১২. ইদ্ধিৱিধনিদ্দেসৱণ্ণনা

অভিঞ্ঞাকথাৱণ্ণনা

৩৬৫. সংৱণ্ণনাৱসেন অনন্তৰসমাধিকথায আসন্নপচ্চক্খতং দীপেন্তো ‘‘অযং সমাধিভাৱনা’’তি আহ. ‘‘অভিঞ্ঞা সম্পাদেতুং যোগো কাতব্বো’’তি ৱত্ৱা তত্থ পযোজনৱিসেসে দস্সেতুং ‘‘এৱঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি থিৰতৰভাৱো, ৱিপস্সনাভাৱনাসুখতা চ সমাধিভাৱনায আনিসংসো এৱ, তথাপি পঞ্চ লোকিযাভিঞ্ঞা যথাৱুত্তসমাধিভাৱনায আনিসংসভাৱেন পাকটা পঞ্ঞাতাতি তাসংযেৱ ৱসেন যোগিনো অধিগতানিসংসতা ৱুত্তা, চুদ্দসধা চিত্তপৰিদমনেন থিৰতৰতা ৱুত্তা. লোকিযাভিঞ্ঞাসু ৱসীভাৱোপি সমাধিস্সেৱ ৱসীভাৱো, তথা চ ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪) ৱচনতো ‘‘সুখেনেৱ পঞ্ঞাভাৱনং সম্পাদেস্সতী’’তি ৱুত্তং. তস্মাতি যস্মা সমাধিভাৱনায আনিসংসলাভো থিৰতৰতা, সুখেনেৱ চ পঞ্ঞাভাৱনা ইজ্ঝতি, তস্মা অভিঞ্ঞাকথং তাৱ আৰভিস্সাম, পঞ্ঞাভাৱনায ওকাসে সম্পত্তেপীতি অধিপ্পাযো.

ভগৱতা পঞ্চ লোকিকাভিঞ্ঞা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. ন চতুক্কজ্ঝানমত্তমেৱ ইধ সাসনে সম্পাদেতব্বং, নপি ইদ্ধিৱিধঞাণমেৱ, অথ খো অঞ্ঞম্পি অত্থীতি উত্তৰুত্তৰিপণীতপণীতধম্মদেসনত্থঞ্চ.

ইদ্ধিৱিকুব্বনন্তি ইদ্ধিসঙ্খাতং পকতিৱণ্ণজহনকিৰিযং, ইদং ইদ্ধীসু ৱিকুব্বনিদ্ধিযা পধানতায ৱুত্তং, ইদ্ধিং ৱিকুব্বনঞ্চাতি এৱং ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. ৱিকুব্বনস্স ৱিসুং গহণম্পি ৱুত্তকাৰণেনেৱ দট্ঠব্বং. আকাসকসিণৱসেন অৰূপসমাপত্তিযো ন সম্ভৱন্তি, আলোককসিণঞ্চ ওদাতকসিণন্তোগধং কত্ৱা ‘‘ওদাতকসিণপৰিযন্তেসূ’’তি ৱুত্তং কসিণানুলোমাদিচিত্তপৰিদমনৱিধিনো অধিপ্পেতত্তা, আকাসনিম্মানাদিঅত্থং পন তদুভযম্পি ইচ্ছিতব্বমেৱ. অট্ঠ অট্ঠাতি যথাৱুত্তেসু কসিণেসু একেকস্মিং অট্ঠ অট্ঠ সমাপত্তিযো. কসিণানুলোমতোতি কসিণপটিপাটিতো, পটিপাটি চ দেসনাৱসেন ৱেদিতব্বা. ঝানানুলোমো পন পটিপত্তিৱসেনপি. উক্কমনং উক্কন্তং, উক্কন্তমেৱ উক্কন্তিকং, ঝানস্স উক্কন্তিকং ঝানুক্কন্তিকং, ততো, ঝানলঙ্ঘনতোতি অত্থো. অঙ্গসঙ্কন্তিতো অঙ্গাতিক্কমতো. চিত্তং পৰিদমেতব্বং যদিচ্ছকং যত্থিচ্ছকং ঝানানং সমাপজ্জনাদিসুখত্থং, তেসং আৰম্মণানঞ্চ সল্লক্খণত্থং. এৱঞ্হিস্স তত্থ ৱিসৱিতা সমিজ্ঝতীতি.

৩৬৬. ঝানং সমাপজ্জতীতি কিং চতুব্বিধম্পি ঝানং সমাপজ্জতি, উদাহু একেকন্তি? কিঞ্চেত্থ যদি চতুব্বিধম্পি সমাপজ্জতি, অঙ্গসঙ্কন্তিতো ৱিসেসো ন সিযা, অথ একেকং আৰম্মণসঙ্কন্তিতো. নাযং দোসো আভোগৱসেন তেসং ৱিসেসসিদ্ধিতো. যদা হি কসিণানুলোমমেৱ আভুজিত্ৱা তত্থ তত্থ কসিণে ঝানানি সমাপজ্জতি, ন অঙ্গসঙ্কন্তিং, তদা কসিণানুলোমো. যদা পন অঙ্গসঙ্কন্তিং আভুজিত্ৱা ঝানানি সমাপজ্জতি, তদা অঙ্গসঙ্কন্তি ৱেদিতব্বা. ইমিনা নযেন কসিণানুলোমআৰম্মণসঙ্কন্তিআদীনম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ইদং কসিণানুলোমং নাম চিত্তপৰিদমনন্তি অধিপ্পাযো.

তথেৱাতি ‘‘পটিপাটিযা অট্ঠসু কসিণেসু সতক্খত্তুম্পি সহস্সক্খত্তুম্পী’’তি এতস্স উপসংহাৰত্থো তথা-সদ্দো. পটিলোমতো চেত্থ পটিপাটি. তেনাহ ‘‘পটিলোমক্কমেনা’’তি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পঠমং ওদাতকসিণে ঝানং সমাপজ্জতি, ততো লোহিতকসিণেতি যাৱ পথৱীকসিণা ৱত্তব্বা.

পুনপ্পুনং সমাপজ্জনন্তি ‘‘সতক্খত্তুং সহস্সক্খত্তু’’ন্তি ৱুত্তং বহুলাকাৰমাহ.

তত্থেৱাতি পথৱীকসিণেযেৱ. ততোতি পচ্ছা ততিযজ্ঝানতো ৱুট্ঠানন্তৰকালং. তদেৱাতি পথৱীকসিণমেৱ. ততো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ততো পথৱীকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৱত্তিতআকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং অমনসিকৰিত্ৱা তং লঙ্ঘিত্ৱা যথাৱুত্তআকাসানঞ্চাযতনৱিঞ্ঞাণস্স অভাৱে পৱত্তিতং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি. পথৱীকসিণুগ্ঘাটিমাকাসকসিণং পথৱীকসিণপক্খিকমেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘কসিণং অনুক্কমিত্ৱা’’তি. অথ ৱা অট্ঠসু কসিণেসু কস্সচি উক্কমনং ইধ কসিণুক্কন্তিকং নামাতি আহ ‘‘কসিণং অনুক্কমিত্ৱা’’তি. ঝানুক্কন্তিকন্তি এত্থ ইচ্ছিতং অৱধাৰণেন নিৱত্তেতব্বং, উক্কমনস্স চ সৰূপং দস্সেতুং ‘‘এৱং কসিণ’’ন্তিআদিং ৱত্ৱা পুন তং পকাৰং সহ নিস্সযেন সেসকসিণেসু অতিদিসন্তো ‘‘এৱং আপোকসিণাদি…পে… কাতব্বা’’তি আহ. তেনাহ ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদি. যথা পঠমজ্ঝানমূলকং পথৱীকসিণাদীসু ঝানুক্কন্তিকং দস্সিতং, এৱং দুতিযজ্ঝানাদিমূলকম্পি তং যথাৰহং দস্সেতব্বং.

তদেৱাতি পঠমজ্ঝানমেৱ. কসিণুক্কন্তিকেপি আপোকসিণাদিমূলিকা যোজনা ৱুত্তনযেনেৱ কাতব্বা, তথা যথাৰহং দুতিযজ্ঝানাদিমূলিকা.

লোহিতকসিণতো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি লোহিতকসিণং আৱজ্জেন্তো অভিমুখং কত্ৱা তস্স উগ্ঘাটনেন উপট্ঠিতে কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে অমনসিকাৰেন আকাসানঞ্চাযতনজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা তত্থ পুব্বে পৱত্তৱিঞ্ঞাণস্স অপগমং আৰম্মণং কত্ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি.

ইতৰেসন্তি অৱসিট্ঠৰূপাৱচৰজ্ঝানানং. ন হি অৰূপজ্ঝানেসু অঙ্গসঙ্কন্তি অত্থি, নাপি তানি পথৱীকসিণে পৱত্তন্তি. যং পন অঙ্গাৰম্মণসঙ্কন্তিৱচনে ‘‘নীলকসিণং উগ্ঘাটেত্ৱা আকাসানঞ্চাযতন’’ন্তিআদি ৱুত্তং, তং যথালাভৱসেন ৱুত্তং, পৰিযাযেন ৱাতি দট্ঠব্বং. নিপ্পৰিযাযতো পন যথা অঙ্গসঙ্কন্তি ৰূপজ্ঝানেসু এৱ লব্ভতি, এৱং অৰূপজ্ঝানেসু এৱ আৰম্মণসঙ্কন্তি. তস্স তস্সেৱ হি ঝানস্স আৰম্মণন্তৰে পৱত্তি আৰম্মণসঙ্কন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বকসিণেসু একস্সেৱ ঝানস্স সমাপজ্জনং আৰম্মণসঙ্কন্তিকং নামা’’তি.

যথা পন ‘‘সব্বকসিণেসূ’’তি ইমিনা আকাসৱিঞ্ঞাণকসিণানম্পি সঙ্গহো হোতীতি ন সক্কা ৱত্তুং ইধ অট্ঠন্নংযেৱ কসিণানং অধিগতত্তা, এৱং সব্বম্পি অৰূপজ্ঝানং ‘‘একং ঝান’’ন্তি ন সক্কা ৱত্তুং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ৱসেন চিত্তপৰিদমনস্স ইচ্ছিতত্তা. তস্মা আৰুপ্পজ্ঝানানং ৱসেন অঙ্গাৰম্মণসঙ্কন্তি পৰিযাযেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. তথা হি পীতকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে যং পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণং, তদাৰম্মণং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘পীতকসিণতো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জিত্ৱা’’তি. ইমিনা নযেন সেসদ্ৱযেপি অত্থো ৱেদিতব্বো. একন্তৰিকৱসেনাতি অঞ্ঞত্থো অন্তৰ-সদ্দো. অন্তৰমেৱ অন্তৰিকং, একজ্ঝং অন্তৰিকং এতস্মিন্তি একন্তৰিকং, ঝানসমাপজ্জনং, তস্স ৱসেন. যথা অঙ্গানং, আৰম্মণস্স চ একজ্ঝং অঞ্ঞথা ৱিসেসো হোতি, তথা সমাপজ্জনৱসেনাতি. সো পন ৱিসেসো হেট্ঠিমানং তেসং অঙ্গাৰম্মণানং সমতিক্কমনৱসেন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘একন্তৰিকৱসেন অঙ্গানঞ্চ আৰম্মণানঞ্চ সঙ্কমন’’ন্তি. ‘‘ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিক’’ন্তিআদিনা অঙ্গেসু, ‘‘ইদং পথৱীকসিণ’’ন্তিআদিনা আৰম্মণেসু চ ৱৱত্থাপিতেসু একজ্ঝং তেসং ৱৱত্থাপনে ন কোচি ৱিসেসো অত্থীতি অট্ঠকথাসু অযং ৱিধি নাভতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ঝানুক্কন্তিকাদীসু পটিলোমক্কমেন, অনুলোমপটিলোমক্কমেন চ একন্তৰিকভাৱেন লব্ভমানম্পি ঝানাদীনং উক্কমনং ন উদ্ধটং, তেহি নযেহি ৱিনাপি চিত্তপৰিদমনং ইজ্ঝতীতি পপঞ্চপৰিহাৰত্থং ৱা তে অট্ঠকথাসু অনাগতাতি দট্ঠব্বং.

৩৬৭. অভাৱিতভাৱনো ঝানাভিঞ্ঞাসু অকতাধিকাৰো. তত্থ উপনিস্সযৰহিতোপীতি কেচি. আদিভূতং যোগকম্মং আদিকম্মং, তং এতস্স অত্থীতি আদিকম্মিকো, পুব্বে অকতপৰিচযো ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো. তেনাহ ‘‘যোগাৱচৰো’’তি. কসিণপৰিকম্মম্পি ভাৰোতি দোসৱিৱজ্জনাদিৱিধিনা কসিণমণ্ডলে পটিপত্তি যাৱ উগ্গহনিমিত্তুপ্পত্তি কসিণপৰিকম্মং, তম্পি নাম ভাৰো, পগেৱ ইদ্ধিৱিকুব্বনাতি অধিপ্পাযো. নিমিত্তুপ্পাদনন্তি পটিভাগনিমিত্তুপ্পাদনং. তং ৱড্ঢেত্ৱাতি তং নিমিত্তং, ভাৱনঞ্চ ৱড্ঢেত্ৱা. ন হি ভাৱনায ৱিনাৱ নিমিত্তৱড্ঢনং লব্ভতি. কেচি উপচাৰসমাধিং লভিত্ৱা অপ্পনাসমাধিং অধিগন্তুং ন সক্কোন্তি, তাদিসাপি বহূ হোন্তেৱাতি আহ ‘‘অপ্পনাধিগমো ভাৰো’’তি. অপ্পনাধিগমোতি ৱা অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং অধিগমমাহ. অঞ্ঞোৱ সমাপত্তীনং উপনিস্সযো, অঞ্ঞো অভিঞ্ঞানন্তি আহ ‘‘পৰিদমিতচিত্তস্সাপি ইদ্ধিৱিকুব্বনং নাম ভাৰো’’তি. খিপ্পং নিসন্তি নিসামনং ঝানচক্খুনা পথৱীকসিণাদিঝানাৰম্মণস্স দস্সনং এতস্সাতি খিপ্পনিসন্তি, সীঘতৰং ঝানং সমাপজ্জিতা, তস্স ভাৱো খিপ্পনিসন্তিভাৱো. অম্বতৰুনিচিতং মহামহিন্দত্থেৰাদীহি ওতিণ্ণট্ঠানং থেৰম্বত্থলং. যথা পটিপক্খৱিজযায যোধাজীৱা নিম্মলমেৱ অসিতোমৰাদিং গহেত্ৱা ৱিচৰন্তি, এৱং ভিক্খুনাপি কিলেসৱিজযায নিম্মলাৱ ঝানাভিঞ্ঞা ৱড়ঞ্জিতব্বাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং.

পতিট্ঠাভাৱোতি ইধ পৰস্স উপদ্দৱূপসমনং অধিপ্পেতং. তং হি খিপ্পনিসন্তিভাৱতোপি গৰুতৰং অচ্চাযিককিচ্চসাধনৱসেন ৱিধাতব্বতো দুৰভিসম্ভৱতৰত্তা. তং পন ৰক্খিতত্থেৰনিদস্সনেনেৱ সিদ্ধম্পি ততো গৰুতৰেন অঙ্গাৰৱস্সপৰিত্তাণেন ৱিভাৱেতুং ‘‘গিৰিভণ্ডৱাহনপূজায…পে… থেৰো ৱিযা’’তি আহ. গিৰিভণ্ডৱাহনপূজা নাম চেতিযগিৰিমাদিং কত্ৱা সকলদীপে, সমুদ্দে চ যাৱ যোজনা মহতী দীপপূজা. পথৱিং মাপেত্ৱাতি মাৰেন পৱত্তিতং অঙ্গাৰৱস্সং ফুলিঙ্গমত্তেনপি যাৱ মনুস্সে ন পাপুণাতি, তাৱদেৱ আকাসে পথৱিং নিম্মিনিত্ৱা.

বলৱপুব্বযোগানন্তি গৰুতৰূপনিস্সযানং, ইদ্ধিৱিধাদীনং হেতুভূতমহাভিনীহাৰানন্তি অত্থো. অগ্গসাৱকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন একচ্চে মহাসাৱকে সঙ্গণ্হাতি. ভাৱনানুক্কমো যথাৱুত্তং চিত্তপৰিদমনং. পটিসম্ভিদাদীতি আদি-সদ্দেন ঠানাঠানঞাণাদীনম্পি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো, ন সেসাভিঞ্ঞানমেৱ. সাৱকানম্পি হি ঠানাঠানঞাণাদীনি পদেসৱসেন ইজ্ঝন্তি. তস্মাতি যস্মা পুব্বহেতুসম্পন্নস্সেৱ যথাৱুত্তং ভাৱনানুক্কমং ৱিনা অভিঞ্ঞাযো ইজ্ঝন্তি, ন ইতৰস্স, তস্মা. অগ্গিধমনাদীহীতি অগ্গিম্হি তাপনকোট্টনাদীহি. যথা চাতি চ-সদ্দেন লাখাকাৰাদীনং লাখাকোট্টনাদিং অৱুত্তম্পি সঙ্গণ্হাতি. ছন্দ…পে… ৱসেনাতি ‘‘ছন্দৱতো চে অভিঞ্ঞা সিজ্ঝতি, ময্হম্পি সিজ্ঝতী’’তি কত্তুকম্যতাছন্দং সীসং ধুৰং জেট্ঠং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা, ছন্দং ৱা উপ্পাদেত্ৱা তং ভাৱনায মুখং কত্ৱা ঝানস্স সমাপজ্জনৱসেন. এসেৱ নযো সেসেসুপি. ‘‘আৱজ্জনাদিৱসীভাৱৱসেনা’’তি ইদং অট্ঠসুপি সমাপত্তীসু সাতিসযং ৱসীভাৱাপাদনং সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্চ খো আদিকম্মিকৱসেন, ন কতাধিকাৰৱসেনাতি আহ ‘‘পুব্বহেতু…পে… ৱট্টতী’’তি. পুব্বহেতুসম্পন্নস্স হি যং ঝানং পাদকং কত্ৱা অভিঞ্ঞা নিব্বত্তেতব্বা, তত্থেৱ সাতিসযং চিণ্ণৱসিতাপি ইচ্ছিতব্বা, ন সব্বত্থেৱাতি অধিপ্পাযো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানমত্তে চিণ্ণৱসিনা’’তি ৱচনতো অৰূপসমাপত্তিযো ৱিনাপি অভিঞ্ঞা ইজ্ঝন্তীতি ৱদন্তি. তম্পি যদি পুব্বহেতুসম্পন্নস্স ৱসেন ৱুত্তং, যুত্তমেৱ. অথেতৰস্স, তেসং মতিমত্তং. যথাতি যেন পকাৰেন যেন ৱিধিনা. এত্থাতি এতস্মিং ইদ্ধিৱিধনিপ্ফাদনে.

৩৬৮. তত্ৰাতি চ তদেৱ পচ্চামসতি. পাড়িনযানুসাৰেনেৱাতি পাড়িগতিযা অনুসৰণেনেৱ, পাঠসংৱণ্ণনানুক্কমেনেৱাতি অত্থো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘সো’’তি ৱুত্তত্তা আহ ‘‘অধিগতচতুত্থজ্ঝানো যোগী’’তি. ‘‘এৱং সমাহিতে’’তি এত্থ এৱং-সদ্দো হেট্ঠাঝানত্তযাধিগমপটিপাটিসিদ্ধস্স চতুত্থজ্ঝানসমাধানস্স নিদস্সনত্থোতি আহ ‘‘এৱন্তি চতুত্থজ্ঝানক্কমনিদস্সনমেত’’ন্তি, চতুত্থজ্ঝানস্স, তস্স চ অধিগমক্কমস্স নিদস্সনং. যেন সমাধানানুক্কমেন চতুত্থজ্ঝানসমাধি লদ্ধো, তদুভযনিদস্সনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইমিনা…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি. যদিপি ‘‘এৱ’’ন্তি ইদং আগমনসমাধিনা সদ্ধিং চতুত্থজ্ঝানসমাধানং দীপেতি. সতিপাৰিসুদ্ধিসমাধি এৱ পন ইদ্ধিযা অধিট্ঠানভাৱতো পধানন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতে’’তি. উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱেনাতি উপেক্খায জনিতসতিপাৰিসুদ্ধিসব্ভাৱেন. সব্বপচ্চনীকধম্মূপক্কিলেসপৰিসুদ্ধায হি পচ্চনীকসমনেপি অব্যাৱটায পাৰিসুদ্ধিউপেক্খায ৱত্তমানায চতুত্থজ্ঝানং, তংসম্পযুত্তধম্মা চ সুপৰিসুদ্ধা, সুৱিসদা চ হোন্তি, সতিসীসেন পন তত্থ দেসনা কতাতি আহ ‘‘উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱেন পৰিসুদ্ধে’’তি. পৰিসুদ্ধিযা এৱ পচ্চযৱিসেসেন পৱত্তিৱিসেসো পৰিযোদাততা সুধন্তসুৱণ্ণস্স নিঘংসনেন পভস্সৰতা ৱিযাতি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধত্তাযেৱ পৰিযোদাতে, পভস্সৰেতি ৱুত্তং হোতী’’তি.

সুখাদীনং পচ্চযানং ঘাতেনাতি সুখসোমনস্সানং, দুক্খদোমনস্সানঞ্চ যথাক্কমং ৰাগদোসপচ্চযানং ৱিক্খম্ভনেন. ‘‘সুখং সোমনস্সস্স পচ্চযো, সোমনস্সং ৰাগস্স, দুক্খং দোমনস্সস্সা’’তি হি ৱুত্তং. যথা ৰাগাদযো চেতসো মলাসুচিভাৱেন ‘‘অঙ্গণানী’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং উপগন্ত্ৱা কিলেসনট্ঠেন উপক্কিলেসাতি আহ ‘‘অনঙ্গণত্তাযেৱ ৱিগতূপক্কিলেসে’’তি. তেনাহ ‘‘অঙ্গণেন হি তং চিত্তং উপক্কিলিস্সতী’’তি, ৱিবাধীযতি উপতাপীযতীতি অত্থো. সুভাৱিতত্তাতি পগুণভাৱাপাদনেন সুট্ঠু ভাৱিতত্তা. তেনাহ ‘‘ৱসীভাৱপ্পত্তে’’তি, আৱজ্জনাদিনা পঞ্চধা, চুদ্দসৱিধেন ৱা পৰিদমনেন ৱসৱত্তিতং উপগতেতি অত্থো. ৱসে ৱত্তমানং হি চিত্তং পগুণভাৱাপত্তিযা সুপৰিমদ্দিতং ৱিয চম্মং, সুপৰিকম্মকতা ৱিয চ লাখা মুদুন্তি ৱুচ্চতি. কম্মক্খমেতি ৱিকুব্বনাদিইদ্ধিকম্মক্খমে. তঞ্চ উভযন্তি মুদুতাকম্মনিযদ্ৱযং.

নাহন্তিআদীসু ন-কাৰো পটিসেধত্থো. অহন্তি সত্থা অত্তানং নিদ্দিসতি. ভিক্খৱেতি ভিক্খূ আলপতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৱুচ্চমানচিত্ততো অঞ্ঞং. একধম্মম্পীতি একম্পি সভাৱধম্মং ন সমনুপস্সামীতি সম্বন্ধো. অযং হেত্থ অত্থো – অহং, ভিক্খৱে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একধম্মম্পি ন সমনুপস্সামি. যং ৱসীভাৱাপাদনেন ভাৱিতং, তথা পুনপ্পুনং কৰণেন বহুলীকতং, এৱং সৱিসেসমুদুভাৱপ্পত্তিযা মুদুং, কম্মক্খমতায কম্মনিযঞ্চ হোতি. যথযিদং চিত্তন্তি অত্তনো, তেসঞ্চ পচ্চক্খতায এৱমাহাতি. যথা যথাৱুত্তা পৰিসুদ্ধতাদযো ন ৱিগচ্ছন্তি, এৱং সুভাৱিতং চিত্তং.

তত্থ অৱট্ঠিতং ইধ ‘‘ঠিতং, আনেঞ্জপ্পত্ত’’ন্তি চ ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এতেসু পৰিসুদ্ধতাদীসু ঠিতত্তা ঠিতে, ঠিতত্তাযেৱ আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি. যথা মুদুকম্মঞ্ঞতা ৱসীভাৱপ্পত্তিযা লক্খীযন্তি, এৱং ৱসীভাৱপ্পত্তিপি মুদুকম্মঞ্ঞতাহি লক্খীযতীতি, মুদুকম্মঞ্ঞভাৱেন ৱা অত্তনো ৱসে ঠিতত্তা ‘‘ঠিতে’’তি ৱুত্তং. যথা হি কাৰণেন ফলং নিদ্ধৰীযতি, এৱং ফলেনাপি কাৰণং নিদ্ধৰীযতীতি নিচ্চলভাৱেন অৱট্ঠানং আনেঞ্জপ্পত্তি. সা চ সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱেন, পটিপক্খেহি অকম্মনিযতায চ সম্ভৱন্তী সদ্ধাদিবলানং আনুভাৱেন হোতীতি ‘‘সদ্ধাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘সদ্ধাপৰিগ্গহিতং হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সদ্ধাপৰিগ্গহিতন্তি এৱং সুভাৱিতং ৱসীভাৱপ্পত্তং এতং চিত্তং একংসেন অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায সংৱত্ততীতি এৱং পৱত্তায সদ্ধায পৰিগ্গহিতং যথাৱুত্তসদ্ধাবলেন উপত্থম্ভিতং. অস্সদ্ধিযেনাতি তপ্পটিপক্খেন অস্সদ্ধিযেন হেতুনা ন ইঞ্জতি ন চলতি ন কম্পতি, অঞ্ঞদত্থু উপৰি ৱিসেসাৱহভাৱেনেৱ তিট্ঠতি. ৱীৰিযপৰিগ্গহিতন্তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – ৱীৰিযপৰিগ্গহিতন্তি ৱসীভাৱাপাদনপৰিদমনসাধনেন ৱীৰিযেন উপত্থম্ভিতং. সতিপৰিগ্গহিতন্তি যথাৱুত্তে ভাৱনাবহুলীকাৰে অসম্মোসসাধিকায, কুসলানঞ্চ ধম্মানং গতিযো সমন্নেসমানায সতিযা উপত্থম্ভিতং. সমাধিপৰিগ্গহিতন্তি তত্থেৱ অৱিক্খেপসাধনেন সমাধানেন উপত্থম্ভিতং. পঞ্ঞাপৰিগ্গহিতন্তি তস্সা এৱ ভাৱনায উপকাৰানুপকাৰধম্মানং পজাননলক্খণায পঞ্ঞায উপত্থম্ভিতং. ওভাসগতন্তি ঞাণোভাসসহগতং. ওভাসভূতেন হি যথাৱুত্তসমাধানসংৱদ্ধিতেন ঞাণেন সংকিলেসপক্খং যাথাৱতো পস্সন্তো ততো উত্ৰসন্তো ওত্তপ্পন্তো তং অধিভৱতি, ন তেন অভিভূযতি. তেনাহ ‘‘কিলেসন্ধকাৰেন ন ইঞ্জতী’’তি. এতেন ঞাণপৰিগ্গহিতং হিৰোত্তপ্পবলং দস্সেতি.

অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিততা, পৰিসুদ্ধতা, পৰিযোদাততা, অনঙ্গণতা, ৱিগতূপক্কিলেসতা, মুদুভাৱো, কম্মনিযতা, আনেঞ্জপ্পত্তিযা ঠিততা, সমাহিতস্স ৱা চিত্তস্স ইমানি অঙ্গানীতি ‘‘সমাহিতে’’তি ইমং অঙ্গভাৱেন অগ্গহেত্ৱা ঠিতিআনেঞ্জপ্পত্তিযো ৱিসুং গহেত্ৱা ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং. অভিনীহাৰক্খমন্তি ইদ্ধিৱিধাদিঅত্থং অভিনীহাৰক্খমং তদভিমুখং কৰণযোগ্গং. তেনাহ ‘‘অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযাযা’’তি.

কামং নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভেত্ৱা এৱ পঠমজ্ঝানসমধিগমো, ৱিতক্কাদিকে ৱূপসমে এৱ চ দুতিযজ্ঝানাদিসমধিগমো, তথাপি ন তথা তেহি দূৰীভূতা অপেতা ৱা যথা চতুত্থজ্ঝানতো, চেতসো মলীনভাৱসঙ্খাতউপ্পিলাভোগকৰেহি নীৱৰণাদীহি সুট্ঠু ৱিমুত্তিযা তস্স পৰিসুদ্ধি, পৰিযোদাততা চ যুত্তাতি আহ ‘‘নীৱৰণ…পে… পৰিযোদাতে’’তি. ঝানপটিলাভপচ্চযানন্তি ঝানপটিলাভহেতুকানং ঝানপটিলাভং নিস্সায উপ্পজ্জনকানং. পাপকানন্তি লামকানং. ইচ্ছাৱচৰানন্তি ইচ্ছায অৱচৰানং ইচ্ছাৱসেন ওতিণ্ণানং ‘‘অহো ৱত মমেৱ সত্থা পটিপুচ্ছিত্ৱা পটিপুচ্ছিত্ৱা ভিক্খূনং ধম্মং দেসেয্যা’’তিআদিনযপ্পৱত্তানং মানমাযাসাঠেয্যাদীনং. অভিজ্ঝাদীনন্তি আদি-সদ্দেনাপি তেসংযেৱ সঙ্গহো. অভিজ্ঝা চেত্থ পঠমজ্ঝানেন অৱিক্খম্ভনেয্যা, মানাদযো চ তদেকট্ঠা দট্ঠব্বা ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’’ন্তি অনুৱত্তমানত্তা. ৱিক্খম্ভনেয্যা পন নীৱৰণগ্গহণেনেৱ গহিতা, কথং পন পঠমজ্ঝানেন অৱিক্খম্ভনেয্যা ইধ ৱিগচ্ছন্তীতি? ‘‘সব্বে কুসলা ধম্মা সব্বাকুসলানং পটিপক্খা’’তি সল্লেখপটিপত্তিৱসেন এৱং ৱুত্তং ঝানস্স অপৰামট্ঠভাৱদস্সনতো. যে পনেত্থ ‘‘ইচ্ছাৱচৰানং অভিজ্ঝাদীন’’ন্তি ইমেহি পদেহি কোপঅপচ্চযকআমৰাগব্যাপাদাদযো গহিতাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’’ন্তি পাঠং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চনীকান’’ন্তি পাঠোতি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং তথা পাঠস্সেৱ অভাৱতো. ঝানপটিলাভপচ্চনীকা চ নীৱৰণা চেৱ তদেকট্ঠা চ তেসং দূৰীভাৱং ৱত্ৱা পুন অভাৱৱিগমচোদনায অযুজ্জমানত্তা. ননু চ অনঙ্গণসুত্ত- (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৱত্থসুত্তেসু (ম. নি. ১.৭০ আদযো) অযমত্থো ন লব্ভতি, ওড়াৰিকানংযেৱ পাপধম্মানং তত্থ অধিপ্পেতত্তা? সচ্চমেতং, ইধ পন অধিগতচতুত্থজ্ঝানস্স ৱসেন ৱুত্তত্তা সুখুমাযেৱ তে গহিতা, অঙ্গণূপক্কিলেসতাসামঞ্ঞেন পনেত্থ সুত্তানং অপদিসনং. তথা হি ‘‘সুত্তানুসাৰেনা’’তি ৱুত্তং, ন পন সুত্তৱসেনাতি. অৱস্সং চে তমেৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং অধিগতজ্ঝানানম্পি কেসঞ্চি ইচ্ছাৱচৰানং পৱত্তিসব্ভাৱতো.

ইদ্ধিপাদভাৱূপগমেনাতি ইদ্ধিযা পাদকভাৱস্স পদট্ঠানভাৱস্স উপগমনেন. ভাৱনাপাৰিপূৰিযাতি ইতো পৰং কত্তব্বস্স অভাৱৱসেন অভিনীহাৰক্খমভাৱনায পৰিপুণ্ণত্তা. পণীতভাৱূপগমেনাতি ততো এৱ পধানভাৱং নীততায উত্তমট্ঠেন, অতিত্তিকৰট্ঠেন চ পণীতভাৱস্স উপগমনেন. উভযঞ্চেতং ঠিতিযা কাৰণৱচনং পৰিপুণ্ণায ভাৱনায পণীতভাৱপ্পত্তিযা ‘‘ঠিতে’’তি. ‘‘আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি ইদং ঠিতিযা ৱিসেসনং. তেনাহ ‘‘যথা আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি, এৱং ঠিতে’’তি. ইমস্মিং পক্খে ‘‘ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি উভযমেকং অঙ্গং, ‘‘সমাহিতে’’তি পন ইদম্পি একমঙ্গং. তেনেৱস্স পঠমৱিকপ্পতো ৱিসেসং সন্ধাযাহ ‘‘এৱম্পি অট্ঠঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি.

দসইদ্ধিকথাৱণ্ণনা

৩৬৯. নিপ্ফত্তিঅত্থেনাতি সিজ্ঝনট্ঠেন. পটিলাভট্ঠেনাতি পাপুণনট্ঠেন. তন্তি কামিতং ৱত্থুং. সমিজ্ঝতীতি নিপ্ফজ্জতি. পব্বজ্জং আদিং কত্ৱা যাৱ ঝানমগ্গা ইধ নেক্খম্মং. ইজ্ঝতীতি পাপুণীযতি. পটিহৰতীতি পাটিহাৰিযন্তি যস্মা পটিপক্খং হৰতি অপনেতি, তস্মা পাটিহাৰিযং. অত্তনো পটিপক্খং হৰতীতি পটিহাৰিযং, নেক্খম্মাদি, পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং, যথা ‘‘ৱেকতং, ৱেসম’’ন্তি চ.

ইজ্ঝনট্ঠেনাতি নিপ্ফজ্জনট্ঠেন. উপাযসম্পদাযাতি সম্পন্নউপাযস্স, ঞাযাৰম্ভস্সাতি অত্থো. ইজ্ঝতীতি পসৱেতি. সীলৱাতি আচাৰসীলেন সীলৱা. কল্যাণধম্মোতি দসকুসলকম্মপথৱসেন সুন্দৰধম্মো. সীলসম্পত্তিযা ৱা সীলৱা. দানাদিসেসপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন কল্যাণধম্মো. পণিদহিস্সতীতি পত্থেস্সতি.

ইজ্ঝন্তীতি ৱড্ঢন্তি, উক্কংসং পাপুণন্তীতি অত্থো. সাতিসযনিপ্ফজ্জনপটিলাভসিজ্ঝনবুদ্ধিঅত্থে হি ইদ্ধি ৱুত্তা. সা দসৱিধাতি সব্বা ইদ্ধিযো আনেত্ৱা অত্থুদ্ধাৰৱসেন ইধাধিপ্পেতং ইদ্ধিং দস্সেতুং ৱুত্তং. বহুভাৱাদিকস্স অধিট্ঠানং অধিট্ঠহনং এতিস্সা অত্থীতি অধিট্ঠানা. ৱিৱিধং ৰূপনিম্মানসঙ্খাতং কুব্বনং এতিস্সা অত্থীতি ৱিকুব্বনা. মনোমযাতি ঝানমনেন নিব্বত্তিভাৱতো মনোমযা. ঞাণস্স ৱিপ্ফাৰো ৱেগাযিতত্তং এতিস্সা অত্থীতি ঞাণৱিপ্ফাৰা. অৰিযানং অযন্তি অৰিযা. যতো কুতোচি কম্মৱিপাকতো জাতা ইদ্ধি কম্মৱিপাকজা. সাতিসযপুঞ্ঞনিব্বত্তা ইদ্ধি পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. কম্মৱিপাকজা ইদ্ধি জাতিতো পট্ঠায হোতি, ইতৰা যদা তদা পুঞ্ঞস্স ৱিপচ্চনকালেতি এৱং ৱা ইমাসং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. আথব্বনৱিজ্জাভিনিব্বত্তা ৱিজ্জামযা. সম্মাপযোগো উপাযপযোগো ঞাযাৰম্ভো.

৩৭০. পকতিযা একোতি সভাৱেন একো. বহুকন্তি বহুং. তেন অগ্গহিতপৰিচ্ছেদং অধিট্ঠাতব্বস্স অনেকভাৱং দস্সেত্ৱা পুন পৰিচ্ছেদতো দস্সেতুং ‘‘সতং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. আৱজ্জতীতি পৰিকম্মসঙ্খাতেন আভোগেন আভুজতি ভাৱিৰূপে তেন পৰিকম্মমনসিকাৰেন মনসি কৰোতি. ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি তথা পৰিকম্মং কত্ৱা অভিঞ্ঞাঞাণেন যথাধিপ্পেতে বহুকে অধিট্ঠাতি, অধিট্ঠানচিত্তেন সহেৱ বহুভাৱাপত্তিতো বহুভাৱাপাদকং ইদ্ধিৱিধঞাণং পৱত্তেন্তো চ তথা অধিট্ঠাতীতি ৱুচ্চতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. এৱন্তি পকাৰত্থো এৱং-সদ্দো, তেন সব্বম্পি অধিট্ঠানপ্পকাৰং সঙ্গণ্হাতি. অধিট্ঠানৱসেনাতি ‘‘ঞাণেন অধিট্ঠাতী’’তি (পটি. ম. ৩.১০) এৱং ৱুত্তঅধিট্ঠানৱসেন নিপ্ফন্নত্তা.

৩৭১. পকতিৱণ্ণন্তি পকতিসণ্ঠানং অত্তনো পাকতিকৰূপং. পকতিৱণ্ণৱিজহনৱিকাৰৱসেনাতি অত্তনো পকতিৱণ্ণৱিজহনপুব্বকস্স কুমাৰকৱণ্ণাদিৱণ্ণৱিকাৰস্স ৱসেন.

৩৭২. ইমম্হা কাযাতি পচ্চক্খভাৱেন ‘‘ইমম্হা’’তি ৱুত্তা ভিক্খুস্স কৰজকাযা. অঞ্ঞং কাযন্তি অঞ্ঞং ইদ্ধিমযং কাযং. ততো এৱ ইদ্ধিমযৰূপৱন্ততায ৰূপিং. অভিঞ্ঞামনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযং. নিপ্ফত্তিৱসেনাতি নিপ্ফজ্জনৱসেন. অভিঞ্ঞাঞাণস্স হি যথা মনোমযো কাযো নিপ্ফজ্জতি, তথা পৱত্তি মনোমযিদ্ধি. এসেৱ নযো সেসেসুপি. যদি এৱং কথমযমেৱ মনোমযিদ্ধীতি? ৰুড়্হীৱেসা ৱেদিতব্বা যথা ‘‘মনোমযো অত্তভাৱো’’তি, যথা ৱা ‘‘গোসমঞ্ঞা ৱিসাণাদিমতি পিণ্ডে’’. অথ ৱা অব্ভন্তৰতো নিক্খন্তে, ইদ্ধিমতা চ একন্তসদিসে ইমস্মিং নিম্মানে সুপাকটো মনসা নিব্বত্তিতভাৱোতি যথা সাতিসযো মনোমযৱোহাৰো, ন তথা অঞ্ঞাসু অধিট্ঠানৱিকুব্বনিদ্ধীসু সমঞ্ঞন্তৰৱন্তাসূতি ৱেদিতব্বং.

৩৭৩. ঞাণুপ্পত্তিতো পুব্বে ৱাতি অৰহত্তমগ্গঞাণুপ্পত্তিতো পুব্বে ৱা ৱিপস্সনাক্খণে, ততোপি ৱা পুব্বে অন্তিমভৱিকস্স পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায. পচ্ছা ৱা যাৱ খন্ধপৰিনিব্বানা. তঙ্খণে ৱা মগ্গুপ্পত্তিসমযে. ঞাণানুভাৱনিব্বত্তো ৱিসেসোতি সূৰিযস্স উট্ঠিতট্ঠানে, সমন্ততো চ আলোককৰণসমত্থতা ৱিয তস্সেৱ ঞাণস্স আনুভাৱেন নিব্বত্তো সব্বসো পহাতব্বপহানভাৱেতব্বভাৱনাপাৰিপূৰিসঙ্খাতো ৱিসেসো. ৱত্থূনি পন অনন্তৰাযতাৱসেন আগতানি. অনিচ্চানুপস্সনাযাতি সঙ্খাৰে অনিচ্চতো অনুপস্সন্তিযা বলৱৱিপস্সনায. আৰদ্ধৱিপস্সনস্স হি যথাৱুত্তৱিপস্সনায পৱত্তিক্খণে ততো পুব্বে, পচ্ছা চ পকিণ্ণকসম্মসনৱাৰে নিচ্চসঞ্ঞায পহানট্ঠো ইজ্ঝতি. এসেৱ নযো সব্বত্থ. কামং এত্তকায সঙ্খেপকথাযপি অধিপ্পেতত্থো পকাসিতোৱ, ৱিত্থাৰকথায পন ৱিভূততৰো হোতীতি আহ ‘‘ৱিত্থাৰেন কথেতব্ব’’ন্তি.

গব্ভগতস্সেৱাতি অনাদৰে সামিৱচনং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘পচ্ছিমভৱিকস্সা’’তিআদিনা বাকুলত্থেৰৱত্থুম্হি ৱুত্তনযেন.

দাৰুভাৰং কত্ৱাতি দাৰুভাৰং সকটে কত্ৱা, আৰোপেত্ৱাতি অত্থো. ওস্সজ্জিত্ৱাতি ছড্ডেত্ৱা. সকটমূলেতি সকটসমীপে. ৱাড়যক্খানুচৰিতেতি কুৰুৰেহি যক্খেহি অনুৱিচৰিতব্বে. যক্খপৰিগ্গহিতঞ্হি ৰাজগহনগৰং.

৩৭৪. সমাধিতোতি পঠমজ্ঝানাদিসমাধিতো. পুব্বেতি উপচাৰজ্ঝানক্খণে. পচ্ছাতি সমাপত্তিযা চিণ্ণপৰিযন্তে. তঙ্খণেতি সমাপন্নক্খণে. সমথানুভাৱনিব্বত্তো ৱিসেসোতি তস্মিং তস্মিং ঝানে সমাধিতেজেন নিব্বত্তো নীৱৰণৱিক্খম্ভনৱিতক্কাদিসমতিক্কমসঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধপৰিস্সযসহনাদিকো ৱিসেসো.

কপোতকন্দৰাযন্তি এৱংনামকে অৰঞ্ঞৱিহাৰে. জুণ্হায ৰত্তিযাতি চন্দালোকৱতিযা ৰত্তিযা. নৱোৰোপিতেহি কেসেহীতি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. যস্সাতি পহাৰস্স. তস্সাতি যক্খস্স. খিপ্পনিসন্তিভাৱস্স উক্কংসগতত্তা থেৰো তস্মিং পহৰন্তে এৱ সমাপত্তিং সমাপজ্জীতি আহ ‘‘পহৰণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেসী’’তি. পাড়িযং পন ‘‘নিসিন্নো হোতি অঞ্ঞতৰং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৱা’’তি (উদা. ৩৪) ৱুত্তং. ইমে পন থেৰা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠানসমকালং তেন পহাৰো দিন্নোতি ৱদন্তি.

সঞ্জীৱত্থেৰন্তি ককুসন্ধস্স ভগৱতো দুতিযং অগ্গসাৱকং মহাথেৰং সন্ধাযাহ. সো হি আযস্মা অৰঞ্ঞাদীসু যত্থ কত্থচি নিসিন্নো অপ্পকসিৰেনেৱ নিৰোধং সমাপজ্জতি, তস্মা একদিৱসং অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিৰোধং সমাপজ্জি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নিৰোধসমাপন্ন’’ন্তিআদি. চীৱৰে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযিত্থ, সৰীৰে কা কথা. তেনেৱ হি থেৰো ‘‘সঞ্জীৱো’’ ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. অযমস্সাতি অস্স আযস্মতো সঞ্জীৱত্থেৰস্স যো নিৰোধসমাপত্তিযং অগ্গিপৰিস্সযাভাৱো, অযং সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধীতি যোজনা. কথং পন নিৰোধসমাপত্তিযং সমাধিৱিপ্ফাৰসম্ভৱোতি আহ ‘‘অনুপুব্ব…পে… নিব্বত্তত্তা’’তি.

পঠমং ঠপিতভণ্ডকস্সাতি সব্বপঠমং ঠপিতভণ্ডকস্স. তঞ্হি গহণকালে সব্বপচ্ছিমং গয্হতি. কালপৰিচ্ছেদৱসেনাতি ‘‘এত্তকে কালে গতে ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি সমাপত্তিতো পুব্বে কতকালপৰিচ্ছেদৱসেন. ভীতা ৱিৰৱিংসূতি ৰত্তন্ধকাৰে ৰূপদস্সনেন ‘‘পিসাচো উট্ঠহতী’’তি মঞ্ঞমানা. এত্তকেহি নাম ভণ্ডকেহি অজ্ঝোত্থটো নিব্বিকাৰো ‘‘অহো মহানুভাৱো, অহো ৱিৱেকৱাসী’’তি চ থেৰগতেন পসাদেন.

তত্ততেলকটাহন্তি আধাৰসীসেন আধেয্যমাহ, কটাহে তত্ততেলং কটাহেন আসিঞ্চীতি অধিপ্পাযো. ৱিৱট্টমানন্তি কত্থচিপি অলগ্গনৱসেন ভস্সন্তং.

সপৰিৱাৰাতি পঞ্চহি ইত্থিসতেহি সপৰিৱাৰা. ৰাজানং মেত্তায ফৰীতি ওদিস্সকমেত্তাসমাপত্তিযা ৰাজানং ফুসি. খিপিতুন্তি ৱিজ্ঝিতুং. ওৰোপেতুন্তি সৰসন্নাহং পটিসংহৰিতুং.

৩৭৫. পটিক্কূলাদীসূতি অনিট্ঠাদীসু. অনিট্ঠং হি পটিক্কূলং, অমনুঞ্ঞম্পি ‘‘পটিক্কূল’’ন্তি ৱুচ্চতি. আদি-সদ্দেন অপটিক্কূলাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থাতি পটিক্কূলাৰম্মণে. উপেক্খকোতি ছড়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো. তত্থাতি পটিক্কূলাপটিক্কূলভেদে ৱত্থুস্মিং. সতোতি সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা সতিমা. সম্পজানোতি পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা সম্পজানকাৰী. অযন্তি অযং পটিক্কূলাদিৱত্থূসু অপটিক্কূলসঞ্ঞীৱিহাৰাদিকা খীণাসৱানং অগ্গমগ্গাধিগমসিদ্ধা চিত্তিস্সৰিযতা. তেনাহ ‘‘চেতোৱসিপ্পত্তানং…পে… ৱুচ্চতী’’তি.

অনিট্ঠে ৱত্থুস্মিং সত্তসঞ্ঞিতে মেত্তাফৰণং ৱা ধাতুসো পচ্চৱেক্খণায ধাতুমনসিকাৰং ৱা গূথাদিকে ধাতুমনসিকাৰং কৰোন্তোতি যোজেতব্বং. অপটিক্কূলসঞ্ঞী ৱিহৰতীতি হিতেসিতায, ধম্মসভাৱচিন্তনায চ ন পটিক্কূলসঞ্ঞী হুত্ৱা ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰতি. ইট্ঠে ৱত্থুস্মিং ঞাতিমিত্তাদিকে. কেসাদিঅসুচিকোট্ঠাসমত্তমেৱাতি অসুভফৰণং ৱা অসুভমনসিকাৰং ৱা. তত্থ ৰূপধম্মজাতং অনিচ্চন্তি আদিঅত্থো ইতি-সদ্দো, তস্মা অনিচ্চদুক্খানত্তৱিপৰিণামধম্মোতি মনসিকাৰং ৱা কৰোন্তোতি যোজনা. পটিক্কূলাপটিক্কূলেসূতি ইট্ঠানিট্ঠানি ৱত্থূনি একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱদতি. এস নযো ইতৰত্থ. যং ৱা সত্তানং পঠমং পটিক্কূলতো উপট্ঠিতমেৱ পচ্ছা অপটিক্কূলতো উপতিট্ঠতি, যঞ্চ অপটিক্কূলতো উপট্ঠিতমেৱ পচ্ছা পটিক্কূলতো উপতিট্ঠতি, তদুভযেপি খীণাসৱো সচে আকঙ্খতি, ৱুত্তনযেন অপটিক্কূলসঞ্ঞী ৱা ৱিহৰেয্য, পটিক্কূলসঞ্ঞী ৱাতি অযমৰিযিদ্ধি ৱুত্তা.

চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি কাৰণৱসেন ‘‘চক্খূ’’তি লদ্ধৱোহাৰেন ৰূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন, চক্খুনা ৱা কাৰণভূতেন, দ্ৱাৰভূতেন ৱা ৰূপং পস্সিত্ৱা. নেৱ সুমনো হোতীতি গেহস্সিতসোমনস্সস্সাযং পটিক্খেপো, ন নেক্খম্মপক্খিকায কিৰিযাসোমনস্সৱেদনায. ছড়ঙ্গুপেক্খন্তি ইট্ঠানিট্ঠছড়াৰম্মণাপাথে পৰিসুদ্ধপকতিভাৱাৱিজহনলক্খণং ছসু দ্ৱাৰেসু পৱত্তিযা ‘‘ছড়ঙ্গুপেক্খা’’তি লদ্ধনামং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খং. যথাৱুত্তমত্থং পাড়িযা সমত্থেতুং ‘‘পটিসম্ভিদায’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

৩৭৬. পক্খীআদীনন্তি আদি-সদ্দেন দেৱাদীনং সঙ্গহো. ৱেহাসগমনাদিকাতি পন আদি-সদ্দেন চক্খুৱিসুদ্ধিআদিং সঙ্গণ্হাতি. কুসলকম্মেন নিব্বত্তিত্ৱাপি অকুসলৱিপাকানুভাৱেন সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতিকানং. ঝানন্তি অভিঞ্ঞাপত্তং ঝানং সন্ধাযাহ. ৱিপস্সনাপি উক্কংসগতা উব্বেগপীতিসহিতা আকাসে লঙ্ঘাপনমত্তাপি হোতীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিপস্সনং ৱা’’তি. ‘‘পঠমকপ্পিকান’’ন্তি ইদং ‘‘একচ্চানং মনুস্সান’’ন্তি ইমস্স ৱিসেসনং দট্ঠব্বং. এৱমাদীনন্তি আদি-সদ্দেন পুনব্বসুমাতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

৩৭৭. ৱেহাসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং, অচ্চন্তসংযোগে ৱা. চক্কৱত্তী হি চক্কৰতনং পুৰক্খত্ৱা অত্তনো ভৱনতো অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আকাসেনেৱ সিনেৰুং পদক্খিণং কত্ৱা সকলচক্কৱাড়ং অনুসংযাযতীতি. অস্সবন্ধাতি অস্সপালা, যে অস্সানং যৱদাযকা. তথা গোবন্ধা.

চক্কৱত্তিআদীনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা ৱিত্থাৰিযমানায অতিপপঞ্চো হোতীতি পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধিং লক্খণতো দস্সেন্তেন ‘‘পৰিপাকং গতে পুঞ্ঞসম্ভাৰে ইজ্ঝনকৱিসেসো’’তি ৱত্ৱাপি জোতিকাদীনং পুঞ্ঞিদ্ধিং একদেসেন দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুৱণ্ণপব্বতোতি সব্বসুৱণ্ণমযো পব্বতো. তস্স কিৰ গহিতগহিতট্ঠানে ওধি ন পঞ্ঞাযতি. একসীতামত্তেতি এত্থ সীতা নাম কসনৱসেন নঙ্গলস্স গতমগ্গো. তুম্বং নাম আড়্হকং. চুদ্দস মগ্গাতি চতুদ্দস কসনমগ্গা.

৩৭৮. ৱিজ্জং পৰিজপিত্ৱাতি গন্ধাৰীৱিজ্জাদিকং অত্তনো ৱিজ্জং কতূপচাৰং পৰিৱত্তেত্ৱা মন্তপঠনক্কমেন পঠিত্ৱা.

৩৭৯. সম্মাপযোগেনাতি উপাযপযোগেন, যথা যথিচ্ছিতত্থসিদ্ধি হোতি, তথা পৱত্তিতঞাযাৰম্ভেন. তস্স তস্স কম্মস্সাতি যথাধিপ্পেতস্স নিপ্ফাদেতব্বকম্মস্স. এত্থ চাতি ‘‘তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপ্পচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮) ইমিস্সা দসমায ইদ্ধিযা নিদ্দেসেপি. পুৰিমপাড়িসদিসাৱা’’তি সমাধিৱিপ্ফাৰইদ্ধিআদীনং নিদ্দেসসদিসাৱ. সকটব্যূহাদিকৰণৱসেনাতি সকটব্যূহচক্কব্যূহপদুমব্যূহাদীনং সংৱিধানৱসেন নিব্বত্তৱিসেসোতি সম্বন্ধো. গণিতগন্ধব্বাদি সিপ্পকম্মং. সল্লকত্তকাদি ৱেজ্জকম্মং. ইৰুব্বেদাদীনং তিণ্ণং ৱেদানং.

‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধাৱ হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৩৮; ম. নি. ১.১৪৭; সং. নি. ৫.৮৩৪; পটি. ম. ১.১০২; ৩.১০) অধিট্ঠানিদ্ধিযা এৱ গহিতত্তা আহ ‘‘অধিট্ঠানা ইদ্ধিযেৱ আগতা’’তি. ইমস্মিং পনত্থেতি ইমস্মিং অভিঞ্ঞানিসংসসঙ্খাতে, ইদ্ধিৱিধসঙ্খাতে ৱা অত্থে.

৩৮০. ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থু’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ৭৫১) কোট্ঠাসত্থো ৱিধসদ্দো, ‘‘ৱিৱিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ৩.১৩) ৱিকপ্পত্থো, তদুভযম্পেত্থ যুজ্জতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদ্ধিৱিধাযাতি ইদ্ধিকোট্ঠাসায, ইদ্ধিৱিকপ্পায ৱা’’তি. ইদ্ধি হি অভিঞ্ঞাসু একো কোট্ঠাসো, ৱক্খমানেহি ভেদেহি অনেকপ্পভেদা চ. ৱুত্তপ্পকাৰৱসেনাতি ৱুত্তস্স চুদ্দসপ্পকাৰস্স, চিত্তপৰিদমনস্স সমাহিততাদিপ্পকাৰস্স চ ৱসেন. ‘‘ইদ্ধিৱিধাযা’’তি তদত্থস্স সম্পদানৱচনন্তি আহ ‘‘ইদ্ধিৱিধাধিগমত্থাযা’’তি. ‘‘কসিণাৰম্মণতো অপনেত্ৱা’’তি ইদং অভিঞ্ঞাপাদকপৰিকম্মচিত্তানং সমানসন্তানতায ৱুত্তং, ন পৰিকম্মচিত্তস্স কসিণাৰম্মণত্তা. ইদ্ধিৱিধাভিমুখং পেসেতীতি নিপ্ফাদেতব্বস্স ইদ্ধিৱিধস্স অভিমুখভাৱেন পৱত্তেতি. যং হি ‘‘সতং হোমী’’তিআদিনা পৰিকম্মচিত্তস্স পৱত্তনং, তদেৱস্স অভিনীহৰণং, ইদ্ধিৱিধাভিমুখপেসনঞ্চ তথেৱ ইদ্ধিৱিধস্স পৱত্তনতো অভিনিন্নামনং ইধ পৰিকম্মচিত্তস্স ইদ্ধিৱিধে অধিমুত্তীতি আহ ‘‘অধিগন্তব্বইদ্ধিপোণং ইদ্ধিপব্ভাৰং কৰোতী’’তি. ইধ পচ্চনুভৱনফুসনা সচ্ছিকিৰিযাপত্তিপৰিযাযা এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘পাপুণাতীতি অত্থো’’তি আহ. অস্সাতি ইদ্ধিৱিধস্স.

একোপীতি পি-সদ্দো ৱক্খমানং বহুভাৱং উপাদায সম্পিণ্ডনত্থো. সো হিস্স পটিযোগী ‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতী’’তি. সো চ খো বহুভাৱং নিম্মিনিত্ৱা ঠিতস্স অন্তৰাৱ একভাৱূপগমো. যথাকালপৰিচ্ছেদং পন সৰসেনেৱ একভাৱূপগমো ইধ নাধিপ্পেতো অনিদ্ধিনিম্মানভাৱতো. তম্পি পুব্বে কতকালপৰিচ্ছেদৱসেন সিদ্ধত্তা ইদ্ধানুভাৱোযেৱাতি কেচি. অট্ঠানে ৱাযং পি-সদ্দো, একো হুত্ৱা বহুধাপি হোতি, বহুধা হুত্ৱা একোপি হোতীতি সম্বন্ধো. ইমস্মিং পক্খে পি-সদ্দো ৱক্খমানং একভাৱং উপাদায ‘‘সম্পিণ্ডনত্থো’’তি ৱত্ৱা ‘‘সো হী’’তিআদি সব্বং যথাৰহং ৱত্তব্বং. বহুভাৱনিম্মানে পযোজনং দস্সেতুং ‘‘বহূনং সন্তিকে’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ বহূনং সন্তিকেতি অত্তনা নিম্মিতানং বহূনং সমীপে, তেহি পৰিৱাৰিতো হুত্ৱাতি অধিপ্পাযো. ৱা-সদ্দো অৱুত্তৱিকপ্পত্থো, তেন ‘‘ধম্মং ৱা কথেতুকামো’’তি এৱমাদি সঙ্গয্হতি. ‘‘ঞাণেন অধিট্ঠহন্তো এৱং হোতী’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.

৩৮১. ভৱতি এত্থ ইদ্ধীতি ভূমিযো, ঝানানি. এত্থাতি চ হেতুম্হি ভুম্মৱচনং. ৱিৱেকতো জাতা ভূমি ৱিৱেকজভূমি. ৱিৱেকজং হি পঠমং ঝানং নীৱৰণৱিৱেকসম্ভূতত্তা. পীতিসুখভূতা ভূমি পীতিসুখভূমি. দুতিযজ্ঝানঞ্হি পীতিসুখভূমিভূতঞ্চেৱ পীতিসুখসঞ্জাতঞ্চ সমাধিৱসেন. উপৰি দ্ৱীসুপি এসেৱ নযো. ইদ্ধিলাভাযাতি ইদ্ধিযা অধিগমায. ইদ্ধিপটিলাভাযাতি ইদ্ধিযা পুনপ্পুনং লভমানায, বহুলীকৰণাযাতি অত্থো. ইদ্ধিৱিকুব্বনতাযাতি ইদ্ধিযা ৱিৱিধৰূপকাৰণায, ৱিকুব্বনিদ্ধিযাতি অত্থো. ইদ্ধিৱিসৱিতাযাতি ইদ্ধিযা ৱিৱিধানিসংসপসৱনায. ইদ্ধিৱসিতাযাতি ইদ্ধিযা খিপ্পনিসন্তিআদিভাৱাৱহৱসীভাৱত্থায. ইদ্ধিৱেসাৰজ্জাযাতি ইদ্ধিযা পটিপক্খদূৰীভাৱেন ৱিগতসংকিলেসতায সুট্ঠু ৱিসাৰদভাৱায. চতুত্থজ্ঝানং তাৱ ইদ্ধিযা ভূমি হোতু তত্থ পতিট্ঠায নিপ্ফাদেতব্বতো, ইতৰানি পন কথন্তি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. তত্থ তীণি ঝানানি সম্ভাৰভূমিযোতি ৱেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. ততিযজ্ঝানে সুখফৰণেন, পঠমদুতিযেসু পীতিফৰণেন সুখফৰণেন চ হেতুভূতেনাতি যথাৰহৱসেন যোজনা. ফৰণং চেত্থ ঝানস্স সুভাৱিতভাৱেন সাতিসযানং পীতিসুখানং ৱসেন ঝানপ্পচ্চযাদিনা সহজাতনামকাযস্স পৰিব্ৰূহনং, ৰূপকাযস্স চ তংসমুট্ঠানেহি পণীতৰূপেহি পৰিপ্ফুটতা. তেনাহ ভগৱা ‘‘পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পৰিসন্দেতি পৰিপূৰেতি পৰিপ্ফৰতী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.৪২৭). সুখসঞ্ঞন্তি ঝানসুখেন সহগতং সঞ্ঞং. লহুসঞ্ঞন্তি তংসম্পযুত্তলহুতাসহগতং সঞ্ঞং. ওক্কমিত্ৱাতি অনুপৱিসিত্ৱা. তেসু হি ঝানেসু সাতিসযায লহুতায সম্পযুত্তং সুখং সন্তানৱসেন পৱত্তেন্তো যোগী তং সমোক্কন্তো ৱিয হোতীতি এৱং ৱুত্তং. সঞ্ঞাসীসেন নিদ্দেসো. ঝানসম্পযুত্তা হি লহুতা ৱিনাপি ইদ্ধিযা আকাসং লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা ৱিয হোতি. লহুভাৱগ্গহণেনেৱ চেত্থ মুদুকম্মঞ্ঞভাৱাপি গহিতা এৱ. তেনাহ ‘‘লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো হুত্ৱা’’তি.

ইমিনা পৰিযাযেনাতি তিণ্ণং ঝানানং সমাপজ্জনেন সুখলহুভাৱপ্পত্তনামৰূপকাযস্স সতি চিত্তপৰিদমনে চতুত্থং ঝানং সুখেনেৱ ইদ্ধিপটিলাভায সংৱত্ততীতি ইমিনা পৰিযাযেন. পকতিভূমিযা হি অধিট্ঠানভূতা সম্ভাৰভূমিযো পাকাৰস্স নেমিপ্পদেসো ৱিযাতি.

৩৮২. ইদ্ধিপাদনিদ্দেসে চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. ইদ্ধিপাদাতি এত্থ ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৱা এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি. পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদোতি ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. পাদোতি পতিট্ঠা, অধিগমূপাযোতি অত্থো. তেন হি উপৰূপৰিৱিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি. অযং তাৱ অট্ঠকথানযো. তত্থ ইদ্ধি-সদ্দস্স পঠমো কত্তুঅত্থো, দুতিযো কৰণত্থো ৱুত্তো. পাদ-সদ্দস্স একো কৰণত্থোৱ. পজ্জিতব্বাৱ ইদ্ধি ৱুত্তা, ন চ ইজ্ঝন্তী, পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধি পজ্জনকৰণেন পাদেন সমানাধিকৰণা হোতীতি পঠমেন অত্থেন ‘‘ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ন সক্কা ৱত্তুং. তথা ইদ্ধিকিৰিযাকৰণেন সাধেতব্বাৱ ৱুদ্ধিসঙ্খাতা ইদ্ধি পজ্জনকিৰিযাকৰণেন পজ্জিতব্বাতি দ্ৱিন্নং কৰণানং ন অসমানাধিকৰণতা সম্ভৱতীতি দুতিযেনত্থেন ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি চ ন সক্কা ৱত্তুং. তস্মা পঠমেনত্থেন সমানাধিকৰণসমাসো, দুতিযেন সামিৱচনসমাসো ন যুজ্জতীতি পঠমেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো, দুতিযেনত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদোতি সমাসো যুত্তো, যথাৱুত্তোপি ৱা, পাদস্স ইজ্ঝমানকোট্ঠাসইজ্ঝনকৰণূপাযভাৱতো.

পুব্বভাগছন্দৱসেন ছন্দহেতুকো. সম্পযুত্তছন্দৱসেন ছন্দাধিকো. পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন এৱ পন সহজাতছন্দস্সাপি অধিকতা ৱেদিতব্বা. অথ ৱা ‘‘ছন্দঞ্চে ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি ইমায পাড়িযা ছন্দাধিপতিসমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতি-সদ্দলোপং কত্ৱা সমাসো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি. অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৱসেন পন অট্ঠকথাযং ‘‘ছন্দহেতুকো ছন্দাধিকো ৱা সমাধী’’তি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘ছন্দং অধিপতিং কৰিত্ৱা’’তিআদি. পধানভূতাতি ৱীৰিযভূতাতি কেচি ৱদন্তি. সঙ্খতসঙ্খাৰনিৱত্তনত্থং পন পধানগ্গহণং. অথ ৱা তং তং ৱিসেসং সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, সব্বম্পি ৱীৰিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো অঞ্ঞস্স নিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণং. পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো. চতুব্বিধস্স পন ৱীৰিযস্স অধিপ্পেতত্তা বহুৱচননিদ্দেসো. যো পন ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি এৱং সমাসযোজনাৱসেন পাদস্স উপাযত্থতং গহেত্ৱা ইদ্ধিপাদত্থো ৱুত্তো, সো পটিলাভপুব্বভাগানং কত্তুকৰণিদ্ধিভাৱং ‘‘ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৫৭) ৱা অভিধম্মে আগতত্তা ছন্দাদীহি ইদ্ধিপাদেহি সাধেতব্বায ৱুদ্ধিযা কত্তিদ্ধিভাৱং, ছন্দাদীনং কৰণিদ্ধিভাৱঞ্চ সন্ধায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

ৱীৰিযিদ্ধিপাদে ‘‘ৱীৰিযসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগত’’ন্তি দ্ৱিক্খত্তুং ৱীৰিযং আগতং. তত্থ পুৰিমং সমাধিৱিসেসনং ৱীৰিযাধিপতি সমাধি ৱীৰিযসমাধীতি. দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং. দ্ৱে এৱ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি, পধানসঙ্খাৰো চ. ছন্দাদযো সমাধিৱিসেসনানি, পধানসঙ্খাৰো পন পধানৱচনেনেৱ ৱিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৱীৰিযাধিপতিতা পধানসঙ্খাৰস্স ৱুত্তা হোতি. ৱীৰিযঞ্চ সমাধিং ৱিসেসেত্ৱা ঠিতমেৱ সমন্নাগমঙ্গৱসেন পধানসঙ্খাৰৱচনেন ৱুত্তন্তি নাপি দ্ৱীহি ৱীৰিযেহি সমন্নাগমো ৱুত্তো হোতীতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৱিসিট্ঠো সমাধি, তথা ৱিসিট্ঠেনেৱ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খাৰো, সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৱিসেসনানং ৱসেন চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ৱুত্তা. ৱিসেসনভাৱো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৱস্সযৱসেন হোতীতি.

অথ ৱাতিআদিনা নিস্সযট্ঠেপি পাদ-সদ্দে উপাযট্ঠেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা. তেনেৱ অভিধম্মে উত্তৰচূড়ভাজনীযে ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৫৭) ছন্দাদীনমেৱ ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা. পঞ্হাপুচ্ছকে চ ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনাৱ (ৱিভ. ৪৬২) উদ্দেসং কত্ৱাপি পুন ছন্দাদীনংযেৱ কুসলাদিভাৱো ৱিভত্তো. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱ হি সুত্তে, অভিধম্মে চ নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন হোতীতি.

৩৮৩. ছন্দাদীনি অট্ঠাতি ছন্দসমাধি ৱীৰিযসমাধি চিত্তসমাধি ৱীমংসাসমাধীতি এৱং ছন্দাদীনি অট্ঠ. কামং চেত্থ চতূসুপি ঠানেসু সমাধি সমাধি এৱ, তথাপি ইদ্ধিং উপ্পাদেতুকামতাছন্দসহিতোৱ সমাধি ইদ্ধিপটিলাভায সংৱত্ততি, ন কেৱলো. এৱং ৱীৰিযসমাধিআদযোপি. তস্মা ছন্দাদিসহিতা এতে চত্তাৰো চ সমাধী, ছন্দাদযো চ চত্তাৰোতি অট্ঠ পজ্জতি ইদ্ধি এতেহি পাপুণীযতি, সযং ৱা পজ্জন্তি ইদ্ধিপটিলাভায সম্পজ্জন্তীতি পদানীতি ৱুচ্চন্তি. তেনাহ ‘‘ইদ্ধিপটিলাভায সংৱত্তন্তী’’তি. যং পন পাড়িযং ‘‘ছন্দো ন সমাধী’’তিআদি, তং যদিপি ছন্দাদযো সমাধিসহিতাৱ ইদ্ধিং নিপ্ফাদেন্তি, তথাপি ৱিসুং নেসং পদভাৱদস্সনং. একতো নিযুত্তোৱ, ন একেকো হুত্ৱাতি অধিপ্পাযো. নিযুত্তোৱাতি সহিতো এৱ, ন ৱিযুত্তো.

৩৮৪. অনোনতন্তি ন ওনতং, ৱীৰিযেন পগ্গহিতত্তা অলীনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘কোসজ্জে ন ইঞ্জতী’’তি, কোসজ্জনিমিত্তং ন চলতীতি অত্থো. উদ্ধং নতং উন্নতং, উদ্ধতং ৱিক্খিত্তং. ন উন্নতং অনুন্নতং, অৱিক্খিত্তং সমাহিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতী’’তি. অভিসঙ্গৱসেন নতং অভিনতং, ন অভিনতং অনভিনতং, অৰত্তং. অপগমনৱসেন নতং অপনতং, কোধৱসেন ৱিমুখং. ন অপনতং অনপনতং, অদুট্ঠং. দিট্ঠিযা ‘‘অহং, মম’’ন্তি নিস্সযৱসেন ন নিস্সিতন্তি অনিস্সিতং. ছন্দৰাগৱসেন ন পটিবদ্ধন্তি অপ্পটিবদ্ধং. ৰাগো কেৱলং আসত্তিমত্তং, ছন্দৰাগো পন বহলকিলেসো. তথা হিস্স দূৰে ঠিতম্পি আৰম্মণং পটিবদ্ধমেৱ. ৱিপ্পমুত্তন্তি ৱিসেসতো পমুত্তং. ঝানানং কামৰাগপটিপক্খতায আহ ‘‘কামৰাগে’’তি. ৱিসংযুত্তন্তি ৱিৱিত্তং সংকিলেসতো, ন ৱা সংযুত্তং চতূহিপি যোগেহি. ৱিমৰিযাদিকতং কিলেসমৰিযাদায, যথা ঈসকম্পি কিলেসমৰিযাদা ন হোতি, তথা পটিপন্নং. একত্তগতন্তি একগ্গতং উপগতং অচ্চন্তমেৱ সমাহিতং. ততো এৱ নানত্তকিলেসেহি নানাসভাৱেহি কিলেসেহি ন ইঞ্জতি.

এস অত্থোতি কোসজ্জাদিনিমিত্তং. ইমস্স চিত্তস্স আনেঞ্জনত্থো সিদ্ধো এৱ আনেঞ্জপ্পত্তিযা পকাসনৱসেন দস্সিতত্তা. পুন ৱুত্তোতি ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদদস্সনপ্পসঙ্গেন ‘‘ইমানি মূলানি নামা’’তি মূলভাৱদস্সনত্থং পুন ৱুত্তো. পুৰিমোতি ‘‘সদ্ধাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা’’তিআদিনা পুব্বে ছধা দস্সিতনযো. অযন্তি অধুনা সোড়সধা দস্সিতনযো. সুত্তনযে, পটিসম্ভিদানযে চ দস্সিতে তত্থ সম্মোহো ন হোতি, ন অদস্সিতেতি আহ ‘‘উভযত্থ অসম্মোহত্থ’’ন্তি.

৩৮৫. ঞাণেন অধিট্ঠহন্তোতি ‘‘কথং পনাযং এৱং হোতী’’তি এত্থ পুব্বে অত্তনা ৱুত্তপদং উদ্ধৰতি অধিট্ঠানৱিধিং দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠাযা’’তি. এত্থ অনুপুব্বেন চত্তাৰি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা চতুত্থজ্ঝানতো ৱুট্ঠাযাতি কেচি, তং অযুত্তং. যথিচ্ছিতজ্ঝানসমাপজ্জনত্থঞ্হি চিত্তপৰিদমনং, চতুত্থজ্ঝানমেৱ চ অভিঞ্ঞাপাদকং, ন ইতৰানি. পৰিকম্মং কত্ৱাতি পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায কামাৱচৰচিত্তেন ‘‘সতং হোমী’’তিআদিনা চিন্তনমেৱেত্থ পৰিকম্মকৰণং, তথাৱজ্জনমেৱ চ আৱজ্জনং. দুতিযম্পীতি পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন ততিযম্পি, ততো ভিয্যোপীতি ইমমত্থং দীপেতি. যথা হি ঝানভাৱনা, এৱমভিঞ্ঞাভাৱনাপি. ‘‘একৱাৰং দ্ৱেৱাৰ’’ন্তি ইদম্পি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. নিমিত্তাৰম্মণন্তি পটিভাগনিমিত্তাৰম্মণং. পৰিকম্মচিত্তানীতি এত্থ একেকস্স পৰিকম্মচিত্তস্স সতাৰম্মণতা দট্ঠব্বা ‘‘সতং হোমী’’তি পৱত্তনতো. সহস্সাৰম্মণানীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ৱণ্ণৱসেনাতি অত্তনা পৰিকপ্পিতৱণ্ণৱসেন. নো পণ্ণত্তিৱসেনাতি ন সত্তপণ্ণত্তিৱসেন. তং অধিট্ঠানচিত্তং অপ্পনাচিত্তমিৱাতি ইৱগ্গহণং অভিঞ্ঞাচিত্তস্স ঝানচিত্তস্স পঠমুপ্পত্তিসদিসভাৱতো ৱুত্তং, ন তস্স অপ্পনাভাৱতো. ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানিকন্তি ৰূপাৱচৰচতুত্থঝানৱন্তং, তেন সম্পযুত্তং.

৩৮৬. যদি এৱং ‘‘আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতী’’তি পটিসম্ভিদাৱচনং কথন্তি আহ ‘‘যম্পী’’তিআদি. তত্ৰাপীতি পটিসম্ভিদাযম্পি. আৱজ্জতীতি ‘‘বহুকং আৱজ্জতী’’তি ইদং পাঠপদং পৰিকম্মৱসেনেৱ ৱুত্তং, ন আৱজ্জনৱসেন. আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি অভিঞ্ঞাঞাণৱসেন ৱুত্তং, ন পৰিকম্মচিত্তসম্পযুত্তস্স, অঞ্ঞস্স ৱা কামাৱচৰস্স ঞাণস্স ৱসেন. ন হি তস্স তাদিসো আনুভাৱো অত্থীতি. তস্মাতি যস্মা অপ্পনাপ্পত্তস্স অভিঞ্ঞাঞাণস্সেৱ ৱসেন অধিট্ঠানং, তস্মা. অযমধিট্ঠানক্কমোতি দস্সেন্তো ‘‘বহুকং আৱজ্জতী’’তিআদিমাহ. তত্থ সন্নিট্ঠাপনৱসেনাতি নিপ্ফাদনৱসেন.

কাযসক্খিদস্সনত্থন্তি ন কেৱলং ৱচনমত্তমেৱ, অথ খো অযমেতস্সত্থস্স অত্তনো কাযেন সচ্ছিকতত্তা কাযসক্খীতি সক্খিদস্সনত্থং.

কোকনদন্তি পদুমৱিসেসনং যথা ‘‘কোকাসক’’ন্তি. তং কিৰ বহুপত্তং, ৱণ্ণসম্পন্নং, অতিৱিয সুগন্ধঞ্চ হোতি. পাতোতি পগেৱ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা কোকনদসঙ্খাতং পদুমং পাতো সূৰিযস্সুগ্গমনৱেলাযং ফুল্লং ৱিকসিতং অৱীতগন্ধং সিযা ৱিৰোচমানং, এৱং সৰীৰগন্ধেন, গুণগন্ধেন চ সুগন্ধং সৰদকালে অন্তলিক্খে আদিচ্চমিৱ অত্তনো তেজসা তপন্তং অঙ্গেহি নিচ্ছৰণকজুতিতায অঙ্গীৰসং সম্মাসম্বুদ্ধং পস্সাতি.

অভব্বোতি পটিপত্তিসাৰমিদং সাসনং, পটিপত্তি চ পৰিযত্তিমূলিকা, ত্ৱঞ্চ পৰিযত্তিং উগ্গহেতুং অসমত্থো, তস্মা অভব্বোতি অধিপ্পাযো. অভব্বো নাম ন হোতি ৱাসধুৰস্সেৱ পধানভাৱতো.

ভিক্খূতি পব্বজিতৱোহাৰেন ৱুত্তং, ভাৱিনং ৱা ভিক্খুভাৱং উপাদায যথা ‘‘অগমা ৰাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০). পিলোতিকখণ্ডন্তি সুৱিসুদ্ধং চোড়খণ্ডং. ৰজো হৰতীতি ৰজোহৰণং. অভিনিম্মিনিত্ৱা অদাসি তত্থ পুব্বে কতাধিকাৰত্তা. তথা হি যোনিসো উম্মুজ্জন্তো ‘‘অত্তভাৱস্স পনাযং দোসো’’তি অসুভসঞ্ঞং, অনিচ্চসঞ্ঞঞ্চ পটিলভিত্ৱা নামৰূপপৰিগ্গহাদিনা পঞ্চসু খন্ধেসু ঞাণং ওতাৰেত্ৱা কলাপসম্মসনাদিক্কমেন ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা উদযব্বযঞাণাদিপটিপাটিযা ৱিপস্সনং অনুলোমগোত্ৰভুসমীপং পাপেসি. ওভাসৱিস্সজ্জনপুব্বিকা ভাসিতগাথা ওভাসগাথা.

ৰাগো ৰজো অৰিযস্স ৱিনযে, ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি ‘‘ৰজো’’তি. কস্মা? চিত্তস্স মলীনভাৱকৰণতো. ৰাগস্সেতং অধিৱচনং ‘‘ৰজো’’তি. এতং ৰজন্তি এতং ৰাগসঙ্খাতং ৰজং. ৱিপ্পজহিত্ৱাতি অগ্গমগ্গেন ৱিসেসতো পজহনহেতু. পণ্ডিতা ৱিহৰন্তি তেতি তে পজহনকা পণ্ডিতা হুত্ৱা ৱিহৰন্তি. ৱীতৰজস্স সব্বসো পহীনৰাগাদিৰজস্স বুদ্ধস্স ভগৱতো সাসনে. তথা হি ৱদন্তি –

‘‘চিত্তম্হি সংকিলিট্ঠম্হি, সংকিলিস্সন্তি মাণৱা;

চিত্তে সুদ্ধে ৱিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.১০০; ইতিৱু. অট্ঠ. ৮৮);

ছড়ভিঞ্ঞাগহণেন গহিতায ছড়ভিঞ্ঞায ৱিভাৱিতেপি অৰিযমগ্গে অনুত্তৰভাৱসামঞ্ঞেন ফলনিব্বানেহি সদ্ধিং সঙ্গণ্হন্তো আহ ‘‘নৱ লোকুত্তৰধম্মা’’তি.

পত্তস্স পিদহনাকাৰেন হত্থং ঠপেন্তো ‘‘হত্থং পিদহী’’তি ৱুত্তো. হত্থন্তি ৱা কৰণত্থে উপযোগৱচনং, হত্থেন পিদহীতি অত্থো.

সহস্সক্খত্তুন্তি সহস্সধা. সহস্সধা হি অত্তানং একচিত্তেনেৱ নিম্মিনন্তোপি সহস্সৱাৰং নিম্মিনন্তো ৱিয হোতি. অসতিপি কিৰিযাব্যাৱুত্তিযং তদত্থসিদ্ধিতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সহস্সক্খত্তু’’ন্তি ৱুত্তং. অম্বৱনেতি অম্বৱনে কতৱিহাৰে. ৰম্মেতি ৰমণীযে. যাৱ কালপ্পৱেদনা, তাৱ নিসীদীতি যোজনা.

অনিযমেত্ৱাতি ৱণ্ণাৱযৱসৰীৰাৱযৱপৰিক্খাৰকিৰিযাৱিসেসাদীহি নিযমং অকত্ৱা. নানাৱণ্ণেতি নানাকাৰে যথাৱুত্তৱণ্ণাদিৱসেন নানাৱিধে. মিস্সককেসেতি পলিতেহি মিস্সিতকেসে. উপড্ঢৰত্তৱণ্ণউপড্ঢপণ্ডুৱণ্ণাদীসু অঞ্ঞতৰৱণ্ণন্তি এৱং উপড্ঢৰত্তচীৱৰে. পদৱসেন অত্থস্স, গমনৱসেন পাড়িযা ভণনং পদভাণং. পৰিকথাদিৱসেন ধম্মস্স কথনং ধম্মকথা. সৰেন ভঞ্ঞং সুত্তাদীনং উচ্চাৰণং সৰভঞ্ঞং. অপৰেপীতি ৱুত্তাকাৰতো অঞ্ঞেপি দীঘৰস্সকিসথূলাদিকে নানপ্পকাৰকে. ইচ্ছিতিচ্ছিতপ্পকাৰাযেৱ হোন্তীতি যথা যথা ইচ্ছিতা, তংতংপকাৰাযেৱ হোন্তি. যত্তকা হি ৱিসেসা ৱণ্ণাদিৱসেন তেসু ইচ্ছিতা, তত্তকৱিসেসৱন্তোৱ তে হোন্তি. তে পন তথা বহুধা ভিন্নাকাৰেপি ৱণ্ণৱসেন আৰম্মণং কত্ৱা একমেৱ অধিট্ঠানচিত্তং পৱত্ততি. অযং হিস্স আনুভাৱো – যথা একাৱ চেতনা নানাৱিসেসৱন্তং অত্তভাৱং নিব্বত্তেতি, তত্থ ভৱপত্থনা কম্মস্স ৱিসেসপচ্চযো হোতি. অচিন্তেয্যো চ কম্মৱিপাকোতি চে, ইধাপি পৰিকম্মচিত্তং ৱিসেসপচ্চযো হোতি, অচিন্তেয্যো চ ইদ্ধিৱিসযোতি গহেতব্বং. এস নযোতি য্ৱাযং বহুভাৱনিম্মানে ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা’’তিআদিনা অধিট্ঠাননযো ৱুত্তো, এস নযো ইতৰেসুপি অধিট্ঠানেসু.

ইতি অৱিসেসং অতিদেসেন দস্সেত্ৱা ৱিসেসং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘অযং পন ৱিসেসো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইমিনা ভিক্খুনা ইচ্ছন্তেনাতি সম্বন্ধো. মং জানিস্সন্তীতি ‘‘ইদ্ধিমা’’তি মং জানিস্সন্তি. অন্তৰাৱাতি পৰিচ্ছিন্নকালস্স অব্ভন্তৰে এৱ. পাদকজ্ঝানন্তিআদি পৰিকম্মকৰণাকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তং, ইতৰং পন অতিদেসেনেৱ ৱিভাৱিতন্তি. এৱং অকৰোন্তোতি ‘‘একো হোমী’’তি অন্তৰা অধিট্ঠানং অকৰোন্তো. ‘‘যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেনা’’তি ইমিনা ‘‘সতং হোমী’’তিআদিনা অধিট্ঠানং কৰোন্তেন কালপৰিচ্ছেদৱসেনেৱ কাতব্বন্তি দস্সেতি. সযমেৱ একো হোতি অধিট্ঠানস্স পটিপ্পস্সদ্ধত্তা. এত্থ চ পৰিকম্মাধিট্ঠানচিত্তানং ইদ্ধিমা ৱণ্ণৱসেন সযমেৱ আৰম্মণং হোতি. তেসু পৰিকম্মচিত্তানি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানি. অধিট্ঠানচিত্তং সম্পতিৱত্তমানাৰম্মণং অধিট্ঠানস্স একচিত্তক্খণিকত্তাতি ৱদন্তি.

৩৮৭. ‘‘আৱিভাৱ’’ন্তি পদস্স হেট্ঠা ৱুত্তেন হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধো ন যুজ্জতি উপযোগৱচনেন ৱুত্তত্তা, তথা ৱক্খমানেন চ গচ্ছতি-সদ্দেন অত্তনো, পৰেসঞ্চ আৱিভাৱস্স ইচ্ছিতত্তা, নামপদঞ্চ কিৰিযাপদাপেক্খন্তি কিৰিযাসামঞ্ঞৱাচিনা কৰোতি-সদ্দেন যোজেত্ৱা আহ ‘‘আৱিভাৱং কৰোতী’’তি. তিৰোভাৱন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. যদি এৱং কথং পটিসম্ভিদাযন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইদমেৱ হী’’তিআদি. কামং পটিসম্ভিদাযং ‘‘আৱিভাৱন্তি কেনচি অনাৱটং হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.১১) আগতং, তম্পি ইদমেৱ আৱিভাৱকৰণং, তিৰোভাৱকৰণঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. সেসপদানি তেসংযেৱ ৱেৱচনানি. অন্ধকাৰন্তি ৰত্তন্ধকাৰং, দিৱাপি ৱা বিলগুহাদিগতং অন্ধকাৰং. পটিচ্ছন্নন্তি কুট্টকৱাটাদিনা পটিচ্ছাদিতং. অনাপাথন্তি দূৰতাসুখুমতৰতাদিনা ন আপাথগতং. অযন্তি ইদ্ধিমা. পটিচ্ছন্নোপি দূৰে ঠিতোপি অত্তা ৱা পৰো ৱা যথা দিস্সতীতি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা যোজেতব্বং. আলোকজাতন্তি আলোকভূতং, জাতালোকং ৱা.

৩৮৮. এতং পন পাটিহাৰিযন্তি আৱিভাৱপাটিহাৰিযমাহ. কেন কতপুব্বন্তি তত্থ কাযসক্খিং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সত্থা তাৱ কাযসক্খী’’তি দস্সেন্তেন ‘‘ভগৱতা’’তি ৱত্ৱা তমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘ভগৱা হী’’তিআদি ৱুত্তং. সাৱত্থিৱাসিকে পস্সন্তীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো, তথা ‘‘যাৱ অৱীচিং দস্সেসী’’তি. আকাসগতেসু হেট্ঠিমহেট্ঠিমৱিমানেসু উপৰূপৰিৱিমানং ব্যৱধাযকেসু ব্যূহিযমানেসু তগ্গতং আকাসং ব্যূড়্হং নাম হোতীতি ৱুত্তং ‘‘আকাসঞ্চ দ্ৱিধা ৱিযূহিত্ৱা’’তি.

অযমত্থোতি আৱিভাৱপাটিহাৰিযস্স সত্থাৰা কতভাৱো. পুৰিমবুদ্ধানং পটিপত্তিআৱজ্জনং বুদ্ধপ্পৱেণিযা অনুপালনত্থং. ‘‘একেন পাদেনা’’তিআদি তিৱিক্কমদস্সনং. নযং দেতি যস্স নযস্স অনুসাৰেন ৱাচনামগ্গং ঠপেসি.

চূড়অনাথপিণ্ডিকো নাম অনাথপিণ্ডিকমহাসেট্ঠিস্স কনিট্ঠভাতা.

সিনেৰুপব্বতং নিব্বিজ্ঝিত্ৱাতি তং পৰিসায দিস্সমানৰূপংযেৱ কত্ৱা নিব্বিজ্ঝিত্ৱা. নন্তি সিনেৰুপব্বতং.

অনেকসতসহস্সসঙ্খস্স ওকাসলোকস্স, তংনিৱাসিসত্তলোকস্স চ ৱিৱটভাৱকৰণপাটিহাৰিযং লোকৱিৱৰণং নাম. মহাব্ৰহ্মাতি সহম্পতিমহাব্ৰহ্মা.

পস্সথ তাৱ অপণ্ণকপটিপদায ফলন্তি নিৰযভযেন তজ্জেত্ৱা সত্থু অনুপুব্বিকথানযেন সগ্গসুখেন পলোভেত্ৱা, ন পন সগ্গসম্পত্তিযং নিন্নভাৱাপাদনেন.

৩৮৯. যথা আৱিভাৱকৰণে আলোককসিণং সমাপজ্জিতব্বং আলোকনিম্মানায, এৱং তিৰোভাৱকৰণে অন্ধকাৰনিম্মানায নীলকসিণং সমাপজ্জিতব্বং. কামঞ্চেতং পাড়িযং সৰূপতো নাগতং, ‘‘ৱিৱটং আৱট’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১১) পন ৱচনতো অত্থতো আগতমেৱ. ওদাতকসিণন্তোগধং ৱা আলোককসিণন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অন্ধকাৰন্তি অন্ধকাৰৱন্তং.

৩৯০. অৱসেসে ইট্টিযত্থেৰাদিকে.

৩৯১. পাকটো ইদ্ধিমা এতস্স অত্থীতি পাকটং, পাকটঞ্চ তং পাটিহাৰিযঞ্চাতি পাকটপাটিহাৰিযং. ন এত্থ ইদ্ধিমা পাকটোতি অপাকটং, অপাকটঞ্চ তং পাটিহাৰিযঞ্চাতি অপাকটপাটিহাৰিযং. ইদ্ধিমতো এৱ হি পাকটাপাকটভাৱেনাযং ভেদো, ন পাটিহাৰিযস্স. ন হি তং অপাকটং অত্থি.

উত্তৰিমনুস্সধম্মাতি মনুস্সধম্মো ৱুচ্চতি দস কুসলকম্মপথধম্মা, ততো মনুস্সধম্মতো উত্তৰি. ইদ্ধিসঙ্খাতং পাটিহাৰিযং ইদ্ধিপাটিহাৰিযং. আড়িন্দেতি পমুখে. ওকাসেহীতি পকিৰ. ইদ্ধাভিসঙ্খাৰন্তি ইদ্ধিপযোগং. অভিসঙ্খাসীতি অভিসঙ্খৰি, অকাসীতি অত্থো. তালচ্ছিগ্গড়েনাতি কুঞ্চিকচ্ছিদ্দেন. অগ্গড়ন্তৰিকাযাতি পিট্ঠসঙ্ঘাতানং অন্তৰেন.

অন্তৰহিতোতি অন্তৰধাযিতুকামো. বকো ব্ৰহ্মা যথা অন্তৰধাযিতুং ন সক্কোতি, তথা কত্ৱা ভগৱা সযং তস্স, ব্ৰহ্মগণস্স চ অনাপাথভাৱগমনেন অন্তৰহিতো হুত্ৱা ‘‘সমণস্স গোতমস্স ইমস্মিং ঠানে অত্থিভাৱো ৱা নত্থিভাৱো ৱা ন সক্কা জানিতু’’ন্তি এৱং ব্ৰহ্মগণস্স ৱচনোকাসো মা হোতূতি ‘‘ভৱেৱাহ’’ন্তি ইমং গাথং অভাসি.

তত্থ ভৱেৱাহং ভযং দিস্ৱাতি অহং ভৱে সংসাৰে জাতিজৰাদিভেদং ভযং দিস্ৱা এৱ. ভৱঞ্চ ৱিভৱেসিনন্তি ইমঞ্চ কামভৱাদিং তিৱিধম্পি সত্তভৱং, ৱিভৱেসিনং ৱিভৱং গৱেসমানম্পি পৰিযেসমানম্পি পুনপ্পুনং ভৱে এৱ দিস্ৱা. ভৱং নাভিৱদিন্তি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন কিঞ্চি ভৱং ন অভিৱদিং ন গহেসিং. নন্দিঞ্চ ন উপাদিযিন্তি ভৱতণ্হং ন উপগচ্ছিং, ন অগ্গহেসিন্তি অত্থো.

৩৯২. অলগ্গমানোতি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গমনেন কুট্টাদীসু কত্থচি ন লগ্গমানো. আৱজ্জিত্ৱা কতপৰিকম্মেনাতি যস্স পৰতো গন্তুকামো, তং আৱজ্জিত্ৱা ‘‘আকাসো হোতু, আকাসো হোতূ’’তি এৱং কতপৰিকম্মেন ইদ্ধিমতা. পাকাৰপব্বতাপেক্খায ‘‘সুসিৰো, ছিদ্দো’’তি চ পুল্লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং. উব্বেধৱসেন পৱত্তং ৱিৱৰং সুসিৰং. তিৰিযং পৱত্তং ছিদ্দং.

যত্থ কত্থচি কসিণে পৰিকম্মং কত্ৱাতি পথৱীকসিণাদীসু যত্থ কত্থচি কসিণে ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতব্বো. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘অট্ঠসমাপত্তিৱসীভাৱোযেৱ পমাণ’’ন্তি. তস্মা যং যং ইচ্ছতি, তং তদেৱ হোতি. এতেন পথৱিযা উম্মুজ্জননিমুজ্জনে আপোকসিণসমাপজ্জনং, উদকাদীসু পথৱীনিম্মানে পথৱীকসিণসমাপজ্জনং ন একন্ততো ইচ্ছিতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. এতন্তি এতং তিৰোকুট্টাদিগমনপাটিহাৰিযকৰণে আকাসকসিণসমাপজ্জনং অৱস্সং ৱত্তব্বং অনুচ্ছৱিকভাৱতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘আকাসকসিণৱসেন পটিচ্ছন্নানং ৱিৱটকৰণ’’ন্তিআদিৱচনং ৱিয পথৱীকসিণৱসেন ‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতী’’তিআদিভাৱো ‘‘আকাসে ৱা উদকে ৱা পথৱিং নিম্মিনিত্ৱা পদসা গমনং ইচ্ছতী’’তিআদিনা যং পকিণ্ণকনযে ৱুত্তং, তম্পি সমত্থিতং হোতি.

‘‘দোসো নত্থী’’তি দ্ৱিক্খত্তুং বদ্ধং সুবদ্ধং ৱিয দড়্হীকৰণং নাম হোতীতি অধিপ্পাযেন ৱত্ৱা তেন পযোজনাভাৱং দস্সেতুং ‘‘পুন সমাপজ্জিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অধিট্ঠিতত্তা আকাসো হোতিযেৱাতি সচেপি কিঞ্চি অন্তৰা উপট্ঠিতং পব্বতাদি সিযা, তম্পি ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠিতত্তা আকাসো হোতিযেৱ. ইদম্পি অট্ঠানপৰিকপ্পনমত্তং, তাদিসস্স উপট্ঠানমেৱ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তৰা’’তিআদি ৱুত্তং.

৩৯৩. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি যথিচ্ছিতট্ঠানং ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. তত্ৰাতি তস্মিং পথৱিযা উদকভাৱাধিট্ঠানে অযং যথাৱুত্তপটিপত্তিৱিভাৱিনী পাড়ি. পৰতো ‘‘তত্ৰাযং পাড়ী’’তি আগতট্ঠানেসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

সোতি ইদ্ধিমা. অধিট্ঠানকালে কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা অধিট্ঠাতীতি ৱুত্তং ‘‘পৰিচ্ছিন্নকালং পন অতিক্কমিত্ৱা’’তি. পকতিযা উদকং অনিম্মানউদকং.

৩৯৪. ৱিপৰীতন্তি যং উদকং অক্কমিত্ৱা অক্কমন্তো ন সংসীদতি, তং পনেত্থ ইদ্ধিযা পথৱীনিম্মানৱসেন ৱেদিতব্বং. পথৱীকসিণন্তি পথৱীকসিণজ্ঝানং.

৩৯৫. পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসনং. ছিন্নপক্খো, অসঞ্জাতপক্খো ৱা সকুণো ডেতুং ন সক্কোতীতি পাড়িযং ‘‘পক্খী সকুণো’’তি (পটি. ম. ৩.১১) পক্খী-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা সকুণো ৱুত্তোতি ‘‘পক্খেহি যুত্তসকুণো’’তি আহ. পৰিকম্মং কত্ৱাতি ‘‘পথৱী হোতূ’’তি পৰিকম্মং কত্ৱা.

আকাসে অন্তলিক্খেতি অন্তলিক্খসঞ্ঞিতে আকাসে. যত্থ যত্থ হি আৱৰণং নত্থি, তং তং ‘‘আকাস’’ন্তি ৱুচ্চতি. অযঞ্চ ইদ্ধিমা ন পথৱিযা আসন্নে আকাসে গচ্ছতি. যত্থ পন পক্খীনং অগোচৰো, তত্থ গচ্ছতি, তাদিসঞ্চ লোকে ‘‘অন্তলিক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘অন্তলিক্খসঞ্ঞিতে আকাসে’’তি.

থেৰোতি পুব্বে ৱুত্ত তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো. সমাপত্তিসমাপজ্জনন্তি পুন সমাপত্তিসমাপজ্জনং. ননু সমাহিতমেৱস্স চিত্তন্তি ইদ্ধিমতো পাটিহাৰিযৱসেন পৱত্তমানস্স চিত্তং অচ্চন্তং সমাহিতমেৱ হোতি, ন অঞ্ঞদা ৱিয অসমাহিতন্তি অধিপ্পাযো. তং পন থেৰস্স মতিমত্তং. পুব্বে হি পথৱীকসিণং সমাপজ্জিত্ৱা পথৱিং অধিট্ঠায গচ্ছতি, ইদানি পন আকাসো ইচ্ছিতব্বো, তস্মা আকাসকসিণং সমাপজ্জিতব্বমেৱ. তেনাহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. তিৰোকুট্টপাটিহাৰিযে ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বন্তি যথা তত্থ কুট্টাদি ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠানেন আকাসো হোতি, এৱং ইধাপি পব্বতৰুক্খাদিং অধিট্ঠানেন আকাসং কত্ৱা গন্তব্বন্তি অত্থো. অথ ৱা তিৰোকুট্টপাটিহাৰিযে ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘সচে পনস্স ভিক্খুনো অধিট্ঠহিত্ৱা গচ্ছন্তস্সা’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৯২) তত্থ ৱুত্তনযেন. এতেন ‘‘পুৰিমাধিট্ঠানবলেনেৱ চস্স অন্তৰা অঞ্ঞো পব্বতো ৱা ৰুক্খো ৱা উতুমযো উট্ঠহিস্সতীতি অট্ঠানমেৱেত’’ন্তি নাগাদীহি কযিৰমানো ৱিবন্ধো গমনন্তৰাযং ন কৰোতীতি দস্সেতি.

ওকাসেতি জনৱিৱিত্তে যুত্তট্ঠানে. পাকটো হোতি আকাসচাৰী অযং সমণোতি.

৩৯৬. দ্ৱাচত্তালীসযোজনসহস্সগ্গহণং পঠমকপ্পৱসেন কতং, ততো পৰং পন অনুক্কমেন পথৱিযা উস্সিতভাৱেন ততো কতিপযযোজনূনতা সিযা, অপ্পকং অধিকং ৱা ঊনং ৱা গণনূপগং ন হোতীতি তথা ৱুত্তং. তীসু দীপেসু একক্খণে আলোককৰণেনাতি যদা যস্মিং দীপে মজ্ঝে তিট্ঠন্তি, তদা ততো পুৰিমস্মিং অত্থং গচ্ছন্তা পচ্ছিমে উদেন্তা হুত্ৱা আলোককৰণেন. অঞ্ঞজোতীনং ৱা অভিভৱনেন, দুদ্দসতায চ মহিদ্ধিকে. সত্তানং সীতপৰিড়াহৱূপসমনেন, ওসধিতিণৱনপ্পতীনং পৰিব্ৰূহনেন চ মহানুভাৱে. ছুপতীতি ফুসতি. পৰিমজ্জতীতি হত্থং ইতো চিতো চ সঞ্চাৰেন্তো ঘংসেতি. অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানৱসেনেৱাতি যস্স কস্সচি অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানৱসেন. এৱ-কাৰেন পাদকজ্ঝানৱিসেসং নিৱত্তেতি, ন অধিট্ঠানং. তেনেৱাহ ‘‘নত্থেত্থ কসিণসমাপত্তিনিযমো’’তি. তিৰোকুট্টপাটিহাৰিযাদীসু ৱিয ইমস্মিং নাম কসিণে ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি ন এত্থ কোচি নিযমো অত্থীতি অত্থো. তথা হি পাড়িযং কিঞ্চি সমাপত্তিং অপৰামসিত্ৱা ‘‘ইধ সো ইদ্ধিমা’’তিআদি (পটি. ম. ৩.১০-১১) ৱুত্তং. হত্থপাসে হোতি ‘‘চন্দিমসূৰিযে’’তি এৱং ৱুত্তং চন্দিমসূৰিযমণ্ডলং. ৰূপগতং হত্থপাসেতি হত্থপাসে ঠিতং ৰূপগতং, হত্থপাসে ৱা ৰূপগতং. হত্থং ৱা ৱড্ঢেত্ৱা পৰামসতীতি যোজনা.

উপাদিন্নকং নিস্সায অনুপাদিন্নকস্স ৱড্ঢনং ৱুত্তং. যুত্তিযা পনেত্থ উপাদিন্নকস্সপি ৱড্ঢনচ্ছাযা দিস্সতি. অত্তনো অণুমহন্তভাৱাপাদনে উপাদিন্নকস্স হাপনং ৱিয ৱড্ঢনম্পি লব্ভতেৱ. যথা আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স নন্দোপনন্দদমনেতি এৱং পৱত্তং সহৱত্থুনা থেৰৱাদং আহৰিত্ৱা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো আহা’’তিআদি আৰদ্ধং. কিং পন ন হোতি, হোতিযেৱাতি অধিপ্পাযো. দ্ৱে হি পটিসেধা পকতিং গমেন্তীতি. ‘‘তদা মহন্তং হোতি মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স ৱিযা’’তি ইদং যথাধিকতত্থদস্সনৱসেন ৱুত্তং, খুদ্দকভাৱাপাদনম্পেত্থ লব্ভতেৱ.

নন্দোপনন্দনাগদমনকথাৱণ্ণনা

ওলোকেসি বুদ্ধাচিণ্ণৱসেন ‘‘অত্থি নু খো অস্স উপনিস্সযো’’তি. লোকিযং ৰতনত্তযে পসাদলক্খণং সাসনাৱতাৰং সন্ধাযাহ ‘‘অপ্পসন্নো’’তি. মিচ্ছাদিট্ঠিতো ৱিৱেচেত্ৱা পসাদেতব্বোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কো নু খো…পে… ৱিৱেচেয্যা’’তি.

তং দিৱসন্তি যদা ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো তাৱতিংসভৱনাভিমুখো গচ্ছতি, তং দিৱসভাগং. আপানভূমিং সজ্জযিংসূতি যত্থ সো নিসিন্নো ভোজনকিচ্চং কৰোতি, তং পৰিৱেসনট্ঠানং সিত্তং সম্মট্ঠং ভোজনূপকৰণূপনযনাদিনা সজ্জযিংসু পটিযাদেসুং. তিৱিধনাটকেহীতি ৱধূকুমাৰিকঞ্ঞাৱত্থাহি তিৱিধাহি নাটকিত্থীহি. ওলোকযমানোতি পেক্খন্তো, ৱিচাৰেন্তো ৱা.

উপৰূপৰীতি মত্থকমত্থকে. ভৱনেনাতি ভৱনপদেসেন. ভোগেহীতি সৰীৰভোগেহি. অৱকুজ্জেনাতি নিকুজ্জিতেন. গহেত্ৱাতি যথা তাৱতিংসভৱনস্স পদেসোপি নাৱসিস্সতি, এৱং পৰিযাদায.

সিনেৰুপৰিভণ্ডন্তি সিনেৰুমেখলং. সিনেৰুস্স কিৰ সমন্ততো বহলতো, পুথুলতো চ পঞ্চযোজনসহস্সপৰিমাণানি চত্তাৰি পৰিভণ্ডানি তাৱতিংসভৱনস্স আৰক্খায নাগেহি, গৰুড়েহি, কুম্ভণ্ডেহি, যক্খেহি চ অধিট্ঠিতানি, তানি পৰিভণ্ডভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৱা ‘‘পৰিভণ্ড’’ন্তি ৱুত্তং. তেহি কিৰ সিনেৰুস্স উপড্ঢং পৰিযাদিন্নং.

অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱাতি মনুস্সৰূপং অন্তৰধাপেত্ৱা. বাধতীতি খেদমত্তং উপ্পাদেতি.

অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱাতি সুখুমত্তভাৱনিম্মানেন নাগৰূপং ৱিজহিত্ৱা. মুখং ৱিৱৰি ‘‘মুখগতং সমণং সংখাদিস্সামী’’তি. পাচীনেন চ পচ্ছিমেন চাতি নাগস্স তথানিপন্নত্তা ৱুত্তং. সুট্ঠু সতিযা পচ্চুপট্ঠাপনত্থমাহ ‘‘মনসি কৰোহী’’তি.

আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহাৰিযানীতি তদা থেৰেন কতপাটিহাৰিযানি সন্ধায ৱুত্তং. ইমং পন ঠানন্তি ইমং নাসাৱাতৱিস্সজ্জনকাৰণং.

অনুবন্ধীতি ‘‘ন সক্কা এৱংমহিদ্ধিকস্স ইমস্স সমণস্স পটিপহৰিতু’’ন্তি ভযেন পলাযন্তং অনুবন্ধি.

একপটিপাটিযাতি একায পটিপাটিযা, নিৰন্তৰন্তি অত্থো. অযমেৱাতি যা উপাদিন্নকং নিস্সায অনুপাদিন্নকস্স ৱড্ঢি, অযমেৱ. এত্থ এদিসে হত্থৱড্ঢনাদিপাটিহাৰিযে যুত্তি যুত্তৰূপা চিত্ততো, উতুতো ৱা উপাদিন্নকৰূপানং অনুপ্পজ্জনতো. অথ ৱা উপাদিন্নন্তি সকলমেৱ ইন্দ্ৰিযবদ্ধং অধিপ্পেতং. এৱম্পি তস্স তথা ৱড্ঢি ন যুজ্জতি এৱাতি ৱুত্তনযেনেৱ ৱড্ঢি ৱেদিতব্বা. একসন্তানে উপাদিন্নং, অনুপাদিন্নঞ্চ সম্ভিন্নং ৱিয পৱত্তমানম্পি অত্থতো অসম্ভিন্নমেৱ. তত্থ যথা আড়্হকমত্তে খীৰে অনেকাড়্হকে উদকে আসিত্তে যদিপি খীৰং সব্বেন সম্ভিন্নং সব্বত্থকমেৱ লম্বমানং হুত্ৱা তিট্ঠতি, তথাপি ন তত্থ খীৰং ৱড্ঢতি, উদকমেৱ ৱড্ঢতি, এৱমেৱং যদিপি উপাদিন্নং অনুপাদিন্নঞ্চ সম্ভিন্নং ৱিয পৱত্ততি, তথাপি উপাদিন্নং ন ৱড্ঢতি, ইদ্ধানুভাৱেন চিত্তজং, তদনুসাৰেন উতুজঞ্চ ৱড্ঢতীতি দট্ঠব্বং.

সোতি সো ইদ্ধিমা. এৱং কত্ৱাতি ৱুত্তাকাৰেন হত্থং ৱা ৱড্ঢেত্ৱা তে ৱা আগন্ত্ৱা হত্থপাসে ঠিতে কত্ৱা. পাদট্ঠপনাদিপি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অপৰোপি ইদ্ধিমা. তথেৱাতি পাটিহাৰিযকৰণতো পুব্বে ৱিয. তথূপমমেতন্তি যথা উদকপুণ্ণাসু নানাপাতীসু বহূহি নানাচন্দমণ্ডলেসু দিস্সমানেসু ন তেন চন্দমণ্ডলস্স গমনাদিউপৰোধো, বহূনঞ্চ পচ্চেকং দস্সনং ইজ্ঝতি, তথূপমমেতং পাটিহাৰিযং চন্দিমসূৰিযানং গমনাদিউপৰোধাভাৱতো, বহূনঞ্চ ইদ্ধিমন্তানং তত্থ ইদ্ধিপযোগস্স যথিচ্ছিতং সমিজ্ঝনতোতি অধিপ্পাযো.

৩৯৭. পৰিচ্ছেদং কত্ৱাতি অভিৱিধিৱসেন পন পৰিচ্ছেদং কত্ৱা, ন মৰিযাদৱসেন. তথা হেস ব্ৰহ্মলোকে অত্তনো কাযেন ৱসং ৱত্তেতি. পাড়ীতি পটিসম্ভিদামগ্গপাড়ি.

যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতীতি এত্থ যস্মা ন ব্ৰহ্মলোকস্সেৱ গমনং অধিপ্পেতং, নাপি ব্ৰহ্মলোকস্স গমনমেৱ, অথ খো অঞ্ঞথা অঞ্ঞম্পি. যাৱ ব্ৰহ্মলোকাতি পন দূৰাৱধিনিদস্সনমেতং, তস্মা ‘‘সচে ব্ৰহ্মলোকং গন্তুকামা হোতী’’তি ৱত্ৱাপি ইতৰম্পি দস্সেতুং ‘‘সন্তিকেপি দূৰে অধিট্ঠাতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন ৱুত্তাৱসেসস্স অধিট্ঠানিদ্ধিযা নিপ্ফাদেতব্বস্স সব্বস্সাপি সঙ্গহো, ন ৱুত্তস্সেৱাতি দট্ঠব্বং.

যমকপাটিহাৰিযাৱসানেতিআদিনা তিৱিক্কমস্স অধিট্ঠানিদ্ধিনিপ্ফন্নতা ৱুত্তা, অঞ্ঞত্থ পন লক্খণানিসংসতা. তদুভযং যথা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.

নীলমাতিকন্তি নীলৱণ্ণোদকমাতিকং.

মহাবোধিন্তি অপৰাজিতপল্লঙ্কং মহাবোধিং. চিত্তে উপ্পন্নে সন্তিকে অকাসীতি তথা চিত্তুপ্পত্তিসমনন্তৰমেৱ পথৱিং, সমুদ্দঞ্চ সংখিপিত্ৱা মহাবোধিসন্তিকে অকাসি.

নক্খত্তদিৱসেতি মহদিৱসে. চন্দপূৱেতি চন্দসদিসে চন্দমণ্ডলাকাৰে পূৱে. একপত্তপূৰমত্তমকাসীতি যথা তে পমাণতো সৰূপেনেৱ অন্তোপত্তপৰিযাপন্না হোন্তি, তথা অকাসি.

কাকৱলিযৱত্থুস্মিঞ্চ ‘‘ভগৱা থোকং বহুং অকাসী’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তং পন ৱত্থুং সঙ্খেপতোৱ দস্সেতুং ‘‘মহাকস্সপত্থেৰো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. সমাপত্তিযাতি নিৰোধসমাপত্তিযা.

গঙ্গাতীৰেতি তম্বপণ্ণিদীপে গঙ্গানদিযা তীৰে. সঞ্ঞং অদাসীতি যথা তে যথাধিট্ঠিতং সপ্পিং পস্সন্তি, তথা সঞ্ঞং অদাসি.

তস্সাতি যস্স ব্ৰহ্মুনো ৰূপং দট্ঠুকামো, তস্স ব্ৰহ্মুনো ৰূপং পস্সতি. সদ্দং সুণাতীতি দিব্বায সোতধাতুযা ব্ৰহ্মুনো সদ্দং সুণাতি. চিত্তং পজানাতীতি চেতোপৰিযঞাণেন ব্ৰহ্মুনো চিত্তং পজানাতি. কৰজকাযস্স ৱসেনাতি চাতুমহাভূতিকৰূপকাযস্স ৱসেন. ‘‘চিত্তং পৰিণামেতী’’তি এত্থ কিং তং চিত্তং, কথং ৱা পৰিণামনন্তি আহ ‘‘পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৱা কাযে আৰোপেতী’’তি. কথং পন কাযে আৰোপেতীতি আহ ‘‘কাযানুগতিকং কৰোতী’’তি. এৱম্পি সদ্দদন্ধৰোৱাযন্তি ৱচনপথং পচ্ছিন্দন্তো আহ ‘‘দন্ধগমন’’ন্তি. কৰোতীতি সম্বন্ধো. কাযগমনং হি দন্ধং, দন্ধমহাভূতপচ্চযত্তাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – দিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামতায ৱসেন চিত্তং পৰিণামেন্তো যোগী পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘ইদং চিত্তং কাযো ৱিয দন্ধগমনং হোতূ’’তি পৰিকম্মং কৰোতি. তথা পৰিকম্মকৰণং হি সন্ধায ‘‘পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. পৰিকম্মং পন কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠহন্তো তং চিত্তং কাযে আৰোপেতি, কাযানুগতিকং দন্ধগমনং কৰোতি.

সুখসঞ্ঞন্তি সুখসহগতং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাসীসেন নিদ্দেসো. লহুভাৱেন সঞ্ঞাতন্তি লহুসঞ্ঞং. কথং পন ইদ্ধিচিত্তেন সহ সুখসঞ্ঞায সম্ভৱোতি আহ ‘‘সুখসঞ্ঞা নাম উপেক্খাসম্পযুত্তা সঞ্ঞা’’তি. সুখন্তি সঞ্ঞাতন্তি ৱা সুখসঞ্ঞং. তেনেৱাহ ‘‘উপেক্খা হি সন্তং সুখন্তি ৱুত্তা’’তি একন্তগৰুকেহি নীৱৰণেহি, ওড়াৰিকেহি অনুপসন্তসভাৱেহি চ ৱিতক্কাদীহি ৱিপ্পযোগো চিত্তচেতসিকানং লহুভাৱস্স কাৰণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সাযেৱ…পে… ৱেদিতব্বা’’তি. তং ওক্কন্তস্সাতি তং সুখলহুসঞ্ঞং অনুপ্পত্তস্স. অস্সাতি যোগিনো. গন্তুকামতা এৱ এত্থ পমাণন্তি এত্থ এতস্মিং দিস্সমানেন কাযেন গমনে যং ঠানং গন্তুকামো, তং উদ্দিস্স গন্তুকামতাৱসেন পৱত্তপৰিকম্মাধিট্ঠানানি এৱ পমাণং, তাৱতা গমনং ইজ্ঝতি. তস্মা মগ্গনিম্মানৱাযুঅধিট্ঠানেহি ৱিনাপি ইচ্ছিতদেসপ্পত্তি হোতীতি. ইদানি তমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘সতি হী’’তিআদি ৱুত্তং.

কাযং গহেত্ৱাতি কৰজকাযং আৰম্মণকৰণৱসেন পৰিকম্মচিত্তেন গহেত্ৱা. চিত্তে আৰোপেতীতি ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয হোতূ’’তি পাদকজ্ঝানচিত্তে আৰোপেতি তগ্গতিকং কৰোতি. তেনাহ ‘‘চিত্তানুগতিকং কৰোতি সীঘগমন’’ন্তি. চিত্তগমনন্তি চিত্তপ্পৱত্তিমাহ. ইদং পন চিত্তৱসেন কাযপৰিণামনপাটিহাৰিযং. চিত্তগমনমেৱাতি চিত্তেন সমানগমনমেৱ. কথং পন কাযো দন্ধপ্পৱত্তিকো লহুপৰিৱত্তিনা চিত্তেন সমানগতিকো হোতীতি? ন সব্বথা সমানগতিকো. যথেৱ হি কাযৱসেন চিত্তপৰিণামনে চিত্তং সব্বথা কাযেন সমানগতিকং ন হোতি. ন হি তদা চিত্তং সভাৱসিদ্ধেন অত্তনো খণেন অৱত্তিত্ৱা গৰুৱুত্তিকস্স ৰূপধম্মস্স খণেন ৱত্ততি. ‘‘ইদং চিত্তং অযং কাযো ৱিয হোতূ’’তি পন অধিট্ঠানেন দন্ধগতিকস্স কাযস্স অনুৱত্তনতো যাৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি, তাৱ কাযগতিঅনুলোমেনেৱ হুত্ৱা সন্তানৱসেন পৱত্তমানং চিত্তং কাযগতিযা পৰিণামিতং নাম হোতি, এৱং ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয হোতূ’’তি অধিট্ঠানেন পগেৱ সুখলহুসঞ্ঞায সম্পাদিতত্তা অভাৱিতিদ্ধিপাদানং ৱিয দন্ধং অৱত্তিত্ৱা যথা লহুকতিপযচিত্তৱাৰেহেৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি হোতি, এৱং পৱত্তমানো কাযো চিত্তগতিযা পৰিণামিতো নাম হোতি, ন একচিত্তক্খণেনেৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তিযা.

এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্যা’’তি ইদম্পি উপমাৱচনং নিপ্পৰিযাযেনেৱ সমত্থিতং হোতি. অৱস্সং চেতং এৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা সুত্তাভিধম্মপাঠেহি, ৱিনযঅট্ঠকথায চ ৱিৰোধো সিযা, ধম্মতা চ ৱিলোমিতা. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পী’’তি (অ. নি. ১.১১ আদযো) হি এত্থ অঞ্ঞগহণেন ৰূপধম্মা গহিতা অলহুপৰিৱত্তিতায. অভিধম্মে (পট্ঠা. ১.১.১০-১১) চ পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপমেৱ ৱুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৱ. যত্থ যত্থ চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জন্তি. নত্থি দেসন্তৰসঙ্কমনং, ন চ সভাৱো অঞ্ঞথা হোতীতি. ন হি ইদ্ধিবলেন ধম্মানং কেনচি লক্খণং অঞ্ঞথত্তং কাতুং সক্কা, ভাৱঞ্ঞথত্তমেৱ পন কাতুং সক্কা. ‘‘তীসুপি খণেসূ’’তি ইদম্পি গমনাৰম্ভং সন্ধায ৱুত্তং, ন গমননিট্ঠানন্তি ৱদন্তি. থেৰোতি অট্ঠকথাচৰিযানং অন্তৰে একো থেৰো. ইধাতি ইদং পাটিহাৰিযং ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তপাঠে. সযং গমনমেৱ আগতং ‘‘ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতী’’তি ৱুত্তত্তা.

চক্খুসোতাদীনন্তি চক্খুসোতাদীনং অঙ্গানং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সব্বঙ্গপচ্চঙ্গ’’ন্তি, সব্বঅঙ্গপচ্চঙ্গৱন্তন্তি অত্থো. পসাদো নাম নত্থীতি ইমিনাৱ ভাৱজীৱিতিন্দ্ৰিযানম্পি অভাৱো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. ৰুচিৱসেনাতি ইচ্ছাৱসেন. অঞ্ঞম্পীতি ভগৱতা কৰিযমানতো অঞ্ঞম্পি কিৰিযং কৰোতি. অযঞ্চেত্থ বুদ্ধানুভাৱো. যদি সাৱকনিম্মিতেসু নানপ্পকাৰতা নত্থি, ‘‘সচে পন নানাৱণ্ণে কাতুকামো হোতী’’তিআদি যং হেট্ঠা ৱুত্তং, তং কথন্তি? তং তথা তথা পৰিকম্মং কত্ৱা অধিট্ঠহন্তস্স তে তে ৱণ্ণৱযাদিৱিসেসা পৰিকম্মানুৰূপং ইজ্ঝন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ইধ পন যথাধিট্ঠিতে নিম্মিতৰূপে সচে সাৱকো ‘‘ইমে ৱিসেসা হোন্তূ’’তি ইচ্ছতি, ন ইজ্ঝতি, বুদ্ধানং পন ইজ্ঝতীতি অযমত্থো দস্সিতোতি ন কোচি ৱিৰোধো.

ইদানি যানি তানি ‘‘যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১০) পাড়িযা অত্থদস্সনৱসেন ৱিভত্তানি ‘‘দূৰেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতী’’তিআদীনি চুদ্দস পাটিহাৰিযানি, তত্থ সিখাপ্পত্তং কাযেন ৱসৱত্তনপাটিহাৰিযং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যন্তি কিৰিযাপৰামসনং, তেন ‘‘ৰূপং পস্সতী’’তি এত্থ যদেতং ৰূপদস্সনং, ‘‘সদ্দং সুণাতী’’তি এত্থ যদেতং সদ্দসৱনং, ‘‘চিত্তং পজানাতী’’তি এত্থ যদেতং চিত্তজাননন্তি এৱং দিব্বচক্খুসোতচেতোপৰিযঞাণকত্তুকং দস্সনসৱনজাননকিৰিযং পৰামসতীতি দট্ঠব্বং. ইতো পৰেসু সন্তিট্ঠতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. যম্পিস্সাতি যম্পি অস্স. যোগিনো অধিট্ঠানন্তি সম্বন্ধো. যঞ্চ খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৱধাৰণত্থো, ৱিসেসত্থো ৱা, তেন অযমেৱেত্থ কাযেন ৱসৱত্তনপাটিহাৰিযেসু উক্কট্ঠতৰন্তি দীপেতি. কস্মা? ‘‘অযং নু খো ইদ্ধিমা, অযং নু খো নিম্মিতো’’তি একচ্চস্স ব্ৰহ্মুনো আসঙ্কুপ্পাদনতো. যদগ্গেন চেতং অধিট্ঠিতং ৱিসেসতো মনোমযন্তি ৱুচ্চতি, তদগ্গেন উক্কট্ঠতৰন্তি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘এত্তাৱতা কাযেন ৱসং ৱত্তেতি নামা’’তি. যদি এৱং কস্মা ইধ সেসানি গহিতানীতি আহ ‘‘সেসং…পে… ৱুত্ত’’ন্তি.

৩৯৮. ইদং নানাকৰণন্তি কামমিমাপি দ্ৱে ইদ্ধিযো অধিট্ঠানৱসেনেৱ ইজ্ঝন্তি, তথাপি ইদং ইদানি ৱুচ্চমানং ইমাসং নানাকৰণং ৱিসেসো. পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱাতি অত্তনো পকতিৰূপং ৱিজহিত্ৱা অপনেত্ৱা, পৰেসং অদস্সেত্ৱাতি অত্থো. কুমাৰকৱণ্ণন্তি কুমাৰকসণ্ঠানং. দস্সেতীতি তথা ৱিকুব্বন্তো অত্তনি দস্সেতি. নাগৱণ্ণং ৱাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. হত্থিম্পি দস্সেতীতি অত্তানম্পি হত্থিং কত্ৱা দস্সেতি, বহিদ্ধাপি হত্থিং দস্সেতি. এতদত্থমেৱ হি ইধ ‘‘হত্থিৱণ্ণং ৱা দস্সেতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘হত্থিম্পি দস্সেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১৩) ৱুত্তং. যং পন কেচি বহিদ্ধা হত্থিআদিদস্সনৱচনং ‘‘পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা’’তি ৱচনেন ৱিকুব্বনিদ্ধিভাৱেন ৱিৰুজ্ঝতীতি ৱদন্তি, তদযুত্তং. কস্মা? পকতিৱণ্ণৱিজহনং নাম অত্তনো পকতিৰূপস্স অঞ্ঞেসং অদস্সনং, ন সব্বেন সব্বং তস্স নিৰোধনং. এৱং সতি অত্তানং অদস্সেত্ৱা বহিদ্ধা হত্থিং দস্সেন্তো ‘‘পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা হত্থিং দস্সেতী’’তি ৱুচ্চমানে কো এত্থ ৱিৰোধো, অত্তনা পন হত্থিৱণ্ণো হুত্ৱা বহিদ্ধাপি হত্থিং দস্সন্তে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তেনেৱাহ ‘‘বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱিকুব্বনিদ্ধিভাৱেন চ ন কোচি ৱিৰোধো.

পাড়িযঞ্চ কুমাৰকৱণ্ণং ৱাতিআদীসু অনিযমত্থো ৱা-সদ্দো ৱুত্তো. তেসু একেকস্সেৱ কৰণদস্সনত্থং. হত্থিম্পীতিআদীসু পন হত্থিআদীনং বহূনং একজ্ঝং কাতব্বাভাৱদস্সনত্থং সমুচ্চযত্থো পি-সদ্দো ৱুত্তো. তেন ‘‘হত্থিম্পি দস্সেতী’’তিআদীসু দুতিযে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো গহেতব্বো.

ইদ্ধিমতো অত্তনো কুমাৰকাকাৰেন পৰেসং দস্সনং কুমাৰকৱণ্ণনিম্মানং, ন এত্থ কিঞ্চি অপুব্বং পথৱীআদিৱত্থু নিপ্ফাদীযতীতি কসিণনিযমেন পযোজনাভাৱতো ‘‘পথৱীকসিণাদীসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণতো’’তি ৱুত্তং. সতিপি ৱা ৱত্থুনিপ্ফাদনে যথাৰহং তং পথৱীকসিণাদিৱসেনেৱ ইজ্ঝতীতি এৱম্পেত্থ কসিণনিযমেন পযোজনং নত্থেৱ. কুমাৰকৱণ্ণঞ্হি দস্সেন্তেন নীলৱণ্ণং ৱা দস্সেতব্বং সিযা, পীতাদীসু অঞ্ঞতৰৱণ্ণং ৱা. তথা সতি নীলাদিকসিণানি সমাপজ্জিতব্বানীতি আপন্নোৱ কসিণনিযমো. এসেৱ নযো সেসেসুপি. এৱমধিট্ঠিতে যদেকে পথৱীকসিণৱসেন ‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতী’’তিআদি (দী. নি. ১.২৩৮; ম. নি. ১.১৪৭; সং. নি. ৫.৮৪২; পটি. ম. ৩.১০) ভাৱোতি এৱং পৱত্তেন কসিণনিদ্দেসেন ইধ ৱিকুব্বনিদ্ধিনিদ্দেসে ‘‘পথৱীকসিণাদীসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণতো’’তিআদিৱচনস্স ৱিৰোধং আসঙ্কন্তি, সো অনোকাসোৱাতি দট্ঠব্বং. নিম্মিনিতব্বভাৱেন অত্তনা ইচ্ছিতোতি অত্তনো কুমাৰকৱণ্ণো, ন পন অত্তনো দহৰকালে কুমাৰকৱণ্ণোতি. নাগাদিৱণ্ণেসুপি অযং নযো ব্যাপী এৱাতি যদেকে ‘‘নাগাদিনিম্মানে ন যুজ্জতি ৱিযা’’তি ৱদন্তি, তদপোহতং দট্ঠব্বং.

বহিদ্ধাপীতি পি-সদ্দেন অজ্ঝত্তং সম্পিণ্ডেতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – হত্থিম্পি দস্সেতীতিআদি অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৱসেন ৱুত্তং, ন ‘‘কুমাৰকৱণ্ণং ৱা’’তিআদি ৱিয অজ্ঝত্তমেৱ কুমাৰকৱণ্ণাদীনং দস্সনৱসেনাতি. যং এত্থ ৱত্তব্বং অধিট্ঠানৱিধানং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

৩৯৯. কাযন্তি অত্তনো কৰজকাযং. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘অযং কাযো সুসিৰো হোতূ’’তি পৰিকম্মং কত্ৱা পুন ‘‘পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠাযা’’তি ইমং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰমাহ. অঞ্ঞং কাযন্তি যং মনোমযং কাযং নিম্মিনিতুকামো, তং. মুঞ্জম্হাতি মুঞ্জতিণতো. ঈসিকন্তি তস্স কণ্ডং. কোসিযাতি অসিকোসতো. কৰণ্ডাযাতি পেড়ায, নিম্মোকতোতি চ ৱদন্তি. অব্বাহতীতি উদ্ধৰতি. পৱাহেয্যাতি আকড্ঢেয্য.

ইদ্ধিৱিধনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি দ্ৱাদসমপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা.