুন ৱচনন্তি কত্ৱা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থোতি ‘‘দিব্বেন চক্খুনা…পে… পস্সতী’’তি এত্থ অযং যথাৱুত্তো সঙ্খেপত্থো.
৪১২. কসিণাৰম্মণন্তি অট্ঠন্নম্পি কসিণানং ৱসেন কসিণাৰম্মণং. সব্বাকাৰেনাতি ‘‘চুদ্দসৱিধেন চিত্তপৰিদমনেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন ভূমিপাদপদমূলসম্পাদনেনা’’তি ইমিনা সব্বপ্পকাৰেন. অভিনীহাৰক্খমং দিব্বচক্খুঞাণাভিমুখং পেসনাৰহং পেসনযোগ্গং কত্ৱা. আসন্নং কাতব্বন্তি দিব্বচক্খুঞাণুপ্পত্তিযা সমীপভূতং কাতব্বং. তত্থ উপচাৰজ্ঝানং পগুণতৰং কত্ৱা আৰম্মণঞ্চ ৱড্ঢেতব্বং. তেনাহ ‘‘উপচাৰজ্ঝানগোচৰং কত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা ঠপেতব্ব’’ন্তি. তত্থাতি তস্মিং ৱড্ঢিতে কসিণাৰম্মণে. অপ্পনাতি ঝানৱসেন অপ্পনা. ন হি অকতপৰিকম্মস্স অভিঞ্ঞাৱসেন অপ্পনা ইজ্ঝতি. তেনাহ ‘‘পাদকজ্ঝাননিস্সযং হোতী’’তি, পাদকজ্ঝানাৰম্মণং হোতীতি অত্থো. ন পৰিকম্মনিস্সযন্তি পৰিকম্মস্স তং কসিণাৰম্মণং অপস্সযো ন হোতি. তথা সতি ৰূপদস্সনং ন সিযা. ইমেসূতি যথাৱুত্তেসু তেজোকসিণাদীসু তীসু কসিণেসু. উপ্পাদেত্ৱাতি উপচাৰজ্ঝানুপ্পাদনেন উপ্পাদেত্ৱা. উপচাৰজ্ঝানপৱত্তিযা হি সদ্ধিং পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তি. তত্থাতি কসিণনিদ্দেসে.
অন্তোযেৱ ৰূপগতং পস্সিতব্বং ন বহিদ্ধা ৱিক্খেপাপত্তিহেতুভাৱতো. পৰিকম্মস্স ৱাৰো অতিক্কমতীতি ইধ পৰিকম্মং নাম যথাৱুত্তকসিণাৰম্মণং উপচাৰজ্ঝানং, তং ৰূপগতং পস্সতো ন পৱত্ততি. কসিণালোকৱসেন চ ৰূপগতদস্সনং, কসিণালোকো চ পৰিকম্মৱসেনাতি তদুভযম্পি পৰিকম্মস্স অপ্পৱত্তিযা ন হোতি. তেনাহ ‘‘ততো আলোকো অন্তৰধাযতি, তস্মিং অন্তৰহিতে ৰূপগতম্পি ন দিস্সতী’’তি. ৰূপগতং পস্সতো পৰিকম্মস্স ৱাৰো অতিক্কমতি, পৰিকম্মমতিক্কন্তস্স কসিণাৰম্মণং ঞাণং ন হোতীতি ৰূপগতং ন দিস্সতি, কথং পন পটিপজ্জিতব্বন্তি আহ ‘‘অথানেনা’’তিআদি. এৱং অনুক্কমেনাতি পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ততো ৱুট্ঠায অভিণ্হং আলোকস্স ফৰণৱসেন আলোকো থামগতো হোতি চিৰট্ঠাযী. তথা চ সতি তত্থ সুচিৰম্পি ৰূপগতং পস্সতেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘এত্থ আলোকো…পে… হোতী’’তি.
স্ৱাযমত্থো তিণুক্কূপমায ৱিভাৱেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰত্তিং তিণুক্কাযা’’তিআদি. তত্থ পুনপ্পুনং পৱেসনন্তি পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনং. থামগতালোকস্স যথাপৰিচ্ছেদেন ঠানন্তি যত্তকং ঠানং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা কসিণং ৱড্ঢিতং, থামগতস্স আলোকস্স তত্তকং ফৰিত্ৱা অৱট্ঠানং.
অনাপাথগতন্তি আপাথগমনযোগ্যস্স ৱসেন ৱুত্তং. অন্তোকুচ্ছিগতাদি পন তদভাৱতো তেন ৱিসেসিতব্বমেৱ. তদেৱাতি দিব্বচক্খুমেৱ. এত্থাতি এতেসু ৰূপমাৰব্ভ পৱত্তচিত্তেসু. ৰূপদস্সনসমত্থন্তি ৰূপং সভাৱতো ৱিভাৱনসমত্থং চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিয. পুব্বভাগচিত্তানীতি আৱজ্জনপৰিকম্মসঙ্খাতানি পুব্বভাগচিত্তানি. তানি হি আৰম্মণং কৰোন্তানিপি ন যাথাৱতো তং ৱিভাৱেত্ৱা পৱত্তন্তি আৱজ্জনসম্পটিচ্ছনচিত্তানি ৱিয.
তং পনেতং দিব্বচক্খু. পৰিপন্থোতি অন্তৰাযিকো. ঝানৱিব্ভন্তকোতি ঝানুম্মত্তকো ঝানভাৱনামুখেন উম্মাদপ্পত্তো. অপ্পমত্তেন ভৱিতব্বন্তি ‘‘দিব্বচক্খু মযা অধিগত’’ন্তি সন্তোসং অনাপজ্জিত্ৱা ৱিপস্সনানুযোগৱসেন ৱা সচ্চাভিসমযৱসেন ৱা অপ্পমত্তেন ভৱিতব্বং.
‘‘এৱং পস্সিতুকামেনা’’তিআদিনা দিব্বচক্খুস্স নানাৱজ্জনপৰিকম্মঞ্চেৱ দিব্বচক্খুঞাণঞ্চ দস্সিতং, ন তস্স উপ্পত্তিক্কমোতি তং দস্সেতুং ‘‘তত্ৰায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
চুতূপপাতঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা
৪১৩. ইতীতি এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেনাতি অত্থো. তেন ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪, ৪৩১-৪৩৩; পাৰা. ১২-১৪) যথাদস্সিতপাড়িগতিং, তস্সা অত্থৱিৱৰণনযঞ্চ পচ্চামসতি. সচ্চেসু ৱিয অৰিযসচ্চানি খন্ধেসু উপাদানক্খন্ধা অন্তোগধা. তদুভযে চ সভাৱতো, সমুদযতো, অত্থঙ্গমতো, অস্সাদতো, আদীনৱতো, নিস্সৰণতো চ যথাভূতং সযম্ভুঞাণেন অৱেদি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি পৱেদেসি ৱাতি সাতিসযেন পঞ্চক্খন্ধাৱবোধেন ভগৱাৱ থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধৱিদূ’’তি. ঞত্ৱা ৱিঞ্ঞেয্যাতি সম্বন্ধো. তাসূতি পঞ্চসু অভিঞ্ঞাসু. তগ্গহণেনেৱ চ পৰিভণ্ডঞাণানং গহিতত্তা ‘‘পঞ্চা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘এতাসু হী’’তিআদি.
তত্থ পৰিভণ্ডঞাণানীতি পৰিৱাৰঞাণানি. যথা হি সিনেৰুস্স পৰিৱাৰট্ঠানানি যানি তংসিদ্ধিযা সিদ্ধানি মেখলট্ঠানানি পৰিভণ্ডানীতি ৱুচ্চন্তি, এৱং ইমানিপি দিব্বচক্খুসিদ্ধিযা সিদ্ধানি তস্স পৰিভণ্ডানীতি ৱুত্তানি. ইধাগতানীতি এত্থ ইধাতি যথাদস্সিতানি সুত্তপদানি সন্ধায ৱুত্তং. ততো অঞ্ঞেসু পন সামঞ্ঞফলাদীসু মনোমযঞাণম্পি ৱিসুং অভিঞ্ঞাঞাণভাৱেন আগতং.
‘‘তেসূ’’তি ইদং পচ্চামসনং কিং তিকানং, উদাহু আৰম্মণানন্তি? কিঞ্চেত্থ যদি তিকানং, তদযুত্তং. ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৱত্তন্তি. অথ আৰম্মণানং, তম্পি অযুত্তং. ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৱা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্তন্তি. যথা ইচ্ছতি, তথা ভৱতু তাৱ তিকানং, ননু ৱুত্তং ‘‘ন হি তিকেসু অভিঞ্ঞাঞাণানি পৱত্তন্তী’’তি? নাযং ৱিৰোধো তিকৱোহাৰেন আৰম্মণানংযেৱ গয্হমানত্তা. অথ ৱা পন হোতু আৰম্মণানং, ননু ৱুত্তং ‘‘ন হি অঞ্ঞং উদ্দিসিত্ৱা অঞ্ঞস্স পচ্চামসনং যুত্ত’’ন্তি? অযম্পি ন দোসো যথাৱুত্তকাৰণেনেৱাতি.
৪১৪. অসতিপি ৱত্থুভেদে ভূমিকালসন্তানভেদৱসেন ভিন্নেসু সত্তসু আৰম্মণেসু. তিকৱসেন হেস ভেদো গহিতো. ইদ্ধিৱিধঞাণস্স মগ্গাৰম্মণতায অভাৱতো ইধ মগ্গাৰম্মণতিকো ন লব্ভতি. তন্তি ইদ্ধিৱিধঞাণং. কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৱাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. উপযোগলদ্ধন্তি লদ্ধউপযোগৱচনং. দুতিযাৱিভত্তিৱসেন ৱুত্তং ‘‘কাযং পৰিণামেতী’’তি. তেনাহ ‘‘ৰূপকাযাৰম্মণতো’’তি, ৰূপকাযস্স ৱণ্ণাৰম্মণতোতি অত্থো.
তদেৱ চিত্তন্তি যদেৱ কাযৱসেন চিত্তপৰিণামনে ৱুত্তং পাদকজ্ঝানচিত্তং, তদেৱ. ৰামগামে চেতিযং ঠপেত্ৱা সেসেসু সত্তসু চেতিযেসু ধাতুযো ইদ্ধিযা আহৰিত্ৱা ৰাজগহে ভূমিঘৰমণ্ডপে কতং মহাধাতুনিধানং. ‘‘ইমে গন্ধা’’তিআদিনা পচ্চুপ্পন্নে গন্ধাদিকে গহেত্ৱাপি অসুস্সনাদিৱিসেসযুত্তং অনাগতমেৱ নেসং ৰূপং অধিট্ঠানচিত্তস্স আৰম্মণং হোতি অনাগতাধিট্ঠানত্তা. ৱত্তনিযসেনাসনং নাম ৱিঞ্ঝাটৱিযং ৱিহাৰো. দধিৰসন্তি দধিমণ্ডো, তং অধিট্ঠহন্তস্স অনাগতং দধিৱণ্ণং আৰম্মণং হোতি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপকাযস্স আৰম্মণকৰণতো.
সকাযচিত্তানন্তি অত্তনো কাযস্স, চিত্তস্স চ.
৪১৫. সদ্দো চ পৰিত্তো সব্বস্স ৰূপস্স কামাৱচৰভাৱতো. ৱিজ্জমানমেৱাতি ৱত্তমানংযেৱ.
৪১৬. সোতাপন্নস্স চিত্তন্তি সোতাপন্নস্স আৱেণিকং চিত্তং. সকদাগামিস্সাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. যাৱ অৰহতো নেতব্বন্তি ‘‘সকদাগামী অনাগামিনো চিত্তং ন জানাতি, অনাগামী অৰহতো’’তি এৱং নেতব্বং. সব্বেসন্তি সব্বেসং অৰিযানং জানাতি, কো পন ৱাদো অনৰিযানং. অঞ্ঞোপি চ উপৰিমো অনাগামিআদি হেট্ঠিমস্স সকদাগামিআদিকস্স চিত্তং জানাতীতি সম্বন্ধো.
অতীতস্স, অনাগতস্স চ পৰস্স চিত্তস্স জাননং সম্ভৱতি, পচ্চুপ্পন্নস্স পন ন সম্ভৱতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি ‘‘কথং পচ্চুপ্পন্নং আৰম্মণং হোতী’’তি. ইতৰো যত্থ সম্ভৱতি, তংদস্সনত্থং পচ্চুপ্পন্নং তাৱ ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘পচ্চুপ্পন্নং নাম তিৱিধ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গপ্পত্তন্তি উপ্পাদং, ঠিতিং, ভঙ্গঞ্চ পত্তং, খণত্তযপৰিযাপন্নন্তি অত্থো. এত্থন্তৰে একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বাতি এত্থন্তৰে পৱত্তা ৰূপসন্ততিৱাৰা একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা নামাতি ৱেদিতব্বাতি অত্থো. আলোকট্ঠানতো ওৱৰকং পৱিট্ঠস্স পগেৱ তত্থ নিসিন্নস্স ৱিয যাৱ ৰূপগতং পাকটং হোতি. তত্থ উপড্ঢৱেলা অৱিভূতৱাৰা, উপড্ঢৱেলা ৱিভূতৱাৰা, তদুভযং গহেত্ৱা ‘‘দ্ৱে সন্ততিৱাৰা’’তি ৱুত্তং. তযিদং ন সব্বসাধাৰণং, একচ্চস্স সীঘম্পি পাকটং হোতীতি ‘‘একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা’’তি একগ্গহণম্পি কতং, অতিপৰিত্তসভাৱউতুআদিসমুট্ঠানা ৱা একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা.
তীৰে অক্কন্তউদকলেখা নাম কালুস্সিযং গতা তীৰসমীপে উদকৰাজি. যাৱ ন ৱিপ্পসীদতীতি কালুস্সিযৱিগমেন যাৱ ৱিপ্পসন্না ন হোতি. কেচি পন ‘‘অতিন্তে তীৰে অল্লপাদেন অক্কন্তে যাৱ পাদে উদকলেখা ন ৱিপ্পসীদতি, ন সংসীদতি, ন ৱূপসম্মতী’’তি এৱমেত্থ অত্থং ৱদন্তি. তে পনেতে কিৰিযাভেদেন ৱুত্তা কালৱিসেসা, ন অঞ্ঞমঞ্ঞং সমসমা, ঊনাধিকভাগৱন্তোৱ দট্ঠব্বা. দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা কামাৱচৰজৱনৱসেন ৱেদিতব্বা, ন ইতৰজৱনৱসেন. ন হি তে পৰিমিতকালা, অনন্তৰা পৱত্তভৱঙ্গাদযোপি তদন্তোগধাৱ দট্ঠব্বা. তদুভযন্তি ৰূপাৰূপসন্ততিদ্ৱযং.
একভৱপৰিচ্ছিন্নন্তি পটিসন্ধিচুতিপৰিচ্ছিন্নং. একভৱপৰিযাপন্নং ধম্মজাতং এতৰহীতি ৱত্তব্বং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং নাম. মনোতি সসম্পযুত্তং ৱিঞ্ঞাণমাহ. ধম্মাতি আৰম্মণধম্মা. মনোতি ৱা মনাযতনং. ধম্মাতি ৱেদনাদযো অৰূপক্খন্ধা. উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোন্তং এতং উভযং হোতীতি অত্থো. ৱিঞ্ঞাণন্তি নিকন্তিৱিঞ্ঞাণং. তঞ্হি তস্মিং পচ্চুপ্পন্নে ছন্দৰাগৱসেন পটিবদ্ধং হোতি. অভিনন্দতীতি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি অভিনন্দতি. তথাভূতো চ ৱত্থুপৰিঞ্ঞায অভাৱতো তেসু পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতি তণ্হাদিট্ঠীহি আকড্ঢীযতি. এত্থ চ দ্ৱাদসাযতনানং ‘‘এতং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৮৪) আগতত্তা তত্থ পৱত্তো ছন্দৰাগো অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণো, ন খণপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণোতি ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেন্তো ‘‘যং সন্ধায ভদ্দেকৰত্তসুত্তে…পে… সংহীৰতীতি ৱুত্ত’’ন্তি আহ. ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৱিপস্সতী’’তি (ম. নি. ৩.২৭২, ২৮৫) এত্থাপি ৱিপস্সনাচিত্তং খণপচ্চুপ্পন্নং, ৱিপস্সিতব্বধম্মা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নাতি গহেতব্বং. অঞ্ঞথা ৱিপস্সনাৱ ন সম্ভৱেয্য. ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং পাড়িযং আগত’’ন্তি ন ৱুত্তং তস্স ৱসেন আৰম্মণকৰণস্স অট্ঠকথাযং অনাগতত্তা.
কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো. একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতীতি ইদ্ধিচিত্তস্স উপ্পত্তিসমকালমেৱ পৰচিত্তস্সপি উপ্পত্তিসম্ভৱতোতি যুত্তিদস্সনং. যথা আকাসেতিআদি সদিসূদাহৰণং. তং পন তেসং ৱচনং অযুত্তং. কস্মা? মগ্গফলৱীথিতো অঞ্ঞত্থ অনিট্ঠে ঠানে আৱজ্জনজৱনানং নানাৰম্মণভাৱপ্পত্তিদোসতোতি যুত্তিৱচনং.
যদি এৱং কথং চেতোপৰিযঞাণং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতীতি আহ ‘‘সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং পনা’’তিআদি. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং পন জৱনৱাৰেন দীপেতব্বং, ন সকলেন পচ্চুপ্পন্নদ্ধুনাতি অধিপ্পাযো.
তত্ৰাযং দীপনাতিআদি জৱনৱাৰস্স অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নভাৱদীপনমুখেন ইদ্ধিচিত্তস্স পৱত্তিআকাৰদীপনং. ইতৰানীতি আৱজ্জনপৰিকম্মচিত্তানি. এত্থ চ ‘‘কেচী’’তি যদিপি অভযগিৰিৱাসিনো অধিপ্পেতা, তে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং ন ইচ্ছন্তীতি ‘‘ঠিতিক্খণে ৱা পটিৱিজ্ঝতী’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা. তথা যে ‘‘ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৱদন্তি, তেসং ‘‘ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা পটিৱিজ্ঝতী’’তি ৱচনং ন সমেতি. ন হি তস্মিং খণদ্ৱযে উপ্পজ্জমানং পৰচিত্তেন সহ একক্খণে উপ্পজ্জতি নামাতি. ঠিতিভঙ্গক্খণেসু চ উপ্পজ্জমানং একদেসং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং, একদেসং অতীতাৰম্মণং আপজ্জতি. যঞ্চ ৱুত্তং ‘‘পৰস্স চিত্তং জানিস্সামীতি ৰাসিৱসেন মহাজনস্স চিত্তে আৱজ্জিতে’’তি, এত্থ চ মহাজনো অত্থতো পৰে অনেকপুগ্গলাতি ‘‘পৰেসং চিত্তং জানিস্সামী’’তি আৱজ্জনপ্পৱত্তি ৱত্তব্বা সিযা. অথাপি পৰস্সাতি মহাজনস্সাতি অত্থো সম্ভৱেয্য, তথাপি তস্স একপুগ্গলস্সেৱ ৱা চিত্তৰাসিং আৱজ্জিত্ৱা একস্স পটিৱিজ্ঝনং অযুত্তং. ন হি ৰাসিআৱজ্জনং একদেসাৱজ্জনং হোতীতি, তস্মা তেহি ‘‘মহাজনস্স চিত্তে আৱজ্জিতে’’তিআদি ন ৱত্তব্বং.
যং পন তে ৱদন্তি ‘‘যস্মা ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি. তত্থাযং অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা, চেতোপৰিযঞাণলাভী পৰস্স চিত্তং ঞাতুকামো পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অতীতাদিৱিভাগং অকত্ৱা চিত্তসামঞ্ঞেন ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামি, ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পৰিকম্মং কত্ৱা পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায সামঞ্ঞেনেৱ চিত্তং আৱজ্জিত্ৱা তিণ্ণং, চতুন্নং ৱা পৰিকম্মানং অনন্তৰা চেতোপৰিযঞাণেন পৰচিত্তং পটিৱিজ্ঝতি ৱিভাৱেতি ৰূপং ৱিয দিব্বচক্খুনা. ততো পৰং পন কামাৱচৰচিত্তেহি সৰাগাদিৱৱত্থানং হোতি নীলাদিৱৱত্থানং ৱিয. তত্থ দিব্বচক্খুনা দিট্ঠহদযৱত্থুৰূপস্স সত্তস্স অভিমুখীভূতস্স চিত্তসামঞ্ঞেন চিত্তং আৱজ্জযমানং আৱজ্জনং অভিমুখীভূতং ৱিজ্জমানং চিত্তং আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তং আৱজ্জেতি. পৰিকম্মানি চ তং তং ৱিজ্জমানং চিত্তং চিত্তসামঞ্ঞেনেৱ আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তজাননপৰিকম্মানি হুত্ৱা পৱত্তন্তি. চেতোপৰিযঞাণং পন ৱিজ্জমানং চিত্তং পটিৱিজ্ঝন্তং ৱিভাৱেন্তং তেন সহ একক্খণে এৱ উপ্পজ্জতি.
তত্থ যস্মা সন্তানস্স সন্তানগ্গহণতো একত্তৱসেন আৱজ্জনাদীনি ‘‘চিত্ত’’ন্ত্ৱেৱ পৱত্তানি. তঞ্চ চিত্তমেৱ, যং চেতোপৰিযঞাণেন ৱিভাৱিতং. তস্মা সমানাকাৰপ্পৱত্তিতো ন অনিট্ঠে মগ্গফলৱীথিতো অঞ্ঞস্মিং ঠানে নানাৰম্মণতা আৱজ্জনজৱনানং হোতি. পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণঞ্চ পৰিকম্মং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযোতি সিদ্ধং হোতি. অতীতত্তিকো চ এৱং উপপন্নো হোতি. অঞ্ঞথা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে চ ‘‘পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি ইধ ৱুচ্চমানে অতীতানাগতানঞ্চ পচ্চুপ্পন্নতা আপজ্জেয্য. তথা চ সতি ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ তং ৱুত্তং. ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো. পুৰিমা পুৰিমা অতীতা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং পচ্চুপ্পন্নানং খন্ধানং অনন্তৰ …পে… অনুলোমং গোত্ৰভুস্সা’’তিআদি ৱচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৫) ন অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নেস্ৱেৱ চ অনন্তৰাতীতা চত্তাৰো খন্ধা অতীতাতি ৱিঞ্ঞাযন্তি. ন চ অভিধম্মমাতিকাযং (ধ. স. তিকমাতিকা ১৮-১৯) আগতস্স পচ্চুপ্পন্নপদস্স অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা কত্থচি পাড়িযং ৱুত্তা. তস্মা তেহি ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তুপ্পত্তিযা চেতোপৰিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ৱুত্তা. যদা পন ‘‘যং ইমস্স চিত্তং পৱত্তং, তং জানামি. যং ভৱিস্সতি, তং জানামী’’তি ৱা আভোগং কত্ৱা পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনাদীনি কৰোতি, তদা আৱজ্জনপৰিকম্মানি, চেতোপৰিযঞাণঞ্চ অতীতানাগতাৰম্মণানেৱ হোন্তি আৱজ্জনেনেৱ ৱিভাগস্স কতত্তা.
যে পন ‘‘ইদ্ধিমা পৰস্স চিত্তং জানিতুকামো আৱজ্জেতি, আৱজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আৰম্মণং কত্ৱা তেনেৱ সহ নিৰুজ্ঝতি. ততো চত্তাৰি, পঞ্চ ৱা জৱনানি, যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৱচৰানি, তেসং সব্বেসম্পি তদেৱ নিৰুদ্ধং চিত্তং আৰম্মণং হোতি, ন চ তানি নানাৰম্মণানি হোন্তি অদ্ধানৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা’’তি ইদং ৱচনং নিস্সায ‘‘আৱজ্জনজৱনানং পচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণভাৱেপি নানাৰম্মণতাভাৱো ৱিয একদ্ৱিতিচতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতেসুপি চিত্তেসু আৱজ্জিতেসু আৱজ্জনজৱনানং যথাসম্ভৱং অনাগতপচ্চুপ্পন্নাতীতাৰম্মণভাৱেপি নানাৰম্মণতা ন সিযা. তেন চতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতে আৱজ্জিতে অনাগতাৰম্মণপৰিকম্মানন্তৰং খণপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং চেতোপৰিযঞাণং সিদ্ধ’’ন্তি ৱদন্তি. তেসং ৱাদো ‘‘অনাগতাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণো ধম্মো অতীতাৰম্মণস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমেসং পঞ্হানং অনুদ্ধটত্তা, গণনায চ ‘‘আসেৱনে তীণী’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.৩৯) ৱুত্তত্তা ন সিজ্ঝতি. ন হি কুসলকিৰিযামহগ্গতং অনাসেৱনং অত্থীতি. এতস্স চ ৱাদস্স নিস্সযভাৱো আৱজ্জনজৱনানং খণপচ্চুপ্পন্ননিৰুদ্ধাৰম্মণতাৱচনস্স ন সিজ্ঝতি, ‘‘যং পৱত্তং, পৱত্তিস্সতি চা’’তি ৱিসেসং অকত্ৱা গহণে আৱজ্জনস্স অনাগতগ্গহণাভাৱং, তদভাৱা জৱনানম্পি ৱত্তমানগ্গহণাভাৱঞ্চ সন্ধাযেৱ তস্স ৱুত্তত্তা. তদা হি ভৱঙ্গচলনানন্তৰং অভিমুখীভূতমেৱ চিত্তং আৰব্ভ আৱজ্জনা পৱত্ততীতি জাননচিত্তস্সপি ৱত্তমানাৰম্মণভাৱে আৱজ্জনজাননচিত্তানং সহট্ঠানদোসাপত্তিযা, ৰাসিএকদেসাৱজ্জনপটিৱেধে সম্পত্তসম্পত্তাৱজ্জনজাননে চ অনিট্ঠে ঠানে আৱজ্জনজৱনানং নানাৰম্মণভাৱদোসাপত্তিযা চ যং ৱুত্তং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণস্স আৰম্মণং হোতী’’তি, তং অযুত্তন্তি পটিক্খিপিত্ৱা যথাৱুত্তদোসাপত্তিং, কালৱসেন চ অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা নানাৰম্মণতাভাৱং দিস্ৱা আৱজ্জনজৱনানং ৱত্তমানতং নিৰুদ্ধাৰম্মণভাৱো ৱুত্তোতি. তম্পি ৱচনং পুৰিমৱাদিনো নানুজানেয্যুং. তস্মিং হি সতি ‘‘আৱজ্জনা কুসলান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা ১.১.৪১৭) ৱিয অঞ্ঞপদসঙ্গহিতস্স অনন্তৰপচ্চযৱিধানতো ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণআৱজ্জনা অতীতাৰম্মণানং খন্ধানং অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তন্তি.
কস্মা পনেৱং চেতোপৰিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণতা ৱিচাৰিতা, ননু ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২) এতেসং ৱিভঙ্গেসু ‘‘অতীতা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘অনুপ্পন্না খন্ধা উপ্পাদিনো খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.৩) চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং কত্ৱা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩) এতস্স ৱিভঙ্গে ‘‘পচ্চুপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩), উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘উপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.২) এত্তকস্সেৱ ৱুত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নে চিত্তে চেতোপৰিযঞাণং নপ্পৱত্ততীতি ৱিঞ্ঞাযতি. যদি হি পৱত্তেয্য, পুৰিমেসু ৱিয ইতৰেসু চ চেতোপৰিযঞাণগ্গহণং কত্তব্বং সিযাতি? সচ্চং কত্তব্বং, নযদস্সনৱসেন পন তং সংখিত্তন্তি অঞ্ঞায পাড়িযা ৱিঞ্ঞাযতি.
‘‘অতীতাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, অনাগতাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২০-২২) এতেসং হি ৱিভঙ্গেসু ‘‘চেতোপৰিযঞাণেন অতীতাৰম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, অতীতাৰম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপৰিযঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতোপৰিযঞাণেন অনাগতাৰম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, অনাগতাৰম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপৰিযঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, চেতোপৰিযঞাণেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি, পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপৰিযঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২০-২২) চেতোপৰিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণে পৱত্তি ৱুত্তাতি. তেনেৱাযং ৱিচাৰণা কতাতি ৱেদিতব্বা.
৪১৭. তেসন্তি তেসু দ্ৱীসু ঞাণেসূতি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. চিত্তমেৱ আৰম্মণং চেতোপৰিযঞাণত্তাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞং খন্ধং ৱা খন্ধপ্পটিবদ্ধং ৱা ন জানাতী’’তি. তত্থ খন্ধপ্পটিবদ্ধং নামগোত্তাদি. যদি এৱং কথং মগ্গাৰম্মণন্তি আহ ‘‘মগ্গসম্পযুত্তচিত্তাৰম্মণত্তা পন পৰিযাযতো মগ্গাৰম্মণন্তি ৱুত্ত’’ন্তি. চেতনামত্তমেৱ আৰম্মণং, তথা হি তং ‘‘যথাকম্মূপগঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. খন্ধপ্পটিবদ্ধেসূতি এত্থ নিব্বানম্পি খন্ধপ্পটিবদ্ধমেৱ. খন্ধেহি ৱিসযীকতত্তাতি ৱদন্তি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং ‘‘অতীতে বুদ্ধা মগ্গং ভাৱযিংসু, ফলং সচ্ছাকংসু, অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযিংসূতি ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণৱসেন মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণতোপি অপ্পমাণাৰম্মণ’’ন্তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪২১). তত্থ মগ্গফলপচ্চৱেক্খণানি তাৱ পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন মগ্গফলেসু ঞাণেসু পৱত্তন্তি. নিব্বানপচ্চৱেক্খণঞ্চ নিব্বানাৰম্মণেসু অপ্পমাণধম্মেসু ঞাণেসূতি মগ্গাদিপচ্চৱেক্খণানি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স অপ্পমাণাৰম্মণতং সাধেন্তীতি ৱেদিতব্বানি. ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’ইচ্চেৱ (পট্ঠা. ৯.১২.৫৮) হি ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘নিব্বান’’ন্তি. তস্মা পুব্বেনিৱাসঞাণেন এৱ মগ্গফলপচ্চৱেক্খণকিচ্চে ৱুচ্চমানেপি নিব্বানপচ্চৱেক্খণতা ন সক্কা ৱত্তুং. অট্ঠকথাযং পন নিব্বানাৰম্মণতা নিদস্সিতা.
কুসলা খন্ধাতি ইদ্ধিৱিধপুব্বেনিৱাসানাগতংসঞাণাপেক্খো বহুৱচননিদ্দেসো, ন চেতোপৰিযযথাকম্মূপগঞাণাপেক্খাতি তেসং চতুক্খন্ধাৰম্মণভাৱস্স অসাধকোতি চে? ন, অঞ্ঞত্থ ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা খন্ধা চ ৱিচাৰো চ চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭২), ‘‘সৱিতক্কসৱিচাৰা খন্ধা চ ৱিতক্কো চ চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭৩) চ ৱুত্তত্তা চেতোপৰিযঞাণাপেক্খাপি বহুৱচননিদ্দেসোতি ইমস্স অত্থস্স সিদ্ধিতো. এৱম্পি যথাকম্মূপগঞাণস্স ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা খন্ধা চ ৱিচাৰো চা’’তিআদীসু অৱুত্তত্তা চতুক্খন্ধাৰম্মণতা ন সিজ্ঝতীতি? ন, তত্থ অৱচনস্স অঞ্ঞকাৰণত্তা. যথাকম্মূপগঞাণেন হি কম্মসংসট্ঠা চত্তাৰো খন্ধা কম্মমুখেন গয্হতি. তঞ্হি যথা চেতোপৰিযঞাণং পুৰিমপৰিকম্মৱসেন অৱিতক্কাদিৱিভাগং, সৰাগাদিৱিভাগঞ্চ চিত্তং ৱিভাৱেতি, ন এৱং ৱিভাগং ৱিভাৱেতি. কম্মৱসেনেৱ পন সমুদাযং ৱিভাৱেতি, তস্মা ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা খন্ধা চ ৱিচাৰো চা’’তিআদিকে ৱিভাগকৰণে তং ন ৱুত্তং, ন চতুক্খন্ধানাৰম্মণতোতি. ইদং পনস্স অকাৰণন্তি কেচি. তত্থাপি ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সা’’তি পঠন্তি এৱ. ন হি তং কুসলাকুসলৱিভাগং ৱিয সৱিতক্কাদিৱিভাগং কম্মং ৱিভাৱেতুং অসমত্থং. দুচ্চৰিতসুচৰিতৱিভাৱনম্পি হি লোভাদিঅলোভাদিসম্পযোগৱিভাগৱিসেসৱিভাৱনং হোতীতি.
‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং নামগোত্তানুস্সৰণকালে ন ৱত্তব্বাৰম্মণ’’ন্তি এত্তকমেৱ অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. নামগোত্তং পন খন্ধূপনিবন্ধো সম্মুতিসিদ্ধো ব্যঞ্জনত্থো, ন ব্যঞ্জনন্তি. অযমেত্থ অম্হাকং খন্তীতি আচৰিযস্সাযং অত্তনো মতি. যং পন ৱুত্তং ‘‘ন ব্যঞ্জন’’ন্তি, তস্স সমত্থনং ‘‘ব্যঞ্জনঞ্হী’’তিআদি.
৪১৯. কামাৱচৰে নিব্বত্তিস্সতীতি নিব্বত্তিক্খন্ধজাননমাহ.
৪২০. এত্থাতি এতস্মিং অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকৱসেন অভিঞ্ঞাঞাণানং, আৰম্মণৱিচাৰে. ‘‘অজ্ঝত্তাৰম্মণঞ্চেৱ বহিদ্ধাৰম্মণঞ্চা’’তি একজ্ঝং গহেত্ৱা যং ৱুত্তং পোৰাণট্ঠকথাযং, তং ‘‘কালেন…পে… হোতিযেৱা’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱুত্তন্তি অত্থো. ন হি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা নাম ৱিসুং একং অত্থি, নাপি তং একজ্ঝং আৰম্মণং কৰীযতীতি. যদি এৱং তিকো এৱ ন পূৰতি পদদ্ৱযাসঙ্গহিতস্স ততিযস্স অত্থন্তৰস্স অভাৱতো, ন, পকাৰভেদৱিসযত্তা তিকনিদ্দেসস্স. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘তে এৱ তিপ্পকাৰেপি ধম্মে’’তি ৱুত্তং. তে এৱ অজ্ঝত্তাদিৱসেন তিৱিধেপি ধম্মেতি অত্থো. এত্থ হি ‘‘তে এৱ ধম্মে’’তি অৱত্ৱা ‘‘তিপ্পকাৰে’’তি ৱচনং পকাৰভেদনিবন্ধনা অযং তিকদেসনাতি দস্সনত্থং. যথা হি কুসলত্তিকাদীনং দেসনা যথাৰহং ধম্মানং জাতিসম্পযোগপ্পহানসিক্খাভূমিআৰম্মণপ্পভেদনিযমকালাদিভেদনিবন্ধনা, ন এৱমযং জাতিআদিভেদনিবন্ধনা, নাপি সনিদস্সনত্তিকহেতুদুকাদিদেসনা ৱিয সভাৱাদিভেদনিবন্ধনা, অথ খো পকাৰভেদনিবন্ধনা. পঞ্চেৱ হি খন্ধা সসন্ততিপৰিযাপন্নতং উপাদায ‘‘অজ্ঝত্তা’’তি ৱুত্তা, পৰসন্ততিপৰিযাপন্নতং উপাদায ‘‘বহিদ্ধা’’তি, তদুভযং উপাদায ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধা’’তি. তেনাহ ‘‘অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ ঠপেত্ৱা সব্বে ধম্মা সিযা অজ্ঝত্তা, সিযা বহিদ্ধা, সিযা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা’’তি (ধ. স. ১৪৩৫). ননু চেত্থ অত্থন্তৰাভাৱতো, পকাৰন্তৰস্স চ অনামট্ঠত্তা ততিযো ৰাসি নত্থীতি? নযিদমেৱং. যদিপি হি পঠমপদেন অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৱসেন দুতিযপদস্স পৱত্তত্তা সব্বেপি সভাৱধম্মা পদদ্ৱযেনেৱ পৰিগ্গহিতা, তেহি পন ৱিসুং ৱিসুং গহিতধম্মে একজ্ঝং গহণৱসেন ততিযপদং ৱুত্তন্তি অত্থেৱ ততিযো ৰাসি. ন হি সমুদাযো অৱযৱো হোতি, ভিন্নৱত্থুকে পন ধম্মে অধিট্ঠানভেদং অমুঞ্চিত্ৱা একজ্ঝং গহণং ন সম্ভৱতীতি কালেন অজ্ঝত্তং, কালেন বহিদ্ধা জাননকালেতি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
অভিঞ্ঞানিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি তেৰসমপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা.