১১. সমাধিনিদ্দেসৱণ্ণনা
আহাৰেপটিক্কূলভাৱনাৱণ্ণনা
২৯৪. উদ্দেসো নাম নিদ্দেসত্থো মুদুমজ্ঝিমপঞ্ঞাবাহুল্লতো, আগতো চ ভাৰো অৱস্সং ৱহিতব্বোতি আহ ‘‘একা সঞ্ঞাতি এৱং উদ্দিট্ঠায আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞায ভাৱনানিদ্দেসো অনুপ্পত্তো’’তি. তত্থাযং সঞ্ঞা-সদ্দো ‘‘ৰূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা’’তিআদীসু (মহানি. ১৪) সঞ্জাননলক্খণে ধম্মে আগতো, ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা দুক্খসঞ্ঞা’’তিআদীসু ৱিপস্সনাযং আগতো, ‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাতি ৱা সোপাকৰূপসঞ্ঞাতি ৱা ইমে ধম্মা একত্থা উদাহু নানত্থা’’তিআদীসু সমথে আগতো. ইধ পন সমথস্স পৰিকম্মে দট্ঠব্বো. আহাৰে হি পটিক্কূলাকাৰগ্গহণং, তপ্পভাৱিতং ৱা উপচাৰজ্ঝানং ইধ ‘‘আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞা’’তি অধিপ্পেতং. তত্থ যস্মিং আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞা ভাৱেতব্বা, তত্থ নিব্বেদৱিৰাগুপ্পাদনায তপ্পসঙ্গেন সব্বম্পি আহাৰং কিচ্চপ্পভেদাদীনৱোপম্মেহি ৱিভাৱেতুং ‘‘আহৰতীতি আহাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং.
তত্থ আহৰতীতি আহাৰপচ্চযসঙ্খাতেন উপ্পত্তিযা, ঠিতিযা ৱা পচ্চযভাৱেন অত্তনো ফলং আনেতি নিব্বত্তেতি পৱত্তেতি চাতি অত্থো. কবড়ং কৰীযতীতি কবড়ীকাৰো, ৱত্থুৱসেন চেতং ৱুত্তং, লক্খণতো পন ওজালক্খণো ৱেদিতব্বো, কবড়ীকাৰো চ সো যথাৱুত্তেনত্থেন আহাৰো চাতি কবড়ীকাৰাহাৰো. এস নযো সেসেসুপি. ফুসতীতি ফস্সো. অযং হি অৰূপধম্মোপি সমানো আৰম্মণে ফুসনাকাৰেনেৱ পৱত্ততি. তথা হি সো ফুসনলক্খণোতি ৱুচ্চতি. চেতযতীতি চেতনা, অত্তনো সম্পযুত্তধম্মেহি সদ্ধিং আৰম্মণে অভিসন্দহতীতি অত্থো, মনোসন্নিস্সিতা চেতনা মনোসঞ্চেতনা. উপপত্তিপৰিকপ্পনৱসেন ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং. এৱমেত্থ সামঞ্ঞত্থতো, ৱিসেসত্থতো চ আহাৰা ৱেদিতব্বা. কস্মা পনেতে চত্তাৰোৱ ৱুত্তা, অঞ্ঞে ধম্মা কিং অত্তনো ফলস্স পচ্চযা ন হোন্তীতি? নো ন হোন্তি, ইমে পন তথা চ হোন্তি অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযভাৱে অতিৰেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা আহাৰাতি ৱুচ্চন্তি.
কথং? এতেসু হি পঠমো সযং যস্মিং কলাপে তপ্পৰিযাপন্নানং যথাৰহং পচ্চযো হোন্তোৱ ওজট্ঠমকং ৰূপং আহৰতি, দুতিযো তিস্সো ৱেদনা আহৰতি, ততিযো তীসু ভৱেসু পটিসন্ধিং আহৰতি, চতুত্থো পটিসন্ধিক্খণে নামৰূপং আহৰতি. তেনাহ ‘‘কবড়ীকাৰাহাৰো’’তিআদি. এত্থ চ কম্মজাদিভেদভিন্না ওজা সতি পচ্চযলাভে দ্ৱে তিস্সো পৱেণিযো ঘটেন্তী ওজট্ঠমকৰূপং আহৰতি, সুখৱেদনীযাদিভেদভিন্নো ফস্সাহাৰো যথাৰহং তিস্সো ৱেদনা আহৰতি, পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিভেদভিন্নো মনোসঞ্চেতনাহাৰো কামভৱাদীসু তীসু ভৱেসু যথাৰহং সৱিঞ্ঞাণং, অৱিঞ্ঞাণঞ্চ পটিসন্ধিং আহৰতি, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো যথাপচ্চযং পটিসন্ধিক্খণে নামং ৰূপং, নামৰূপঞ্চ আহৰতীতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা উপত্থম্ভকট্ঠেন ইমে এৱ ধম্মা আহাৰাতি ৱুত্তা. যথা হি কবড়ীকাৰাহাৰো ৰূপকাযস্স উপত্থম্ভকট্ঠেন পচ্চযো, এৱং অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তধম্মানং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো, অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫). অপৰো নযো – অজ্ঝত্তিকসন্ততিযা ৱিসেসপচ্চযত্তা কবড়ীকাৰাহাৰো, ফস্সাদযো চ তযো ধম্মা আহাৰাতি ৱুত্তা. ৱিসেসপচ্চযো হি কবড়ীকাৰাহাৰভক্খানং সত্তানং ৰূপকাযস্স কবড়ীকাৰাহাৰো, নামকাযে ৱেদনায ফস্সো, ৱিঞ্ঞাণস্স মনোসঞ্চেতনা, নামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণং. যথাহ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং কাযো আহাৰট্ঠিতিকো, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহাৰো নো তিট্ঠতি (সং. নি. ৫.১৮৩). তথা ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি (উদা. ১; মহাৱ. ১; নেত্তি. ২৪).
কবড়ীকাৰাহাৰেতি কবড়ীকাৰে আহাৰে নিকন্তি তণ্হা, তং ভযং অনত্থাৱহতো. গধিতস্স হি আহাৰপৰিভোগো অনত্থায হোতি. হেতুঅত্থে ভুম্মং. এৱং সেসেসু. নিকন্তীতি নিকামনা ছন্দৰাগো. ভাযতি এতস্মাতি ভযং, নিকন্তি এৱ ভযং নিকন্তিভযং. কবড়ীকাৰাহাৰহেতু ইমেসং সত্তানং ছন্দৰাগো ভযং ভযানকং দিট্ঠধম্মিকাদিভেদস্স অনত্থস্স সকলস্সাপি ৱট্টদুক্খস্স হেতুভাৱতো. তেনেৱাহ ‘‘কবড়ীকাৰে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো, অত্থি নন্দী, অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰুড়্হ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৬৪; কথা. ২৯৬; মহানি. ৭). উপগমনং অপ্পহীনৱিপল্লাসস্স আৰম্মণেন সমোধানং সঙ্গতি সুখৱেদনীযাদিফস্সুপ্পত্তি ভযং ভযানকং তীহি দুক্খতাহি অপৰিমুচ্চনতো. তেনাহ ‘‘সুখৱেদনীযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা (সং. নি. ৪.১২৯), তস্স ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা…পে… দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (উদা. ১). তত্থ তত্থ ভৱে উপপজ্জতি এতেনাতি উপপত্তি, উপপজ্জনং ৱা উপপত্তি, খিপনং ভযং ভযানকং উপপত্তিমূলকেহি ব্যসনেহি অপৰিমুত্ততো. তেনাহ ‘‘অৱিদ্ৱা, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, পুঞ্ঞুপগং ভৱতি ৱিঞ্ঞাণং. অপুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খাৰং অভিসঙ্খৰোতি, অপুঞ্ঞুপগং ভৱতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৫১). পটিসন্ধীতি ভৱন্তৰাদীহি পটিসন্ধানং, তং ভযং ভযানকং পটিসন্ধিনিমিত্তেহি দুক্খেহি অৱিমুচ্চনতো. তেনাহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৱে, আহাৰে অত্থি ৰাগো, অত্থি নন্দী, অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৱিঞ্ঞাণং ৱিৰুড়্হ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৬৪).
পুত্তমংসূপমেন ওৱাদেন দীপেতব্বো নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগায. এৱং হি তত্থ নিকন্তিভযং ন হোতি. নিচ্চম্মা গাৱী যং যং ঠানং উপগচ্ছতি, তত্থ তত্থেৱ নং পাণিনো খাদন্তিযেৱ. এৱং ফস্সে সতি ৱেদনা উপ্পজ্জতি, ৱেদনা চ দুক্খসল্লাদিতো দট্ঠব্বাতি ফস্সে আদীনৱং পস্সন্তস্স উপগমনভযং ন হোতীতি আহ ‘‘ফস্সাহাৰো নিচ্চম্মগাৱূপমেন দীপেতব্বো’’তি. একাদসহি অগ্গীহি সব্বসো আদিত্তা ভৱা অঙ্গাৰকাসুসদিসাতি পস্সতো উপপত্তিভযং ন হোতীতি আহ ‘‘মনোসঞ্চেতনাহাৰো অঙ্গাৰকাসূপমেন দীপেতব্বো’’তি. চোৰসদিসং ৱিঞ্ঞাণং অনত্থপাততো, পহাৰসদিসী ৱেদনা দুৰধিৱাসতোতি সম্মদেৱ পস্সতো পটিসন্ধিভযং ন হোতীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণাহাৰো সত্তিসতূপমেন দীপেতব্বো’’তি.
এৱং কিচ্চাদিমুখেন আহাৰেসু আদীনৱং ৱিভাৱেত্ৱা ইদানি তত্থ যথাধিপ্পেতং আহাৰং নিদ্ধাৰেত্ৱা পটিক্কূলতো মনসিকাৰৱিধিং দস্সেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি ৱুত্তং. উপাদাযৰূপনিদ্দেসেপি ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো’’তি (ধ. স. ৫৯৫) আগতত্তা ততো ৱিসেসেন্তো ‘‘অসিতপীতখাযিতসাযিতপ্পভেদো’’তি আহ, ভূতকথনং ৱা এতং. তত্থ অসিতপীতখাযিতসাযিতপ্পভেদোতি অসিতব্বপাতব্বখাযিতব্বসাযিতব্বৱিভাগো কালভেদৱচনিচ্ছায অভাৱতো যথা ‘‘দুদ্ধ’’ন্তি. কবড়ীকাৰো আহাৰো ৱাতি অৱধাৰণং যথা ফস্সাহাৰাদিনিৱত্তনং, এৱং ওজাহাৰনিৱত্তনম্পি দট্ঠব্বং. সৱত্থুকো এৱ হি আহাৰো ইধ কম্মট্ঠানভূতো, তেন আহৰীযতীতি আহাৰোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আহৰতীতি আহাৰোতি অযং পনত্থো নিব্বত্তিতওজাৱসেন ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং অত্থেতি ইমস্মিং কম্মট্ঠানসঙ্খাতে অত্থে. উপ্পন্না সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসীসেন ভাৱনং ৱদতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘পটিক্কূলাকাৰগ্গহণৱসেন পনা’’তিআদি (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৫).
কম্মট্ঠানং উগ্গহেত্ৱাতি কম্মট্ঠানং পৰিযত্তিধম্মতো, অত্থতো চ সুগ্গহিতং সুমনসিকতং সূপধাৰিতং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘উগ্গহতো একপদম্পি অৱিৰজ্ঝন্তেনা’’তি. তত্থ উগ্গহতোতি আচৰিযুগ্গহতো. একপদম্পীতি একম্পি পদং, এককোট্ঠাসম্পি ৱা, পদেসমত্তম্পীতি অত্থো. দসহাকাৰেহীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু অন্তিমজীৱিকাভাৱতো, পিণ্ডপাতস্স অলাভলাভেসু পৰিতস্সনগেধাদিসমুপ্পত্তিতো, ভুত্তস্স সম্মদজননতো, কিমিকুলসংৱদ্ধনতোতি এৱমাদীহিপি আকাৰেহি আহাৰে পটিক্কূলতা পচ্চৱেক্খিতব্বা? ৱুত্তং হেতং ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৱে, জীৱিকানং যদিদং পিণ্ডোল্যং, অভিসাপোযং, ভিক্খৱে, লোকস্মিং ‘পিণ্ডোলো ৱিচৰসি পত্তপাণী’’’তি (সং. নি. ৩.৮০), ‘‘অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং পৰিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং গধিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোসন্নো অনাদীনৱদস্সাৱী অনিস্সৰণপঞ্ঞো পৰিভুঞ্জতী’’তি (অ. নি. ৩.১২৪), ‘‘ভুত্তো চ আহাৰো কস্সচি কদাচি মৰণং ৱা মৰণমত্তং ৱা দুক্খং আৱহতি, উক্কোচকাদযো, তক্কোটকাদযো চ দ্ৱত্তিংস দ্ৱত্তিংস কুলপ্পভেদা কিমযো চ নং উপনিস্সায জীৱন্তী’’তি.
ৱুচ্চতে – অন্তিমজীৱিকাভাৱো তাৱ চিত্তসংকিলেসৱিসোধনত্থং কম্মট্ঠানাভিনিৱেসতো পগেৱ মনসি কাতব্বো ‘‘মাহং ছৱালাতসদিসো ভৱেয্য’’ন্তি. তথা পিণ্ডপাতস্স অলাভলাভেসুপি পৰিতস্সনগেধাদিসমুপ্পত্তিনিৱাৰণং পগেৱ অনুট্ঠাতব্বং সুপৰিসুদ্ধসীলস্স পটিসঙ্খানৱতো তদভাৱতো. ভত্তসম্মদো অনেকন্তিকো, পৰিভোগন্তোগধো ৱা ৱেদিতব্বো. কিমিকুলসংৱদ্ধনং পন ন সঙ্গহেতব্বং, সঙ্গহিতমেৱ ৱা ‘‘দসহাকাৰেহী’’তি এত্থ নিযমস্স অকতত্তা. ইমিনা ৱা নযেন ইতৰেসম্পেত্থ সঙ্গহো দট্ঠব্বো যথাসম্ভৱমেত্থ পটিক্কূলতাপচ্চৱেক্খণস্স অধিপ্পেতত্তা. তথা হি ঘৰগোড়িকৱচ্চমূসিকজতুকৱচ্চাদিকং সম্ভৱন্তং গহিতং, ন একন্তিকন্তি. তথা পৰিযেসনাদীসুপি যথাসম্ভৱং ৱত্তব্বং.
গমনতোতিআদীসু পচ্চাগমনম্পি গমনসভাগত্তা গমনেনেৱ সঙ্গহিতং. পটিক্কমনসালাদিউপসঙ্কমনং ৱিয পৰিযেসনে সমানপটিক্কূলং হি অসুচিট্ঠানক্কমনৱিৰূপদুগ্গন্ধদস্সনঘাযনাধিৱাসনেহি. গমনতোতি ভিক্খাচাৰৱসেন গোচৰগামং উদ্দিস্স গমনতো. পৰিযেসনতোতি গোচৰগামে ভিক্খত্থং আহিণ্ডনতো. পৰিভোগতোতি আহাৰস্স পৰিভুঞ্জনতো. উভযং উভযেন আসযতি, একজ্ঝং পৱত্তমানোপি কম্মবলৱৱত্থিতো হুত্ৱা মৰিযাদৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো সযতি তিট্ঠতি পৱত্ততীতি আসযো, আমাসযস্স উপৰি তিট্ঠনকো পিত্তাদিকো. মৰিযাদত্থো হি অযমাকাৰো, ততো আসযতো. নিদধাতি যথাভুত্তো আহাৰো নিচিতো হুত্ৱা তিট্ঠতি এত্থাতি নিধানং, আমাসযো, ততো নিধানতো. অপৰিপক্কতোতি গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজেন অপৰিপক্কতো. পৰিপক্কতোতি যথাভুত্তস্স আহাৰস্স ৱিপক্কভাৱতো. ফলতোতি নিব্বত্তিতো. নিস্সন্দতোতি ইতো চিতো চ ৱিস্সন্দনতো. সম্মক্খনতোতি সব্বসো মক্খনতো. সব্বত্থ আহাৰে পটিক্কূলতা পচ্চৱেক্খিতব্বাতি যোজনা. তংতংকিৰিযানিপ্ফত্তিপটিপাটিৱসেন চাযং গমনতোতিআদিকা অনুপুব্বী ঠপিতা, সম্মক্খনং পন পৰিভোগাদীসু লব্ভমানম্পি নিস্সন্দৱসেন ৱিসেসতো পটিক্কূলন্তি সব্বপচ্ছা ঠপিতন্তি দট্ঠব্বং.
২৯৫. এৱং মহানুভাৱেতি ইদানি ৱত্তব্বপটিপত্তিযা মহানুভাৱেতি ৱদন্তি, সব্বত্থককম্মট্ঠানপৰিহৰণাদিসিদ্ধং ৱা ধম্মসুধম্মতং পুৰক্খত্ৱা যোগাৱচৰেন এৱং পটিপজ্জিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘এৱং মহানুভাৱে নাম সাসনে’’তিআদিমাহ. তত্থ নাম-সদ্দো সম্ভাৱনে দট্ঠব্বো. পব্বজিতেন গামাভিমুখেন গন্তব্বন্তি যোজনা. অযঞ্চ গমনাদিতো পচ্চৱেক্খণা যোগিনো ন অত্তুদ্দেসিকাৱ, অথ খো অনুদ্দেসিকাপীতি দস্সেন্তো ‘‘সকলৰত্তি’’ন্তিআদিনা ধুৰদ্ৱযং পৰিগ্গহেসি. পৰিৱেণন্তি পৰিৱেণঙ্গণং. ৱীসতিংসৱাৰেতি এত্থ সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৱসেন ৱাৰপৰিচ্ছেদোতি কেচি, অপৰে পন ‘‘উণ্হাসনেনা’’তি ৱদন্তি. নীৱৰণৱিক্খম্ভনঞ্হি অপ্পত্তা ভাৱনা ফৰণপীতিযা অভাৱতো নিসজ্জাৱসেন কাযকিলমথং ন ৱিনোদতিযেৱাতি ইৰিযাপথচলনং হোতিযেৱ. ৱীসতিংসগ্গহণং পন যথাসল্লক্খিতভিক্খাচৰণৱেলাৱসেন. অথ ৱা গমনতো যাৱ সম্মক্খনমনসিকাৰো একো ৱাৰো, এৱং ৱীসতিংসৱাৰে কম্মট্ঠানং মনসি কৰিত্ৱা. নিজনসম্বাধানীতি জনসম্বাধৰহিতানি, তেন অপ্পাকিণ্ণতং, অপ্পসদ্দতং, অপ্পনিগ্ঘোসতঞ্চ দস্সেতি. ততো এৱ পৱিৱেকসুখানি জনৱিৱেকেন ইট্ঠানি, পৱিৱেকস্স ৱা ঝানানুযোগস্স উপকাৰানি. যস্মা ছাযূদকসম্পন্নানি, তস্মা সীতলানি. যস্মা সুচীনি, তস্মা ৰমণীযভূমিভাগানীতি পুৰিমানি দ্ৱে পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং কাৰণৱচনানি. অৰিযন্তি নিদ্দোসং. ৱিৱেকৰতিন্তি ঝানানুযোগৰতিং.
কিঞ্চাপি যোগাৱচৰানং ৱসনট্ঠানং নাম সুজগ্গিতং সুসম্মট্ঠমেৱ হোতি, কদাচি পন জগ্গনতো পচ্ছা এৱম্পি সিযাতি পটিক্কূলতাপচ্চৱেক্খণায সম্ভৱদস্সনত্থং ‘‘পাদৰজঘৰগোলিকৱচ্চাদিসম্পৰিকিণ্ণ’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ পচ্চত্থৰণন্তি ভূমিযা ছৱিৰক্খণত্থং অত্থৰিতব্বং চিমিলিকাদিঅত্থৰণমাহ. জতুকা খুদ্দকৱগ্গুলিযো. উপহতত্তাতি দূসিতত্তা. ততোতি ততো ততো. অপ্পেকদা উলূকপাৰাৱতাদীহীতি ইধাপি ‘‘অপ্পেকদা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. উদকচিক্খল্লাদীহীতি আদি-সদ্দেন কচৱৰাদিং সঙ্গণ্হাতি. পৰিৱেণতো ৱিহাৰঙ্গণপ্পৱেসমগ্গো ৱিহাৰৰচ্ছা.
ৱিতক্কমাড়কেতি ‘‘কত্থ নু খো অজ্জ ভিক্খায চৰিতব্ব’’ন্তিআদিনা ৱিতক্কনমাড়কে. গামমগ্গন্তি গামগামিমগ্গং. খাণুকণ্টকমগ্গোতি খাণুকণ্টকৱন্তো মগ্গো. দট্ঠব্বো হোতীতি দস্সনেন গমনং উপলক্খেতি.
গণ্ডং পটিচ্ছাদেন্তেনাতিআদি এৱমজ্ঝাসযেন নিৱাসনাদি কাতব্বন্তি ৱত্তদস্সনং, গণ্ডৰোগিনা ৱাতাতপাদিপৰিস্সযৱিনোদনত্থং গণ্ডং পটিচ্ছাদযমানেন ৱিয. অথ ৱা গণ্ডং ৱিয গণ্ডং পটিচ্ছাদযমানেনাতি একং গণ্ড-সদ্দং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং ভৱতি. ‘‘গণ্ডোতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি (অ. নি. ৯.১৫; সং. নি. ৪.১০৩) ৱচনতো গণ্ডোতি অত্তভাৱস্স পৰিযাযো, ৱিসেসতো ৰূপকাযস্স দুক্খতাসূলযোগতো, অসুচিপগ্ঘৰণতো, উপ্পাদজৰাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতকপক্কপভিজ্জনতো. ৱণচোড়কন্তি ৱণপটিচ্ছাদকৱত্থখণ্ডং. নীহৰিত্ৱাতি থৱিকতো উদ্ধৰিত্ৱা. কুণপানিপীতি পি-সদ্দো গৰহাযং এৱৰূপানিপি দট্ঠব্বানি ভৱন্তীতি, সম্ভৱদস্সনে ৱা ইদম্পি তত্থ সম্ভৱতীতি. অধিৱাসেতব্বোতি খমিতব্বো অঞ্ঞথা আহাৰস্স অনুপলব্ভনতো. গামদ্ৱাৰেতি গামদ্ৱাৰসমীপে, উম্মাৰব্ভন্তৰে ৱা. গামৰচ্ছা ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতা ওলোকেতব্বা হোন্তি যুগমত্তদস্সিনাপি সতাতি অধিপ্পাযো.
পচ্চত্থৰণাদীতি ঘৰগোলিকৱচ্চাদিসংকিলিট্ঠপচ্চত্থৰণাদিকং. অনেককুণপপৰিযোসানন্তি এত্থ দুন্নিৱত্থদুপ্পাৰুতমনুস্সসমাকুলানং গামৰচ্ছানং ওলোকনম্পি আনেত্ৱা ৱত্তব্বং. তম্পি হি পটিক্কূলমেৱাতি. অহো ৱতাতি গৰহনে নিপাতো. ভোতি ধম্মালপনং. যাৱঞ্চিদং পটিক্কূলো আহাৰো যদত্থং গমনম্পি নাম এৱং জেগুচ্ছং, দুৰধিৱাসনঞ্চাতি অত্থো.
২৯৬. গমনপটিক্কূলন্তি গমনমেৱ পটিক্কূলং গমনপটিক্কূলং. অধিৱাসেত্ৱাপীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ‘‘এত্তকেনাপি মুত্তি নত্থি, ইতো পৰম্পি মহন্তং পটিক্কূলং সকলং অধিৱাসেতব্বমেৱা’’তি ৱক্খমানং পটিক্কূলং সম্পিণ্ডেতি. সঙ্ঘাটিপাৰুতেনাতি সঙ্ঘাটিযা কপ্পনপাৰুপনেন পাৰুতসৰীৰেন. যত্থাতি যাসু ৱীথীসু. যাৱ পিণ্ডিকমংসাপীতি যাৱ জঙ্ঘপিণ্ডিকমংসপ্পদেসাপি. উদকচিক্খল্লেতি উদকমিস্সে কদ্দমে. একেন চীৱৰন্তি একেন হত্থেন নিৱত্থচীৱৰং. মচ্ছা ধোৱীযন্তি এতেনাতি মচ্ছধোৱনং, উদকং. সম্মিস্স-সদ্দো পচ্চেকং সম্বন্ধিতব্বো. ওড়িগল্লানি উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং সকদ্দমানং সন্দনট্ঠানানি, যানি জণ্ণুমত্তঅসুচিভৰিতানিপি হোন্তি. চন্দনিকানি কেৱলানং উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং সন্দনট্ঠানানি. যতোতি ওড়িগল্লাদিতো. তা মক্খিকাতি তত্থ সণ্ডসণ্ডচাৰিনো নীলমক্খিকা. নিলীযন্তীতি অচ্ছন্তি.
দদমানাপীতিআদি সতিপি কেসঞ্চি সদ্ধানং ৱসেন সক্কচ্চকাৰে পটিক্কূলপচ্চৱেক্খণাযোগ্যং পন অসদ্ধানং ৱসেন পৱত্তনকঅসক্কচ্চকাৰমেৱ দস্সেতুং আৰদ্ধং. তুণ্হী হোন্তি সযমেৱ ৰিঞ্চিত্ৱা গচ্ছিস্সতীতি. গচ্ছাতি অপেহি. ৰেতি অম্ভো. মুণ্ডকাতি অনাদৰালপনং. সমুদাচৰন্তীতি কথেন্তি. পিণ্ডোল্যস্স অন্তিমজীৱিকাভাৱেনাহ ‘‘কপণমনুস্সেন ৱিয গামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা নিক্খমিতব্ব’’ন্তি.
২৯৭. তত্থাতি তস্মিং পত্তগতে আহাৰে. লজ্জিতব্বং হোতি ‘‘উচ্ছিট্ঠং নু খো অযং ময্হং দাতুকামো’’তি আসঙ্কেয্যাতি, সেদো পগ্ঘৰমানো আহাৰস্স ৱা উণ্হতায, ভিক্খুনো ৱা সপৰিড়াহতাযাতি অধিপ্পাযো. সুক্খথদ্ধভত্তম্পীতি সুক্খতায থদ্ধম্পি ভত্তং, পগেৱ তক্ককঞ্জিকাদিনা উপসিত্তন্তি অধিপ্পাযো. তেন সেদেন কিলিন্নতায পটিক্কূলতং ৱদতি.
তস্মিন্তি পিণ্ডপাতে. সম্ভিন্নসোভেতি সব্বসো ৱিনট্ঠসোভে. ৱেমজ্ঝতো পট্ঠাযাতি জিৱ্হায মজ্ঝতো পট্ঠায. দন্তগূথকো দন্তমলং. ৱিচুণ্ণিতমক্খিতোতি উভযেহি দন্তেহি ৱিচুণ্ণিতো খেড়াদীহি সমুপলিত্তো. এৱংভূতস্স চস্স যাযং পুব্বে ৱণ্ণসম্পদা, গন্ধসম্পদা, অভিসঙ্খাৰসম্পদা চ, সা একংসেন ৱিনস্সতি, ৰসো পন নস্সেয্য ৱা ন ৱাতি আহ ‘‘অন্তৰহিতৱণ্ণগন্ধসঙ্খাৰৱিসেসো’’তি. সুৱানদোণিযন্তি সাৰমেয্যানং ভুঞ্জনকঅম্বণে. সুৱানৱমথু ৱিযাতি ৱন্তসুনখছড্ডনং ৱিয. চক্খুস্স আপাথং অতীতত্তা অজ্ঝোহৰিতব্বো হোতীতি উক্কংসগতং তস্স পটিক্কূলভাৱং ৱিভাৱেতি.
২৯৮. পৰিভোগন্তি অজ্ঝোহৰণং. এস আহাৰো অন্তো পৱিসমানো বহলমধুকতেলমক্খিতো ৱিয পৰমজেগুচ্ছো হোতীতি সম্বন্ধো. অন্তোতি কোট্ঠস্স অব্ভন্তৰে. নিধানমনুপগতো আমাসযং অপ্পত্তোযেৱ আহাৰো পিত্তাদীহি ৱিমিস্সিতো হোতীতি আহ ‘‘পৱিসমানো’’তি. আমাসযপক্কাসযৱিনিমুত্তো কোযমাসযো নামাতি আসঙ্কং সন্ধাযাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. পিত্তমেৱাসযো পিত্তাসযো. অধিকো হোতীতি ৱুত্তং মন্দপুঞ্ঞবাহুল্লতো লোকস্স. এৱং আসযতোতি জেগুচ্ছো হুত্ৱা অন্তো পৱিট্ঠো জেগুচ্ছতৰেহি পিত্তাদীহি ৱিমিস্সিতো অতিৱিয জেগুচ্ছো হোতীতি এৱং আসযতো পটিক্কূলতা পচ্চৱেক্খিতব্বা.
২৯৯. নিধানতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সোতি আহাৰো. দসৱস্সিকেনাতি জাতিযা দসৱস্সেন সত্তেন. ওকাসেতি আমাসযসঙ্খাতে পদেসে.
৩০০. এৱৰূপেতি এদিসে, দসৱস্সানি যাৱ ৱস্সসতং অধোতৱচ্চকূপসদিসেতি অত্থো. নিধানন্তি নিধাতব্বতং. যথাৱুত্তপ্পকাৰেতি সচে পন ‘‘দসৱস্সিকেনা’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.২৯৯) যথাৱুত্তো পকাৰো এতস্সাতি যথাৱুত্তপ্পকাৰো, তস্মিং. পৰমন্ধকাৰতিমিসেতি অতিৱিয অন্ধকৰণমহাতমসি. অতিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছে পদেসে পৰমজেগুচ্ছভাৱং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. কত্থ কিং ৱিযাতি আহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি. কালমেঘেন অভিৱুট্ঠে আৱাটে বহুসো ৱস্সনেন একচ্চং অসুচিজাতং উপ্পিলৱিত্ৱা ৱিগচ্ছেয্যাতি অকালমেঘ-গ্গহণং. তিণপণ্ণকিলঞ্জখণ্ড-গ্গহণং ন অসুভস্সাপি অসুভেন সম্মিস্সতায অসুভভাৱপ্পত্তিদস্সনত্থং. কাযগ্গিসন্তাপকুথিতকুথনসঞ্জাতফেণপুব্বুড়কাচিতোতি গহণিতেজেন পক্কুথিতনিপ্পক্কতায সমুপ্পন্নফেণপুব্বুড়নিচিতো. অপৰিপক্কতোতি অপৰিপক্কভাৱতো.
৩০১. সুৱণ্ণৰজতাদিধাতুযো ৱিযাতি যথা সুৱণ্ণৰজতাদিধাতুযো ৱিধিনা তাপিযমানা সুৱণ্ণৰজতাদিকে মুঞ্চন্তিযো সুৱণ্ণৰজতাদিভাৱং উপগচ্ছন্তীতি ৱুচ্চন্তি, ন এৱমযং. অযং পন আহাৰো কাযগ্গিনা পৰিপক্কো ফেণপুব্বুড়কে মুঞ্চন্তো সণ্হং কৰোন্তি এত্থাতি ‘‘সণ্হকৰণী’’তি লদ্ধনামকে নিসদে পিসিত্ৱা নাড়িকে খুদ্দকৱেড়ুনাড়িকাযং ৱণ্ণসণ্ঠানমত্তেন পক্খিপ্পমানপণ্ডুমত্তিকা ৱিয কৰীসভাৱং উপগন্ত্ৱা পক্কাসযং পূৰেতি, মুত্তভাৱং উপগন্ত্ৱা মুত্তৱত্থিং পূৰেতীতি যোজনা. গহণিযা ইন্ধনভাগো ৱিয কিমিভক্খভাগো চ অপাকটোৱ. ৰসভাগো ফলতো পকাসীযতি, অপৰিপক্কসভাগা চ তেতি তে অনামসিত্ৱা কৰীসমুত্তভাগা এৱেত্থ দস্সিতা.
৩০২. পটিক্কূলস্স নাম ফলেন পটিক্কূলেনেৱ ভৱিতব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘সম্মা পৰিপচ্চমানো’’তিআদিমাহ. নখদন্তাদীনীতি আদি-সদ্দেন ন কেৱলং তচাদীনি এৱ দ্ৱত্তিংসাকাৰপাড়িযং (ম. নি. ৩.১৫৪; খু. পা. ৩.দ্ৱত্তিংসাকাৰ) আগতানি, অথ খো অক্খিগূথকণ্ণগূথদন্তমলজল্লিকাসম্ভৱাদীনি দ্ৱত্তিংসকোট্ঠাসৱিনিমুত্তানি অসুভানি সঙ্গণ্হন্তো ‘‘নানাকুণপানী’’তি আহাতি দট্ঠব্বং.
৩০৩. নিস্সন্দমানোতি ৱিস্সৱন্তো, পগ্ঘৰন্তোতি অত্থো. আদিনা পকাৰেনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন নাসিকায সিঙ্ঘাণিকা, মুখেন খেড়ো, কদাচি পিত্তং, সেম্হং, লোহিতং ৱমতি, ৱচ্চমগ্গেন উচ্চাৰো, পস্সাৱমগ্গেন পস্সাৱো, সকলকাযে লোমকূপেহি সেদজল্লিকাতি এৱংপকাৰং অসুচিং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘পঠমদিৱসে’’তি ইদং নিস্সন্দদিৱসাপেক্খায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘দুতিযদিৱসে নিস্সন্দেন্তো’’তি. ৱিকুণিতমুখোতি জিগুচ্ছাৱসেন সঙ্কুচিতমুখো. তেনাহ ‘‘জেগুচ্ছী’’তি. মঙ্কুভূতোতি ৱিমনকজাতো ‘‘ইমম্পি নাম পোসেমী’’তি. ৰত্তোতি ৱত্থং ৱিয ৰঙ্গজাতেন চিত্তস্স ৱিপৰিণামাকাৰেন ছন্দৰাগেন ৰত্তো. গিদ্ধোতি অভিকঙ্খনসভাৱেন অভিগিজ্ঝনেন গিদ্ধো গেধং আপন্নো. গধিতোতি দুম্মোচনীযভাৱেন গন্থিতো ৱিয তত্থ পটিবদ্ধো. মুচ্ছিতোতি ৰসতণ্হায মুচ্ছং মোহং আপন্নো. ৱিৰত্তোতি ৱিগতৰাগো. অট্টীযমানোতি দুক্খিযমানো. হৰাযমানোতি লজ্জমানো. জিগুচ্ছমানোতি হীড়েন্তো.
নৱদ্ৱাৰেহীতি পাকটানং মহন্তানং ৱসেন ৱুত্তং, লোমকূপৱিৱৰেহিপি সন্দতেৱাতি. নিলীযতীতি অত্তানং অদস্সেন্তো নিগূহতি, সঙ্কুচতি ৱা. এৱন্তি একেন দ্ৱাৰেন পৱেসনং অনেকেহি দ্ৱাৰেহি অনেকধা নিক্খামনং, পকাসনং পৱেসনং, নিগূড়্হং নিক্খামনম্পীতি সোমনস্সজাতেন পৱেসনং, মঙ্কুভূতেন নিক্খামনং, সাৰত্তেন পৱেসনং, ৱিৰত্তেন নিক্খামনন্তি ইমেহি পকাৰেহি.
৩০৪. পৰিভোগকালেপীতি পি-সদ্দেন পৱিট্ঠমত্তোপি নাম পৱেসদ্ৱাৰং জেগুচ্ছং কৰোতি, পগেৱ লদ্ধপৰিৱাসো পৰিপাকপ্পত্তো ইতৰদ্ৱাৰানীতি দস্সেতি. এস আহাৰো. গন্ধহৰণত্থন্তি ৱিস্সগন্ধাপনযনত্থং. কাযগ্গিনাতি গহণিতেজানুগতেন কাযুস্মানা. ফেণুদ্দেহকন্তি ফেণানি উট্ঠপেত্ৱা উট্ঠপেত্ৱা. পচ্চিত্ৱাতি পৰিপাকং গন্ত্ৱা. উত্তৰমানোতি উপ্পিলৱন্তো. সেম্হাদীতি আদি-সদ্দেন পিত্তাদিকে সঙ্গণ্হাতি. কৰীসাদীতি আদি-সদ্দেন সেদজল্লিকাদিকে. ইমানি দ্ৱাৰানি মুখাদীনি. একচ্চন্তি পস্সাৱমগ্গং সন্ধায ৱদতি. চোক্খজাতিকা পন মুখাদীনিপি ধোৱিত্ৱা হত্থং পুন ধোৱন্তিযেৱ. পুন একচ্চন্তি ৱচ্চমগ্গং. দ্ৱত্তিক্খত্তুন্তি দ্ৱিক্খত্তুং, তিক্খত্তুং ৱা. এত্থ চ আহাৰত্থায গমনপৰিযেসনানং পটিক্কূলতা আহাৰে পটিক্কূলতা ৱুত্তা. পৰিভোগস্স তন্নিস্সযতো, আসযনিধানানং তংসম্বন্ধতো, ইতৰেসং তব্বিকাৰতোতি অযম্পি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. কিমিভক্খভাৱোপি হিস্স ৱিকাৰপক্খেযেৱ ঠপেতব্বোতি.
৩০৫. তং নিমিত্তন্তি যথাৱুত্তেহি আকাৰেহি পুনপ্পুনং মনসি কৰোন্তস্স পটিক্কূলাকাৰৱসেন উপট্ঠিতং কবড়ীকাৰাহাৰসঞ্ঞিতং ভাৱনায নিমিত্তং আৰম্মণং, ন উগ্গহপটিভাগনিমিত্তং. যদি হি তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জেয্য, পটিভাগনিমিত্তেনপি ভৱিতব্বং. তথা চ সতি অপ্পনাপ্পত্তেন ঝানেন ভৱিতব্বং, ন চ ভৱতি, কস্মা? ভাৱনায নানাকাৰতো, সভাৱধম্মভাৱেন চ কম্মট্ঠানস্স গম্ভীৰভাৱতো. তেনাহ ‘‘কবড়ীকাৰাহাৰস্স সভাৱধম্মতায গম্ভীৰত্তা’’তি. এত্থ হি যদিপি পটিক্কূলাকাৰৱসেন ভাৱনা পৱত্ততি. যে পন ধম্মে উপাদায কবড়ীকাৰাহাৰপঞ্ঞত্তি, তে এৱ ধম্মা পটিক্কূলা, ন পঞ্ঞত্তীতি পটিক্কূলাকাৰগ্গহণমুখেনপি সভাৱধম্মেযেৱ আৰব্ভ ভাৱনায পৱত্তনতো, সভাৱধম্মানঞ্চ সভাৱেনেৱ গম্ভীৰভাৱতো ন তত্থ ঝানং অপ্পেতুং সক্কোতি. গম্ভীৰভাৱতো হি পুৰিমসচ্চদ্ৱযং দুদ্দসং জাতন্তি. যদি উপচাৰসমাধিনা চিত্তং সমাধিযতি, কথং কম্মট্ঠানং ‘‘সঞ্ঞা’’ ইচ্চেৱ ৱোহৰীযতীতি আহ ‘‘পটিক্কূলাকাৰগ্গহণৱসেন পনা’’তিআদি.
ইদানি ইমিস্সা ভাৱনায আনিসংসং দস্সেতুং ‘‘ইমঞ্চ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ৰসতণ্হাযাতি মধুৰাদিৰসৱিসযায তণ্হায. পতিলীযতীতি সঙ্কুচতি অনেকাকাৰং তত্থ পটিক্কূলতায সণ্ঠিতত্তা. পতিকুটতীতি অপসক্কতি ন ৱিসৰতি. পতিৱত্ততীতি নিৱত্ততি. কন্তাৰনিত্থৰণত্থিকোতি মহতো দুব্ভিক্খকন্তাৰস্স নিত্থৰণপ্পযোজনো. ৱিগতমদোতি মানমদাদীনং অভাৱেন নিম্মদো, মদাভাৱগ্গহণেনেৱ চস্স দৱমণ্ডনৱিভূসনাদীনম্পি অভাৱো গহিতোযেৱাতি দট্ঠব্বং. কবড়ীকাৰাহাৰপৰিঞ্ঞামুখেনাতি ৱুত্তনযেন পটিক্কূলাকাৰতো কবড়ীকাৰাহাৰস্স পৰিচ্ছিজ্জ জাননদ্ৱাৰেন. পঞ্চকামগুণিকো ৰাগোতি অনতিৱত্তনট্ঠেন পঞ্চসু কামগুণেসু নিযুত্তো, তপ্পযোজনো ৱা ৰাগো. পৰিঞ্ঞং সমতিক্কমং গচ্ছতি. ৰসতণ্হায হি সম্মদেৱ ৱিগতায ৰূপতণ্হাদযোপি ৱিগতা এৱ হোন্তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায উক্কংসগমনতো. সতি চ ৱিসযিসমতিক্কমে ৱিসযো সমতিক্কন্তো এৱ হোতীতি আহ ‘‘সো পঞ্চকামগুণপৰিঞ্ঞামুখেন ৰূপক্খন্ধং পৰিজানাতী’’তি. ৰূপাযতনাদীসু হি পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তেসু তন্নিস্সযভূতানি, তগ্গাহকা পসাদা চ সুখেনেৱ পৰিঞ্ঞং গচ্ছন্তীতি. অপৰিপক্কাদীতি আদি-সদ্দেন আসযনিধানানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ অপৰিপক্কং তাৱ উদৰিযমেৱ. আসযগ্গহণেন পিত্তসেম্হপুব্বলোহিতানং, পৰিপক্কগ্গহণেন কৰীসমুত্তানং, ফলগ্গহণেন কেসাদীনং সব্বেসং পৰিগ্গহো সিদ্ধো হোতীতি আহ ‘‘কাযগতাসতিভাৱনাপি পাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি. অসুভসঞ্ঞাযাতি অসুভভাৱনায, অৱিঞ্ঞাণকঅসুভভাৱনানুযোগস্সাতি অত্থো. অনুলোমপটিপদং পটিপন্নো হোতি পটিক্কূলাকাৰগ্গহণেন কাযস্স অসুচিদুগ্গন্ধজেগুচ্ছভাৱসল্লক্খণতো. ইমং পন পটিপত্তিন্তি ইমং আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞাভাৱনং. অমতপৰিযোসানতন্তি নিব্বাননিট্ঠিতং আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞাভাৱনাসঙ্খাতং উপচাৰজ্ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা নিব্বানাধিগমন্তি অত্থো.
আহাৰেপটিক্কূলভাৱনাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুধাতুৱৱত্থানভাৱনাৱণ্ণনা
৩০৬. ‘‘একং ৱৱত্থানন্তি এৱং উদ্দিট্ঠস্স চতুধাতুৱৱত্থানস্স ভাৱনানিদ্দেসো অনুপ্পত্তো’’তি উদ্দেসো নাম নিদ্দেসত্থো মুদুমজ্ঝপঞ্ঞাবাহুল্লতো, আগতো চ ভাৰো অৱস্সং ৱহিতব্বোতি কত্ৱা ৱুত্তং. তত্থ সতিপি ৱিসযভেদেন ৱৱত্থানস্স ভেদে ৱৱত্থানভাৱসামঞ্ঞেন পন তং অভিন্নং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘একং ৱৱত্থান’’ন্তি, পুব্বভাগে ৱা সতিপি ৱিসযভেদে অত্থসিদ্ধিযং তস্স একৱিসযতাৱাতি ‘‘একং ৱৱত্থান’’ন্তি ৱুত্তং. যথা হি দ্ৱত্তিংসাকাৰে কম্মং কৰোন্তস্স যোগিনো যদিপি পুব্বভাগে ৱিসুং ৱিসুং কোট্ঠাসেসু মনসিকাৰো পৱত্ততি, অপৰভাগে পন একস্মিং খণে একস্মিংযেৱ কোট্ঠাসে অত্থসিদ্ধি হোতি, ন সব্বেসু, এৱমিধাপীতি. তত্থ সিযা – যথা পটিক্কূলভাৱসামঞ্ঞেন দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানে অভেদতো মনসিকাৰো পৱত্ততি, এৱং ইধ ধাতুভাৱসামঞ্ঞেন অভেদতো মনসিকাৰো পৱত্ততীতি ‘‘একং ৱৱত্থান’’ন্তি ৱুত্তন্তি? নযিদমেৱং. তত্থ হি পণ্ণত্তিসমতিক্কমতো পট্ঠায পটিক্কূলৱসেনেৱ সব্বত্থ মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো, ইধ পন সভাৱসৰসলক্খণতো ধাতুযো মনসি কাতব্বা, ন ধাতুভাৱসামঞ্ঞতো. তেনেৱাহ ‘‘সভাৱূপলক্খণৱসেন সন্নিট্ঠান’’ন্তি. কিং ৱা এতেন পপঞ্চেন, অঞ্ঞেহি একূনচত্তালীসায কম্মট্ঠানেহি অসংসট্ঠং চতুধাতুৱৱত্থানং নাম একং কম্মট্ঠানন্তি দস্সেতুং ‘‘একং ৱৱত্থান’’ন্তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘চতুধাতুৱৱত্থানস্স ভাৱনানিদ্দেসো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু চতুধাতুৱৱত্থানং ভাৱনাৱ? সচ্চং ভাৱনাৱ, সকিং পৱত্তং পন ৱৱত্থানং, তস্স বহুলীকাৰো ভাৱনাতি ৱচনভেদেন ৱুত্তং. কথং পন ভাৱনা নিদ্দিসীযতি তস্সা ৱচীগোচৰাতিক্কন্তভাৱতোতি? নাযং দোসো ভাৱনত্থে ভাৱনাৱোহাৰতো. ভাৱনত্থো হি কম্মট্ঠানপৰিগ্গহো ইধ ‘‘ভাৱনা’’তি অধিপ্পেতো.
সভাৱূপলক্খণৱসেনাতি কক্খড়ত্তাদিকস্স সলক্খণস্স উপধাৰণৱসেন. ইদং হি কম্মট্ঠানং পথৱীকসিণাদিকম্মট্ঠানং ৱিয ন পণ্ণত্তিমত্তসল্লক্খণৱসেন, নীলকসিণাদিকম্মট্ঠানং ৱিয ন নীলাদিৱণ্ণসল্লক্খণৱসেন, নাপি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং ৱিয সঙ্খাৰানং অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণসল্লক্খণৱসেন পৱত্ততি, অথ খো পথৱীআদীনং সভাৱসল্লক্খণৱসেন পৱত্ততি. তেন ৱুত্তং ‘‘সভাৱূপলক্খণৱসেনা’’তি, কক্খড়ত্তাদিকস্স সলক্খণস্স উপধাৰণৱসেনাতি অত্থো. সন্নিট্ঠানন্তি ঞাণৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো, ন যেৱাপনকৱিনিচ্ছযো, নাপি ৱিতক্কাদিৱিনিচ্ছযো. ধাতুমনসিকাৰোতি ধাতূসু মনসিকাৰো, চতস্সো ধাতুযো আৰব্ভ ভাৱনামনসিকাৰোতি অত্থো. কাতব্বতো কম্মং, যোগিনো সুখৱিসেসানং কাৰণভাৱতো ঠানঞ্চাতি কম্মট্ঠানং, চতুন্নং মহাভূতানং সভাৱসল্লক্খণৱসেন পৱত্তং যোগকম্মং. তেনাহ ‘‘ধাতুমনসিকাৰো, ধাতুকম্মট্ঠানং, চতুধাতুৱৱত্থানন্তি অত্থতো এক’’ন্তি. তযিদং চতুধাতুৱৱত্থানং. ‘‘দ্ৱিধা আগত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ধাতুৱিভঙ্গে নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰৱসেন আগতং, তস্মা ‘‘তিধা আগত’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি? ন, তত্থাপি অজ্ঝত্তিকানং ধাতূনং পভেদতো অনৱসেসপৰিযাদানস্স কতত্তা, বাহিৰানঞ্চ ধাতূনং পৰিগ্গহিতত্তা. অথ ৱা দ্ৱিধা আগতন্তি এত্থ দ্ৱিধাৱ আগতন্তি ন এৱং নিযমো গহেতব্বো, অথ খো দ্ৱিধা আগতমেৱাতি, তেন ততিযস্সাপি পকাৰস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. সো চ নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰনযো ‘‘সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চা’’তি এত্থ আৱুত্তিৱসেন, চ-সদ্দেনেৱ ৱা সঙ্গহোতি দট্ঠব্বো. অথ ৱা যো নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন অতিসঙ্খেপপটিক্খেপমুখেন লব্ভমানো ৱিত্থাৰভাগো, তং ৱিত্থাৰনযন্তোগধমেৱ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘দ্ৱিধা আগত’’ন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স ৱসেন ৱিত্থাৰতো আগত’’ন্তি ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘মহাসতিপট্ঠানে’’তি চ ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং, সতিপট্ঠান(দী. নি. ২.৩৭৮ আদযো; ম. নি. ৩.১১১ আদযো) কাযগতাসতিসুত্তাদীসুপি (ম. নি. ৩.১৫৩ আদযো) তথেৱ আগতত্তা. ৰাহুলোৱাদেতি মহাৰাহুলোৱাদে (ম. নি. ২.১১৩ আদযো). ধাতুৱিভঙ্গেতি ধাতুৱিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো), অভিধম্মে ধাতুৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১৭২ আদযো) চ.
কামং মহাসতিপট্ঠানে অত্থেন উপমং পৰিৱাৰেত্ৱা দেসনা আগতা, উপমা চ নাম যাৱদেৱ উপমেয্যত্থৱিভাৱনত্থাতি উপমং তাৱ দস্সেত্ৱা উপমেয্যত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘সেয্যথাপী’’তিআদিনা পাড়ি আনীতা. কস্মা পনেত্থ ধাতুৱসেন, তত্থপি চতুমহাভূতৱসেন কম্মট্ঠাননিদ্দেসো কতোতি? সত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনত্থং, এত্থ ধাতুৱসেন, তত্থাপি ওড়াৰিকভাৱেন সুপাকটতায, একচ্চৱেনেয্যজনচৰিতানুকুলতায চ মহাভূতৱসেন কম্মট্ঠাননিদ্দেসো কতোতি ৱেদিতব্বো. তত্থ পথৱীধাতূতিআদীসু ধাতুত্থো নাম সভাৱত্থো, সভাৱত্থো নাম সুঞ্ঞতত্থো, সুঞ্ঞতত্থো নাম নিস্সত্তত্থো. এৱং সভাৱসুঞ্ঞতনিস্সত্তত্থেন পথৱীযেৱ ধাতু পথৱীধাতু. আপোধাতুআদীসুপি এসেৱ নযো. পথৱীধাতূতি সহজৰূপধম্মানং পতিট্ঠা ধাতু, তথা আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু, তেজোধাতূতি পৰিপাচনধাতু, ৱাযোধাতূতি ৱিত্থম্ভনধাতূতি এৱমেত্থ সমাসো, ভাৱত্থো চ ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পৰতো আগমিস্সতি.
এৱং তিক্খপঞ্ঞস্সাতিআদীসু এৱন্তি যথাদস্সিতং পাড়িং পচ্চামসতি. নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স ৱিত্থাৰদেসনাতি কত্ৱা আহ ‘‘তিক্খপঞ্ঞস্সা’’তি. যথা ৱত্থযুগং অৰহতীতি ৱত্থযুগিকো, এৱং ধাতুকম্মট্ঠানং অৰহতি, ধাতুকম্মট্ঠানপযোজনোতি ৱা ধাতুকম্মট্ঠানিকো, তস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকস্স.
ছেকোতি তংতংসমঞ্ঞায কুসলো, যথাজাতে সূনস্মিং নঙ্গুট্ঠখুৰৱিসাণাদিৱন্তে অট্ঠিমংসাদিঅৱযৱসমুদাযে অৱিভত্তে গাৱীসমঞ্ঞা, ন ৱিভত্তে, ৱিভত্তে পন অট্ঠিমংসাদিঅৱযৱসমঞ্ঞাতি জাননকো. গোঘাতকোতি জীৱিকত্থায গুন্নং ঘাতকো. অন্তেৱাসীতি কম্মকৰণৱসেন তস্স সমীপৱাসী তস্স তন্নিস্সায জীৱনতো. ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱাতি একস্মিং ঠানে অঞ্ঞং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা. মহাপথানং ৱেমজ্ঝট্ঠানসঙ্খাতেতি চতুন্নং মহাপথানং তায এৱ ৱিনিৱিজ্ঝনট্ঠানসঙ্খাতে. যস্মা তে চত্তাৰো মহাপথা চতূহি দিসাহি আগন্ত্ৱা সমোহিতা ৱিয হোন্তি, তস্মা তং ঠানং চতুমহাপথানং, তস্মিং চতুমহাপথে. ৱিলীযন্তি ভিজ্জন্তি ৱিভজ্জন্তীতি বীলা, ভাগা, ৱ-কাৰস্স ব-কাৰং, ই-কাৰস্স চ ঈ-কাৰং কত্ৱা. তমেৱ হি ভাগত্থং দস্সেতুং ‘‘কোট্ঠাসং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি ঠিত-সদ্দো ‘‘ঠিতো ৱা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.২৮) ৱিয ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমঙ্গিতায, গতিনিৱত্তিঅত্থতায ৱা ঠা-সদ্দস্স অঞ্ঞত্থ ঠপেত্ৱা গমনং সেসইৰিযাপথসমঙ্গিতায বোধকো, ইধ পন যথা তথা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰবোধকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘চতুন্নং ইৰিযাপথানং যেন কেনচি আকাৰেন ঠিতত্তাযথাঠিত’’ন্তি. তত্থ আকাৰেনাতি ঠানাদিনা ৰূপকাযস্স পৱত্তিআকাৰেন. ঠানাদযো হি ইৰিযাসঙ্খাতায কাযিককিৰিযায পৱত্তিট্ঠানতায ‘‘ইৰিযাপথা’’তি ৱুচ্চন্তি. যথাঠিতন্তি যথাপৱত্তং. যথাৱুত্তট্ঠানমেৱেত্থ পণিধানন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘যথাঠিতত্তাৱ যথাপণিহিত’’ন্তি. ঠিতন্তি ৱা কাযস্স ঠানসঙ্খাতইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. পণিহিতন্তি তদঞ্ঞইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং. ঠিতন্তি ৱা কাযসঙ্খাতানং ৰূপধম্মানং তস্মিং তস্মিং খণে সকিচ্চৱসেন অৱট্ঠানপৰিদীপনং. পণিহিতন্তি পচ্চযকিচ্চৱসেন তেহি তেহি পচ্চযেহি পকাৰতো নিহিতং পণিহিতন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ধাতুসোতি ধাতুং ধাতুং পথৱীআদিধাতুং ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা. পচ্চৱেক্খতীতি পতি পতি অৱেক্খতি ঞাণচক্খুনা ৱিনিব্ভুজিত্ৱা পস্সতি.
যথা ছেকোতিআদিনা পাড়িযা সদ্দত্থৱিৱৰণৱসেন ৱুত্তমেৱত্থং ইদানি ভাৱত্থৱিভাৱনৱসেন দস্সেতুং ‘‘যথা গোঘাতকস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পোসেন্তস্সাতি মংসূপচযপৰিব্ৰূহনায কুণ্ডকভত্তকপ্পাসট্ঠিআদীহি সংৱড্ঢেন্তস্স. ৱধিতং মতন্তি হিংসিতং হুত্ৱা মতং. মতন্তি চ মতমত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তাৱদেৱা’’তি. গাৱীতি সঞ্ঞা ন অন্তৰধাযতি যানি অঙ্গপচ্চঙ্গানি উপাদায গাৱীসমঞ্ঞা, মতমত্তাযপি গাৱিযা তেসং সন্নিৱেসস্স অৱিনট্ঠত্তা. বিলাসোতি বিলং বিলং কত্ৱা. ৱিভজিত্ৱাতি অট্ঠিসঙ্ঘাততো মংসং ৱিৱেচেত্ৱা, ততো ৱা ৱিৱেচিতং মংসং ভাগসো কত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘মংসসঞ্ঞা পৱত্ততী’’তি. পব্বজিতস্সপি অপৰিগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স. ঘনৱিনিব্ভোগন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চঘনানং ৱিনিব্ভুজনং ৱিৱেচনং. ধাতুসো পচ্চৱেক্খতোতি যথাৱুত্তং ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা ধাতুসো পচ্চৱেক্খন্তস্স. সত্তসঞ্ঞাতি অত্তানুদিট্ঠিৱসেন পৱত্তা সত্তসঞ্ঞাতি ৱদন্তি, ৱোহাৰৱসেন পৱত্তসত্তসঞ্ঞাযপি তদা অন্তৰধানং যুত্তমেৱ যাথাৱতো ঘনৱিনিব্ভোগস্স সম্পাদনতো. এৱং হি সতি যথাৱুত্তওপম্মত্থেন ওপমেয্যত্থো অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতি. তেনেৱাহ ‘‘ধাতুৱসেনেৱ চিত্তং সন্তিট্ঠতী’’তি.
৩০৭. এৱং ধাতুকম্মট্ঠানস্স সঙ্খেপতো আগতট্ঠানং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিত্থাৰতো আগতট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘মহাহত্থিপদূপমে পনা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱন্তি ইমিনা ৰাহুলোৱাদ- (ম. নি. ২.১১৩ আদযো) ধাতুৱিভঙ্গেসু (ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো; ৱিভ. ১৭২ আদযো) ধাতুকম্মট্ঠানস্স ৱিত্থাৰতো আগমনমেৱ উপসংহৰতি, ন সব্বং দেসনানযং অঞ্ঞথাপি তত্থ দেসনানযস্স আগতত্তা.
তত্ৰাতি তস্মিং যথাদস্সিতে মহাহত্থিপদূপমপাঠে. অজ্ঝত্তিকাতি সত্তসন্তানপৰিযাপন্না. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি পদদ্ৱযেনাপি তংতংপাটিপুগ্গলিকধম্মো ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘উভযম্পি নিযকস্স অধিৱচন’’ন্তি. সসন্ততিপৰিযাপন্নতায পন অত্তনি গহেতব্বভাৱূপগমনৱসেন অত্তানং অধিকিচ্চ পৱত্তং অজ্ঝত্তং. তংতংসন্ততিপৰিযাপন্নতায পচ্চত্তং. তেনেৱাহ ‘‘অত্তনি পৱত্তত্তা অজ্ঝত্তং, অত্তানং পটিচ্চ পটিচ্চ পৱত্তত্তা পচ্চত্ত’’ন্তি. কক্খড়ন্তি কথিনং. যস্মা তং থদ্ধভাৱেন সহজাতানং পতিট্ঠা হোতি, তস্মা ‘‘থদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. খৰিগতন্তি খৰীসু খৰসভাৱেসু গতং তপ্পৰিযাপন্নং, খৰসভাৱমেৱাতি অত্থো. যস্মা পন খৰসভাৱং ফৰুসাকাৰেন উপট্ঠানতো ফৰুসাকাৰং হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ফৰুস’’ন্তি. তেনাহ ‘‘দুতিযং আকাৰৱচন’’ন্তি. উপাদিন্নং নাম সৰীৰট্ঠকং. তং পন কম্মসমুট্ঠানতং সন্ধায উপাদিন্নম্পি অত্থি অনুপাদিন্নম্পি, তণ্হাদীহি আদিন্নগহিতপৰামট্ঠৱসেন সব্বম্পেতং উপাদিন্নমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘উপাদিন্নন্তি দড়্হং আদিন্ন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘মম’’ন্তি গহিতং ‘‘অহ’’ন্তি পৰামট্ঠন্তি যোজনা. সেয্যথিদন্তি কথেতুকম্যতাপুচ্ছাৱাচীতি আহ ‘‘তং কতমন্তি চেতি অত্থো’’তি. ততোতি পচ্ছা. তন্তি তং অজ্ঝত্তিকাদিভেদতো দস্সিতং পথৱীধাতুং. দস্সেন্তোতি ৱত্থুৱিভাগেন দস্সেন্তো. কিঞ্চাপি মত্থলুঙ্গং অট্ঠিমিঞ্জেনেৱ সঙ্গহেত্ৱা ইধ পাড়িযং ৱিসুং ন উদ্ধটং, পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৪) পন ৱীসতিযা আকাৰেহি পৰিপুণ্ণং কত্ৱা দস্সেতুং ৱিসুং গহিতন্তি তম্পি সঙ্গণ্হন্তো থদ্ধভাৱাধিকতায পথৱীধাতুকোট্ঠাসেসুযেৱ ‘‘মত্থলুঙ্গং পক্খিপিত্ৱা ৱীসতিযা আকাৰেহি পথৱীধাতু নিদ্দিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা’’তি আহ. ‘‘যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চী’’তি ৱা ইমিনা পাড়িযং মত্থলুঙ্গস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তস্মা ইধ ‘‘যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চী’’তি ইদং পুব্বাপৰাপেক্খং ‘‘মত্থলুঙ্গং পক্খিপিত্ৱা ৱীসতিযা আকাৰেহি পথৱীধাতু নিদ্দিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা, যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চী’’তি ৱচনতো. পুন যং ৱা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চীতি অৱসেসেসু তীসু কোট্ঠাসেসূতি যোজেতব্বং. তীসু কোট্ঠাসেসূতি তিপ্পকাৰেসু কোট্ঠাসেসু. ন হি তে তযো কোট্ঠাসা.
ৱিস্সন্দনভাৱেনাতি পগ্ঘৰণসভাৱেন. অপ্পোতীতি ৱিসৰতি. পপ্পোতীতি পাপুণাতি, সসম্ভাৰআপৱসেন চেতং ৱুত্তং. সো হি ৱিস্সন্দনভাৱেন সসম্ভাৰপথৱীসঙ্খাতং তং তং ঠানং ৱিসৰতি, পাপুণাতি চ, লক্খণাপৱসেনেৱ ৱা. সোপি হি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাদিপচ্চযতায সেসভূতত্তযসঙ্খাতং তং তং ঠানং দ্ৰৱভাৱসিদ্ধেন ৱিস্সন্দনভাৱেন আবন্ধত্তং, আসত্তত্তং, অৱিপ্পকিণ্ণঞ্চ কৰোন্তং ‘‘অপ্পোতি পপ্পোতী’’তি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি.
তেজনৱসেনাতি নিসিতভাৱেন তিক্খভাৱেন. ৱুত্তনযেনাতি কম্মসমুট্ঠানাদিৱসেন ‘‘নানাৱিধেসূ’’তি আপোধাতুযং ৱুত্তনযেন. কুপিতেনাতি খুভিতেন. উসুমজাতোতি উস্মাভিভূতো. জীৰতীতি জিণ্ণো হোতি. তেজোধাতুৱসেন লব্ভমানা ইমস্মিং কাযে জৰাপৱত্তি পাকটজৰাৱসেন ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘ইন্দ্ৰিযৱেকল্লত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সৰীৰে পকতিউসুমং অতিক্কমিত্ৱা উণ্হভাৱো সন্তাপো, সৰীৰস্স দহনৱসেন পৱত্তো মহাদাহো পৰিদাহোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. যেন জীৰীযতীতি চ একাহিকাদিজৰৰোগেন জৰীযতীতিপি অত্থো যুজ্জতি. সতক্খত্তুং তাপেত্ৱা তাপেত্ৱা সীতুদকে পক্খিপিত্ৱা উদ্ধটা সপ্পি ‘‘সতধোতসপ্পী’’তি ৱদন্তি. অসিতন্তি ভুত্তং. খাযিতন্তি খাদিতং. সাযিতন্তি অস্সাদিতং. সম্মা পৰিপাকং গচ্ছতীতি সমৱেপাকিনিযা গহণিযা ৱসেন ৱুত্তং, অসম্মাপৰিপাকোপি পন ৱিসমৱেপাকিনিযা তস্সা এৱ ৱসেন ৱেদিতব্বো. ৰসাদিভাৱেনাতি ৰসৰুধিৰমংসমেদন্হাৰুঅট্ঠিঅট্ঠিমিঞ্জসুক্কৱসেন. ৱিৱেকন্তি পুথুভাৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসভাৱং. অসিতাদিভেদস্স হি আহাৰস্স পৰিণামে ৰসো হোতি, তং পটিচ্চ ৰসধাতু উপ্পজ্জতীতি অত্থো. এৱং ‘‘ৰসস্স পৰিণামে ৰুধিৰ’’ন্তিআদিনা সব্বং নেতব্বং.
ৱাযনৱসেনাতি সমুদীৰণৱসেন, সৱেগগমনৱসেন ৱা. উগ্গাৰহিক্কাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন উদ্দেকখিপনাদিপৱত্তনকৱাতানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উচ্চাৰপস্সাৱাদীতি আদি-সদ্দেন পিত্তসেম্হলসিকাকেৱলদুগ্গন্ধাদিনীহৰণকানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যদিপি কুচ্ছি-সদ্দো উদৰপৰিযাযো, কোট্ঠ-সদ্দেন পন অন্তন্তৰস্স ৱুচ্চমানত্তা তদৱসিট্ঠো উদৰপ্পদেসো ইধ কুচ্ছি-সদ্দেন ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কুচ্ছিসযা ৱাতাতি অন্তানং বহিৱাতা’’তি. সমিঞ্জনপসাৰণাদীতি আদি-সদ্দেন আলোকনৱিলোকনউদ্ধৰণাতিহৰণাদিকা সব্বা কাযিককিৰিযা সঙ্গহিতা. ‘‘অস্সাসপস্সাসা চিত্তসমুট্ঠানাৱা’’তি এতেন অস্সাসপস্সাসানং সৰীৰং মুঞ্চিত্ৱা পৱত্তি নত্থীতি দীপেতি. ন হি বহিদ্ধা চিত্তসমুট্ঠানস্স সম্ভৱো অত্থীতি. যদি এৱং কথং ‘‘পস্সাসোতি বহিনিক্খমননাসিকৱাতো, দীঘনাসিকস্স নাসিকগ্গং, ইতৰস্স উত্তৰোট্ঠং ফুসন্তো পৱত্ততী’’তি ৱচনং? তং নিক্খমনাকাৰেন পৱত্তিযা চিত্তসমুট্ঠানস্স, সন্তানে পৱত্তউতুসমুট্ঠানস্স চ ৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সব্বত্থাতি আপোধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং নিদ্দেসং সন্ধাযাহ. তত্থ আপোধাতুনিদ্দেসে ‘‘যং ৱা পনঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা সম্ভৱস্স, তেজোধাতুনিদ্দেসে সৰীৰে পাকতিকউস্মায, ৱাযোধাতুনিদ্দেসে ধমনিজালানুসটস্স তত্থ তত্থ চম্মখীলপীড়কাদিনিব্বত্তকৱাযুনো সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সমিঞ্জনাদিনিব্বত্তকৱাতা চিত্তসমুট্ঠানাৱ. যদি এৱং, কথং ‘‘পুৰিমা পঞ্চ চতুসমুট্ঠানা’’তি ৱচনং? ন হি সমিঞ্জনাদিনিব্বত্তকা এৱ অঙ্গমঙ্গানুসাৰিনো ৱাতা, অথ খো তদঞ্ঞেপীতি নত্থি ৱিৰোধো.
ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. তেনাহ ‘‘ৱীসতিযা আকাৰেহী’’তিআদি. এত্থাতি এতস্মিং ৱিত্থাৰতো আগতে ধাতুকম্মট্ঠানেতি অত্থো. তেন অযং ৱণ্ণনা ন কেৱলং মহাহত্থিপদূপমস্সেৱ (ম. নি. ১.৩০০ আদযো), অথ খো মহাৰাহুলোৱাদ- (ম. নি. ২.১১৩ আদযো) ধাতুৱিভঙ্গসুত্তানম্পি (ম. নি. ৩.৩৪২ আদযো) অত্থসংৱণ্ণনা হোতিযেৱাতি দস্সিতং হোতি. ভাৱনানযেপি এসেৱ নযো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘এৱং ৰাহুলোৱাদধাতুৱিভঙ্গেসুপী’’তি.
৩০৮. ভাৱনানযেতি ভাৱনায নযে. যেন কম্মট্ঠানভাৱনা ইজ্ঝতি, তস্মিং ভাৱনাৱিধিম্হীতি অত্থো. এত্থাতি ধাতুকম্মট্ঠানে. যস্মা যেসং ‘‘তিক্খপঞ্ঞো নাতিতিক্খপঞ্ঞো’’তি ইমেসং দুৱিধানং পুগ্গলানং ৱসেন ইদং কম্মট্ঠানং দ্ৱিধা আগতং দ্ৱিধা দেসিতং, তস্মা কম্মট্ঠানাভিনিৱেসোপি তেসং দ্ৱিধাৱ ইচ্ছিতব্বোতি তং তাৱ দস্সেতুং ‘‘তিক্খপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো’’তিআদি আৰদ্ধং. লোমা পথৱীধাতূতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. এৱং ৱিত্থাৰতো ধাতুপৰিগ্গহোতি ‘‘কেসা পথৱীধাতু, লোমা পথৱীধাতূ’’তিআদিনা এৱং দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি ৱিত্থাৰতো ধাতুকম্মট্ঠানপৰিগ্গহো. পপঞ্চতোতি দন্ধতো সণিকতো. যং থদ্ধলক্খণন্তি কেসাদীসু যং থদ্ধলক্খণং কক্খড়ভাৱো. যং আবন্ধনলক্খণন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং মনসি কৰোতোতি ৱত্থুং অনামসিত্ৱা এৱং লক্খণমত্ততো মনসিকাৰং পৱত্তেন্তস্স. অস্সাতি তিক্খপঞ্ঞস্স. কম্মট্ঠানং পাকটং হোতীতি যোগকম্মস্স পৱত্তিট্ঠানভূতং তদেৱ লক্খণং ৱিভূতং হোতি, তস্স ৱা লক্খণস্স সুট্ঠু উপট্ঠানতো তং আৰব্ভ পৱত্তমানং মনসিকাৰসঙ্খাতং কম্মট্ঠানং ৱিভূতং ৱিসদং হোতি, তিক্খপঞ্ঞস্স ইন্দ্ৰিযপাটৱেন সংখিত্তৰুচিভাৱতো. সব্বসো মন্দপঞ্ঞস্স ভাৱনাৱ ন ইজ্ঝতীতি আহ ‘‘নাতিতিক্খপঞ্ঞস্সা’’তি. এৱং মনসি কৰোতোতি ৱুত্তনযেন সঙ্খেপতো মনসি কৰোতো. অন্ধকাৰং অৱিভূতং হোতীতি অনুপট্ঠানতো অন্ধং ৱিয কৰোন্তং অপাকটং হোতি কম্মট্ঠানন্তি যোজনা. পুৰিমনযেনাতি ‘‘কেসা পথৱীধাতূ’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন. ৱত্থুআমসনেন ৱিত্থাৰতো মনসি কৰোন্তস্স পাকটং হোতি কম্মট্ঠানং, নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স অখিপ্পনিসন্তিতায ৱিত্থাৰৰুচিভাৱতো.
ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা দ্ৱীসু ভিক্খূসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পেয্যালমুখন্তি পেয্যালপাড়িযা মুখভূতং দ্ৱাৰভূতং আদিতো ৱাৰং, ৱাৰদ্ৱযং ৱা. ৱিত্থাৰেত্ৱাতি অনৱসেসতো সজ্ঝাযিত্ৱা. উভতোকোটিৱসেনেৱাতি তস্স তস্স ৱাৰস্স আদিঅন্তগ্গহণৱসেনেৱ. ওট্ঠপৰিযাহতমত্তন্তি ওট্ঠানং সম্ফুসনমত্তং. যথা গন্থপৰিৱত্তনে তিক্খপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো সঙ্খেপো ৰুচ্চতি, ন ৱিত্থাৰো. ইতৰস্স চ ৱিত্থাৰো ৰুচ্চতি, ন সঙ্খেপো, এৱং ভাৱনানযেপীতি উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং.
তস্মাতি যস্মা তিক্খপঞ্ঞস্স সঙ্খেপো, নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স চ ৱিত্থাৰো সপ্পাযো, তস্মা. যস্মা কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিতুকামস্স সীলৱিসোধনাদিপুব্বকিচ্চং ইচ্ছিতব্বং, তং সব্বাকাৰসম্পন্নং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱাতি ইধ ন আমট্ঠং. যস্মা পন ৱিৱেকট্ঠকাযস্স, ৱিৱেকট্ঠচিত্তস্সেৱ চ ভাৱনা ইজ্ঝতি, ন ইতৰস্স, তস্মা তদুভযং দস্সেন্তো ‘‘ৰহোগতেন পটিসল্লীনেনা’’তি আহ. তত্থ ৰহোগতেনাতি ৰহসি গতেন, একাকিনা ভাৱনানুকূলট্ঠানং উপগতেনাতি অত্থো. পটিসল্লীনেনাতি পতি পতি পুথুত্তাৰম্মণতো চিত্তং নিসেধেত্ৱা কম্মট্ঠানে সল্লীনেন, তত্থ সংসিলিট্ঠচিত্তেনাতি অত্থো. সকলম্পি অত্তনো ৰূপকাযং আৱজ্জেত্ৱাতি উদ্ধং পাদতলা, অধো কেসমত্থকা, তিৰিযং তচপৰিযন্তং সব্বম্পি অত্তনো কৰজকাযং ধাতুৱসেন মনসি কৰোন্তো যস্মা চাতুমহাভূতিকো অযং কাযো, তস্মা ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতূ’’তি চতুমহাভূতৱসেন সমন্নাহৰিত্ৱাতি অত্থো. ইদানি তাসং ধাতূনং লক্খণতো, উপট্ঠানাকাৰতো চ মনসিকাৰৱিধিং দস্সেতুং ‘‘যো ইমস্মিং কাযে’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ থদ্ধভাৱোতি লক্খণমাহ. থদ্ধত্তলক্খণা হি পথৱীধাতু. খৰভাৱোতি উপট্ঠানাকাৰং, ঞাণেন গহেতব্বাকাৰন্তি অত্থো. দ্ৰৱভাৱো লক্খণং আপোধাতুযা পগ্ঘৰণসভাৱত্তা. আবন্ধনং উপট্ঠানাকাৰো. উণ্হভাৱো লক্খণং তেজোধাতুযা উস্মাসভাৱত্তা. পৰিপাচনং উপট্ঠানাকাৰো. ৱিত্থম্ভনং লক্খণং ৱাযোধাতুযা উপত্থম্ভনসভাৱত্তা. সমুদীৰণং উপট্ঠানাকাৰো, উপট্ঠানাকাৰো চ নাম ধাতূনং সকিচ্চকৰণৱসেন ঞাণস্স ৱিভূতাকাৰো. কস্মা পনেত্থ উভযগ্গহণং? পুগ্গলজ্ঝাসযতো. একচ্চস্স হি ধাতুযো মনসি কৰোন্তস্স তা সভাৱতো গহেতব্বতং গচ্ছন্তি, একচ্চস্স সকিচ্চকৰণতো, যো ৰসোতি ৱুচ্চতি. তত্ৰাযং যোগী ধাতুযো মনসি কৰোন্তো আদিতো পচ্চেকং সলক্খণতো, সৰসতোপি পৰিগ্গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘যো ইমস্মিং কাযে থদ্ধভাৱো ৱা খৰভাৱো ৱা…পে… এৱং সংখিত্তেন ধাতুযো পৰিগ্গহেত্ৱা’’তি. তত্থ পৰিগ্গহেত্ৱাতি পৰিগ্গাহকভূতেন ঞাণেন ধাতুযো লক্খণতো, ৰসতো ৱা পৰিচ্ছিজ্জ গহেত্ৱা. অযং তাৱ সংখিত্ততো ভাৱনানযে কম্মট্ঠানাভিনিৱেসো.
এৱং পন ধাতুযো পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘অত্থি ইমস্মিং কাযে পথৱীধাতু থদ্ধভাৱো ৱা খৰভাৱো ৱা, আপোধাতু দ্ৰৱভাৱো ৱা আবন্ধনভাৱো ৱা, তেজোধাতু উণ্হভাৱো ৱা পৰিপাচনভাৱো ৱা, ৱাযোধাতু ৱিত্থম্ভনভাৱো ৱা সমুদীৰণভাৱো ৱা’’তি এৱং লক্খণাদীহি সদ্ধিংযেৱ ধাতুযো মনসি কৰোন্তেন কালসতম্পি কালসহস্সম্পি পুনপ্পুনং আৱজ্জিতব্বং মনসি কাতব্বং, তক্কাহতং ৱিতক্কপৰিযাহতং কাতব্বং. তস্সেৱং মনসি কৰোতো যং লক্খণাদীসু সুপাকটং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, তদেৱ গহেত্ৱা ইতৰং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তেন সদ্ধিং ‘‘পথৱীধাতু আপোধাতূ’’তিআদিনা মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো. এৱং মনসি কৰোন্তেন হি অনুপুব্বতো, নাতিসীঘতো, নাতিসণিকতো, ৱিক্খেপপটিবাহনতো, পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতো, অনুপট্ঠানমুঞ্চনতো, লক্খণতো, তযো চ সুত্তন্তাতি ইমেহি দসহাকাৰেহি মনসিকাৰকোসল্লং অনুট্ঠাতব্বং.
তত্থ অনুপুব্বতোতি অনুপটিপাটিতো আচৰিযস্স সন্তিকে উগ্গহিতপটিপাটিতো, সা চ দেসনাপটিপাটিযেৱ. এৱং অনুপুব্বতো মনসি কৰোন্তেনাপি নাতিসীঘতো মনসি কাতব্বং. অতিসীঘতো মনসি কৰোতো হি অপৰাপৰং কম্মট্ঠানমনসিকাৰো নিৰন্তৰং পৱত্ততি, কম্মট্ঠানং পন অৱিভূতং হোতি, ন ৱিসেসং আৱহতি. তস্মা নাতিসীঘতো মনসি কাতব্বং. যথা চ নাতিসীঘতো, এৱং নাতিসণিকতোপি. অতিসণিকতো মনসি কৰোতো হি কম্মট্ঠানং পৰিযোসানং ন গচ্ছতি, ৱিসেসাধিগমস্স পচ্চযো ন হোতি. অতিসীঘং অতিসণিকঞ্চ মগ্গং গচ্ছন্তা পুৰিসা এত্থ নিদস্সেতব্বা. ৱিক্খেপপটিবাহনতোতি কম্মট্ঠানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে চেতসো ৱিক্খেপো পটিবাহিতব্বো. বহিদ্ধা ৱিক্খেপে হি সতি কম্মট্ঠানা পৰিহাযতি পৰিধংসতি. একপদিকমগ্গগামী পুৰিসো চেত্থ নিদস্সেতব্বো. পণ্ণত্তিসমতিক্কমনতোতি ‘‘যা অযং পথৱীধাতূ’’তিআদিকা পণ্ণত্তি, তং অতিক্কমিত্ৱা লক্খণেসু এৱ চিত্তং ঠপেতব্বং.
এৱং পণ্ণত্তিং ৱিজহিত্ৱা কক্খড়লক্খণাদীসু এৱ মনসিকাৰং পৱত্তেন্তস্স লক্খণানি সুপাকটানি সুৱিভূতানি হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. তস্সেৱং পুনপ্পুনং মনসিকাৰৱসেন চিত্তং আসেৱনং লভতি. সব্বো ৰূপকাযো ধাতুমত্ততো উপট্ঠাতি সুঞ্ঞো নিস্সত্তো নিজ্জীৱো যন্তং ৱিয যন্তসুত্তেন অপৰাপৰং পৰিৱত্তমানো. সচে পন বহিদ্ধাপি মনসিকাৰং উপসংহৰতি, অথস্স আহিণ্ডন্তা মনুস্সতিৰচ্ছানাদযো সত্তাকাৰং ৱিজহিত্ৱা ধাতুসমূহৱসেনেৱ উপট্ঠহন্তি, তেহি কৰিযমানা কিৰিযা ধাতুমযেন যন্তেন পৱত্তিযমানা হুত্ৱা উপট্ঠাতি, তেহি অজ্ঝোহৰিযমানং পানভোজনাদি ধাতুসঙ্ঘাতে পক্খিপ্পমানো ধাতুসঙ্ঘাতো ৱিয উপট্ঠাতি. অথস্স তথা লদ্ধাসেৱনম্পি চিত্তং যদি অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতায উদ্ধচ্চৱসেন ৱা অতিলীনৱীৰিযতায কোসজ্জৱসেন ৱা ভাৱনাৱিধিং ন ওতৰেয্য, তদা অধিচিত্তসুত্তং (অ. নি. ৩.১০৩), অনুত্তৰসীতিভাৱসুত্তং (অ. নি. ৬.৮৫), বোজ্ঝঙ্গসুত্তন্তি (সং. নি. ৫.১৯৪-১৯৫) ইমেসু তীসু সুত্তেসু আগতনযেন ৱীৰিযসমাধিযোজনা কাতব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘তযো চ সুত্তন্তা’’তি. এৱং পন ৱীৰিযসমতং যোজেত্ৱা তস্মিংযেৱ লক্খণে মনসিকাৰং পৱত্তেন্তস্স যদা সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি লদ্ধসমতানি সুৱিসদানি পৱত্তন্তি, তদা অসদ্ধিযাদীনং দূৰীভাৱেন সাতিসযং থামপ্পত্তেহি সত্তহি বলেহি লদ্ধূপত্থম্ভানি ৱিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি পটুতৰানি হুত্ৱা পাতুভৱন্তি, তেসং উজুৱিপচ্চনীকতায নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানিযেৱ হোন্তি সদ্ধিং তদেকট্ঠেহি পাপধম্মেহি. এত্তাৱতা চানেন উপচাৰজ্ঝানং সমধিগতং হোতি ধাতুলক্খণাৰম্মণং. তেন ৱুত্তং ‘‘পুনপ্পুনং পথৱীধাতু আপোধাতূতি…পে… উপচাৰমত্তো সমাধি উপ্পজ্জতী’’তি.
তত্থ ধাতুমত্ততোতি ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো মত্ত-সদ্দো. তেন যং ইতো বাহিৰকা, লোকিযমহাজনো চ ‘‘সত্তো জীৱো’’তিআদিকং ৱিসেসং ইমস্মিং অত্তভাৱে অৱিজ্জমানং ৱিকপ্পনামত্তেনেৱ সমাৰোপেন্তি, তং নিৱত্তেতি. তেনেৱাহ ‘‘নিস্সত্ততো নিজ্জীৱতো’’তি. আৱজ্জিতব্বন্তি সমন্নাহৰিতব্বং. মনসি কাতব্বন্তি পুনপ্পুনং ভাৱনাৱসেন ধাতুমত্ততো ধাতুলক্খণং মনসি ঠপেতব্বং. পচ্চৱেক্খিতব্বন্তি তদেৱ ধাতুলক্খণং পতি পতি অৱেক্খিতব্বং, ভাৱনাসিদ্ধেন ঞাণচক্খুনা অপৰাপৰং পচ্চক্খতো পস্সিতব্বং.
তস্সেৱং ৱাযমমানস্সাতি তস্স যোগিনো এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তস্স, তত্থ চ ভাৱনাঅনুযোগে সক্কচ্চকাৰিতায, সাতচ্চকাৰিতায, সপ্পাযসেৱিতায, সমথনিমিত্তসল্লক্খণেন, বোজ্ঝঙ্গানং অনুপৱত্তনেন, কাযে চ জীৱিতে চ নিৰপেক্খৱুত্তিতায, অন্তৰা সঙ্কোচং অনাপজ্জন্তেন ভাৱনং উস্সুক্কাপেত্ৱা উস্সোড়্হিযং অৱট্ঠানেন সম্মদেৱ ৱাযামং পযোগং পৰক্কমং পৱত্তেন্তস্স. ধাতুপ্পভেদাৱভাসনপঞ্ঞাপৰিগ্গহিতোতি পথৱীআদীনং ধাতূনং সভাৱলক্খণাৱভাসনেন অৱভাসনকিচ্চায ভাৱনাপঞ্ঞায আদিমজ্ঝপৰিযোসানেসু অৱিজহনেন সব্বতো গহিতো মহগ্গতভাৱং অপ্পত্ততায উপচাৰমত্তো সিখাপ্পত্তো কামাৱচৰসমাধি উপ্পজ্জতি. উপচাৰসমাধীতি চ ৰুড়্হীৱসেন ৱেদিতব্বং. অপ্পনং হি উপেচ্চ চাৰী সমাধি উপচাৰসমাধি, অপ্পনা চেত্থ নত্থি. তাদিসস্স পন সমাধিস্স সমানলক্খণতায এৱং ৱুত্তং. কস্মা পনেত্থ অপ্পনা ন হোতীতি? তত্থ কাৰণমাহ ‘‘সভাৱধম্মাৰম্মণত্তা’’তি. সভাৱধম্মে হি তস্স গম্ভীৰভাৱতো অসতি ভাৱনাৱিসেসে অপ্পনাঝানং ন উপ্পজ্জতি, লোকুত্তৰং পন ঝানং ৱিসুদ্ধিভাৱনানুক্কমৱসেন, আৰুপ্পং আৰম্মণাতিক্কমভাৱনাৱসেন অপ্পনাপ্পত্তং হোতীতি মৰণানুস্সতিনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৭৭) ৱুত্তোৱাযমত্থো.
এৱং ৰূপকাযে অৱিসেসেন চতুন্নং ধাতূনং পৰিগ্গণ্হনৱসেন ধাতুকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ অট্ঠিআদীনং ৱিনিব্ভুজনৱসেন সঙ্খেপতো সুত্তে আগতং ধাতুমনসিকাৰৱিধিং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যে ইমে চত্তাৰো কোট্ঠাসা ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. যথাপচ্চযং ঠিতা সন্নিৱেসৱিসিট্ঠা কট্ঠৱল্লিতিণমত্তিকাযো উপাদায যথা অগাৰসমঞ্ঞা, ন তত্থ কোচি অগাৰো নাম অত্থি, এৱং যথাপচ্চযং সন্নিৱেসৱিসিট্ঠানি পৱত্তমানানি অট্ঠিন্হাৰুমংসচম্মানি পটিচ্চ সৰীৰসমঞ্ঞা, ন এত্থ কোচি অত্তা জীৱো. কেৱলং তেহি পৰিৱাৰিতমাকাসমত্তন্তি দস্সেতি. দেসনা সত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনপৰাতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘নিস্সত্তভাৱদস্সনত্থ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চাতি পণ্হিকট্ঠিকাদিভেদং পটিপাটিযা উস্সিতং হুত্ৱা ঠিতং অতিৰেকতিসতভেদং অট্ঠিং উপাদায. ন্হাৰুঞ্চাতি তমেৱ অট্ঠিসঙ্ঘাটং আবন্ধিত্ৱা ঠিতং নৱসতপ্পভেদং ন্হাৰুং. মংসন্তি তমেৱ অট্ঠিসঙ্ঘাটং অনুলিম্পিত্ৱা ঠিতং নৱপেসিসতপ্পভেদং মংসং. চম্মন্তি মচ্ছিকপত্তকচ্ছাযায ছৱিযা সঞ্ছাদিতং সকলসৰীৰং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং বহলচম্মং পটিচ্চ উপাদায. সব্বত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. আকাসো পৰিৱাৰিতোতি যথা ভিত্তিপাদাদিৱসেন ঠপিতং কট্ঠং, তস্সেৱ আবন্ধনৱল্লি, অনুলেপনমত্তিকা, ছাদনতিণন্তি এতানি কট্ঠাদীনি অন্তো, বহি চ পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতো আকাসো অগাৰন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, গেহন্তি পণ্ণত্তিং লভতি, এৱমেৱ যথাৱুত্তানি অট্ঠিআদীনি অন্তো, বহি চ পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতো আকাসো তানেৱ অট্ঠিআদীনি উপাদায ৰূপন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, সৰীৰন্তি ৱোহাৰং লভতি. যথা চ কট্ঠাদীনি পটিচ্চ সঙ্খং গতং অগাৰং লোকে ‘‘খত্তিযগেহং, ব্ৰাহ্মণগেহ’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱমিদম্পি ‘‘খত্তিযসৰীৰং ব্ৰাহ্মণসৰীৰ’’ন্তি ৱোহৰীযতি, নত্থেত্থ কোচি সত্তো ৱা জীৱো ৱাতি অধিপ্পাযো.
তেতি তে চত্তাৰো কোট্ঠাসে ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ৱিনিব্ভুজিত্ৱাতি যোজনা. তংতংঅন্তৰানুসাৰিনাতি অট্ঠিন্হাৰূনং ন্হাৰুমংসানং মংসচম্মানন্তি তেসং তেসং কোট্ঠাসানং ৱিৱৰানুপাতিনা ঞাণসঙ্খাতেন হত্থেন. ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ৱিনিব্ভুজিত্ৱাতি অনেকক্খত্তুং ৱিনিৱেঠেত্ৱা. অথ ৱা ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ৱিনিব্ভুজিত্ৱাতি পচ্চেকং অট্ঠিআদীনং অন্তৰানুসাৰিনা ঞাণহত্থেন ৱিনিব্ভোগং কত্ৱা. এতেসূতি সকলম্পি অত্তনো ৰূপকাযং চতুধা কত্ৱা ৱিভত্তেসু যথাৱুত্তেসু অট্ঠিআদীসু চতূসু কোট্ঠাসেসু. পুৰিমনযেনেৱাতি ‘‘যো ইমস্মিং কাযে থদ্ধভাৱো ৱা’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং ভাৱনাৱিধানং, তং অনন্তৰনযে ৱুত্তাকাৰেনেৱ ৱত্তব্বং.
৩০৯. ৱিত্থাৰতো আগতে পন ‘‘চতুধাতুৱৱত্থানে’’তি আনেত্ৱা যোজনা. এৱং ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন ৱেদিতব্বো ভাৱনানযো. ‘‘দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি ধাতুযো উগ্গণ্হিত্ৱা’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু আদিতো দ্ৱত্তিংসাকাৰা ধাতুযো ন হোন্তীতি? ৱত্থুসীসেন ধাতূনংযেৱ উগ্গহেতব্বত্তা নাযং দোসো. ৱুত্তপ্পকাৰেতি ‘‘গোচৰগামতো নাতিদূৰনাচ্চাসন্নতাদীহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সমন্নাগতে’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৩) ৱুত্তপ্পকাৰে. কতসব্বকিচ্চেনাতি পলিবোধুপচ্ছেদাদিকং কতং সব্বকিচ্চং এতেনাতি কতসব্বকিচ্চো, তেনস্স সীলৱিসোধনাদি পন কম্মট্ঠানুগ্গহণতো পগেৱ সিদ্ধং হোতীতি দস্সেতি. সসম্ভাৰসঙ্খেপতোতি সম্ভৰীযন্তি এতেন বুদ্ধিৱোহাৰাতি সম্ভাৰো, তন্নিমিত্তং. কিং পনেতং? পথৱীআদি. কেসাদীসু হি ৱীসতিযা আকাৰেসু ‘‘পথৱী’’তি বুদ্ধিৱোহাৰা পথৱীনিমিত্তকা থদ্ধতং উপাদায পৱত্তনতো. তস্মা তত্থ পথৱীসম্ভাৰো নাম সৱিসেসায তস্সা অত্থিতায কেসাদযো সহ সম্ভাৰেহীতি সসম্ভাৰা. আপোকোট্ঠাসাদীসুপি এসেৱ নযো. সসম্ভাৰানং সঙ্খেপো সসম্ভাৰসঙ্খেপো, ততো সসম্ভাৰসঙ্খেপতো ভাৱেতব্বন্তি যোজনা. সঙ্খেপতো ৱীসতিযা, দ্ৱাদসসু, চতূসু, ছসু চ কোট্ঠাসেসু যথাক্কমং পথৱীআদিকা চতস্সো ধাতুযো পৰিগ্গহেত্ৱা ধাতুৱৱত্থানং সসম্ভাৰসঙ্খেপতো ভাৱনা. তেনাহ ‘‘ইধ ভিক্খু ৱীসতিযা কোট্ঠাসেসূ’’তিআদি.
সসম্ভাৰৱিভত্তিতোতি সসম্ভাৰানং কেসাদীনং ৱিভাগতো কেসাদিকে ৱীসতি কোট্ঠাসে পুব্বে ৱিয একজ্ঝং অগ্গহেত্ৱা ৱিভাগতো পথৱীধাতুভাৱেন ৱৱত্থাপনং. আপোকোট্ঠাসাদীসুপি এসেৱ নযো. সলক্খণসঙ্খেপতোতি লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং, ধম্মানং সভাৱো, ইধ পন থদ্ধতাদি. তস্মা থদ্ধলক্খণাদিৱন্ততায সহ লক্খণেহীতি সলক্খণা, কেসাদযো দ্ৱাচত্তালীস আকাৰা. তেসং সঙ্খেপতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – কেসাদিকে ৱীসতি কোট্ঠাসে একজ্ঝং গহেত্ৱা তত্থ থদ্ধতাদিকং চতুব্বিধম্পি লক্খণং ৱৱত্থপেত্ৱা ভাৱনা সলক্খণসঙ্খেপতো ভাৱনা. এস নযো আপোকোট্ঠাসাদীসুপি. সলক্খণৱিভত্তিতোতি থদ্ধলক্খণাদিনা সলক্খণানং কেসাদীনং ৱিভাগতো কেসাদীসু দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেসু পচ্চেকং থদ্ধতাদীনং চতুন্নং চতুন্নং লক্খণানং ৱৱত্থাপনৱসেন ভাৱনা.
এৱং চতূহি আকাৰেহি উদ্দিট্ঠং ভাৱনানযং নিদ্দিসিতুং ‘‘কথং সসম্ভাৰসঙ্খেপতো ভাৱেতী’’তিআদি আৰদ্ধং. এত্থ চ যথা তিক্খপঞ্ঞো পুগ্গলো তিক্খতায পৰোপৰিযত্তসব্ভাৱতো তিক্খিন্দ্ৰিযমুদিন্দ্ৰিযতাৱসেন দুৱিধোতি. তত্থ তিক্খিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন সঙ্খেপতো পঠমনযো ৱুত্তো, মুদিন্দ্ৰিযস্স ৱসেন দুতিযো. এৱং নাতিতিক্খপঞ্ঞোপি পুগ্গলোতি. তত্থ যো ৱিসদিন্দ্ৰিযো পুগ্গলো, তস্স ৱসেন সসম্ভাৰসঙ্খেপতো, সলক্খণসঙ্খেপতো চ ভাৱনানযো নিদ্দিট্ঠো. যো পন নাতিৱিসদিন্দ্ৰিযো, তস্স ৱসেন সসম্ভাৰৱিভত্তিতো, সলক্খণৱিভত্তিতো চ ভাৱনানযো নিদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. তস্স এৱং ৱৱত্থাপযতো এৱ ধাতুযো পাকটা হোন্তি সৱিসেসং ধাতূনং পৰিগ্গহিতত্তা. ভাৱনাৱিধানং পনেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৩১০. যস্সাতি নাতিৱিসদিন্দ্ৰিযং পুগ্গলং সন্ধায ৱদতি. এৱং ভাৱযতোতি সসম্ভাৰসঙ্খেপতো ভাৱেন্তস্স. যেন ৱিধিনা উগ্গহেত্ৱা কুসলো হোতি, সো সত্তৱিধো ৱিধি ‘‘উগ্গহকোসল্ল’’ন্তি ৱুচ্চতি, তন্নিব্বত্তং ৱা ঞাণং. এৱং মনসিকাৰকোসল্লম্পি ৱেদিতব্বং. দ্ৱত্তিংসাকাৰেতি ধাতুমনসিকাৰৱসেন পৰিগ্গহিতে কেসাদিকে দ্ৱত্তিংসৱিধে কোট্ঠাসে. ‘‘দ্ৱত্তিংসাকাৰে’’তি চ ইদং তেজৱাযুকোট্ঠাসেসু ৱণ্ণাদিৱসেন ৱৱত্থানস্স অভাৱতো ৱুত্তং. সব্বং তত্থ ৱুত্তৱিধানং কাতব্বন্তি ‘‘ৱচসা মনসা’’তিআদিনা ৱুত্তউগ্গহকোসল্লুদ্দেসতো পট্ঠায যাৱ ‘‘অনুপুব্বমুঞ্চনাদিৱসেনা’’তি পদং, তাৱ আগতং সব্বং ভাৱনাৱিধানং কাতব্বং সম্পাদেতব্বং. ৱণ্ণাদিৱসেনাতি ৱণ্ণসণ্ঠানদিসোকাসপৰিচ্ছেদৱসেন. অযঞ্চ ৱণ্ণাদিৱসেন মনসিকাৰো ধাতুপটিক্কূলৱণ্ণমনসিকাৰানং সাধাৰণো পুব্বভাগোতি নিব্বত্তিতধাতুমনসিকাৰমেৱ দস্সেতুং ‘‘অৱসানে এৱং মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বো’’তি ৱুত্তং.
৩১১. অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগপচ্চৱেক্খণৰহিতা এতে ধম্মাতি এতে ‘‘সীসকটাহপলিৱেঠনচম্মং কেসা’’তি এৱং ৱোহৰিযমানা ভূতুপাদাযধম্মা ‘‘মযি কেসা জাতা, মযমেত্থ জাতা’’তি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগপচ্চৱেক্খণসুঞ্ঞা. ইমিনা কাৰণস্স চ ফলস্স চ অব্যাপাৰতায ধাতুমত্ততং সন্দস্সেতি, তেন চ আভোগপচ্চৱেক্খণানম্পি এৱমেৱ অব্যাপাৰতা দীপিতাতি দট্ঠব্বং. ন হি তানি, তেসং কাৰণানি চ তথা তথা আভুজিত্ৱা, পচ্চৱেক্খিত্ৱা চ উপ্পজ্জন্তি, পচ্চযভাৱং ৱা গচ্ছন্তীতি. ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. অচেতনোতি ন চেতনো, চেতনাৰহিতো ৱা. অব্যাকতোতি অব্যাকতৰাসিপৰিযাপন্নো. সুঞ্ঞোতি অত্তসুঞ্ঞো. ততো এৱ নিস্সত্তো. থদ্ধলক্খণাধিকতায থদ্ধো. ততো এৱ পথৱীধাতূতি এৱং মনসিকাৰো পৱত্তেতব্বোতি সম্বন্ধো. এৱং সব্বত্থ.
৩১২. সুঞ্ঞগামট্ঠানেতি এত্থ সুঞ্ঞগামগ্গহণং পৰমত্থতো ৱেদকৱিৰহদস্সনত্থং কাযস্স.
৩১৩. মধুকট্ঠিকেতি মধুকবীজানি.
৩১৪. গেহথম্ভানং আধাৰভাৱেন ঠপিতসিলাযো পাসাণউদুক্খলকানীতি অধিপ্পেতানি.
৩১৫. দুগ্গন্ধাদিভাৱে চস্স সদিসভাৱদস্সনত্থং অল্লগোচম্মগ্গহণং.
৩১৬. যেভুয্যেন মংসপেসীনং বহলতায মহামত্তিকগ্গহণং.
৩১৭. কুট্টদাৰূসূতি দাৰুকুট্টিকায কুটিযা ভিত্তিপাদভূতেসু কট্ঠেসু.
৩১৮. পণ্হিকট্ঠিআদীনং আধাৰভাৱো ৱিয গোপ্ফকট্ঠিআদীনং আধেয্যভাৱোপি অসমন্নাহাৰসিদ্ধোতি দস্সনত্থং ‘‘পণ্হিকট্ঠিগোপ্ফকট্ঠিং উক্খিপিত্ৱা ঠিত’’ন্তিআদিং ৱত্ৱা পুন ‘‘সীসট্ঠিগীৱট্ঠিকে পতিট্ঠিত’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
৩১৯. সিন্নৱেত্তগ্গাদীসূতি সেদিতৱেত্তকড়ীৰাদীসু.
৩২১. উৰট্ঠিসঙ্ঘাটো পঞ্জৰসদিসতায ‘‘উৰট্ঠিপঞ্জৰ’’ন্তি ৱুত্তো. তস্স অথিৰভাৱদস্সনত্থং জিণ্ণসন্দমানিকপঞ্জৰং নিদস্সনভাৱেন গহিতং.
৩২২. যমকমংসপিণ্ডেতি মংসপিণ্ডযুগড়ে.
৩২৩. কিলোমকস্স সেতৱণ্ণতায ‘‘পিলোতিকপলিৱেঠিতে’’তি পিলোতিকং নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তং. এৱমেৱ ন ৱক্কহদযানি সকলসৰীৰে চ মংসং জানাতীতি এত্থ ন ৱক্কহদযানি জানন্তি ‘‘মযং পটিচ্ছন্নকিলোমকেন পটিচ্ছন্নানী’’তি, ন সকলসৰীৰে চ মংসং জানাতি ‘‘অহং পটিচ্ছন্নকিলোমকেন পটিচ্ছন্ন’’ন্তি যোজেতব্বং.
৩২৪. কোট্ঠমত্থকপস্সন্তি কুসূলস্স অব্ভন্তৰে মত্থকপস্সং.
৩২৫. দ্ৱিন্নং থনানমন্তৰেতি দ্ৱিন্নং থনপ্পদেসানং ৱেমজ্ঝে, থনপ্পদেসো চ অব্ভন্তৰৱসেন ৱেদিতব্বো.
৩২৭. একৱীসতিঅন্তভোগেতি একৱীসতিযা ঠানেসু ওভগ্গোভগ্গে অন্তমণ্ডলে.
৩২৮. আমাসযে ঠিতো পৰিভুত্তাহাৰো উদৰিযন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘উদৰিযং উদৰে ঠিতং অসিতপীতখাযিতসাযিত’’ন্তি.
৩৩১. অবদ্ধপিত্তং সংসৰণলোহিতং ৱিয, কাযুস্মা ৱিয চ কম্মজৰূপপটিবদ্ধৱুত্তিকন্তি আহ ‘‘আবদ্ধপিত্তং জীৱিতিন্দ্ৰিযপটিবদ্ধং সকলসৰীৰং ব্যাপেত্ৱা ঠিত’’ন্তি. পটিবদ্ধতাৱচনেন চস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযে সতি সব্ভাৱমেৱ দীপেতি, ন জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স ৱিয একন্তকম্মজতন্তি দট্ঠব্বং. পিত্তকোসকেতি মহাকোসাটকীকোসসদিসে পিত্তাধাৰে. যূসভূতোতি ৰসভূতো.
৩৩২. উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং ছড্ডনট্ঠানং চন্দনিকা, তস্সং চন্দনিকাযং.
৩৩৩. পুব্বাসযো মন্দপঞ্ঞানং কেসঞ্চিদেৱ হোতীতি কত্ৱা অসব্বসাধাৰণন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পুব্বো অনিবদ্ধোকাসো’’তি.
৩৩৪. পিত্তং ৱিযাতি অবদ্ধপিত্তং ৱিয. সকলসৰীৰন্তি জীৱিতিন্দ্ৰিযপটিবদ্ধং সব্বং সৰীৰপ্পদেসং. ৱক্কহদযযকনপপ্ফাসানি তেমেন্তন্তি এত্থ যকনং হেট্ঠাভাগপূৰণেন, ইতৰানি তেসং উপৰি থোকং থোকং পগ্ঘৰণেন চ তেমেতীতি দট্ঠব্বং. হেট্ঠা লেড্ডুখণ্ডাদীনি তেমযমানেতি তেমকতেমিতব্বানং অব্যাপাৰতাসামঞ্ঞনিদস্সনত্থং এৱ উপমা দট্ঠব্বা, ন ঠানসামঞ্ঞনিদস্সনত্থং. সন্নিচিতলোহিতেন হি তেমেতব্বানং কেসঞ্চি হেট্ঠা, কস্সচি উপৰি ঠিততা কাযগতাসতিনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.২০৬) দস্সিতাতি. যকনস্স হেট্ঠাভাগট্ঠানং ‘‘মযি লোহিতং ঠিত’’ন্তি ন জানাতি, ৱক্কাদীনি ‘‘অম্হে তেমযমানং লোহিতং ঠিত’’ন্তি ন জানন্তীতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা.
৩৩৬. পত্থিন্নসিনেহোতি থিনভাৱং ঘনভাৱং গতসিনেহো. সকলসৰীৰে মংসন্তি যোজনা, তঞ্চ থূলসৰীৰং সন্ধায ৱুত্তং. মেদস্স সতিপি পত্থিন্নতায ঘনভাৱে মংসস্স ৱিয ন বদ্ধতাতি ৱুত্তং ‘‘পত্থিন্নযূসো’’তি. তেনেৱস্স আপোকোট্ঠাসতা.
৩৩৭. উদকপুণ্ণেসু তৰুণতালট্ঠিকূপকেসূতি নাতিপৰিণতানং সজলকানং অগ্গতো ছিন্নানং তালসলাটুকানং ৱিৱৰানি সন্ধায ৱুত্তং.
৩৩৮. ৱসায অত্তনো আধাৰে অভিব্যাপনমুখেন অব্যাপাৰতাসামঞ্ঞং ৱিভাৱেতব্বন্তি আচামগততেলং নিদস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
৩৩৯. খেড়ুপ্পত্তিপচ্চযে অম্বিলগ্গমধুৰগ্গাদিকে.
৩৪৩. কেসাদীসু মনসিকাৰং পৱত্তেত্ৱা তেজোকোট্ঠাসেসু পৱত্তেতব্বো মনসিকাৰোতি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা যোজেতব্বং. যেন সন্তপ্পতীতি যেন কাযো সন্তপ্পতি, অযং সন্তপ্পনকিচ্চো. তেজোতি তস্স পৰিগ্গণ্হনাকাৰো এৱ পচ্চামট্ঠো. যেন জীৰীযতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
৩৪৪. অস্সাসপস্সাসৱসেনাতি অন্তোপৱিসনবহিনিক্খমননাসিকাৱাতভাৱেন. ‘‘এৱং পৱত্তমনসিকাৰস্সা’’তি ইমিনা ৱুত্তাকাৰেন সসম্ভাৰৱিভত্তিতো পৱত্তকম্মট্ঠানমনসিকাৰস্স. ধাতুযো পাকটা হোন্তীতি ৱিত্থাৰতো পৰিগ্গহিতত্তা ধাতুযো ৱিভূতা হোন্তি. ইধাপি ভাৱনাৱিধানং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৩৪৫. তত্থেৱাতি তেসুযেৱ ৱীসতিযা কোট্ঠাসেসু. পৰিপাচনলক্খণং ৱিত্থম্ভনলক্খণন্তি এত্থাপি ‘‘তত্থেৱা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.
পুন তত্থেৱাতি তেসুযেৱ দ্ৱাদসসু কোট্ঠাসেসূতি অত্থো. এত্থ চ কেসাদিকোট্ঠাসানং সংৱিগ্গহতায তত্থ ৱিজ্জমানা আপোধাতুআদযো ন্হানিযচুণ্ণাদীসু উদকাদযো ৱিয সুৱিঞ্ঞেয্যাতি ‘‘তত্থেৱ আবন্ধনলক্খণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
সন্তপ্পনাদিতেজোকোট্ঠাসেসু পন ৱাযোধাতুআদযো ন তথা সুৱিঞ্ঞেয্যাতি কত্ৱা ‘‘তেন অৱিনিভুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, ন তত্থেৱাতি. যদি এৱং, ৱাযুকোট্ঠাসেসু কথং তত্থেৱাতি? ৱাযুকোট্ঠাসাপি হি উদ্ধঙ্গমৱাতাদযো পিণ্ডাকাৰেনেৱ পৰিগ্গহেতব্বতং উপগচ্ছন্তি, ন পন সন্তপ্পনাদিতেজোকোট্ঠাসাতি নাযং দোসো. তত্থ তেনাতি তেন তেজেন. অৱিনিভুত্তন্তি অৱিনাভূতং, তংতংকলাপগতৱসেন ৱা এৱং ৱুত্তং. এৱং ৱৱত্থাপযতোতি ৱুত্তাকাৰেন সলক্খণসঙ্খেপতো ধাতুযো ৱৱত্থাপেন্তস্স. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘তস্সেৱং ৱাযমমানস্সা’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.৩০৮) হেট্ঠা ৱুত্তনযেন.
৩৪৬. এৱম্পি ভাৱযতোতি সলক্খণসঙ্খেপতো ধাতুযো পৰিগ্গহেত্ৱা ভাৱেন্তস্সাপি. পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি সসম্ভাৰৱিভত্তিতো ভাৱনাযং ৱুত্তেন নযেন. এৱন্তি যথা কেসে, এৱং. সব্বকোট্ঠাসেসূতি একচত্তালীসভেদেসু সেসসব্বকোট্ঠাসেসু এৱমেত্থ অট্ঠসট্ঠিধাতুসতস্স পৰিগ্গহো ৱুত্তো হোতি. ভাৱনাৱিধানং পনেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
ইদানি ৱচনত্থাদিমুখেনপি ধাতূসু মনসিকাৰৱিধানং দস্সেতুং ‘‘ৱচনত্থতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱচনত্থতোতি যস্মা সব্বপঠমং কম্মট্ঠানস্স উগ্গহণং ৱচনৱসেন হোতি ৱচনদ্ৱাৰেন তদত্থস্স আদিতো গহেতব্বতো, তস্মা ৱচনত্থতোপি ধাতূনং মনসিকাতব্বতা ৱুত্তা. কলাপতোতি ৱচনত্থৱসেন ৱিসেসতো, সামঞ্ঞতো চ ধাতুযো পৰিগ্গহেত্ৱা ঠিতস্স যস্মা তা পিণ্ডসো পৱত্তন্তি, ন পচ্চেকং, তস্মা কলাপতোপি মনসিকাতব্বতা ৱুত্তা. তে পন কলাপা পৰমাণুপৰিমাণা হোন্তীতি তপ্পৰিযাপন্নানং পথৱীধাতুআদীনং একস্মিং সৰীৰে পৰিমেয্যপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং চুণ্ণতো মনসিকাতব্বতা ৱুত্তা. সো পনাযং তাসং চুণ্ণতো মনসিকাৰো সঙ্ঘাটৱসেন হোতীতি নিব্বট্টিতসৰূপমেৱ পৰিগ্গহেতব্বং দস্সেতুং লক্খণাদিতো মনসিকাৰো ৱুত্তো. লক্খণাদিতো ধাতুযো পৰিগ্গণ্হন্তেন সলক্খণৱিভত্তিতো কম্মট্ঠানাভিনিৱেসে যস্মা দ্ৱাচত্তালীসায কোট্ঠাসানং ৱসেন ধাতূসু পৰিগ্গয্হমানাসু ‘‘এত্তকা উতুসমুট্ঠানা, এত্তকা চিত্তাদিসমুট্ঠানা’’তি অযং ৱিভাগো ঞাতব্বো হোতি, তস্মা সমুট্ঠানতো মনসিকাৰো ৱুত্তো.
এৱং পৰিঞ্ঞাতসমুট্ঠানানম্পি তাসং সদ্দানুসাৰেন ৱিনা ৱিসেসসামঞ্ঞপৰিগ্গহো কাতব্বোতি দস্সেতুং নানত্তেকত্ততো মনসিকাৰো ৱুত্তো. লক্খণৱিসেসতো ৱিনিভুত্তৰূপাপি এতা অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতায পদেসেন অৱিনিভুত্তাতি অযং ৱিসেসো পৰিগ্গহেতব্বোতি দস্সেতুং ৱিনিব্ভোগাৱিনিব্ভোগতো মনসিকাৰো ৱুত্তো. সতিপি অৱিনিব্ভোগৱুত্তিযং কাচিদেৱ কাসঞ্চি সভাগা, কাচি ৱিসভাগাতি অযম্পি ৱিসেসো পৰিগ্গহেতব্বোতি দস্সেতুং সভাগৱিসভাগতো মনসিকাৰো ৱুত্তো. সভাগৱিসভাগাপি ধাতুযো অজ্ঝত্তিকা ঈদিসকিচ্চৱিসেসযুত্তা, বাহিৰা তব্বিপৰীতাতি অযং ৱিসেসো পৰিগ্গহেতব্বোতি দস্সেতুং অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱিসেসতো মনসিকাৰো ৱুত্তো. সজাতিসঙ্গহাদিকো ধাতুসঙ্গহৱিসেসোপি পৰিগ্গহিতব্বোতি দস্সেতুং সঙ্গহতো মনসিকাৰো ৱুত্তো. সন্ধাৰণাদীহি যথাসককিচ্চেহি অঞ্ঞমঞ্ঞূপত্থম্ভভাৱতোপি ধাতুযো পৰিগ্গহেতব্বাতি দস্সেতুং পচ্চযতো মনসিকাৰো ৱুত্তো. অব্যাপাৰনযতো ধাতুযো পৰিগ্গহেতব্বাতি দস্সেতুং অসমন্নাহাৰতো মনসিকাৰো ৱুত্তো. অত্তনো পচ্চযধম্মৱিসেসতো, পচ্চযভাৱৱিসেসতো চ ধাতুযো পৰিগ্গহেতব্বাতি দস্সেতুং পচ্চযৱিভাগতো মনসিকাৰো ৱুত্তোতি এৱমেতেসং তেৰসন্নং আকাৰানং পৰিগ্গহে কাৰণং ৱেদিতব্বং. আকাৰেহীতি পকাৰেহি, কাৰণেহি ৱা.
৩৪৭. তত্থ পত্থটত্তাতি পুথুত্তা, তেন পুথুভাৱতো পুথুৱী, পুথুৱী এৱ পথৱীতি নিৰুত্তিনযেন সদ্দত্থমাহ. পত্থনট্ঠেন ৱা পথৱী, পতিট্ঠাভাৱেন পত্থাযতি উপতিট্ঠতীতি অত্থো. ‘‘অপ্পোতী’’তি পদস্স অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তো এৱ. আপীযতীতি সোসীযতি, পিৱীযতীতি কেচি. ‘‘অযং পনত্থো সসম্ভাৰাপে যুজ্জতী’’তি ৱদন্তি, লক্খণাপেপি যুজ্জতেৱ. সোপি হি ফৰুসপাচনৱিসোসনাকাৰেন সেসভূতত্তযেন পীযমানো ৱিয পৱত্ততীতি. অপ্পাযতীতি ব্ৰূহেতি. পৰিব্ৰূহনৰসা হি আপোধাতু. তেজতীতি নিসেতি, তিক্খভাৱেন সেসভূতত্তযং উস্মাপযতীতি অত্থো. ৱাযতীতি সমীৰেতি, দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন ভূতসঙ্ঘাতং গমেতীতি অত্থো.
এৱং তাৱ ৱিসেসতো ৱচনত্থং ৱত্ৱা ইদানি সামঞ্ঞতো ৱত্তুং ‘‘অৱিসেসেন পনা’’তিআদি ৱুত্তং. সলক্খণধাৰণতোতি যথা তিত্থিযপৰিকপ্পিতো ‘‘পকতি অত্তা’’তি এৱমাদিকো সভাৱতো নত্থি, ন এৱমেতা. এতা পন সলক্খণং সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধাতুযো. দুক্খাদানতোতি দুক্খস্স ৱিদহনতো. এতা হি ধাতুযো কাৰণভাৱেন ৱৱত্থিতা হুত্ৱা অযলোহাদিধাতুযো ৱিয অযলোহাদিং অনেকপ্পকাৰং সংসাৰদুক্খং ৱিদহন্তি. দুক্খাধানতোতি অনপ্পকস্স দুক্খস্স ৱিধানমত্ততো অৱসৱত্তনতো, তং ৱা দুক্খং এতাহি কাৰণভূতাহি সত্তেহি অনুৱিধীযতি, তথাৱিহিতঞ্চ তং এতাস্ৱেৱ ধীযতি ঠপীযতীতি এৱং দুক্খাধানতো, ধাতুযো. অপিচ ‘‘নিজ্জীৱট্ঠো ধাতুট্ঠো’’তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. তথা হি ভগৱা ‘‘ছধাতুৰোযং ভিক্খু পুৰিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৫) জীৱসঞ্ঞাসমূহননত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি. ইতি ৱচনত্থমুখেনপি অসাধাৰণতো, সাধাৰণতো চ ধাতূনং সৰসলক্খণমেৱ ৱিভাৱীযতীতি আহ ‘‘এৱং ৱিসেসসামঞ্ঞৱসেন ৱচনত্থতো মনসি কাতব্বা’’তি. মনসিকাৰো পন ৱচনত্থমুখেন ধাতুযো পৰিগ্গহেত্ৱা ঠিতস্স হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
৩৪৮. আকাৰেহীতি পকাৰেহি. অথ ৱা আকৰীযন্তি দিস্সন্তি এত্থ ধাতুযোতি আকাৰা, কোট্ঠাসা. অট্ঠধম্মসমোধানাতি যথাৱুত্তানং পচ্চযৱিসেসেন ৱিসিট্ঠৰূপানং ৱণ্ণাদীনং অট্ঠন্নং ধম্মানং সমৱধানতো সন্নিৱেসৱিসেসৱসেন সহাৱট্ঠানতো তং উপাদায. কেসাতি সম্মুতি সমঞ্ঞামত্তং হোতি. তেসংযেৱ ৱিনিব্ভোগাতি তেসংযেৱ ৱণ্ণাদীনং ৱিনিব্ভুজনতো. যথা হি ৱণ্ণাদযো অট্ঠ ধম্মা পঞ্ঞায ৱিনিব্ভুজ্জমানা অঞ্ঞমঞ্ঞব্যতিৰেকেন পৰমত্থতো উপলব্ভন্তি, ন এৱং ৱণ্ণাদিব্যতিৰেকেন পৰমত্থতো কেসা উপলব্ভন্তি. তস্মা যে চ ধম্মে সমুদিতে উপাদায ‘‘কেসা’’তি সম্মুতি, তেসু ৱিসুং ৱিসুং কতেসু নত্থি ‘‘কেসা’’তি সম্মুতি, ৱোহাৰমত্তন্তি অত্থো.
‘‘অট্ঠধম্মকলাপমত্তমেৱা’’তি ইদং কেসপঞ্ঞত্তিযা উপাদাযভূতে ৱণ্ণাদিকে একত্তেন গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন তেসং অট্ঠধম্মমত্তভাৱতো. কম্মসমুট্ঠানো কোট্ঠাসোতি কেসেসু তাৱ কেসমূলং, এৱং লোমাদীসুপি যথাৰহং ৱেদিতব্বং. দসধম্মকলাপোপীতি এত্থ অসিতাদিপৰিপাচকো তেজোকোট্ঠাসো নৱধম্মকলাপোপীতি ৱত্তব্বো. যদিমে কেসাদিকোট্ঠাসা যথাৰহং অট্ঠনৱদসধম্মসমূহভূতা, অথ কস্মা পথৱীআদিধাতুমত্ততো মনসি কৰীযন্তীতি আহ ‘‘উস্সদৱসেন পনা’’তিআদি. যস্মা অযং ধাতুমনসিকাৰো যাৱদেৱ সত্তসঞ্ঞাসমুগ্ঘাটনত্থো, ধম্মৱিনিব্ভোগো চ সাতিসযং সত্তসঞ্ঞাসমুগ্ঘাটায সংৱত্ততি, তস্মা কোট্ঠাসেসু এৱং ধম্মৱিভাগো ৱেদিতব্বো. এত্থ হি উদৰিযং কৰীসং পুব্বো মুত্তঞ্চ উতুসমুট্ঠানা, অসিতাদিপৰিপাচকতেজো কম্মসমুট্ঠানো, অস্সাসপস্সাসৱাতো চিত্তসমুট্ঠানোতি ছ একসমুট্ঠানা, সেদোঅস্সু খেড়ো সিঙ্ঘাণিকাতি চত্তাৰো উতুচিত্তৱসেন দ্ৱিসমুট্ঠানা, সেসা দ্ৱত্তিংস চতুসমুট্ঠানা.
তেসু অসিতাদিপৰিপাচকে তেজোকোট্ঠাসে একো কলাপো জীৱিতনৱকো, অঞ্ঞেসু একসমুট্ঠানেসু উতুসমুট্ঠানো, চিত্তসমুট্ঠানো ৱা একেকো অট্ঠকো, দ্ৱিসমুট্ঠানেসু উতুচিত্তৱসেন দ্ৱে দ্ৱে অট্ঠকা, চতুসমুট্ঠানেসু উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানা তযো তযো অট্ঠকা, উতুচিত্তসমুট্ঠানেসু সদ্দনৱকা, অট্ঠসু তেজোৱাযোকোট্ঠাসেসু অট্ঠ জীৱিতনৱকা, সেসেসু চতুৱীসতিযা কোট্ঠাসেসু কাযভাৱদসকদ্ৱযসহিতা, চক্খাদিসঞ্ঞিতেসু মংসকোট্ঠাসেসু চক্খুসোতঘানজিৱ্হাৱত্থুদসকসহিতা চাতি পৰিপুণ্ণাযতনকে ৰূপকাযে ভেদং অনামসিত্ৱা একত্তৱসেন গয্হমানা সত্তচত্তালীসাধিকসতৰূপকলাপা ৰূপৱিভাগতো সাধিকং দিযড্ঢৰূপসহস্সং হোতি, কোট্ঠাসানং পন অৱযৱৱিভাগেন তদৱযৱকলাপানং ভেদে গয্হমানে ৰূপধম্মানং অসঙ্খ্যেয্যভেদতা ৱেদিতব্বা. এৱং ধম্মৱিভাগতো অনেকভেদভিন্নাপি ইমে দ্ৱাচত্তালীস কোট্ঠাসা উস্সদগ্গহণেন চতুধাতুৱসেনেৱ ৱৱত্থপেতব্বা. তেনাহ ‘‘উস্সদৱসেন পন…পে… মনসি কাতব্বা’’তি. তত্থ মনসিকাৰৱিধি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
৩৪৯. মজ্ঝিমেন পমাণেনাতি আৰোহপৰিণাহেহি মজ্ঝিমসৰীৰে লব্ভমানেন মজ্ঝিমেন পৰিমাণেন. পৰিগ্গয্হমানাতি পঞ্ঞায পৰিতক্কেত্ৱা গয্হমানা. পৰমাণুভেদসঞ্চুণ্ণাতি এত্থ যথা ‘‘অঙ্গুলস্স অট্ঠমো ভাগো যৱো, যৱস্স অট্ঠমো ভাগো ঊকা, ঊকায অট্ঠমো ভাগো লিক্খা, লিক্খায অট্ঠমো ভাগো ৰথৰেণু, ৰথৰেণুস্স অট্ঠমো ভাগো তজ্জাৰী, তজ্জাৰিযা অট্ঠমো ভাগো অণু, এৱং অণুনো অট্ঠমো ভাগো পৰমাণু নামা’’তি কেচি. অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ৫১৫) পন ‘‘সত্তধঞ্ঞমাসপ্পমাণং একং অঙ্গুলং, সত্তঊকাপমাণো একো ধঞ্ঞমাসো, সত্তলিক্খাপমাণা একা ঊকা, ছত্তিংসৰথৰেণুপ্পমাণা একা লিক্খা, ছত্তিংসতজ্জাৰিপ্পমাণো একো ৰথৰেণু, ছত্তিংসঅণুপ্পমাণা একা তজ্জাৰী, ছত্তিংসপৰমাণুপ্পমাণো একো অণূ’’তি ৱুত্তং. তস্মা অণুনো ছত্তিংসতিমভাগমত্তো পৰমাণু নাম আকাসকোট্ঠাসিকো মংসচক্খুস্স অগোচৰো দিব্বচক্খুস্সেৱ গোচৰভূতো. তং সন্ধাযাহ ‘‘পৰমাণুভেদসঞ্চুণ্ণা’’তি, যথাৱুত্তপৰমাণুপ্পভেদেন চুণ্ণৱিচুণ্ণভূতা. সুখুমৰজভূতাতি ততোযেৱ অতিৱিয সুখুমৰজভাৱং গতা.
দোণমত্তা সিযাতি সোড়স নাড়িমত্তা. ইধাপি ‘‘মজ্ঝিমেন পমাণেনা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তেন ‘‘পকতিযা চতুমুট্ঠিকং কুডুৱং, চতুকুডুৱং নাড়ি, তায নাড়িযা সোড়স নাড়িযো দোণং, তং পন মগধনাড়িযা দ্ৱাদস নাড়িযো হোন্তী’’তি ৱদন্তি. সঙ্গহিতাতি যথা ন ৱিপ্পকিৰতি, এৱং আবন্ধনৱসেন সম্পিণ্ডিত্ৱা গহিতা. অনুপালিতাতি যথা পগ্ঘৰণসভাৱায আপোধাতুযা ৱসেন কিলিন্নভাৱং, পিচ্ছিলভাৱং ৱা নাপজ্জতি, এৱং অনুৰক্খিতা. ৱিত্থম্ভিতাতি সঙ্ঘাতৱাযুনা অতিৱিয ৱিত্থম্ভনং পাপিতা. ন ৱিকিৰতি ন ৱিদ্ধংসতীতি সুখুমৰজভূতাপি পথৱীধাতু আবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণকিচ্চাহি আপোতেজোৱাযোধাতূহি লদ্ধপচ্চযা সিনেহেন তেমিতা তেজসা পৰিপক্কা ৱাযুনা ৱিত্থম্ভনং পাপিতা পিট্ঠচুণ্ণা ৱিয ন ইতো চিতো চ ৱিকিৰতি ন ৱিদ্ধংসতি, অথ খো পিণ্ডিতা ঘনভূতা হুত্ৱা নানপ্পকাৰেন গহেতব্বতং আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘অৱিকিৰিযমানা’’তিআদি. তত্থ ৱিকপ্পন্তি ৱিভাগং. যদিপি তেজোৱাযোধাতুযোপি সৱিগ্গহা ৰূপধম্মভাৱতো, যাদিসো পন ঘনভাৱো পথৱীআপোধাতূসু লব্ভতি, ন তাদিসো তেজোৱাযোধাতূসু লব্ভতীতি মেয্যভাৱাভাৱতো তত্থ চুণ্ণভেদো ন উদ্ধটো. তথা হি সসম্ভাৰতেজোৱাযূসুপি মেয্যভাৱো ন লব্ভতেৱ.
যূসগতাতি যূসভাৱং দ্ৰৱভাৱং গতা. ততো এৱ আবন্ধনাকাৰভূতা. ন পগ্ঘৰতীতি ন ওগড়তি. ন পৰিস্সৱতীতি ন ৱিস্সন্দতি. পীণিতপীণিতভাৱং দস্সেতীতি আপোধাতুযা ব্ৰূহনৰসতায ৱুত্তং.
উসুমাকাৰভূতাতি এতেন কাযে পাকতিকউস্মাপি গহণীসঙ্খাতায তস্সাযেৱ তেজোধাতুযা ৱসেন হোতীতি দস্সেতি. পৰিপাচেতীতি সন্তেজেতি. সা হি যথাভুত্তস্স আহাৰস্স সম্মা পৰিণামনেন ৰসাদিসম্পত্তিযা হেতুভাৱং গচ্ছন্তী ইমং কাযং পৰিপাচেতি সন্তেজেতীতি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ ‘‘ন পূতিভাৱং দস্সেতী’’তি. কম্মূপনিস্সযায, চিত্তপ্পসাদহেতুকায চ সৰীৰে ৱণ্ণসম্পদায তেজোধাতু ৱিসেসপচ্চযো, পগেৱ উতুআহাৰসমুট্ঠানায ৰূপসম্পত্তিযা যথাৱুত্ততেজোধাতূতি আহ ‘‘ৱণ্ণসম্পত্তিঞ্চস্স আৱহতী’’তি.
সমুদীৰণৱিত্থম্ভনলক্খণাতি এত্থ সমুদীৰণং অনুপেল্লনং, ৱিসোসনন্তি কেচি. ৱিত্থম্ভনং সেসভূতত্তযস্স থম্ভিতত্তাপাদনং, উপ্পীলনন্তি একে. তাযাতি ৱিত্থম্ভনলক্খণায ৱাযোধাতুযা. অপৰাযাতি সমুদীৰণলক্খণায. সা হি পেল্লনসভাৱা. তেনাহ ‘‘সমব্ভাহতো’’তি. সমব্ভাহনঞ্চ ৰূপকলাপস্স দেসন্তৰুপ্পত্তিযা হেতুভাৱো. অৱঘট্টনং আসন্নতৰুপ্পত্তিযা. লাড়েতীতি পৰিৱত্তেতি. ইদানি যদত্থং চুণ্ণতো মনসিকাৰো আগতো, তং নিগমনৱসেন দস্সেতুং ‘‘এৱমেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ধাতুযন্তন্তি সুত্তেন ৱিয যন্তৰূপকং অসতিপি কত্তুভূতে অত্তনি চিত্তৱসেন ধাতুমযং যন্তং পৱত্ততি, ইধাপি মনসিকাৰৱিধি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
৩৫০. যদিপি চতুন্নং ধাতূনং লক্খণাদযো হেট্ঠা তত্থ তত্থ ৱুত্তা এৱ, তথাপি তে অনৱসেসতো দস্সেত্ৱা ৱিসুং কম্মট্ঠানপৰিগ্গহৱিধিং দস্সেতুং ‘‘লক্খণাদিতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ লক্খীযতি এতেনাতি লক্খণং, কক্খড়ত্তং লক্খণমেতিস্সাতি কক্খড়ত্তলক্খণা. ননু চ কক্খড়ত্তমেৱ পথৱীধাতূতি? সচ্চমেতং, তথাপি ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতসদ্দত্থতাৱসেন অভিন্নেপি ধম্মে কপ্পনাসিদ্ধেন ভেদেন এৱং নিদ্দেসো কতো. এৱং হি অত্থৱিসেসাৱবোধো হোতীতি. অথ ৱা লক্খীযতীতি লক্খণং, কক্খড়ত্তং হুত্ৱা লক্খিযমানা ধাতু কক্খড়ত্তলক্খণাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সেসাসুপি এসেৱ নযো. পতিট্ঠানৰসাতি সহজাতধম্মানং পতিট্ঠাভাৱকিচ্চা. ততো এৱ নেসং সম্পটিচ্ছনাকাৰেন ঞাণস্স পচ্চুপতিট্ঠতীতি সম্পটিচ্ছনপচ্চুপট্ঠানা. পদট্ঠানং পনেত্থ অঞ্ঞধম্মতায ন উদ্ধটং, সাধাৰণভাৱসব্ভাৱতো ৱা দূৰকাৰণং ৱিয. যথা ৱা ধম্মুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনাদীসু ৰসাদিনা অঞ্ঞেসং পচ্চযভাৱং দস্সেত্ৱা পচ্চযৱন্ততাদস্সনত্থং পদট্ঠানং উদ্ধটং, ন এৱমিধ. ইধ পন ধাতূনং অনঞ্ঞসাধাৰণৱিসেসৱিভাৱনপৰায চোদনায অঞ্ঞধম্মভূতং পদট্ঠানং ন উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. ব্ৰূহনৰসাতি সহজাতধম্মানং ৱড্ঢনকিচ্চা. তথা হি সা নেসং পীণিতভাৱং দস্সেতীতি ৱুচ্চতি. সঙ্গহপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিৰউদকং ৱিয ন্হানীযচুণ্ণস্স সহজাতধম্মানং সঙ্গহণপচ্চুপট্ঠানা. মদ্দৱানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানাতি বাহিৰগ্গি ৱিয জতুলোহাদীনং সহজাতধম্মানং মুদুভাৱানুপ্পদানপচ্চুপট্ঠানা. অভিনীহাৰো ভূতসঙ্ঘাটস্স দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱো, নীহৰণং ৱা বীজতো অঙ্কুৰস্স ৱিয.
৩৫১. উতুসমুট্ঠানাৱ কম্মাদিৱসেন অনুপ্পত্তিতো. উতুচিত্তসমুট্ঠানা কদাচি উতুতো, কদাচি চিত্ততো উপ্পজ্জনতো. অৱসেসাতি ৱুত্তাৱসেসা কেসাদযো চতুৱীসতি, আদিতো তযো তেজোকোট্ঠাসা, পঞ্চ ৱাযোকোট্ঠাসা চাতি দ্ৱত্তিংস. সব্বেপীতি তে সব্বেপি কম্মাদিৱসেন উপ্পজ্জনতো চতুসমুট্ঠানা. কেসাদীনম্পি হি মংসতো অৱিমুত্তভাগো কম্মাহাৰচিত্তসমুট্ঠানোৱ হোতীতি.
৩৫২. নানত্তেকত্ততোতি ৱিসেসসামঞ্ঞতো. ধম্মানং হি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসতা নানত্তং, সমানতা একত্তং. সব্বাসম্পীতি চতুন্নম্পি. সলক্খণাদিতোতি সকং লক্খণং সলক্খণং, ততো সলক্খণাদিতো. আদি-সদ্দেন ৰসপচ্চুপট্ঠানানং ৱিয মুদুসণ্হফৰুসভাৱাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘কম্মসমুট্ঠানাদিৱসেন নানত্তভূতান’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু কম্মসমুট্ঠানাদিৱসেন চতুন্নং ধাতূনং একত্তং হোতি সাধাৰণত্তাতি? ন, ‘‘অঞ্ঞা এৱ ধাতুযো কম্মসমুট্ঠানা, অঞ্ঞা উতুআদিসমুট্ঠানা’’তিআদিকং ভেদং সন্ধায তথা ৱচনতো. এতাসং ধাতূনং. ৰুপ্পনলক্খণং ৰুপ্পনসভাৱং. কিম্পনেতং ৰুপ্পনং নাম? যা সীতাদিৱিৰোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৱিসদিসুপ্পত্তি, তস্মিং ৱা সতি যো ৱিজ্জমানস্সেৱ ৱিসদিসুপ্পত্তিযা হেতুভাৱো, তং ৰুপ্পনং. অনতীতত্তাতি অপৰিচ্চজনতো.
মহন্তপাতুভাৱো চেত্থ সসম্ভাৰধাতুৱসেন ৱেদিতব্বো, তথা মহাৱিকাৰতা মহাভূতসামঞ্ঞলক্খণধাতুৱসেন, মহাপৰিহাৰতা, মহত্তৱিজ্জমানতা চ উভযৱসেনাতি. ভূতসদ্দাপেক্খায ‘‘এতানী’’তি নপুংসকনিদ্দেসো. মহন্তানি পাতুভূতানি অনেকসতসহস্স ৰূপকলাপসঙ্ঘাটতায সমূহৱসেন, সন্ততিৱসেন চ অপৰিমিতপৰিমাণানং, অনেকযোজনাযামৱিত্থাৰানঞ্চ উপ্পজ্জনতো. চত্তাৰি নহুতানীতি চত্তাৰি দসসহস্সানি. দেৱদানৱাদীনং তিগাৱুতাদিসৰীৰৱসেন মহন্তানি পাতুভূতানি.
তত্থাযং ৱচনত্থো – মহন্তানি ভূতানি জাতানি নিব্বত্তানীতি মহাভূতানীতি. অনেকাভূতৱিসেসদস্সনেন, অনেকব্ভুতদস্সনেন চ অনেকচ্ছৰিযদস্সনৱসেন মহন্তো অব্ভুতো, মহন্তানি ৱা অভূতানি এত্থাতি মহাভূতো, মাযাকাৰো. যক্খাদযো জাতিৱসেনেৱ মহন্তা ভূতাতি মহাভূতা, নিৰুড়্হো ৱা অযং তেসু মহাভূতসদ্দো দট্ঠব্বো. পথৱীআদযো পন ৱঞ্চকতায, অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতায চ মহাভূতা ৱিয মহাভূতা. ভূতসদ্দস্স উভযলিঙ্গতায নপুংসকতা কতা. তত্থ ৱঞ্চকতা সযং অনীলাদিসভাৱানি হুত্ৱা নীলাদিসভাৱস্স উপট্ঠাপনং, অনিত্থিপুৰিসাদিসভাৱানেৱ চ হুত্ৱা ইত্থিপুৰিসাদিআকাৰস্স উপট্ঠাপনং. তথা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো, বহি চ অট্ঠিতানংযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায অৱট্ঠানতো অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতা. যদি হি ইমা ধাতুযো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ঠিতা, ন সকিচ্চকৰা সিযুং অঞ্ঞমঞ্ঞানুপ্পৱেসনতো, অথ বহি ঠিতা ৱিনিব্ভুত্তা সিযুং. তথা সতি অৱিনিব্ভুত্তৱাদো হাযেয্য, তস্মা ন নিদ্দিসিতব্বট্ঠানা. এৱং সন্তেপি পতিট্ঠানাদিনা যথাসকং কিচ্চৱিসেসেন সেসানং তিণ্ণং তিণ্ণং উপকাৰিকা হোন্তি, যেন সহজাতাদিনা পচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. তেনাহ ‘‘ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তী’’তি. মনাপেহীতি মনোহৰেহি চাতুৰিযৱন্তেহি. ৱণ্ণসণ্ঠানৱিক্খেপেহীতি কাড়সামতাদিৱণ্ণেহি, পুথুলৱিৱৰকিসতাদিসণ্ঠানেহি, হত্থভমুকাদিৱিক্খেপেহি চ. সৰসলক্খণন্তি সভাৱভূতং লক্খণং, সকিচ্চকং ৱা সভাৱং.
মহাপৰিহাৰতোতি এত্থ ৱচনত্থং ৱদন্তো আহ ‘‘মহন্তেহি…পে… ভূতানি, মহাপৰিহাৰানি ৱা ভূতানী’’তি. তত্থ পচ্ছিমত্থে পুৰিমপদে উত্তৰপদস্স পৰিহাৰ-সদ্দস্স লোপং কত্ৱা ‘‘মহাভূতানী’’তি ৱুত্তং.
তথা হীতি ততো এৱ ৱিকাৰস্স মহন্তত্তা এৱাতি তং ৱিকাৰং দস্সেতুং ‘‘ভূমিতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অচ্চিমতোতি অগ্গিস্স. কোটিসতসহস্সং একং কোটিসতসহস্সেকং চক্কৱাড়ন্তি তং সব্বং আণাখেত্তভাৱেন একং কত্ৱা ৱদতি. ৱিলীযতীতি ৱিপত্তিকৰমেঘাভিৱুট্ঠেন খাৰুদকেন লৱণং ৱিয ৱিলযং গচ্ছতি ৱিদ্ধংসতি. কুপিতেনাতি খুভিতেন. ৱিকীৰতীতি ৱিধমতি ৱিদ্ধংসতি.
অনুপাদিন্নেসু ৱিকাৰমহত্তং দস্সেত্ৱা উপাদিন্নেসু দস্সেন্তো ‘‘পত্থদ্ধো’’তিআদিমাহ. তত্থ কট্ঠমুখেন ৱাতি ৱা-সদ্দো উপমত্থো. যথা কট্ঠমুখেন সপ্পেন ডট্ঠো পত্থদ্ধো হোতি, এৱং পথৱীধাতুপ্পকোপেন সো কাযো কট্ঠমুখেৱ হোতি, কট্ঠমুখমুখগতো ৱিয পত্থদ্ধো হোতীতি অত্থো. অথ ৱা ৱা-সদ্দো অৱধাৰণত্থো. সো ‘‘পথৱীধাতুপ্পকোপেন ৱা’’তি এৱং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – কট্ঠমুখেন ডট্ঠোপি কাযো পথৱীধাতুপ্পকোপেনেৱ পত্থদ্ধো হোতি, তস্মা পথৱীধাতুযা অৱিযুত্তো সো কাযো সব্বদা কট্ঠমুখমুখগতো ৱিয হোতীতি. ৱা-সদ্দো ৱা অনিযমত্থো, তত্ৰাযমত্থো – কট্ঠমুখেন ডট্ঠো কাযো পত্থদ্ধো হোতি ৱা, ন ৱা হোতি মন্তাগদৱসেন, পথৱীধাতুপ্পকোপেন পন মন্তাগদৰহিতো সো কাযো কট্ঠমুখমুখগতো ৱিয হোতি একন্তপত্থদ্ধোতি.
পূতিযোতি কুথিতো. সন্তত্তোতি সব্বসো তত্তো সমুপ্পন্নদাহো. সঞ্ছিন্নোতি সমন্ততো ছিন্নো পৰমাণুভেদসঞ্চুণ্ণো আযস্মতো উপসেনত্থেৰস্স সৰীৰং ৱিয. মহাৱিকাৰানি ভূতানীতি মহাৱিকাৰৱন্তানি ভূতানি মহাভূতানীতি পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপেন নিদ্দেসো দট্ঠব্বো. ‘‘পথৱী’’তিআদিনা সব্বলোকস্স পাকটানিপি ৱিপল্লাসং মুঞ্চিত্ৱা যথাসভাৱতো পৰিগ্গণ্হনে মহন্তেন ৱাযামেন ৱিনা ন পৰিগ্গণ্হন্তীতি দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱত্তা ‘‘মহন্তানী’’তি ৱুচ্চন্তি. তানি হি সুৱিঞ্ঞেয্যানি. ‘‘অমহন্তানী’’তি মন্ত্ৱা ঠিতা তেসং দুপ্পৰিগ্গহতং দিস্ৱা ‘‘অহো মহন্তানি এতানী’’তি জানাতীতি মহাভূতেকদেসতাদীহি ৱা কাৰণেহি মহাভূতানি. এতা হি ধাতুযো মহাভূতেকদেসতো, মহাভূতসামঞ্ঞতো, মহাভূতসন্নিস্সযতো, মহাভূতভাৱতো, মহাভূতপৰিযোসানতো চাতি ইমেহিপি কাৰণেহি ‘‘মহাভূতানী’’তি ৱুচ্চন্তি.
তত্থ মহাভূতেকদেসতোতি ‘‘ভূতমিদন্তি, ভিক্খৱে, সমনুপস্সথা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪০১) হি অৱিসেসেন খন্ধপঞ্চকং ‘‘ভূত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ যদিদং কামভৱে, ৰূপভৱে, পঞ্চৱোকাৰভৱে, একচ্চে চ সঞ্ঞীভৱে পৱত্তং খন্ধপঞ্চকং, তং মহাৱিসযতায ‘‘মহাভূত’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি. পথৱীআদযো পন চতস্সো ধাতুযো তস্স মহাভূতস্স একদেসভূতা ‘‘মহাভূতা’’তি ৱুচ্চন্তি. সমুদাযেসু হি পৱত্তৱোহাৰা অৱযৱেসুপি দিস্সন্তি যথা ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো, পটো দড্ঢো’’তি চ. মহাভূতসমঞ্ঞতোতি তদধীনৱুত্তিতায ভৱন্তি এত্থ উপাদাৰূপানীতি ভূতানি, পথৱীআদযো চতস্সো ধাতুযো. সা পনাযমেতাসু ভূতসমঞ্ঞা অনঞ্ঞত্থৱুত্তিতায উপাদাৰূপানং অৱিপৰীতট্ঠা, লোকস্স চেতা বহূপকাৰা, চক্খুসমুদ্দাদীনং নিস্সযভূতা চাতি মহন্তানি ভূতানীতি সমঞ্ঞাযিংসু. মহাভূতসন্নিস্সযতোতি মহন্তানং মহানুভাৱানং মহাসম্মতমন্ধাতুপ্পভুতীনং ৰঞ্ঞং, সক্কাদীনং দেৱানং, ৱেপচিত্তিআদীনং অসুৰানং, মহাব্ৰহ্মাদীনং ব্ৰহ্মানং, গুণতো ৱা মহন্তানং বুদ্ধানং, পচ্চেকবুদ্ধানং, সাৱকানং উপাদাযুপাদায ৱা সব্বেসম্পি ভূতানং সত্তানং নিস্সযভূততায মহন্তা ভূতা এতেসূতি মহাভূতা. চাতুমহাভূতিকো হি নেসং কাযোতি. মহাভূতভাৱতোতি বহুভূতভাৱতো. অযং হি মহা-সদ্দো ‘‘মহাজনো সন্নিপতিতো’’তিআদীসু বহুভাৱে দিস্সতি. পথৱীআদযো চ ধাতুযো একস্মিম্পি অত্তভাৱে অপৰিমেয্যপ্পভেদা পৱত্তন্তি. তস্মা মহন্তা বহূ অনেকসতসহস্সপ্পভেদা ভূতাতি মহাভূতা. মহাভূতপৰিযোসানতোতি মহাভূতস্স ৱসেন পৰিযোসানপ্পত্তিতো.
‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৱ সহত্তনা;
যো চ কালঘসো ভূতো, স ভূতপচনিং পচী’’তি. (জা. ১.২.১৯০) –
হি এৱমাদীসু খীণাসৱো ‘‘ভূতো’’তি ৱুত্তো. সো হি উচ্ছিন্নভৱনেত্তিকতায আযতিং অপ্পটিসন্ধিকত্তা একন্ততো ‘‘ভূতো’’তি ৱুচ্চতি, ন ইতৰে, ভৱিস্সন্তীতি ৱোহাৰং অনতীতত্তা. ভূতো এৱ ইধ পূজাৱসেন ‘‘মহাভূতো’’তি ৱুত্তো যথা ‘‘মহাখীণাসৱো, মহামোগ্গল্লানো’’তি চ. ইমাসঞ্চ ধাতূনং অনাদিমতি সংসাৰে পবন্ধৱসেন পৱত্তমানানং যথাৱুত্তস্স মহাভূতস্সেৱ সন্তানে পৰিযোসানপ্পত্তি, নাঞ্ঞত্ৰ. তস্মা মহাভূতে ভূতা পৰিযোসানং পত্তাতি মহাভূতা পুৰিমপদে ভূত-সদ্দস্স লোপং কত্ৱা. এৱমেতা ধাতুযো মহাভূতেকদেসতাদীহি মহাভূতাতি ৱেদিতব্বা. পথৱীআদীনং কক্খড়পগ্ঘৰণাদিৱিসেসলক্খণসমঙ্গিতা অপৰিচ্চত্তধাতুলক্খণানংযেৱাতি আহ ‘‘ধাতুলক্খণং অনতীতত্তা’’তি. ন হি সামঞ্ঞপৰিচ্চাগেন ৱিসেসো, ৱিসেসনিৰপেক্খং ৱা সামঞ্ঞং পৱত্ততি. তথা হি ৱদন্তি –
‘‘তমত্থাপেক্খতো ভেদং, সসামঞ্ঞং জহাতি নো;
গণ্হাতি সংসযুপ্পাদা, সমেৱেকত্থকং দ্ৱয’’ন্তি.
সলক্খণধাৰণেন চাতি যেন সলক্খণধাৰণেন ‘‘ধাতুযো’’তি ৱুচ্চন্তি, তেনেৱ ‘‘ধম্মা’’তিপি ৱুচ্চন্তি উভযথাপি নিস্সত্তনিজ্জীৱতায এৱ ৱিভাৱনতো. তেনেৱাহ – ‘‘ছধাতুৰোযং ভিক্খু পুৰিসো, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি চ. অৰূপানং খণতো ৰূপানং খণস্স নাতিইত্তৰতাযাহ ‘‘অত্তনো খণানুৰূপ’’ন্তি. ধৰণেনাতি ঠানেন, পৱত্তনেনাতি অত্থো. খযট্ঠেনাতি খণভঙ্গুতায. ভযট্ঠেনাতি উদযৱযপটিপীড়নাদিনা সপ্পটিভযতায. অসাৰকট্ঠেনাতি অত্তসাৰৱিৰহেন.
৩৫৩. সহুপ্পন্নাৱ এতাতি এতা চতস্সো ধাতুযো সহ উপ্পন্নাৱ সহ পৱত্তমানাৱ সমানকালে লব্ভমানাপি অৱকংসতো সব্বপৰিযন্তিমে উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানেসু সুদ্ধট্ঠকে, কম্মজেসু জীৱিতনৱকেতি একেকস্মিং সুদ্ধট্ঠকাদিকলাপেপি পদেসেন অৱিনিব্ভুত্তা ৱিসুং ৱিসুং অনিদ্দিসিতব্বট্ঠানতায. যত্থ হি তিস্সন্নং ধাতূনং পতিট্ঠাৱসেন পথৱী, তত্থেৱ তস্সা আবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণৱসেন ইতৰা. এস নযো সেসাসুপি.
৩৫৪. পুৰিমা দ্ৱে গৰুকত্তা সভাগা অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অধিপ্পাযো. এত্থ চ ননু পথৱিযাপি লহুভাৱো অত্থি. তথা হি সা ‘‘কক্খড়ং মুদুকং সণ্হং ফৰুসং গৰুকং লহুক’’ন্তি নিদ্দিট্ঠা, আপেপি লহুভাৱো লব্ভতেৱাতি? ন, নিপ্পৰিযাযগৰুভাৱস্স অধিপ্পেতত্তা. গৰুভাৱো এৱ হি পথৱীধাতুযা গৰুতৰং উপাদায লহুভাৱোতি পৰিযাযেন ৱুত্তো সীতভাৱো ৱিয তেজোধাতুযা. যদি এৱং ৰূপস্স লহুতাতি কথং? অযম্পি ৱুত্তনযা এৱ লহুতাকাৰং উপাদায লব্ভনতো. ন হি পৰিচ্ছেদৱিকাৰলক্খণানি পৰমত্থতো লব্ভন্তি নিপ্ফন্নৰূপানং অৱত্থাৱিসেসসভাৱতো. তস্মা পৰমত্থসিদ্ধং গৰুভাৱং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘পুৰিমা দ্ৱে গৰুকত্তা সভাগা’’তি. ‘‘তথা’’তি পদেন ‘‘সভাগা’’তি ইমমত্থং উপসংহৰতি. ‘‘দ্ৱে’’তি পন ইদং যথা ‘‘পুৰিমা’’তি এত্থ, এৱং ‘‘পচ্ছিমা’’তি এত্থাপি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. ৱিসভাগা গৰুকলহুকভাৱতোতি অধিপ্পাযো. যথা চ গৰুকলহুকভাৱেহি, এৱং পেয্যভাৱাপেয্যভাৱেহি চ সভাগৱিসভাগতা যোজেতব্বা.
৩৫৫. অজ্ঝত্তিকা হেট্ঠা ৱুত্তঅজ্ঝত্তিকা, সত্তসন্তানপৰিযাপন্নাতি অত্থো. ৱিঞ্ঞাণৱত্থু ৱিঞ্ঞত্তিইন্দ্ৰিযানন্তি চক্খাদীনং ছন্নং ৱিঞ্ঞাণৱত্থূনং, দ্ৱিন্নং ৱিঞ্ঞত্তীনং, ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযানঞ্চ. যে পন ‘‘ৱিঞ্ঞাণৱত্থূতি হদযৱত্থু গহিত’’ন্তি ৱদন্তি, তেসং ইন্দ্ৰিয-গ্গহণেন অট্ঠন্নম্পি ৰূপিন্দ্ৰিযানং গহণং ৱেদিতব্বং. ‘‘ৱুত্তৱিপৰীতপ্পকাৰা’’তি ইদং বাহিৰানং ধাতূনং যথা সব্বসো ৱিঞ্ঞাণৱত্থুৱিঞ্ঞত্তিইন্দ্ৰিযানং অনিস্সযতা চ ইৰিযাপথৱিৰহো চ ৱুত্তৱিপৰিযাযো, এৱং চতুসমুট্ঠানতাপীতি কত্ৱা ৱুত্তং, ন লক্খণৰূপস্স ৱিয কুতোচিপি সমুট্ঠানস্স অভাৱতো উতুসমুট্ঠানতায তাসং. লহুতাদিনিস্সযতাপি অজ্ঝত্তিকানং ধাতূনং ৱত্তব্বা, ন ৱা ৱত্তব্বা. ৱিঞ্ঞত্তি-গ্গহণং হি লক্খণন্তি.
৩৫৬. ইতৰাহীতি আপোতেজোৱাযুধাতূহি. একসঙ্গহাতি সজাতিসঙ্গহেন একসঙ্গহা. সমানজাতিযানং হি সঙ্গহো সহজাতিসঙ্গহো. তেনাহ ‘‘সমুট্ঠাননানত্তাভাৱতো’’তি.
৩৫৭. তিণ্ণং মহাভূতানং পতিট্ঠা হুত্ৱা পচ্চযো হোতীতি যেহি মহাভূতেহি সম্পিণ্ডনৱসেন সঙ্গহিতা, পৰিপাচনৱসেন অনুপালিতা, সমুদীৰণৱসেন ৱিত্থম্ভিতা চ, তেসং অত্তনা সহজাতানং তিণ্ণং মহাভূতানং পতিট্ঠা হুত্ৱা ততো এৱ সন্ধাৰণৱসেন অৱস্সযো হোতি, ৱুত্তনযেন ৱা পতিট্ঠা হুত্ৱা সহজাতাদিৱসেন পচ্চযো হোতীতি. এস নযো সেসাসুপি.
৩৫৮. যদিপি অঞ্ঞমঞ্ঞআভোগপচ্চৱেক্খণৰহিতা এতে ধম্মাতি হেট্ঠা ধাতূনং অসমন্নাহাৰতা দস্সিতা এৱ, অথাপি ইমিনাৱ নযেন ৱিসুং কম্মট্ঠানপৰিগ্গহো কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘পথৱীধাতু চেত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ পথৱীধাতু চেত্থাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন অযম্পি একো মনসিকাৰপ্পকাৰোতি দীপেতি. এত্থাতি এতাসু ধাতূসু. অহং ‘‘পথৱীধাতূ’’তি ৱা ‘‘পচ্চযো হোমী’’তি ৱা ন জানাতীতি অত্তনি ৱিয অত্তনো কিচ্চে চ আভোগাভাৱং দস্সেত্ৱা উপকাৰকস্স ৱিয উপকত্তব্বানম্পি আভোগাভাৱং দস্সেতুং ‘‘ইতৰানিপী’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বাসু ধাতূসু, তত্থাপি অত্তকিচ্চুপকত্তব্বভেদেসু সব্বেসু.
৩৫৯. পচ্চযৱিভাগতোতি পচ্চযধম্মৱিভাগতো চেৱ পচ্চযভাৱৱিভাগতো চ. ‘‘পচ্চযতো’’তি হি ইমিনা পথৱীআদীনং অঞ্ঞাসাধাৰণো পতিট্ঠাভাৱাদিনা সেসভূতত্তযস্স পচ্চযভাৱো ৱুত্তো. ইধ পন যেহি ধম্মেহি পথৱীআদীনং উপ্পত্তি, তেসং পথৱীআদীনঞ্চ অনৱসেসতো পচ্চযভাৱৱিভাগো ৱুচ্চতীতি অযং ইমেসং দ্ৱিন্নং আকাৰানং ৱিসেসো. কম্মন্তি কুসলাকুসলং ৰূপুপ্পাদকং কম্মং. চিত্তন্তি যং কিঞ্চি ৰূপুপ্পাদকং চিত্তং. আহাৰোতি অজ্ঝত্তিকো ৰূপুপ্পাদকো আহাৰো. উতূতি যো কোচি উতু, অত্থতো তেজোধাতু. কম্মমেৱাতি অৱধাৰণং সমুট্ঠানসঙ্কৰাভাৱদস্সনত্থং, তেন অকম্মজানম্পি কেসঞ্চি কম্মস্স পৰিযাযপচ্চযভাৱো দীপিতো হোতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদি. ননু চ কম্মসমুট্ঠানানং কম্মতো অঞ্ঞেনপি পচ্চযেন ভৱিতব্বন্তি? ভৱিতব্বং, সো পন কম্মগতিকোৱাতি পটিযোগীনিৱত্তনত্থং অৱধাৰণং কতং, তেনাহ ‘‘ন চিত্তাদযো’’তি. চিত্তাদিসমুট্ঠানানন্তি এত্থাপি অযমত্থো যথাৰহং ৱত্তব্বো. ইতৰেতি চিত্তাদিতো অঞ্ঞে. জনকপচ্চযোতি সমুট্ঠাপকতং সন্ধায ৱুত্তং, পচ্চযো পন কম্মপচ্চযোৱ. ৱুত্তং হি ‘‘কুসলাকুসলা চেতনা ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৭).
সেসানন্তি চিত্তাদিসমুট্ঠানানং. পৰিযাযতো উপনিস্সযপচ্চযো হোতীতি পট্ঠানে (পট্ঠা. ১.১.৯) অৰূপানংযেৱ উপনিস্সযপচ্চযস্স আগতত্তা নিপ্পৰিযাযেন ৰূপধম্মানং উপনিস্সযপচ্চযো নত্থি. সুত্তে পন ‘‘পুগ্গলং উপনিস্সায ৱনসণ্ডং উপনিস্সাযা’’তি ৱচনতো সুত্তন্তিকপৰিযাযেন ৱিনা অভাৱো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো. চিত্তং জনকপচ্চযো হোতীতি সহজাতনিস্সযাহাৰাদিৱসেন পচ্চযো হোন্তং চিত্তং সমুট্ঠাপকতং উপাদায ‘‘জনকপচ্চযো হোতী’’তি ৱুত্তং. আহাৰউতূসুপি এসেৱ নযো.
এৱং কম্মাদীনং পচ্চযধম্মানং ৱসেন ধাতূসু পচ্চযৱিভাগং দস্সেত্ৱা ইদানি তংসমুট্ঠানানং ধাতূনম্পি ৱসেন পচ্চযৱিভাগং দস্সেন্তো পঠমং তাৱ ‘‘কম্মসমুট্ঠানং মহাভূত’’ন্তিআদিনা উদ্দিসিত্ৱা পুন ‘‘তত্থ কম্মসমুট্ঠানা পথৱীধাতূ’’তিআদিনা নিদ্দিসতি. তত্থ কম্মসমুট্ঠানা পথৱীধাতূতি ‘‘কম্মসমুট্ঠানং মহাভূত’’ন্তি এত্থ সামঞ্ঞতো ৱুত্তা কম্মজপথৱীধাতু. কম্মসমুট্ঠানানং ইতৰাসন্তি কম্মজানং আপোধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং সহুপ্পত্তিযা অত্তনো উপকাৰকানং তাসং উপকাৰকতো, আধাৰভাৱতো, উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গাধৰণতো, ৱিগমাভাৱতো চ সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেন চেৱ পতিট্ঠাৱসেন চ পচ্চযো হোতি, হোন্তী চ কম্মং ৱিয অত্তনো, তাসঞ্চ ন জনকৱসেন পচ্চযো হোতি অসমুট্ঠাপকত্তা তাসং. কামঞ্চেত্থ নিস্সযপচ্চয-গ্গহণেনেৱ পতিট্ঠাভাৱো সঙ্গহিতো, পথৱীধাতুযা পন অনঞ্ঞসাধাৰণকিচ্চং সহজাতানং পতিট্ঠাভাৱোতি ইমং ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘পতিট্ঠাৱসেন চা’’তি ৱিসুং কত্ৱা ৱুত্তং. আবন্ধনৱসেন চাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. তিসন্ততিমহাভূতানন্তি উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানানং চতুমহাভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱোকিণ্ণানং, অৱিচ্ছেদেন পৱত্তিং উপাদায সন্ততীতি সন্ততিগ্গহণং. পথৱীধাতুযা পতিট্ঠাভাৱো নাম সহজাতানং ধম্মানংযেৱাতি আহ ‘‘ন পতিট্ঠাৱসেনা’’তি. ন আবন্ধনৱসেনাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থাতি এতেসু কম্মসমুট্ঠানমহাভূতেসু. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা পথৱীধাতু চিত্তসমুট্ঠানানং ইতৰাস’’ন্তিআদীসু সুকৰো তন্তিনযো নেতুন্তি ‘‘চিত্তআহাৰ…পে… এসেৱ নযো’’তি অতিদিসতি.
সহজাতাদিপচ্চযৱসপ্পৱত্তাসু চ পনাতি এত্থ চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, পন-সদ্দো ৱিসেসত্থো, তদুভযেন চ যথাৱুত্তসহজাতাদিপচ্চযেহি পৱত্তমানা ধাতুযো ইমিনা ৱিসেসেন পৱত্তন্তীতি ইমমত্থং দীপেতি.
ইদানি তং ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘একং পটিচ্চা’’তিগাথমাহ. তত্থ একং ধাতুং পটিচ্চ তিস্সো ধাতুযো চতুধা সম্পৱত্তন্তি, তিস্সো ধাতুযো পটিচ্চ একাৱ ধাতু চতুধা সম্পৱত্ততি, দ্ৱে ধাতুযো পটিচ্চ দ্ৱে ধাতুযো ছধা সম্পৱত্তন্তীতি যোজনা. অত্থো পন পথৱীআদীসু একেকিস্সা পচ্চযভাৱে ইতৰাসং তিস্সন্নং তিস্সন্নং পচ্চযুপ্পন্নতাতি অযমেকো চতুক্কো, তিস্সন্নং তিস্সন্নং পচ্চযভাৱে ইতৰায একেকিস্সা পচ্চযুপ্পন্নতাতি অযমপৰো চতুক্কো, পঠমদুতিযা, ততিযচতুত্থা, পঠমততিযা, দুতিযচতুত্থা, পঠমচতুত্থা, দুতিযততিযাতি ইমাসং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং পচ্চযভাৱে তত্থ তত্থ ইতৰাসং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং পচ্চযুপ্পন্নতাতি অযমেকো ছক্কো. এৱং পচ্চযভাৱেন চতুধা, ছধা চ পৱত্তমানানং এককদ্ৱিকতিকৱসেন তিকদুকএককৱসেন চ যথাক্কমং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাৱিভাগো ৱেদিতব্বো. অযঞ্চ পচ্চযভাৱো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৱিগতপচ্চযৱসেন, তত্থাপি চ অঞ্ঞমঞ্ঞমুখেনেৱ ৱেদিতব্বো. যং সন্ধায ৱুত্তং পটিচ্চৱাৰে ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা, তযো মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূতং, দ্ৱে মহাভূতে পটিচ্চ দ্ৱে মহাভূতা উপ্পজ্জন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৫৩).
অভিক্কমপটিক্কমাদীতি আদি-সদ্দেন আদানৱিস্সজ্জনাদিকাযিককিৰিযাকৰণস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. উপ্পীড়নস্স পচ্চযো হোতি ঘট্টনকিৰিযায পথৱীধাতুৱসেন সিজ্ঝনতো. সাৱাতি পথৱীধাতুযেৱ. আপোধাতুযা অনুগতা আপোধাতুযা তত্থ অপ্পধানভাৱং, পথৱীধাতুযা চ পধানভাৱন্তি পতিট্ঠাভাৱে ৱিয পতিট্ঠাপনেপি সাতিসযকিচ্চত্তা তস্সা পতিট্ঠাপনস্স পাদট্ঠপনস্স পচ্চযো হোতীতি সম্বন্ধো. অৱক্খেপনস্সাতি অধোনিক্খিপনস্স. তত্থ চ গৰুতৰসভাৱায আপোধাতুযা সাতিসযো ব্যাপাৰোতি আহ ‘‘পথৱীধাতুযা অনুগতা আপোধাতূ’’তি. তথা উদ্ধঙ্গতিকা তেজোধাতূতি উদ্ধৰণে ৱাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো ৱুত্তো. তিৰিযং গতিকায ৱাযোধাতুযা অতিহৰণৱীতিহৰণেসু সাতিসযো ব্যাপাৰোতি তেজোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো গহিতো. তত্থ ঠিতট্ঠানতো অভিমুখং পাদস্স হৰণং অতিহৰণং, পুৰতো হৰণং. ততো থোকং ৱীতিক্কম্ম হৰণং ৱীতিহৰণং, পস্সতো হৰণং.
একেকেন মুখেনাতি ‘‘পত্থটত্তা পথৱী’’তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.৩৪৭) ৱিভত্তেসু তেৰসসু আকাৰেসু একেকেন ধাতূনং পৰিগ্গণ্হনমুখেন. স্ৱাযন্তি সো অযং উপচাৰসমাধি. কথং পনস্স ৱৱত্থানপৰিযাযোতি আহ ‘‘চতুন্নং ধাতূন’’ন্তিআদি.
৩৬০. ইদানি ইমিস্সা ভাৱনায আনিসংসে দস্সেতুং ‘‘ইদঞ্চ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. সুঞ্ঞতং অৱগাহতীতি ধাতুমত্ততাদস্সনেন ৰূপকাযস্স অনত্তকতং ৱৱত্থাপযতো তদনুসাৰেন নামকাযস্সাপি অনত্তকতা সুপাকটা হোতীতি সব্বসো অত্তসুঞ্ঞতং পৰিযোগাহতি তত্থ পতিট্ঠহতি. সত্তসঞ্ঞং সমুগ্ঘাতেতীতি ততো এৱ ‘‘সত্তো পোসো ইত্থী পুৰিসো’’তি এৱং পৱত্তং অযাথাৱসঞ্ঞং উগ্ঘাতেতি সমূহনতি. ৱাড়মিগযক্খৰক্খসাদিৱিকপ্পং অনাৱজ্জমানোতি সসন্তানে ৱিয পৰসন্তানেপি ধাতুমত্ততায সুদিট্ঠত্তা খীণাসৱো ৱিয ‘‘ইমে সীহব্যগ্ঘাদযো ৱাড়মিগা, ইমে যক্খৰক্খসা’’তি এৱমাদিৱিকপ্পং অকৰোন্তো ভযভেৰৱং সহতি অভিভৱতি. যথাৱুত্তৱিকপ্পনাপজ্জনং হি ভযভেৰৱসহনস্স কাৰণং ৱুত্তং. উগ্ঘাতো উপ্পিলাৱিতত্তং. নিগ্ঘাতো দীনভাৱপ্পত্তি. মহাপঞ্ঞো চ পন হোতি ধাতুৱসেন কাযে সম্মদেৱ ঘনৱিনিব্ভোগস্স কৰণতো. তথা হিদং কম্মট্ঠানং বুদ্ধিচৰিতস্স অনুকূলন্তি ৱুত্তং, সুগতিপৰাযণো ৱা ইন্দ্ৰিযানং অপৰিপক্কতাযন্তি অধিপ্পাযো.
একূনৱীসতিভাৱনানযপটিমণ্ডিতস্স
চতুধাতুৱৱত্থাননিদ্দেসস্স লীনত্থৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩৬১. ‘‘কো সমাধী’’তিআদিনা সৰূপাদিপুচ্ছা যাৱদেৱ ৱিভাগাৱবোধনত্থা. সৰূপাদিতো হি ঞাতস্স পভেদো ৱুচ্চমানো সুৱিঞ্ঞেয্যো হোতি সঙ্খেপপুব্বকত্তা ৱিত্থাৰস্স, ৱিত্থাৰৱিধিনা চ সঙ্খেপৱিধি সঙ্গয্হতীতি ‘‘সমাধিস্স ৱিত্থাৰং ভাৱনানযঞ্চ দস্সেতু’’ন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘কো সমাধী’’তিআদিনাপি সমাধিস্সেৱ পকাৰভেদো দস্সীযতি, ভাৱনানিসংসোপি ভাৱনানযনিস্সিতো এৱাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৱিত্থাৰং ভাৱনানযঞ্চ দস্সেতু’’ন্তি ৱুত্তং. সব্বপ্পকাৰতোতি পলিবোধুপচ্ছেদাদিকস্স সব্বস্স ভাৱনায পুব্বকিচ্চস্স কৰণপ্পকাৰতো চেৱ সব্বকম্মট্ঠানভাৱনাৱিভাৱনতো চ.
‘‘সমত্তা হোতী’’তি ৱত্ৱা তমেৱ সমত্তভাৱং ৱিভাৱেতুং ‘‘দুৱিধোযেৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ইধ অধিপ্পেতো সমাধীতি লোকিযসমাধিং আহ. দসসু কম্মট্ঠানেসূতি যানি হেট্ঠা ‘‘উপচাৰাৱহানী’’তি ৱুত্তানি দস কম্মট্ঠানানি, তেসু. অপ্পনাপুব্বভাগচিত্তেসূতি অপ্পনায পুব্বভাগচিত্তেসু অট্ঠন্নং ঝানানং পুব্বভাগচিত্তুপ্পাদেসু. একগ্গতাতি একাৱজ্জনৱীথিযং, নানাৱজ্জনৱীথিযঞ্চ একগ্গতা. অৱসেসকম্মট্ঠানেসূতি ‘‘অপ্পনাৱহানী’’তি ৱুত্তেসু তিংসকম্মট্ঠানেসু.
সমাধিআনিসংসকথাৱণ্ণনা
৩৬২. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খভূতো অত্তভাৱো, তত্থ সুখৱিহাৰো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো. কামং ‘‘সমাপজ্জিত্ৱা’’তি এতেন অপ্পনাসমাধিযেৱ ৱিভাৱিতো, ‘‘একগ্গচিত্তা’’তি পন পদেন উপচাৰসমাধিনোপি গহণং হোতীতি ততো নিৱত্তনত্থং ‘‘অপ্পনাসমাধিভাৱনা’’তি ৱুত্তং. ন খো পনেতেতি এতে বাহিৰকভাৱিতা ঝানধম্মা চিত্তেকগ্গতামত্তকৰা. অৰিযস্স ৱিনযে বুদ্ধস্স ভগৱতো সাসনে ‘‘সল্লেখা’’তি ন ৱুচ্চন্তি কিলেসানং সল্লেখনপটিপদা ন হোতীতি কত্ৱা, সাসনে পন অৱিহিংসাদযোপি সল্লেখাৱ লোকুত্তৰপাদকত্তা.
সম্বাধেতি তণ্হাসংকিলেসাদিনা সংকিলিট্ঠতায পৰমসম্বাধে অতিৱিয সঙ্কটট্ঠানভূতে সংসাৰপ্পৱত্তে. ওকাসাধিগমনযেনাতি অত্থপটিলাভযোগ্গস্স নৱমখণসঙ্খাতস্স ওকাসস্স অধিগমনযেন. তস্স হি দুল্লভতায অপ্পনাধিগমম্পি অনধিগমযমানো সংৱেগবহুলো পুগ্গলো উপচাৰসমাধিম্হিযেৱ ঠত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোতি ‘‘সীঘং সংসাৰদুক্খং সমতিক্কমিস্সামী’’তি.
অভিঞ্ঞাপাদকন্তি ইদ্ধিৱিধাদিঅভিঞ্ঞাঞাণপাদকভূতং অধিট্ঠানভূতং. হোতীতি ৱুত্তনযাতি এত্থ ইতি-সদ্দো পকাৰত্থো, তেন ‘‘ইমিনা পকাৰেন ৱুত্তনযা’’তি সেসাভিঞ্ঞানম্পি ৱুত্তপ্পকাৰং সঙ্গণ্হাতি. সতি সতি আযতনেতি পুৰিমভৱসিদ্ধে অভিঞ্ঞাধিগমস্স কাৰণে ৱিজ্জমানে. অভিঞ্ঞাধিগমস্স হি অধিকাৰো ইচ্ছিতব্বো, যো ‘‘পুব্বহেতূ’’তি ৱুচ্চতি. ন সমাপত্তীসু ৱসীভাৱো. তেনাহ ভগৱা ‘‘সতি সতি আযতনে’’তি (ম. নি. ৩.১৫৮; অ. নি. ৩.১০২). অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযস্সাতি ৱক্খমানৱিভাগায অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায সচ্ছিকাতব্বস্স. ধম্মস্সাতি ভাৱেতব্বস্স চেৱ ৱিভাৱেতব্বস্স চ ধম্মস্স. অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায চিত্তং অভিনিন্নামেতীতি যোজনা. তত্ৰ তত্ৰেৱাতি তস্মিং তস্মিংযেৱ সচ্ছিকাতব্বধম্মে. সক্খিভাৱায পচ্চক্খকাৰিতায ভব্বো সক্খিভব্বো, তস্স ভাৱো সক্খিভব্বতা, তং সক্খিভব্বতং.
তং তং ভৱগমিকম্মং আৰব্ভ ভৱপত্থনায অনুপ্পন্নাযপি কম্মস্স কতূপচিতভাৱেনেৱ ভৱপত্থনাকিচ্চং সিজ্ঝতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপত্থযমানা ৱা’’তি. সহ ব্যেতি পৱত্ততীতি সহব্যো, সহাযো, ইধ পন একভৱূপগো অধিপ্পেতো, তস্স ভাৱো সহব্যতা, তং সহব্যতং.
কিং পন অপ্পনাসমাধিভাৱনাযেৱ ভৱৱিসেসানিসংসা, উদাহু ইতৰাপীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘উপচাৰসমাধিভাৱনাপী’’তিআদি.
নিব্বানন্তি তিস্সন্নং দুক্খতানং নিব্বুতিং. ৰূপধম্মে পৰিযাপন্না ৱিজ্জমানাপি সঙ্খাৰদুক্খতা চিত্তস্স অভাৱেন অসন্তসমাৱ. তেনাহ ‘‘সুখং ৱিহৰিস্সামা’’তি. সোড়সহি ঞাণচৰিযাহীতি অনিচ্চানুপস্সনাদুক্খঅনত্তনিব্বিদাৱিৰাগনিৰোধপটিনিস্সগ্গৱিৱট্টানুপস্সনাতি ইমাহি অট্ঠহি, অট্ঠহি চ অৰিযমগ্গফলঞাণেহীতি এৱং সোড়সহি. নৱহি সমাধিচৰিযাহীতি পঞ্চন্নং ৰূপজ্ঝানানং, চতুন্নং অৰূপজ্ঝানানঞ্চ ৱসেন এৱং নৱহি. কেচি পন ‘‘চত্তাৰো ৰূপজ্ঝানসমাধী, চত্তাৰো অৰূপজ্ঝানসমাধী, উভযেসং উপচাৰসমাধিং একং কত্ৱা এৱং নৱা’’তি ৱদন্তি.
সমাধিভাৱনাযোগেতি সমাধিভাৱনায অনুযোগে অনুযুঞ্জনে, সমাধিভাৱনাসঙ্খাতে ৱা যোগে. যোগোতি ভাৱনা ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘যোগা ৱে জাযতী ভূৰী’’তি (ধ. প. ২৮২).
৩৬৩. সমাধিপীতি পি-সদ্দেন সীলং সম্পিণ্ডেতি.
সমাধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি একাদসমপৰিচ্ছেদৱণ্ণনা.
পঠমো ভাগো নিট্ঠিতো.