৯. ব্ৰহ্মৱিহাৰনিদ্দেসো

মেত্তাভাৱনাকথা

২৪০. অনুস্সতিকম্মট্ঠানানন্তৰং উদ্দিট্ঠেসু পন মেত্তা, কৰুণা, মুদিতা, উপেক্খাতি ইমেসু চতূসু ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু মেত্তং ভাৱেতুকামেন তাৱ আদিকম্মিকেন যোগাৱচৰেন উপচ্ছিন্নপলিবোধেন গহিতকম্মট্ঠানেন ভত্তকিচ্চং কত্ৱা ভত্তসম্মদং পটিৱিনোদেত্ৱা ৱিৱিত্তে পদেসে সুপঞ্ঞত্তে আসনে সুখনিসিন্নেন আদিতো তাৱ দোসে আদীনৱো, খন্তিযঞ্চ আনিসংসো পচ্চৱেক্খিতব্বো.

কস্মা? ইমায হি ভাৱনায দোসো পহাতব্বো, খন্তি অধিগন্তব্বা. ন চ সক্কা কিঞ্চি অদিট্ঠাদীনৱং পহাতুং, অৱিদিতানিসংসং ৱা অধিগন্তুং. তস্মা ‘‘দুট্ঠো খো, আৱুসো, দোসেন অভিভূতো পৰিযাদিণ্ণচিত্তো পাণম্পি হনতী’’তিআদীনং (অ. নি. ৩.৭২) ৱসেন দোসে আদীনৱো দট্ঠব্বো.

‘‘খন্তী পৰমং তপো তিতিক্খা, নিব্বানং পৰমং ৱদন্তি বুদ্ধা’’; (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৪);

‘‘খন্তিবলং বলানীকং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণং’’. (ধ. প. ৩৯৯; সু. নি. ৬২৮);

‘‘খন্তা ভিয্যো ন ৱিজ্জতী’’তিআদীনং (সং. নি. ১.২৫০) ৱসেন খন্তিযং আনিসংসো ৱেদিতব্বো.

অথেৱং দিট্ঠাদীনৱতো দোসতো চিত্তং ৱিৱেচনত্থায, ৱিদিতানিসংসায চ খন্তিযা সংযোজনত্থায মেত্তাভাৱনা আৰভিতব্বা. আৰভন্তেন চ আদিতোৱ পুগ্গলভেদো জানিতব্বো ‘‘ইমেসু পুগ্গলেসু মেত্তা পঠমং ন ভাৱেতব্বা, ইমেসু নেৱ ভাৱেতব্বা’’তি.

অযঞ্হি মেত্তা অপ্পিযপুগ্গলে, অতিপ্পিযসহাযকে, মজ্ঝত্তে, ৱেৰীপুগ্গলেতি ইমেসু চতূসু পঠমং ন ভাৱেতব্বা. লিঙ্গৱিসভাগে ওধিসো ন ভাৱেতব্বা. কালকতে ন ভাৱেতব্বাৱ. কিংকাৰণা অপ্পিযাদীসু পঠমং ন ভাৱেতব্বা? অপ্পিযং হি পিযট্ঠানে ঠপেন্তো কিলমতি. অতিপ্পিযসহাযকং মজ্ঝত্তট্ঠানে ঠপেন্তো কিলমতি, অপ্পমত্তকেপি চস্স দুক্খে উপ্পন্নে আৰোদনাকাৰপ্পত্তো ৱিয হোতি. মজ্ঝত্তং গৰুট্ঠানে চ পিযট্ঠানে চ ঠপেন্তো কিলমতি. ৱেৰিমনুস্সৰতো কোধো উপ্পজ্জতি, তস্মা অপ্পিযাদীসু পঠমং ন ভাৱেতব্বা.

লিঙ্গৱিসভাগে পন তমেৱ আৰব্ভ ওধিসো ভাৱেন্তস্স ৰাগো উপ্পজ্জতি. অঞ্ঞতৰো কিৰ অমচ্চপুত্তো কুলূপকত্থেৰং পুচ্ছি ‘‘ভন্তে, কস্স মেত্তা ভাৱেতব্বা’’তি? থেৰো ‘‘পিযপুগ্গলে’’তি আহ. তস্স অত্তনো ভৰিযা পিযা হোতি. সো তস্সা মেত্তং ভাৱেন্তো সব্বৰত্তিং ভিত্তিযুদ্ধমকাসি. তস্মা লিঙ্গৱিসভাগে ওধিসো ন ভাৱেতব্বা.

কালকতে পন ভাৱেন্তো নেৱ অপ্পনং, ন উপচাৰং পাপুণাতি. অঞ্ঞতৰো কিৰ দহৰভিক্খু আচৰিযং আৰব্ভ মেত্তং আৰভি. তস্স মেত্তা নপ্পৱত্ততি. সো মহাথেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘ভন্তে, পগুণাৱ মে মেত্তাঝানসমাপত্তি, ন চ নং সমাপজ্জিতুং সক্কোমি, কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি আহ. থেৰো ‘‘নিমিত্তং, আৱুসো, গৱেসাহী’’তি আহ. সো গৱেসন্তো আচৰিযস্স মতভাৱং ঞত্ৱা অঞ্ঞং আৰব্ভ মেত্তাযন্তো সমাপত্তিং অপ্পেসি. তস্মা কালকতে ন ভাৱেতব্বাৱ.

২৪১. সব্বপঠমং পন ‘‘অহং সুখিতো হোমি নিদ্দুক্খো’’তি ৱা, ‘‘অৱেৰো অব্যাপজ্জো অনীঘো সুখী অত্তানং পৰিহৰামী’’তি ৱা এৱং পুনপ্পুনং অত্তনিযেৱ ভাৱেতব্বা.

এৱং সন্তে যং ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৬৪৩) ৱুত্তং –

‘‘কথঞ্চ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি? সেয্যথাপি নাম একং পুগ্গলং পিযং মনাপং দিস্ৱা মেত্তাযেয্য, এৱমেৱ সব্বে সত্তে মেত্তায ফৰতী’’তি.

‘‘যঞ্চ পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ২.২২) –

‘‘কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অনোধিসোফৰণা মেত্তা চেতোৱিমুত্তি ভাৱেতব্বা, সব্বে সত্তা অৱেৰা হোন্তু’’ অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তু. সব্বে পাণা… সব্বে ভূতা… সব্বে পুগ্গলা… সব্বে অত্তভাৱপৰিযাপন্না অৱেৰা অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তিআদি –

ৱুত্তং. যঞ্চ মেত্তসুত্তে (খু. পা. ৯.৩; সু. নি. ১৪৫) –

‘‘সুখিনোৱ খেমিনো হোন্তু,

সব্বসত্তা ভৱন্তু সুখিতত্তা’’তিআদি. –

ৱুত্তং, তং ৱিৰুজ্ঝতি. ন হি তত্থ অত্তনি ভাৱনা ৱুত্তাতি চে. তঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি. কস্মা? তঞ্হি অপ্পনাৱসেন ৱুত্তং. ইদং সক্খিভাৱৱসেন.

সচেপি হি ৱস্সসতং ৱস্সসহস্সং ৱা ‘‘অহং সুখিতো হোমী’’তিআদিনা নযেন অত্তনি মেত্তং ভাৱেতি, নেৱস্স অপ্পনা উপ্পজ্জতি. ‘‘অহং সুখিতো হোমী’’তি ভাৱযতো পন যথা অহং সুখকামো দুক্খপটিক্কূলো জীৱিতুকামো অমৰিতুকামো চ, এৱং অঞ্ঞেপি সত্তাতি অত্তানং সক্খিং কত্ৱা অঞ্ঞসত্তেসু হিতসুখকামতা উপ্পজ্জতি. ভগৱতাপি –

‘‘সব্বা দিসা অনুপৰিগম্ম চেতসা,

নেৱজ্ঝগা পিযতৰমত্তনা ক্ৱচি;

এৱং পিযো পুথু অত্তা পৰেসং,

তস্মা ন হিংসে পৰমত্তকামো’’তি. (সং. নি. ১.১১৯; উদা. ৪১); –

ৱদতা অযং নযো দস্সিতো.

২৪২. তস্মা সক্খিভাৱত্থং পঠমং অত্তানং মেত্তায ফৰিত্ৱা তদনন্তৰং সুখপ্পৱত্তনত্থং য্ৱাযং পিযো মনাপো গৰু ভাৱনীযো আচৰিযো ৱা আচৰিযমত্তো ৱা উপজ্ঝাযো ৱা উপজ্ঝাযমত্তো ৱা তস্স দানপিযৱচনাদীনি পিযমনাপত্তকাৰণানি সীলসুতাদীনি গৰুভাৱনীযত্তকাৰণানি চ অনুস্সৰিত্ৱা ‘‘এস সপ্পুৰিসো সুখী হোতু নিদ্দুক্খো’’তিআদিনা নযেন মেত্তা ভাৱেতব্বা.

এৱৰূপে চ পুগ্গলে কামং অপ্পনা সম্পজ্জতি, ইমিনা পন ভিক্খুনা তাৱতকেনেৱ তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৱা সীমাসম্ভেদং কত্তুকামেন তদনন্তৰং অতিপ্পিযসহাযকে, অতিপ্পিযসহাযকতো মজ্ঝত্তে, মজ্ঝত্ততো ৱেৰীপুগ্গলে মেত্তা ভাৱেতব্বা. ভাৱেন্তেন চ একেকস্মিং কোট্ঠাসে মুদুং কম্মনিযং চিত্তং কত্ৱা তদনন্তৰে তদনন্তৰে উপসংহৰিতব্বং.

যস্স পন ৱেৰীপুগ্গলো ৱা নত্থি, মহাপুৰিসজাতিকত্তা ৱা অনত্থং কৰোন্তেপি পৰে ৱেৰীসঞ্ঞাৱ নুপ্পজ্জতি, তেন ‘‘মজ্ঝত্তে মে মেত্তচিত্তং কম্মনিযং জাতং, ইদানি নং ৱেৰিম্হি উপসংহৰামী’’তি ব্যাপাৰোৱ ন কাতব্বো. যস্স পন অত্থি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘মজ্ঝত্ততো ৱেৰীপুগ্গলে মেত্তা ভাৱেতব্বা’’তি.

২৪৩. সচে পনস্স ৱেৰিম্হি চিত্তমুপসংহৰতো তেন কতাপৰাধানুস্সৰণেন পটিঘমুপ্পজ্জতি, অথানেন পুৰিমপুগ্গলেসু যত্থ কত্থচি পুনপ্পুনং মেত্তং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠহিত্ৱা পুনপ্পুনং তং পুগ্গলং মেত্তাযন্তেন পটিঘং ৱিনোদেতব্বং. সচে এৱম্পি ৱাযমতো ন নিব্বাতি, অথ –

ককচূপমওৱাদ-আদীনং অনুসাৰতো;

পটিঘস্স পহানায, ঘটিতব্বং পুনপ্পুনং.

তঞ্চ খো ইমিনা আকাৰেন অত্তানং ওৱদন্তেনেৱ ‘‘অৰে কুজ্ঝনপুৰিস, ননু ৱুত্তং ভগৱতা –

‘উভতোদণ্ডকেন চেপি, ভিক্খৱে, ককচেন চোৰা ওচৰকা অঙ্গমঙ্গানি ওকন্তেয্যুং, তত্ৰাপি যো মনো পদোসেয্য. ন মে সো তেন সাসনকৰো’তি (ম. নি. ১.২৩২) চ,

‘তস্সেৱ তেন পাপিযো, যো কুদ্ধং পটিকুজ্ঝতি;

কুদ্ধমপ্পটিকুজ্ঝন্তো, সঙ্গামং জেতি দুজ্জযং.

‘‘‘উভিন্নমত্থং চৰতি, অত্তনো চ পৰস্স চ;

পৰং সঙ্কুপিতং ঞত্ৱা, যো সতো উপসম্মতী’তি চ. (সং. নি. ১.১৮৮); –

‘‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সপত্তকন্তা সপত্তকৰণা কোধনং আগচ্ছন্তি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা. কতমে সত্ত? ইধ, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি অহো ৱতাযং দুব্বণ্ণো অস্সাতি. তং কিস্সহেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স ৱণ্ণৱতায নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো কিঞ্চাপি সো হোতি সুন্হাতো সুৱিলিত্তো কপ্পিতকেসমস্সু ওদাতৱত্থৱসনো, অথ খো সো দুব্বণ্ণোৱ হোতি কোধাভিভূতো. অযং, ভিক্খৱে, পঠমো ধম্মো সপত্তকন্তো সপত্তকৰণো কোধনং আগচ্ছতি ইত্থিং ৱা পুৰিসং ৱা. পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স এৱং ইচ্ছতি অহোৱতাযং দুক্খং সযেয্যাতি…পে… ন পচুৰত্থো অস্সাতি…পে… ন ভোগৱা অস্সাতি…পে… ন যসৱা অস্সাতি…পে… ন মিত্তৱা অস্সাতি…পে… ন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যাতি. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, সপত্তো সপত্তস্স সুগতিগমনেন নন্দতি. কোধনাযং, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলো কোধাভিভূতো কোধপৰেতো কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি. সো কাযেন ৱাচায মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি কোধাভিভূতো’তি (অ. নি. ৭.৬৪) চ,

‘‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ছৱালাতং উভতোপদিত্তং মজ্ঝে গূথগতং নেৱ গামে কট্ঠত্থং ফৰতি, ন অৰঞ্ঞে কট্ঠত্থং ফৰতি. তথূপমাহং, ভিক্খৱে, ইমং পুগ্গলং ৱদামী’তি চ,

‘‘সো দানি ত্ৱং এৱং কুজ্ঝন্তো ন চেৱ ভগৱতো সাসনকৰো ভৱিস্সসি, পটিকুজ্ঝন্তো চ কুদ্ধপুৰিসতোপি পাপিযো হুত্ৱা ন দুজ্জযং সঙ্গামং জেস্সসি, সপত্তকৰণে চ ধম্মে অত্তাৱ অত্তনো কৰিস্সসি, ছৱালাতূপমো চ ভৱিস্সসী’’তি.

২৪৪. তস্সেৱং ঘটযতো ৱাযমতো সচে তং পটিঘং ৱূপসম্মতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ৱূপসম্মতি, অথ যো যো ধম্মো তস্স পুগ্গলস্স ৱূপসন্তো হোতি পৰিসুদ্ধো, অনুস্সৰিযমানো পসাদং আৱহতি, তং তং অনুস্সৰিত্ৱা আঘাতো পটিৱিনেতব্বো.

একচ্চস্স হি কাযসমাচাৰোৱ উপসন্তো হোতি. উপসন্তভাৱো চস্স বহুং ৱত্তপটিপত্তিং কৰোন্তস্স সব্বজনেন ঞাযতি. ৱচীসমাচাৰমনোসমাচাৰা পন অৱূপসন্তা হোন্তি. তস্স তে অচিন্তেত্ৱা কাযসমাচাৰৱূপসমোযেৱ অনুস্সৰিতব্বো.

একচ্চস্স ৱচীসমাচাৰোৱ উপসন্তো হোতি. উপসন্তভাৱো চস্স সব্বজনেন ঞাযতি. সো হি পকতিযা চ পটিসন্থাৰকুসলো হোতি সখিলো সুখসম্ভাসো সম্মোদকো উত্তানমুখো পুব্বভাসী মধুৰেন সৰেন ধম্মং ওসাৰেতি, পৰিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি ধম্মকথং কথেতি. কাযসমাচাৰমনোসমাচাৰা পন অৱূপসন্তা হোন্তি, তস্স তে অচিন্তেত্ৱা ৱচীসমাচাৰৱূপসমোযেৱ অনুস্সৰিতব্বো.

একচ্চস্স মনোসমাচাৰোৱ উপসন্তো হোতি, উপসন্তভাৱো চস্স চেতিযৱন্দনাদীসু সব্বজনস্স পাকটো হোতি. যো হি অৱূপসন্তচিত্তো হোতি, সো চেতিযং ৱা বোধিং ৱা থেৰে ৱা ৱন্দমানো ন সক্কচ্চং ৱন্দতি, ধম্মস্সৱনমণ্ডপে ৱিক্খিত্তচিত্তো ৱা পচলাযন্তো ৱা নিসীদতি. উপসন্তচিত্তো পন ওকপ্পেত্ৱা ৱন্দতি, ওহিতসোতো অট্ঠিংকত্ৱা কাযেন ৱা ৱাচায ৱা চিত্তপ্পসাদং কৰোন্তো ধম্মং সুণাতি. ইতি একচ্চস্স মনোসমাচাৰোৱ উপসন্তো হোতি, কাযৱচীসমাচাৰা অৱূপসন্তা হোন্তি, তস্স তে অচিন্তেত্ৱা মনোসমাচাৰৱূপসমোযেৱ অনুস্সৰিতব্বো.

একচ্চস্স পন ইমেসু তীসু ধম্মেসু একোপি অৱূপসন্তো হোতি, তস্মিং পুগ্গলে ‘‘কিঞ্চাপি এস ইদানি মনুস্সলোকে চৰতি, অথ খো কতিপাহস্স অচ্চযেন অট্ঠমহানিৰযসোড়সউস্সদনিৰযপৰিপূৰকো ভৱিস্সতী’’তি কাৰুঞ্ঞং উপট্ঠপেতব্বং. কাৰুঞ্ঞম্পি হি পটিচ্চ আঘাতো ৱূপসম্মতি.

একচ্চস্স তযোপিমে ধম্মা ৱূপসন্তা হোন্তি, তস্স যং যং ইচ্ছতি, তং তং অনুস্সৰিতব্বং. তাদিসে হি পুগ্গলে ন দুক্কৰা হোতি মেত্তাভাৱনাতি.

ইমস্স চ অত্থস্স আৱিভাৱত্থং – ‘‘পঞ্চিমে, আৱুসো, আঘাতপটিৱিনযা. যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৱিনোদেতব্বো’’তি (অ. নি. ৫.১৬২) ইদং পঞ্চকনিপাতে আঘাতপটিৱিনযসুত্তং ৱিত্থাৰেতব্বং.

২৪৫. সচে পনস্স এৱম্পি ৱাযমতো আঘাতো উপ্পজ্জতিযেৱ, অথানেন এৱং অত্তা ওৱদিতব্বো –

‘‘অত্তনো ৱিসযে দুক্খং, কতং তে যদি ৱেৰিনা;

কিং তস্সাৱিসযে দুক্খং, সচিত্তে কত্তুমিচ্ছসি.

‘‘বহূপকাৰং হিত্ৱান, ঞাতিৱগ্গং ৰুদম্মুখং;

মহানত্থকৰং কোধং, সপত্তং ন জহাসি কিং.

‘‘যানি ৰক্খসি সীলানি, তেসং মূলনিকন্তনং;

কোধং নামুপড়ালেসি, কো তযা সদিসো জড়ো.

‘‘কতং অনৰিযং কম্মং, পৰেন ইতি কুজ্ঝসি;

কিং নু ত্ৱং তাদিসংযেৱ, যো সযং কত্তুমিচ্ছসি.

‘‘দোসেতুকামো যদি তং, অমনাপং পৰো কৰি;

দোসুপ্পাদেন তস্সেৱ, কিং পূৰেসি মনোৰথং.

‘‘দুক্খং তস্স চ নাম ত্ৱং, কুদ্ধো কাহসি ৱা নৱা;

অত্তানং পনিদানেৱ, কোধদুক্খেন বাধসি.

‘‘কোধং ৱা অহিতং মগ্গং, আৰূড়্হা যদি ৱেৰিনো;

কস্মা তুৱম্পি কুজ্ঝন্তো, তেসংযেৱানুসিক্খসি.

‘‘যং দোসং তৱ নিস্সায, সত্তুনা অপ্পিযং কতং;

তমেৱ দোসং ছিন্দস্সু, কিমট্ঠানে ৱিহঞ্ঞসি.

‘‘খণিকত্তা চ ধম্মানং, যেহি খন্ধেহি তে কতং;

অমনাপং নিৰুদ্ধা তে, কস্স দানীধ কুজ্ঝসি.

‘‘দুক্খং কৰোতি যো যস্স, তং ৱিনা কস্স সো কৰে;

সযম্পি দুক্খহেতুত্ত, মিতি কিং তস্স কুজ্ঝসী’’তি.

২৪৬. সচে পনস্স এৱং অত্তানং ওৱদতোপি পটিঘং নেৱ ৱূপসম্মতি, অথানেন অত্তনো চ পৰস্স চ কম্মস্সকতা পচ্চৱেক্খিতব্বা. তত্থ অত্তনো তাৱ এৱং পচ্চৱেক্খিতব্বা ‘‘অম্ভো ত্ৱং তস্স কুদ্ধো কিং কৰিস্সসি? ননু তৱেৱ চেতং দোসনিদানং কম্মং অনত্থায সংৱত্তিস্সতি? কম্মস্সকো হি ত্ৱং কম্মদাযাদো কম্মযোনি কম্মবন্ধু কম্মপটিসৰণো, যং কম্মং কৰিস্সসি, তস্স দাযাদো ভৱিস্সসি, ইদঞ্চ তে কম্মং নেৱ সম্মাসম্বোধিং, ন পচ্চেকবোধিং, ন সাৱকভূমিং, ন ব্ৰহ্মত্তসক্কত্তচক্কৱত্তিপদেসৰাজাদিসম্পত্তীনং অঞ্ঞতৰং সম্পত্তিং সাধেতুং সমত্থং, অথ খো সাসনতো চাৱেত্ৱা ৱিঘাসাদাদিভাৱস্স চেৱ নেৰযিকাদিদুক্খৱিসেসানঞ্চ তে সংৱত্তনিকমিদং কম্মং. সো ত্ৱং ইদং কৰোন্তো উভোহি হত্থেহি ৱীতচ্চিতে ৱা অঙ্গাৰে, গূথং ৱা গহেত্ৱা পৰং পহৰিতুকামো পুৰিসো ৱিয অত্তানমেৱ পঠমং দহসি চেৱ দুগ্গন্ধঞ্চ কৰোসী’’তি.

এৱং অত্তনো কম্মস্সকতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰস্সপি এৱং পচ্চৱেক্খিতব্বা ‘‘এসোপি তৱ কুজ্ঝিত্ৱা কিং কৰিস্সতি? ননু এতস্সেৱেতং অনত্থায সংৱত্তিস্সতি? কম্মস্সকো হি অযমাযস্মা কম্মদাযাদো…পে… যং কম্মং কৰিস্সতি, তস্স দাযাদো ভৱিস্সতি. ইদঞ্চস্স কম্মং নেৱ সম্মাসম্বোধিং, ন পচ্চেকবোধিং, ন সাৱকভূমিং, ন ব্ৰহ্মত্তসক্কত্তচক্কৱত্তিপদেসৰাজাদিসম্পত্তীনং অঞ্ঞতৰং সম্পত্তিং সাধেতুং সমত্থং, অথ খো সাসনতো চাৱেত্ৱা ৱিঘাসাদাদিভাৱস্স চেৱ নেৰযিকাদিদুক্খৱিসেসানঞ্চস্স সংৱত্তনিকমিদং কম্মং. স্ৱাযং ইদং কৰোন্তো পটিৱাতে ঠত্ৱা পৰং ৰজেন ওকিৰিতুকামো পুৰিসো ৱিয অত্তানংযেৱ ওকিৰতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘‘যো অপ্পদুট্ঠস্স নৰস্স দুস্সতি,

সুদ্ধস্স পোসস্স অনঙ্গণস্স;

তমেৱ বালং পচ্চেতি পাপং,

সুখুমো ৰজো পটিৱাতংৱ খিত্তো’’’তি. (ধ. প. ১২৫; সু. নি. ৬৬৭);

২৪৭. সচে পনস্স এৱং কম্মস্সকতম্পি পচ্চৱেক্খতো নেৱ ৱূপসম্মতি, অথানেন সত্থু পুব্বচৰিযগুণা অনুস্সৰিতব্বা.

তত্ৰাযং পচ্চৱেক্খণানযো – অম্ভো পব্বজিত, ননু তে সত্থা পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোপি সমানো চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰযমানো তত্থ তত্থ ৱধকেসুপি পচ্চত্থিকেসু চিত্তং নপ্পদূসেসি. সেয্যথিদং, সীলৱজাতকে তাৱ অত্তনো দেৱিযা পদুট্ঠেন পাপঅমচ্চেন আনীতস্স পটিৰঞ্ঞো তিযোজনসতং ৰজ্জং গণ্হন্তস্স নিসেধনত্থায উট্ঠিতানং অমচ্চানং আৱুধম্পি ছুপিতুং ন অদাসি. পুন সদ্ধিং অমচ্চসহস্সেন আমকসুসানে গলপ্পমাণং ভূমিং খণিত্ৱা নিখঞ্ঞমানো চিত্তপ্পদোসমত্তম্পি অকত্ৱা কুণপখাদনত্থং আগতানং সিঙ্গালানং পংসুৱিযূহনং নিস্সায পুৰিসকাৰং কত্ৱা পটিলদ্ধজীৱিতো যক্খানুভাৱেন অত্তনো সিৰিগব্ভং ওৰুয্হ সিৰিসযনে সযিতং পচ্চত্থিকং দিস্ৱা কোপং অকত্ৱাৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সপথং কত্ৱা তং মিত্তট্ঠানে ঠপযিত্ৱা আহ –

‘‘আসীসেথেৱ পুৰিসো, ন নিব্বিন্দেয্য পণ্ডিতো;

পস্সামি ৱোহমত্তানং, যথা ইচ্ছিং তথা অহূ’’তি. (জা. ১.১.৫১);

খন্তিৱাদীজাতকে দুম্মেধেন কাসিৰঞ্ঞা ‘‘কিংৱাদী ত্ৱং সমণা’’তি পুট্ঠো ‘‘খন্তিৱাদী নামাহ’’ন্তি ৱুত্তে সকণ্টকাহি কসাহি তাড়েত্ৱা হত্থপাদেসু ছিজ্জমানেসু কোপমত্তম্পি নাকাসি.

অনচ্ছৰিযঞ্চেতং, যং মহল্লকো পব্বজ্জূপগতো এৱং কৰেয্য. চূড়ধম্মপালজাতকে পন উত্তানসেয্যকোপি সমানো –

‘‘চন্দনৰসানুলিত্তা, বাহা ছিজ্জন্তি ধম্মপালস্স;

দাযাদস্স পথব্যা, পাণা মে দেৱ ৰুজ্ঝন্তী’’তি. (জা. ১.৫.৪৯);

এৱং ৱিপ্পলপমানায মাতুযা পিতৰা মহাপতাপেন নাম ৰঞ্ঞা ৱংসকড়ীৰেসু ৱিয চতূসু হত্থপাদেসু ছেদাপিতেসু তাৱতাপি সন্তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৱা সীসমস্স ছিন্দথাতি আণত্তে ‘‘অযং দানি তে চিত্তপৰিগ্গণ্হনকালো, ইদানি অম্ভো ধম্মপাল, সীসচ্ছেদাণাপকে পিতৰি, সীসচ্ছেদকে পুৰিসে, পৰিদেৱমানায মাতৰি, অত্তনি চাতি ইমেসু চতূসু সমচিত্তো হোহী’’তি দড়্হং সমাদানমধিট্ঠায পদুট্ঠাকাৰমত্তম্পি নাকাসি.

ইদঞ্চাপি অনচ্ছৰিযমেৱ, যং মনুস্সভূতো এৱমকাসি. তিৰচ্ছানভূতোপি পন ছদ্দন্তো নাম ৱাৰণো হুত্ৱা ৱিসপ্পিতেন সল্লেন নাভিযং ৱিদ্ধোপি তাৱ অনত্থকাৰিম্হি লুদ্দকে চিত্তং নপ্পদূসেসি. যথাহ –

‘‘সমপ্পিতো পুথুসল্লেন নাগো,

অদুট্ঠচিত্তো লুদ্দকং অজ্ঝভাসি;

কিমত্থযং কিস্স ৱা সম্ম হেতু,

মমং ৱধী কস্স ৱাযং পযোগো’’তি. (জা. ১.১৬.১২৪);

এৱং ৱত্ৱা চ কাসিৰঞ্ঞো মহেসিযা তৱ দন্তানমত্থায পেসিতোম্হি ভদন্তেতি ৱুত্তে তস্সা মনোৰথং পূৰেন্তো ছব্বণ্ণৰস্মিনিচ্ছৰণসমুজ্জলিতচাৰুসোভে অত্তনো দন্তে ছেত্ৱা অদাসি.

মহাকপি হুত্ৱা অত্তনাযেৱ পব্বতপপাততো উদ্ধৰিতেন পুৰিসেন –

‘‘ভক্খো অযং মনুস্সানং, যথেৱঞ্ঞে ৱনে মিগা;

যংনূনিমং ৱধিত্ৱান, ছাতো খাদেয্য ৱানৰং.

‘‘আহিতোৱ গমিস্সামি, মংসমাদায সম্বলং;

কন্তাৰং নিত্থৰিস্সামি, পাথেয্যং মে ভৱিস্সতী’’তি. (জা. ১.১৬.২০৫-২০৬); –

এৱং চিন্তেত্ৱা সিলং উক্খিপিত্ৱা মত্থকে সম্পদালিতে অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি তং পুৰিসং উদিক্খমানো –

‘‘মা অয্যোসি মে ভদন্তে, ত্ৱং নামেতাদিসং কৰি;

ত্ৱং খোসি নাম দীঘাৱু, অঞ্ঞং ৱাৰেতুমৰহসী’’তি. (জা. ১.১৬.২০৯); –

ৱত্ৱা তস্মিং পুৰিসে চিত্তং অপ্পদূসেত্ৱা অত্তনো চ দুক্খং অচিন্তেত্ৱা তমেৱ পুৰিসং খেমন্তভূমিং সম্পাপেসি.

ভূৰিদত্তো নাম নাগৰাজা হুত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ৱম্মিকমুদ্ধনি সযমানো কপ্পুট্ঠানগ্গিসদিসেন ওসধেন সকলসৰীৰে সিঞ্চিযমানোপি পেড়ায পক্খিপিত্ৱা সকলজম্বুদীপে কীড়াপিযমানোপি তস্মিং ব্ৰাহ্মণে মনোপদোসমত্তম্পি ন অকাসি. যথাহ –

‘‘পেড়ায পক্খিপন্তেপি, মদ্দন্তেপি চ পাণিনা;

অলম্পানে ন কুপ্পামি, সীলখণ্ডভযা মমা’’তি. (চৰিযা. ২.১৬);

চম্পেয্যোপি নাগৰাজা হুত্ৱা অহিতুণ্ডিকেন ৱিহেঠিযমানো মনোপদোসমত্তম্পি নুপ্পাদেসি. যথাহ –

‘‘তদাপি মং ধম্মচাৰিং, উপৱুত্থউপোসথং;

অহিতুণ্ডিকো গহেত্ৱান, ৰাজদ্ৱাৰম্হি কীড়তি.

‘‘যং সো ৱণ্ণং চিন্তযতি, নীলং পীতং ৱ লোহিতং;

তস্স চিত্তানুৱত্তন্তো, হোমি চিন্তিতসন্নিভো.

‘‘থলং কৰেয্যং উদকং, উদকম্পি থলং কৰে;

যদিহং তস্স কুপ্পেয্যং, খণেন ছাৰিকং কৰে.

‘‘যদি চিত্তৱসী হেস্সং, পৰিহাযিস্সামি সীলতো;

সীলেন পৰিহীনস্স, উত্তমত্থো ন সিজ্ঝতী’’তি. (চৰিযা. ২.২১-২৪);

সঙ্খপালনাগৰাজা হুত্ৱা তিখিণাহি সত্তীহি অট্ঠসু ঠানেসু ওৱিজ্ঝিত্ৱা পহাৰমুখেহি সকণ্টকা লতাযো পৱেসেত্ৱা নাসায দড়্হং ৰজ্জুং পক্খিপিত্ৱা সোড়সহি ভোজপুত্তেহি কাজেনাদায ৱয্হমানো ধৰণীতলে ঘংসিযমানসৰীৰো মহন্তং দুক্খং পচ্চনুভোন্তো কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকিতমত্তেনেৱ সব্বে ভোজপুত্তে ভস্মং কাতুং সমত্থোপি সমানো চক্খুং উম্মীলেত্ৱা পদুট্ঠাকাৰমত্তম্পি ন অকাসি.

যথাহ –

‘‘চাতুদ্দসিং পঞ্চদসিঞ্চড়াৰ,

উপোসথং নিচ্চমুপাৱসামি;

অথাগমুং সোড়স ভোজপুত্তা,

ৰজ্জুং গহেত্ৱান দড়্হঞ্চ পাসং.

‘‘ভেত্ৱান নাসং অতিকস্স ৰজ্জুং,

নযিংসু মং সম্পৰিগয্হ লুদ্দা;

এতাদিসং দুক্খমহং তিতিক্খং,

উপোসথং অপ্পটিকোপযন্তো’’তি. (জা. ২.১৭.১৮০-১৮১);

ন কেৱলঞ্চ এতানেৱ, অঞ্ঞানিপি মাতুপোসকজাতকাদীসু অনেকানি অচ্ছৰিযানি অকাসি. তস্স তে ইদানি সব্বঞ্ঞুতং পত্তং সদেৱলোকে কেনচি অপ্পটিসমখন্তিগুণং তং ভগৱন্তং সত্থাৰং অপদিসতো পটিঘচিত্তং নাম উপ্পাদেতুং অতিৱিয অযুত্তং অপ্পতিৰূপন্তি.

২৪৮. সচে পনস্স এৱং সত্থু পুব্বচৰিতগুণং পচ্চৱেক্খতোপি দীঘৰত্তং কিলেসানং দাসব্যং উপগতস্স নেৱ তং পটিঘং ৱূপসম্মতি, অথানেন অনমতগ্গিযানি পচ্চৱেক্খিতব্বানি. তত্ৰ হি ৱুত্তং –

‘‘ন সো, ভিক্খৱে, সত্তো সুলভৰূপো, যো ন মাতাভূতপুব্বো, যো ন পিতাভূতপুব্বো, যো ন ভাতা, যো ন ভগিনী, যো ন পুত্তো, যো ন ধীতাভূতপুব্বা’’তি (সং. নি. ২.১৩৭-১৪২).

তস্মা তস্মিং পুগ্গলে এৱং চিত্তং উপ্পাদেতব্বং, ‘‘অযং কিৰ মে অতীতে মাতা হুত্ৱা দসমাসে কুচ্ছিযা পৰিহৰিত্ৱা মুত্তকৰীসখেড়সিঙ্ঘাণিকাদীনি হৰিচন্দনং ৱিয অজিগুচ্ছমানা অপনেত্ৱা উৰে নচ্চাপেন্তী অঙ্গেন পৰিহৰমানা পোসেসি, পিতা হুত্ৱা অজপথসঙ্কুপথাদীনি গন্ত্ৱা ৱাণিজ্জং পযোজযমানো ময্হমত্থায জীৱিতম্পি পৰিচ্চজিত্ৱা উভতোব্যূড়্হে সঙ্গামে পৱিসিত্ৱা নাৱায মহাসমুদ্দং পক্খন্দিত্ৱা অঞ্ঞানি চ দুক্কৰানি কৰিত্ৱা ‘পুত্তকে পোসেস্সামী’তি তেহি তেহি উপাযেহি ধনং সংহৰিত্ৱা মং পোসেসি. ভাতা, ভগিনী, পুত্তো, ধীতা চ হুত্ৱাপি ইদঞ্চিদঞ্চুপকাৰং অকাসীতি তত্ৰ মে নপ্পতিৰূপং মনং পদূসেতু’’ন্তি.

২৪৯. সচে পন এৱম্পি চিত্তং নিব্বাপেতুং ন সক্কোতিযেৱ, অথানেন এৱং মেত্তানিসংসা পচ্চৱেক্খিতব্বা – ‘‘অম্ভো পব্বজিত, ননু ৱুত্তং ভগৱতা –

‘মেত্তায খো, ভিক্খৱে, চেতোৱিমুত্তিযা আসেৱিতায ভাৱিতায বহুলীকতায যানীকতায ৱত্থুকতায অনুট্ঠিতায পৰিচিতায সুসমাৰদ্ধায একাদসানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে একাদস? সুখং সুপতি, সুখং পটিবুজ্ঝতি, ন পাপকং সুপিনং পস্সতি, মনুস্সানং পিযো হোতি, অমনুস্সানং পিযো হোতি, দেৱতা ৰক্খন্তি, নাস্স অগ্গি ৱা ৱিসং ৱা সত্থং ৱা কমতি, তুৱটং চিত্তং সমাধিযতি, মুখৱণ্ণো পসীদতি, অসম্মূড়্হো কালঙ্কৰোতি, উত্তৰিমপ্পটিৱিজ্ঝন্তো ব্ৰহ্মলোকূপগো হোতী’তি (অ. নি. ১১.১৫).

‘‘সচে ত্ৱং ইদং চিত্তং ন নিব্বাপেস্সসি, ইমেহি আনিসংসেহি পৰিবাহিৰো ভৱিস্সসী’’তি.

২৫০. এৱম্পি নিব্বাপেতুং অসক্কোন্তেন পন ধাতুৱিনিব্ভোগো কাতব্বো. কথং? ‘‘অম্ভো পব্বজিত, ত্ৱং এতস্স কুজ্ঝমানো কস্স কুজ্ঝসি? কিং কেসানং কুজ্ঝসি, উদাহু লোমানং, নখানং…পে… মুত্তস্স কুজ্ঝসি? অথ ৱা পন কেসাদীসু পথৱীধাতুযা কুজ্ঝসি, আপোধাতুযা, তেজোধাতুযা, ৱাযোধাতুযা কুজ্ঝসি? যে ৱা পঞ্চক্খন্ধে দ্ৱাদসাযতনানি অট্ঠাৰস ধাতুযো উপাদায অযমাযস্মা ইত্থন্নামোতি ৱুচ্চতি, তেসু কিং ৰূপক্খন্ধস্স কুজ্ঝসি, উদাহু ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স কুজ্ঝসি? কিং ৱা চক্খাযতনস্স কুজ্ঝসি, কিং ৰূপাযতনস্স কুজ্ঝসি…পে… কিং মনাযতনস্স কুজ্ঝসি, কিং ধম্মাযতনস্স কুজ্ঝসি? কিং ৱা চক্খুধাতুযা কুজ্ঝসি, কিং ৰূপধাতুযা, কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কিং মনোধাতুযা, কিং ধম্মধাতুযা, কিং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা’’তি? এৱঞ্হি ধাতুৱিনিব্ভোগং কৰোতো আৰগ্গে সাসপস্স ৱিয আকাসে চিত্তকম্মস্স ৱিয চ কোধস্স পতিট্ঠানট্ঠানং ন হোতি.

২৫১. ধাতুৱিনিব্ভোগং পন কাতুং অসক্কোন্তেন দানসংৱিভাগো কাতব্বো. অত্তনো সন্তকং পৰস্স দাতব্বং, পৰস্স সন্তকং অত্তনা গহেতব্বং. সচে পন পৰো ভিন্নাজীৱো হোতি অপৰিভোগাৰহপৰিক্খাৰো, অত্তনো সন্তকমেৱ দাতব্বং. তস্সেৱং কৰোতো একন্তেনেৱ তস্মিং পুগ্গলে আঘাতো ৱূপসম্মতি. ইতৰস্স চ অতীতজাতিতো পট্ঠায অনুবন্ধোপি কোধো তঙ্খণঞ্ঞেৱ ৱূপসম্মতি, চিত্তলপব্বতৱিহাৰে তিক্খত্তুং ৱুট্ঠাপিতসেনাসনেন পিণ্ডপাতিকত্থেৰেন ‘‘অযং, ভন্তে, অট্ঠকহাপণগ্ঘনকো পত্তো মম মাতৰা উপাসিকায দিন্নো ধম্মিযলাভো, মহাউপাসিকায পুঞ্ঞলাভং কৰোথা’’তি ৱত্ৱা দিন্নং পত্তং লদ্ধমহাথেৰস্স ৱিয. এৱং মহানুভাৱমেতং দানং নাম. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘অদন্তদমনং দানং, দানং সব্বত্থসাধকং;

দানেন পিযৱাচায, উন্নমন্তি নমন্তি চা’’তি.

২৫২. তস্সেৱং ৱেৰীপুগ্গলে ৱূপসন্তপটিঘস্স যথা পিযাতিপ্পিযসহাযকমজ্ঝত্তেসু, এৱং তস্মিম্পি মেত্তাৱসেন চিত্তং পৱত্ততি. অথানেন পুনপ্পুনং মেত্তাযন্তেন অত্তনি পিযপুগ্গলে মজ্ঝত্তে ৱেৰীপুগ্গলেতি চতূসু জনেসু সমচিত্ততং সম্পাদেন্তেন সীমাসম্ভেদো কাতব্বো. তস্সিদং লক্খণং, সচে ইমস্মিং পুগ্গলে পিযমজ্ঝত্তৱেৰীহি সদ্ধিং অত্তচতুত্থে একস্মিং পদেসে নিসিন্নে চোৰা আগন্ত্ৱা ‘‘ভন্তে, একং ভিক্খুং অম্হাকং দেথা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কিং কাৰণা’’তি ৱুত্তে ‘‘তং মাৰেত্ৱা গললোহিতং গহেত্ৱা বলিকৰণত্থাযা’’তি ৱদেয্যুং, তত্ৰ চেসো ভিক্খু ‘‘অসুকং ৱা অসুকং ৱা গণ্হন্তূ’’তি চিন্তেয্য, অকতোৱ হোতি সীমাসম্ভেদো. সচেপি ‘‘মং গণ্হন্তু, মা ইমে তযো’’তিপি চিন্তেয্য, অকতোৱ হোতি সীমাসম্ভেদো. কস্মা? যস্স যস্স হি গহণমিচ্ছতি, তস্স তস্স অহিতেসী হোতি, ইতৰেসংযেৱ হিতেসী হোতি.

যদা পন চতুন্নং জনানমন্তৰে একম্পি চোৰানং দাতব্বং ন পস্সতি, অত্তনি চ তেসু চ তীসু জনেসু সমমেৱ চিত্তং পৱত্তেতি, কতো হোতি সীমাসম্ভেদো. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘অত্তনি হিতমজ্ঝত্তে, অহিতে চ চতুব্বিধে;

যদা পস্সতি নানত্তং, হিতচিত্তোৱ পাণিনং.

‘‘ন নিকামলাভী মেত্তায, কুসলীতি পৱুচ্চতি;

যদা চতস্সো সীমাযো, সম্ভিন্না হোন্তি ভিক্খুনো.

‘‘সমং ফৰতি মেত্তায, সব্বলোকং সদেৱকং;

মহাৱিসেসো পুৰিমেন, যস্স সীমা ন ঞাযতী’’তি.

২৫৩. এৱং সীমাসম্ভেদসমকালমেৱ চ ইমিনা ভিক্খুনা নিমিত্তঞ্চ উপচাৰঞ্চ লদ্ধং হোতি. সীমাসম্ভেদে পন কতে তমেৱ নিমিত্তং আসেৱন্তো ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো অপ্পকসিৰেনেৱ পথৱীকসিণে ৱুত্তনযেনেৱ অপ্পনং পাপুণাতি.

এত্তাৱতানেন অধিগতং হোতি পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৱিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নং পঠমজ্ঝানং মেত্তাসহগতং. অধিগতে চ তস্মিং তদেৱ নিমিত্তং আসেৱন্তো ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো অনুপুব্বেন চতুক্কনযে দুতিযততিযজ্ঝানানি, পঞ্চকনযে দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি চ পাপুণাতি.

সো হি পঠমজ্ঝানাদীনং অঞ্ঞতৰৱসেন মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি (ৱিভ. ৬৪২; দী. নি. ১.৫৫৬). পঠমজ্ঝানাদিৱসেন অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৱ হি অযং ৱিকুব্বনা সম্পজ্জতি.

২৫৪. এত্থ চ মেত্তাসহগতেনাতি মেত্তায সমন্নাগতেন. চেতসাতি চিত্তেন. একং দিসন্তি একমেকিস্সা দিসায পঠমপৰিগ্গহিতং সত্তং উপাদায একদিসাপৰিযাপন্নসত্তফৰণৱসেন ৱুত্তং. ফৰিত্ৱাতি ফুসিত্ৱা আৰম্মণং কত্ৱা. ৱিহৰতীতি ব্ৰহ্মৱিহাৰাধিট্ঠিতং ইৰিযাপথৱিহাৰং পৱত্তেতি. তথা দুতিযন্তি যথা পুৰত্থিমাদীসু দিসাসু যংকিঞ্চি একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি, তথেৱ তদনন্তৰং দুতিযং ততিযং চতুত্থঞ্চাতি অত্থো. ইতি উদ্ধন্তি এতেনেৱ নযেন উপৰিমং দিসন্তি ৱুত্তং হোতি. অধো তিৰিযন্তি অধোদিসম্পি তিৰিযংদিসম্পি এৱমেৱ. তত্থ চ অধোতি হেট্ঠা. তিৰিযন্তি অনুদিসাসু. এৱং সব্বদিসাসু অস্সমণ্ডলে অস্সমিৱ মেত্তাসহগতং চিত্তং সাৰেতিপি পচ্চাসাৰেতিপীতি. এত্তাৱতা একং দিসং পৰিগ্গহেত্ৱা ওধিসো মেত্তাফৰণং দস্সিতং.

সব্বধীতিআদি পন অনোধিসো দস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থ সব্বধীতি সব্বত্থ. সব্বত্ততাযাতি সব্বেসু হীনমজ্ঝিমুক্কট্ঠমিত্তসপত্তমজ্ঝত্তাদিপ্পভেদেসু অত্ততায. ‘‘অযং পৰসত্তো’’তি ৱিভাগং অকত্ৱা অত্তসমতাযাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা সব্বত্ততাযাতি সব্বেন চিত্তভাগেন ঈসকম্পি বহি অৱিক্খিপমানোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বাৱন্তন্তি সব্বসত্তৱন্তং, সব্বসত্তযুত্তন্তি অত্থো. লোকন্তি সত্তলোকং. ৱিপুলেনাতিএৱমাদিপৰিযাযদস্সনতো পনেত্থ পুন মেত্তাসহগতেনাতি ৱুত্তং. যস্মা ৱা এত্থ ওধিসো ফৰণে ৱিয পুন তথাসদ্দো ইতিসদ্দো ৱা ন ৱুত্তো, তস্মা পুন মেত্তাসহগতেন চেতসাতি ৱুত্তং. নিগমৱসেন ৱা এতং ৱুত্তং. ৱিপুলেনাতি এত্থ চ ফৰণৱসেন ৱিপুলতা দট্ঠব্বা. ভূমিৱসেন পন এতং মহগ্গতং পগুণৱসেন চ অপ্পমাণসত্তাৰম্মণৱসেন চ অপ্পমাণং, ব্যাপাদপচ্চত্থিকপ্পহানেন অৱেৰং, দোমনস্সপ্পহানতো অব্যাপজ্জং, নিদ্দুক্খন্তি ৱুত্তং হোতি. অযং মেত্তাসহগতেন চেতসাতিআদিনা নযেন ৱুত্তায ৱিকুব্বনায অত্থো.

২৫৫. যথা চাযং অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৱ ৱিকুব্বনা সম্পজ্জতি, তথা যম্পি পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ২.২২) ‘‘পঞ্চহাকাৰেহি অনোধিসোফৰণা মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, সত্তহাকাৰেহি ওধিসোফৰণা মেত্তা চেতোৱিমুত্তি, দসহাকাৰেহি দিসাফৰণা মেত্তা চেতোৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তং, তম্পি অপ্পনাপ্পত্তচিত্তস্সেৱ সম্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং.

তত্থ চ সব্বে সত্তা অৱেৰা অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তু, সব্বে পাণা, সব্বে ভূতা, সব্বে পুগ্গলা, সব্বে অত্তভাৱপৰিযাপন্না অৱেৰা…পে… পৰিহৰন্তূতি ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অনোধিসোফৰণা মেত্তা চেতোৱিমুত্তি ৱেদিতব্বা.

সব্বা ইত্থিযো অৱেৰা…পে… অত্তানং পৰিহৰন্তু, সব্বে পুৰিসা, সব্বে অৰিযা, সব্বে অনৰিযা, সব্বে দেৱা, সব্বে মনুস্সা, সব্বে ৱিনিপাতিকা অৱেৰা…পে… পৰিহৰন্তূতি ইমেহি সত্তহাকাৰেহি ওধিসোফৰণা মেত্তা চেতোৱিমুত্তি ৱেদিতব্বা.

সব্বে পুৰত্থিমায দিসায সত্তা অৱেৰা…পে… অত্তানং পৰিহৰন্তু. সব্বে পচ্ছিমায দিসায, সব্বে উত্তৰায দিসায, সব্বে দক্খিণায দিসায, সব্বে পুৰত্থিমায অনুদিসায, সব্বে পচ্ছিমায অনুদিসায, সব্বে উত্তৰায অনুদিসায, সব্বে দক্খিণায অনুদিসায, সব্বে হেট্ঠিমায দিসায, সব্বে উপৰিমায দিসায সত্তা অৱেৰা…পে… পৰিহৰন্তু. সব্বে পুৰত্থিমায দিসায পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৱপৰিযাপন্না, অৱেৰা…পে… পৰিহৰন্তু. সব্বা পুৰত্থিমায দিসায ইত্থিযো, সব্বে পুৰিসা, অৰিযা, অনৰিযা, দেৱা, মনুস্সা, ৱিনিপাতিকা অৱেৰা…পে… পৰিহৰন্তু. সব্বা পচ্ছিমায দিসায, উত্তৰায, দক্খিণায, পুৰত্থিমায অনুদিসায, পচ্ছিমায, উত্তৰায, দক্খিণায অনুদিসায, হেট্ঠিমায দিসায, উপৰিমায দিসায ইত্থিযো…পে… ৱিনিপাতিকা অৱেৰা অব্যাপজ্জা অনীঘা সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূতি ইমেহি দসহাকাৰেহি দিসাফৰণা মেত্তা চেতোৱিমুত্তি ৱেদিতব্বা.

২৫৬. তত্থ সব্বেতি অনৱসেসপৰিযাদানমেতং. সত্তাতি ৰূপাদীসু খন্ধেসু ছন্দৰাগেন সত্তা ৱিসত্তাতি সত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –