১. বুদ্ধানুস্সতিকথা

১২৩. অসুভানন্তৰং উদ্দিট্ঠাসু পন দসসু অনুস্সতীসু পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সতিযেৱ অনুস্সতি, পৱত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৱ ৱা পৱত্তত্তা সদ্ধাপব্বজিতস্স কুলপুত্তস্স অনুৰূপা সতীতিপি অনুস্সতি, বুদ্ধং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি বুদ্ধানুস্সতি, বুদ্ধগুণাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. ধম্মং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি ধম্মানুস্সতি, স্ৱাক্খাততাদিধম্মগুণাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. সঙ্ঘং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি, সুপ্পটিপন্নতাদিসঙ্ঘগুণাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. সীলং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি সীলানুস্সতি, অখণ্ডতাদিসীলগুণাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. চাগং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি চাগানুস্সতি, মুত্তচাগতাদিচাগগুণাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. দেৱতা আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি দেৱতানুস্সতি, দেৱতা সক্খিট্ঠানে ঠপেত্ৱা অত্তনো সদ্ধাদিগুণাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. মৰণং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি মৰণানুস্সতি, জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. কেসাদিভেদং ৰূপকাযং গতা, কাযে ৱা গতাতি কাযগতা, কাযগতা চ সা সতি চাতি কাযগতসতীতি ৱত্তব্বে ৰস্সং অকত্ৱা কাযগতাসতীতি ৱুত্তা, কেসাদিকাযকোট্ঠাসনিমিত্তাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. আনাপানে আৰব্ভ উপ্পন্না সতি আনাপানস্সতি, অস্সাসপস্সাসনিমিত্তাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং. উপসমং আৰব্ভ উপ্পন্না অনুস্সতি উপসমানুস্সতি, সব্বদুক্খূপসমাৰম্মণায সতিযা এতমধিৱচনং.

১২৪. ইতি ইমাসু দসসু অনুস্সতীসু বুদ্ধানুস্সতিং তাৱ ভাৱেতুকামেন অৱেচ্চপ্পসাদসমন্নাগতেন যোগিনা পতিৰূপসেনাসনে ৰহোগতেন পটিসল্লীনেন ‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’’তি (অ. নি. ৬.১০) এৱং বুদ্ধস্স ভগৱতো গুণা অনুস্সৰিতব্বা.

তত্ৰাযং অনুস্সৰণনযো – সো ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱাতি অনুস্সৰতি. ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি.

১২৫. তত্থ আৰকত্তা অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা পচ্চযাদীনং অৰহত্তা পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি তাৱ কাৰণেহি সো ভগৱা অৰহন্তি অনুস্সৰতি. আৰকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৱিদূৰৱিদূৰে ঠিতো মগ্গেন সৱাসনানং কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তাতি আৰকত্তা অৰহং.

সো ততো আৰকা নাম, যস্স যেনাসমঙ্গিতা;

অসমঙ্গী চ দোসেহি, নাথো তেনাৰহং মতোতি.

১২৬. তে চানেন কিলেসাৰযো মগ্গেন হতাতি অৰীনং হতত্তাপি অৰহং.

যস্মা ৰাগাদিসঙ্খাতা, সব্বেপি অৰযো হতা;

পঞ্ঞাসত্থেন নাথেন, তস্মাপি অৰহং মতোতি.

১২৭. যঞ্চেতং অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভি পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰাৰং জৰামৰণনেমি আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা তিভৱৰথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৱত্তং সংসাৰচক্কং, তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৱীৰিযপাদেহি সীলপথৱিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকৰং ঞাণফৰসুং গহেত্ৱা সব্বে অৰা হতাতি অৰানং হতত্তাপি অৰহং.

১২৮. অথ ৱা সংসাৰচক্কন্তি অনমতগ্গং সংসাৰৱট্টং ৱুচ্চতি. তস্স চ অৱিজ্জা নাভি, মূলত্তা. জৰামৰণং নেমি, পৰিযোসানত্তা. সেসা দস ধম্মা অৰা, অৱিজ্জামূলকত্তা জৰামৰণপৰিযন্তত্তা চ, তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জা. কামভৱে চ অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি, ৰূপভৱে অৱিজ্জা ৰূপভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি, অৰূপভৱে অৱিজ্জা অৰূপভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি. কামভৱে সঙ্খাৰা কামভৱে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযা হোন্তি, এস নযো ইতৰেসু. কামভৱে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং কামভৱে নামৰূপস্স পচ্চযো হোতি, তথা ৰূপভৱে. অৰূপভৱে নামস্সেৱ পচ্চযো হোতি. কামভৱে নামৰূপং কামভৱে সড়াযতনস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপভৱে নামৰূপং ৰূপভৱে তিণ্ণং আযতনানং পচ্চযো হোতি, অৰূপভৱে নামং অৰূপভৱে একস্স আযতনস্স পচ্চযো হোতি. কামভৱে সড়াযতনং কামভৱে ছব্বিধস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপভৱে তীণি আযতনানি ৰূপভৱে তিণ্ণং ফস্সানং পচ্চযা হোন্তি, অৰূপভৱে একং আযতনং অৰূপভৱে একস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি. কামভৱে ছ ফস্সা কামভৱে ছন্নং ৱেদনানং পচ্চযা হোন্তি, ৰূপভৱে তযো ফস্সা তত্থেৱ তিস্সন্নং, অৰূপভৱে একো তত্থেৱ একিস্সা ৱেদনায পচ্চযো হোতি. কামভৱে ছ ৱেদনা কামভৱে ছন্নং তণ্হাকাযানং পচ্চযা হোন্তি, ৰূপভৱে তিস্সো তত্থেৱ তিণ্ণং, অৰূপভৱে একা ৱেদনা অৰূপভৱে একস্স তণ্হাকাযস্স পচ্চযো হোতি. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হা তস্স তস্স উপাদানস্স, উপাদানাদযো ভৱাদীনং.

কথং? ইধেকচ্চো কামে পৰিভুঞ্জিস্সামীতি কামুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰতি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি, দুচ্চৰিতপাৰিপূৰিযা অপাযে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৱো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পৰিপাকো জৰা, ভেদো মৰণং.

অপৰো সগ্গসম্পত্তিং অনুভৱিস্সামীতি তথেৱ সুচৰিতং চৰতি, সুচৰিতপাৰিপূৰিযা সগ্গে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱোতি সো এৱ নযো.

অপৰো পন ব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিং অনুভৱিস্সামীতি কামুপাদানপচ্চযাএৱ মেত্তং ভাৱেতি, কৰুণং, মুদিতং, উপেক্খং ভাৱেতি, ভাৱনাপাৰিপূৰিযা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱোতি সো এৱ নযো.

অপৰো অৰূপভৱে সম্পত্তিং অনুভৱিস্সামীতি তথেৱ আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিযো ভাৱেতি, ভাৱনাপাৰিপূৰিযা তত্থ তত্থ নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৱো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পৰিপাকো জৰা, ভেদো মৰণন্তি. এস নযো সেসুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু.

এৱং অযং অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং অনাগতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি এতেনেৱ নযেন সব্বপদানি ৱিত্থাৰেতব্বানি.

তত্থ অৱিজ্জাসঙ্খাৰা একো সঙ্খেপো, ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনা একো, তণ্হুপাদানভৱা একো, জাতিজৰামৰণং একো. পুৰিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা, দ্ৱে মজ্ঝিমা পচ্চুপ্পন্নো, জাতিজৰামৰণং অনাগতো. অৱিজ্জাসঙ্খাৰগ্গহণেন চেত্থ তণ্হুপাদানভৱা গহিতাৱ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অতীতে কম্মৱট্টং, ৱিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চ এতৰহি ৱিপাকৱট্টং, তণ্হুপাদানভৱগ্গহণেন অৱিজ্জাসঙ্খাৰা গহিতাৱ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা এতৰহি কম্মৱট্টং, জাতিজৰামৰণাপদেসেন ৱিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা ইমে পঞ্চ ধম্মা আযতিং ৱিপাকৱট্টং. তে আকাৰতো ৱীসতিৱিধা হোন্তি. সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানঞ্চেত্থ অন্তৰা একো সন্ধি, ৱেদনাতণ্হানমন্তৰা একো, ভৱজাতীনমন্তৰা একোতি, ইতি ভগৱা এতং চতুসঙ্খেপং তিযদ্ধং ৱীসতাকাৰং তিসন্ধিং পটিচ্চসমুপ্পাদং সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতি অঞ্ঞাতি পটিৱিজ্ঝতি. তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন ৱুচ্চতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি. ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেন ভগৱা তে ধম্মে যথাভূতং ঞত্ৱা তেসু নিব্বিন্দন্তো ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ইমস্স সংসাৰচক্কস্স অৰে হনি ৱিহনি ৱিদ্ধংসেসি. এৱম্পি অৰানং হতত্তা অৰহং.

অৰা সংসাৰচক্কস্স, হতা ঞাণাসিনা যতো;

লোকনাথেন তেনেস, অৰহন্তি পৱুচ্চতি.

১২৯. অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৱৰাদিপচ্চযে অৰহতি পূজাৱিসেসঞ্চ. তেনেৱ চ উপ্পন্নে তথাগতে যেকেচি মহেসক্খা দেৱমনুস্সা, ন তে অঞ্ঞত্থ পূজং কৰোন্তি. তথা হি ব্ৰহ্মা সহম্পতি সিনেৰুমত্তেন ৰতনদামেন তথাগতং পূজেসি. যথাবলঞ্চ অঞ্ঞে দেৱা মনুস্সা চ বিম্বিসাৰকোসলৰাজাদযো. পৰিনিব্বুতম্পি চ ভগৱন্তং উদ্দিস্স ছন্নৱুতিকোটিধনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অসোকমহাৰাজা সকলজম্বুদীপে চতুৰাসীতিৱিহাৰসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি. কো পন ৱাদো অঞ্ঞেসং পূজাৱিসেসানন্তি পচ্চযাদীনং অৰহত্তাপি অৰহং.

পূজাৱিসেসং সহ পচ্চযেহি,

যস্মা অযং অৰহতি লোকনাথো;

অত্থানুৰূপং অৰহন্তি লোকে,

তস্মা জিনো অৰহতি নামমেতং.

১৩০. যথা চ লোকে যেকেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন ৰহো পাপং কৰোন্তি, এৱমেস ন কদাচি কৰোতীতি পাপকৰণে ৰহাভাৱতোপি অৰহং.

যস্মা নত্থি ৰহো নাম, পাপকম্মেসু তাদিনো;

ৰহাভাৱেন তেনেস, অৰহং ইতি ৱিস্সুতো.

এৱং সব্বথাপি –

আৰকত্তা হতত্তা চ, কিলেসাৰীন সো মুনি;

হতসংসাৰচক্কাৰো, পচ্চযাদীন চাৰহো;

ন ৰহো কৰোতি পাপানি, অৰহং তেন ৱুচ্চতীতি.

১৩১. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো. তথাহি এস সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধো, পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পৰিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৱেতব্বে ধম্মে ভাৱেতব্বতো. তেনেৱ চাহ –

অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৱেতব্বঞ্চ ভাৱিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্ৰাহ্মণাতি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);

১৩২. অপিচ চক্খুং দুক্খসচ্চং, তস্স মূলকাৰণভাৱেন সমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৱং একেকপদুদ্ধাৰেনাপি সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো, এস নযো সোতঘানজিৱ্হাকাযমনেসু. এতেনেৱ নযেন ৰূপাদীনি ছ আযতনানি, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো ছৱিঞ্ঞাণকাযা, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজাদযো ছ ৱেদনা, ৰূপসঞ্ঞাদযো ছ সঞ্ঞা, ৰূপসঞ্চেতনাদযো ছ চেতনা, ৰূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা, ৰূপৱিতক্কাদযো ছ ৱিতক্কা, ৰূপৱিচাৰাদযো ছ ৱিচাৰা, ৰূপক্খন্ধাদযো পঞ্চক্খন্ধা, দস কসিণানি, দস অনুস্সতিযো, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাদিৱসেন দস সঞ্ঞা, কেসাদযো দ্ৱত্তিংসাকাৰা, দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো, কামভৱাদযো নৱ ভৱা, পঠমাদীনি চত্তাৰি ঝানানি, মেত্তাভাৱনাদযো চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো, পটিলোমতো জৰামৰণাদীনি, অনুলোমতো অৱিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি চ যোজেতব্বানি.

তত্ৰাযং একপদযোজনা, জৰামৰণং দুক্খসচ্চং, জাতি সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৱমেকেকপদুদ্ধাৰেন সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো অনুবুদ্ধো পটিবুদ্ধো. তেন ৱুত্তং – ‘‘সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি.

১৩৩. ৱিজ্জাহি পন চৰণেন চ সম্পন্নত্তা ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো. তত্থ ৱিজ্জাতি তিস্সোপি ৱিজ্জা অট্ঠপি ৱিজ্জা. তিস্সো ৱিজ্জা ভযভেৰৱসুত্তে (ম. নি. ১.৫২ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা, অট্ঠ অম্বট্ঠসুত্তে (দী. নি. ১.২৭৮ আদযো). তত্ৰ হি ৱিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ ছ অভিঞ্ঞা পৰিগ্গহেত্ৱা অট্ঠ ৱিজ্জা ৱুত্তা. চৰণন্তি সীলসংৱৰো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগৰিযানুযোগো, সত্ত সদ্ধম্মা, চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানীতি ইমে পন্নৰস ধম্মা ৱেদিতব্বা. ইমেযেৱ হি পন্নৰস ধম্মা যস্মা এতেহি চৰতি অৰিযসাৱকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা চৰণন্তি ৱুত্তা. যথাহ – ‘‘ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলৱা হোতী’’তি (ম. নি. ২.২৪) সব্বং মজ্ঝিমপণ্ণাসকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ভগৱা ইমাহি ৱিজ্জাহি ইমিনা চ চৰণেন সমন্নাগতো. তেন ৱুচ্চতি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নোতি.

তত্থ ৱিজ্জাসম্পদা ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতং পূৰেত্ৱা ঠিতা. চৰণসম্পদা মহাকাৰুণিকতং. সো সব্বঞ্ঞুতায সব্বসত্তানং অত্থানত্থং ঞত্ৱা মহাকাৰুণিকতায অনত্থং পৰিৱজ্জেত্ৱা অত্থে নিযোজেতি. যথা তং ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো. তেনস্স সাৱকা সুপ্পটিপন্না হোন্তি, নো দুপ্পটিপন্না ৱিজ্জাচৰণৱিপন্নানং সাৱকা অত্তন্তপাদযো ৱিয.

১৩৪. সোভনগমনত্তা, সুন্দৰং ঠানং গতত্তা, সম্মা গতত্তা, সম্মা চ গদত্তা সুগতো. গমনম্পি হি গতন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্চ ভগৱতো সোভনং পৰিসুদ্ধমনৱজ্জং. কিং পন তন্তি? অৰিযমগ্গো. তেন হেস গমনেন খেমং দিসং অসজ্জমানো গতোতি সোভনগমনত্তা সুগতো. সুন্দৰঞ্চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বানন্তি সুন্দৰং ঠানং গতত্তাপি সুগতো. সম্মা চ গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো…পে… অৰহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তি, সম্মা ৱা গতো দীপঙ্কৰপাদমূলতো পভুতি যাৱ বোধিমণ্ডা তাৱ সমতিংসপাৰমীপূৰিকায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৱ কৰোন্তো সস্সতং, উচ্ছেদং, কামসুখং, অত্তকিলমথন্তি ইমে চ অন্তে অনুপগচ্ছন্তো গতোতি সম্মা গতত্তাপি সুগতো. সম্মা চেস গদতি যুত্তট্ঠানে যুত্তমেৱ ৱাচং ভাসতীতি সম্মা গদত্তাপি সুগতো. তত্ৰিদং সাধকসুত্তং ‘‘যং তথাগতো ৱাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৱাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, তম্পি তথাগতো ৱাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, তত্ৰ কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৱাচায ৱেয্যাকৰণায. যং তথাগতো ৱাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, ন তং তথাগতো ৱাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসঞ্হিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, তম্পি তথাগতো ৱাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, তত্ৰ কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৱাচায ৱেয্যাকৰণাযা’’তি (ম. নি. ২.৮৬). এৱং সম্মা গদত্তাপি সুগতোতি ৱেদিতব্বো.

১৩৫. সব্বথাপি ৱিদিতলোকত্তা পন লোকৱিদূ. সো হি ভগৱা সভাৱতো সমুদযতো নিৰোধতো নিৰোধূপাযতোতি সব্বথা লোকং অৱেদি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি. যথাহ – ‘‘যত্থ খো, আৱুসো, ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৱতি ন উপপজ্জতি, নাহং তং গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং দট্ঠেয্যং পত্তেয্যন্তি ৱদামি, ন চাহং, আৱুসো, অপত্ৱাৱ লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামি. অপি চাহং, আৱুসো, ইমস্মিঞ্ঞেৱ ব্যামমত্তে কড়েৱৰে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিৰোধঞ্চ লোকনিৰোধগামিনিঞ্চ পটিপদং.

গমনেন ন পত্তব্বো, লোকস্সন্তো কুদাচনং;

ন চ অপত্ৱা লোকন্তং, দুক্খা অত্থি পমোচনং.

তস্মা হৱে লোকৱিদূ সুমেধো,

লোকন্তগূ ৱূসিতব্ৰহ্মচৰিযো;

লোকস্স অন্তং সমিতাৱি ঞত্ৱা,

নাসীসতি লোকমিমং পৰঞ্চাতি. (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫);

১৩৬. অপিচ তযো লোকা সঙ্খাৰলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি. তত্থ একো লোকো সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকাতি (পটি. ম. ১.১১২) আগতট্ঠানে সঙ্খাৰলোকো ৱেদিতব্বো. সস্সতো লোকোতি ৱা অসস্সতো লোকোতি ৱাতি (দী. নি. ১.৪২১) আগতট্ঠানে সত্তলোকো.

যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তি, দিসা ভন্তি ৱিৰোচমানা;

তাৱ সহস্সধা লোকো, এত্থ তে ৱত্ততী ৱসোতি. (ম. নি. ১.৫০৩) –

আগতট্ঠানে ওকাসলোকো. তম্পি ভগৱা সব্বথা অৱেদি. তথা হিস্স ‘‘একো লোকো সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. দ্ৱে লোকা নামঞ্চ ৰূপঞ্চ. তযো লোকা তিস্সো ৱেদনা. চত্তাৰো লোকা চত্তাৰো আহাৰা. পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা. নৱ লোকা নৱ সত্তাৱাসা. দস লোকা দসাযতনানি. দ্ৱাদস লোকা দ্ৱাদসাযতনানি. অট্ঠাৰস লোকা অট্ঠাৰস ধাতুযো’’তি (পটি. ম. ১.১১২) অযং সঙ্খাৰলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো.

যস্মা পনেস সব্বেসম্পি সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে, তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে, স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে, সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে, ভব্বে অভব্বে সত্তে জানাতি. তস্মাস্স সত্তলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো.

১৩৭. যথা চ সত্তলোকো, এৱং ওকাসলোকোপি. তথা হেস একং চক্কৱাড়ং আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ যোজনানং দ্ৱাদসসতসহস্সানি চতুতিংসসতানি চ পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পৰিক্খেপতো পন –

সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংসপৰিমণ্ডলং;

দস চেৱ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ.

তত্থ –

দুৱে সতসহস্সানি, চত্তাৰি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৱসুন্ধৰা.

তস্সাযেৱ সন্ধাৰকং –

চত্তাৰি সতসহস্সানি, অট্ঠেৱ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৱাতে পতিট্ঠিতং.

তস্সাপি সন্ধাৰকো –

নৱ সতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠিঞ্চেৱ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.

এৱং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুৰাসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, সিনেৰু পব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাড়্হুগ্গতা দিব্বা, নানাৰতনচিত্তিতা.

যুগন্ধৰো ঈসধৰো, কৰৱীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধৰো ৱিনতকো, অস্সকণ্ণো গিৰি ব্ৰহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেৰুস্স সমন্ততো;

মহাৰাজানমাৱাসা, দেৱযক্খনিসেৱিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৱিত্থতো.

চতুৰাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো;

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধ-পৰিক্খেপা নগৱ্হযা.

পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধ-সাখাযামা সমন্ততো;

সতযোজনৱিত্থিণ্ণা, তাৱদেৱ চ উগ্গতা;

জম্বূ যস্সানুভাৱেন, জম্বুদীপো পকাসিতো.

যঞ্চেতং জম্বুযা পমাণং, এতদেৱ অসুৰানং চিত্ৰপাটলিযা, গৰুড়ানং সিম্বলিৰুক্খস্স, অপৰগোযানে কদম্বস্স, উত্তৰকুৰূসু কপ্পৰুক্খস্স, পুব্বৱিদেহে সিৰীসস্স, তাৱতিংসেসু পাৰিচ্ছত্তকস্সাতি. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৱানং পাৰিচ্ছত্তকো;

কদম্বো কপ্পৰুক্খো চ, সিৰীসেন ভৱতি সত্তমন্তি.

‘‘দ্ৱেঅসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, চক্কৱাড়সিলুচ্চযো;

পৰিক্খিপিত্ৱা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতো’’তি.

তত্থ চন্দমণ্ডলং একূনপঞ্ঞাসযোজনং. সূৰিযমণ্ডলং পঞ্ঞাসযোজনং. তাৱতিংসভৱনং দসসহস্সযোজনং. তথা অসুৰভৱনং অৱীচিমহানিৰযো জম্বুদীপো চ. অপৰগোযানং সত্তসহস্সযোজনং. তথা পুব্বৱিদেহং. উত্তৰকুৰু অট্ঠসহস্সযোজনং. একমেকো চেত্থ মহাদীপো পঞ্চসতপঞ্চসতপৰিত্তদীপপৰিৱাৰো. তং সব্বম্পি একং চক্কৱাড়ং একা লোকধাতু. তদন্তৰেসু লোকন্তৰিকনিৰযা.

এৱং অনন্তানি চক্কৱাড়ানি অনন্তা লোকধাতুযো ভগৱা অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৱেদি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি. এৱমস্স ওকাসলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো. এৱম্পি সব্বথা ৱিদিতলোকত্তা লোকৱিদূ.

১৩৮. অত্তনা পন গুণেহি ৱিসিট্ঠতৰস্স কস্সচি অভাৱতো নত্থি এতস্স উত্তৰোতি অনুত্তৰো. তথা হেস সীলগুণেনাপি সব্বং লোকমভিভৱতি, সমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি. সীলগুণেনাপি অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি. যথাহ – ‘‘ন খো পনাহং সমনুপস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে…পে… সদেৱমনুস্সায পজায অত্তনা সীলসম্পন্নতৰ’’ন্তি ৱিত্থাৰো. এৱং অগ্গপসাদসুত্তাদীনি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থী’’তিআদিকা (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৱ. ১১) গাথাযো চ ৱিত্থাৰেতব্বা.

১৩৯. পুৰিসদম্মে সাৰেতীতি পুৰিসদম্মসাৰথি. দমেতি ৱিনেতীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ পুৰিসদম্মাতি অদন্তা দমেতুং যুত্তা তিৰচ্ছানপুৰিসাপি মনুস্সপুৰিসাপি অমনুস্সপুৰিসাপি. তথা হি ভগৱতা তিৰচ্ছানপুৰিসাপি অপলালো নাগৰাজা, চূড়োদৰো, মহোদৰো, অগ্গিসিখো, ধূমসিখো, অৰৱাড়ো নাগৰাজা, ধনপালকো হত্থীতি এৱমাদযো দমিতা নিব্বিসা কতা সৰণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপিতা, মনুস্সপুৰিসাপি সচ্চকনিগণ্ঠপুত্তঅম্বট্ঠমাণৱপোক্খৰসাতি সোণদন্তকূটদন্তাদযো, অমনুস্সপুৰিসাপি আড়ৱকসূচিলোমখৰলোমযক্খসক্কদেৱৰাজাদযো দমিতা ৱিনীতা ৱিচিত্ৰেহি ৱিনযনূপাযেহি. ‘‘অহং খো, কেসি, পুৰিসদম্মে সণ্হেনপি ৱিনেমি, ফৰুসেনপি ৱিনেমি, সণ্হফৰুসেনপি ৱিনেমী’’তি (অ. নি. ৪.১১) ইদঞ্চেত্থ সুত্তং ৱিত্থাৰেতব্বং.

অপিচ ভগৱা ৱিসুদ্ধসীলাদীনং পঠমজ্ঝানাদীনি সোতাপন্নাদীনঞ্চ উত্তৰি মগ্গপটিপদং আচিক্খন্তো দন্তেপি দমেতিযেৱ.

অথ ৱা অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথীতি একমেৱিদং অত্থপদং. ভগৱা হি তথা পুৰিসদম্মে সাৰেতি, যথা একপল্লঙ্কেনেৱ নিসিন্না অট্ঠ দিসা অসজ্জমানা ধাৱন্তি. তস্মা অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথীতি ৱুচ্চতি. ‘‘হত্থিদমকেন, ভিক্খৱে, হত্থিদম্মো সাৰিতো একংযেৱ দিসং ধাৱতী’’তি ইদঞ্চেত্থ সুত্তং (ম. নি. ৩.৩১২) ৱিত্থাৰেতব্বং.

১৪০. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং অনুসাসতীতি সত্থা. অপিচ সত্থা ৱিযাতি সত্থা, ভগৱা সত্থৱাহো. যথা সত্থৱাহো সত্থে কন্তাৰং তাৰেতি চোৰকন্তাৰং তাৰেতি ৱাড়কন্তাৰং তাৰেতি দুব্ভিক্খকন্তাৰং তাৰেতি নিৰুদককন্তাৰং তাৰেতি উত্তাৰেতি নিত্তাৰেতি পতাৰেতি খেমন্তভূমিং সম্পাপেতি, এৱমেৱ ভগৱা সত্থা সত্থৱাহো সত্তে কন্তাৰং তাৰেতি, জাতিকন্তাৰং তাৰেতীতিআদিনা নিদ্দেসনযেনপেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. দেৱমনুস্সানন্তি দেৱানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন, ভব্বপুগ্গলপৰিচ্ছেদৱসেন চেতং ৱুত্তং. ভগৱা পন তিৰচ্ছানগতানম্পি অনুসাসনিপ্পদানেন সত্থাযেৱ. তেপি হি ভগৱতো ধম্মস্সৱনেন উপনিস্সযসম্পত্তিং পত্ৱা তায এৱ উপনিস্সযসম্পত্তিযা দুতিযে ৱা ততিযে ৱা অত্তভাৱে মগ্গফলভাগিনো হোন্তি. মণ্ডূকদেৱপুত্তাদযো চেত্থ নিদস্সনং.

ভগৱতি কিৰ গগ্গৰায পোক্খৰণিযা তীৰে চম্পানগৰৱাসীনং ধম্মং দেসিযমানে একো মণ্ডূকো ভগৱতো সৰে নিমিত্তং অগ্গহেসি, তং একো ৱচ্ছপালকো দণ্ডং ওলুব্ভ তিট্ঠন্তো সীসে সন্নিৰুম্ভিত্ৱা অট্ঠাসি. সো তাৱদেৱ কালঙ্কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে দ্ৱাদসযোজনিকে কনকৱিমানে নিব্বত্তি. সুত্তপ্পবুদ্ধো ৱিয চ তত্থ অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতং অত্তানং দিস্ৱা ‘‘অৰে অহম্পি নাম ইধ নিব্বত্তো, কিং নু খো কম্মমকাসি’’ন্তি আৱজ্জেন্তো ন অঞ্ঞং কিঞ্চি অদ্দস অঞ্ঞত্ৰ ভগৱতো সৰে নিমিত্তগ্গাহা. সো তাৱদেৱ সহ ৱিমানেন আগন্ত্ৱা ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দি. ভগৱা জানন্তোৱ পুচ্ছি –

‘‘কো মে ৱন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;

অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি.

মণ্ডূকোহং পুৰে আসিং, উদকে ৱাৰিগোচৰো;

তৱ ধম্মং সুণন্তস্স, অৱধি ৱচ্ছপালকোতি.

ভগৱা তস্স ধম্মং দেসেসি. চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দেৱপুত্তোপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সিতং কত্ৱা পক্কমীতি.

১৪১. যং পন কিঞ্চি অত্থি ঞেয্যং নাম, সব্বস্সেৱ বুদ্ধত্তা ৱিমোক্খন্তিকঞ্ঞাণৱসেন বুদ্ধো. যস্মা ৱা চত্তাৰি সচ্চানি অত্তনাপি বুজ্ঝি, অঞ্ঞেপি সত্তে বোধেসি, তস্মা এৱমাদীহিপি কাৰণেহি বুদ্ধো. ইমস্স চ পনত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো. বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তি এৱং পৱত্তো সব্বোপি নিদ্দেসনযো (মহানি. ১৯২) পটিসম্ভিদানযো (পটি. ম. ১.১৬২) ৱা ৱিত্থাৰেতব্বো.

১৪২. ভগৱাতি ইদং পনস্স গুণৱিসিট্ঠসব্বসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনং. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;

গৰুগাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.

চতুব্বিধং ৱা নামং আৱত্থিকং লিঙ্গিকং নেমিত্তিকং অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নং নাম লোকিযৱোহাৰেন যদিচ্ছকন্তি ৱুত্তং হোতি. তত্থ ৱচ্ছো দম্মো বলীবদ্দোতি এৱমাদি আৱত্থিকং. দণ্ডী ছত্তী সিখী কৰীতি এৱমাদি লিঙ্গিকং. তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞোতি এৱমাদি নেমিত্তিকং. সিৰিৱড্ঢকো ধনৱড্ঢকোতি এৱমাদি ৱচনত্থং অনপেক্খিত্ৱা পৱত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং. ইদং পন ভগৱাতি নামং নেমিত্তিকং, ন মহামাযায, ন সুদ্ধোদনমহাৰাজেন, ন অসীতিযা ঞাতিসহস্সেহি কতং, ন সক্কসন্তুসিতাদীহি দেৱতাৱিসেসেহি. ৱুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কতং…পে… ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ভগৱা’’তি (মহানি. ৮৪).

১৪৩. যংগুণনেমিত্তিকঞ্চেতং নামং, তেসং গুণানং পকাসনত্থং ইমং গাথং ৱদন্তি –

‘‘ভগী ভজী ভাগি ৱিভত্তৱা ইতি,

অকাসি ভগ্গন্তি গৰূতি ভাগ্যৱা;

বহূহি ঞাযেহি সুভাৱিতত্তনো,

ভৱন্তগো সো ভগৱাতি ৱুচ্চতী’’তি. –

নিদ্দেসে (মহানি. ৮৪) ৱুত্তনযেনেৱ চেত্থ তেসং তেসং পদানং অত্থো দট্ঠব্বো.

১৪৪. অযং পন অপৰো নযো.

ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;

ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততোতি.

তত্থ ৱণ্ণাগমো ৱণ্ণৱিপৰিযযোতিআদিকং নিৰুত্তিলক্খণং গহেত্ৱা সদ্দনযেন ৱা পিসোদৰাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৱা যস্মা লোকিযলোকুত্তৰসুখাভিনিব্বত্তকং দানসীলাদিপাৰপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থি, তস্মা ভাগ্যৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতীতি ঞাতব্বং.

যস্মা পন অহিৰিকানোত্তপ্পকোধূপনাহমক্খপড়াসইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভমানাতিমানমদপমাদতণ্হাঅৱিজ্জা- তিৱিধাকুসলমূলদুচ্চৰিতসংকিলেসমলৱিসমসঞ্ঞাৱিতক্কপপঞ্চচতুব্বিধৱিপৰিযেস- আসৱগন্থওঘযোগঅগতিতণ্হুপ্পাদুপাদানপঞ্চচেতোখীলৱিনিবন্ধনীৱৰণাভিনন্দনা- ছৱিৱাদমূলতণ্হাকাযসত্তানুসযঅট্ঠমিচ্ছত্তনৱতণ্হামূলকদসাকুসলকম্মপথদ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগত- অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতপ্পভেদসব্বদৰথপৰিড়াহকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৱা পঞ্চ কিলেসখন্ধঅভিসঙ্খাৰদেৱপুত্তমচ্চুমাৰে অভঞ্জি. তস্মা ভগ্গত্তা এতেসং পৰিস্সযানং ভগ্গৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতি. আহ চেত্থ –

‘‘ভগ্গৰাগো ভগ্গদোসো, ভগ্গমোহো অনাসৱো;

ভগ্গাস্স পাপকা ধম্মা, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.

ভাগ্যৱতায চস্স সতপুঞ্ঞলক্খণধৰস্স ৰূপকাযসম্পত্তি দীপিতা হোতি. ভগ্গদোসতায ধম্মকাযসম্পত্তি. তথা লোকিযসৰিক্খকানং বহুমতভাৱো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা, অভিগতানঞ্চ নেসং কাযচিত্তদুক্খাপনযনে পটিবলভাৱো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকাৰিতা, লোকিযলোকুত্তৰসুখেহি চ সংযোজনসমত্থতা দীপিতা হোতি.

যস্মা চ লোকে ইস্সৰিযধম্মযসসিৰিকামপযত্তেসু ছসু ধম্মেসু ভগসদ্দো পৱত্ততি, পৰমঞ্চস্স সকচিত্তে ইস্সৰিযং, অণিমালঙ্ঘিমাদিকং ৱা লোকিযসম্মতং সব্বাকাৰপৰিপূৰং অত্থি. তথা লোকুত্তৰো ধম্মো. লোকত্তযব্যাপকো যথাভুচ্চগুণাধিগতো অতিৱিয পৰিসুদ্ধো যসো. ৰূপকাযদস্সনব্যাৱটজননযনপ্পসাদজননসমত্থা সব্বাকাৰপৰিপূৰা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিৰী. যং যং এতেন ইচ্ছিতং পত্থিতং অত্তহিতং পৰহিতং ৱা, তস্স তস্স তথেৱ অভিনিপ্ফন্নত্তা ইচ্ছিতত্থনিব্বত্তিসঞ্ঞিতো কামো. সব্বলোকগৰুভাৱপ্পত্তিহেতুভূতো সম্মাৱাযামসঙ্খাতো পযত্তো চ অত্থি. তস্মা ইমেহি ভগেহি যুত্তত্তাপি ভগা অস্স সন্তীতি ইমিনা অত্থেন ভগৱাতি ৱুচ্চতি.

যস্মা পন কুসলাদীহি ভেদেহি সব্বধম্মে, খন্ধাযতনধাতুসচ্চইন্দ্ৰিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহি ৱা কুসলাদিধম্মে, পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামট্ঠেন ৱা দুক্খং অৰিযসচ্চং, আযূহননিদানসংযোগপলিবোধট্ঠেন সমুদযং, নিস্সৰণৱিৱেকাসঙ্খতঅমতট্ঠেন নিৰোধং, নিয্যানিকহেতুদস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন মগ্গং ৱিভত্তৱা, ৱিভজিত্ৱা ৱিৱৰিত্ৱা দেসিতৱাতি ৱুত্তং হোতি. তস্মা ৱিভত্তৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতি.

যস্মা চ এস দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰে কাযচিত্তউপধিৱিৱেকে সুঞ্ঞতপ্পণিহিতানিমিত্তৱিমোক্খে অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তৰে উত্তৰিমনুস্সধম্মে ভজি সেৱি বহুলং অকাসি, তস্মা ভত্তৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতি.

যস্মা পন তীসু ভৱেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনং অনেন ৱন্তং, তস্মা ভৱেসু ৱন্তগমনোতি ৱত্তব্বে ভৱসদ্দতো ভকাৰং গমনসদ্দতো গকাৰং ৱন্তসদ্দতো ৱকাৰঞ্চ দীঘং কত্ৱা আদায ভগৱাতি ৱুচ্চতি যথা লোকে মেহনস্স খস্স মালাতি ৱত্তব্বে মেখলাতি.

১৪৫. তস্সেৱং ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেন সো ভগৱা অৰহং…পে… ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেন ভগৱাতি বুদ্ধগুণে অনুস্সৰতো নেৱ তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি. উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতমাৰব্ভ (অ. নি. ৬.১০). ইচ্চস্স এৱং ৰাগাদিপৰিযুট্ঠানাভাৱেন ৱিক্খম্ভিতনীৱৰণস্স কম্মট্ঠানাভিমুখতায উজুগতচিত্তস্স বুদ্ধগুণপোণা ৱিতক্কৱিচাৰা পৱত্তন্তি. বুদ্ধগুণে অনুৱিতক্কযতো অনুৱিচাৰযতো পীতি উপ্পজ্জতি. পীতিমনস্স পীতিপদট্ঠানায পস্সদ্ধিযা কাযচিত্তদৰথা পটিপ্পস্সম্ভন্তি. পস্সদ্ধদৰথস্স কাযিকম্পি চেতসিকম্পি সুখং উপ্পজ্জতি. সুখিনো বুদ্ধগুণাৰম্মণং হুত্ৱা চিত্তং সমাধিযতীতি অনুক্কমেন একক্খণে ঝানঙ্গানি উপ্পজ্জন্তি. বুদ্ধগুণানং পন গম্ভীৰতায নানপ্পকাৰগুণানুস্সৰণাধিমুত্ততায ৱা অপ্পনং অপ্পত্ৱা উপচাৰপ্পত্তমেৱ ঝানং হোতি. তদেতং বুদ্ধগুণানুস্সৰণৱসেন উপ্পন্নত্তা বুদ্ধানুস্সতিচ্চেৱ সঙ্খং গচ্ছতি.

ইমঞ্চ পন বুদ্ধানুস্সতিং অনুযুত্তো ভিক্খু সত্থৰি সগাৰৱো হোতি সপ্পতিস্সো, সদ্ধাৱেপুল্লং সতিৱেপুল্লং পঞ্ঞাৱেপুল্লং পুঞ্ঞৱেপুল্লঞ্চ অধিগচ্ছতি, পীতিপামোজ্জবহুলো হোতি, ভযভেৰৱসহো দুক্খাধিৱাসনসমত্থো, সত্থাৰা সংৱাসসঞ্ঞং পটিলভতি. বুদ্ধগুণানুস্সতিযা অজ্ঝাৱুত্থঞ্চস্স সৰীৰম্পি চেতিযঘৰমিৱ পূজাৰহং হোতি. বুদ্ধভূমিযং চিত্তং নমতি. ৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুসমাযোগে চস্স সম্মুখা সত্থাৰং পস্সতো ৱিয হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাতি. উত্তৰি অপ্পটিৱিজ্ঝন্তো পন সুগতিপৰাযনো হোতি.

তস্মা হৱে অপ্পমাদং, কযিৰাথ সুমেধসো;

এৱং মহানুভাৱায, বুদ্ধানুস্সতিযা সদাতি.

ইদং তাৱ বুদ্ধানুস্সতিযং ৱিত্থাৰকথামুখং.