৪. পথৱীকসিণনিদ্দেসো

৫১. ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘সমাধিভাৱনায অননুৰূপং ৱিহাৰং পহায অনুৰূপে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তেনা’’তি এত্থ যস্স তাৱাচৰিযেন সদ্ধিং একৱিহাৰে ৱসতো ফাসু হোতি, তেন তত্থেৱ কম্মট্ঠানং পৰিসোধেন্তেন ৱসিতব্বং. সচে তত্থ ফাসু ন হোতি, যো অঞ্ঞো গাৱুতে ৱা অড্ঢযোজনে ৱা যোজনমত্তেপি ৱা সপ্পাযো ৱিহাৰো হোতি, তত্থ ৱসিতব্বং. এৱঞ্হি সতি কম্মট্ঠানস্স কিস্মিঞ্চিদেৱ ঠানে সন্দেহে ৱা সতিসম্মোসে ৱা জাতে কালস্সেৱ ৱিহাৰে ৱত্তং কত্ৱা অন্তৰামগ্গে পিণ্ডায চৰিত্ৱা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানেযেৱ আচৰিযস্স ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা তংদিৱসমাচৰিযস্স সন্তিকে কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা দুতিযদিৱসে আচৰিযং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা অন্তৰামগ্গে পিণ্ডায চৰিত্ৱা অকিলমন্তোযেৱ অত্তনো ৱসনট্ঠানং আগন্তুং সক্খিস্সতি. যো পন যোজনপ্পমাণেপি ফাসুকট্ঠানং ন লভতি, তেন কম্মট্ঠানে সব্বং গণ্ঠিট্ঠানং ছিন্দিত্ৱা সুৱিসুদ্ধং আৱজ্জনপটিবদ্ধং কম্মট্ঠানং কত্ৱা দূৰম্পি গন্ত্ৱা সমাধিভাৱনায অননুৰূপং ৱিহাৰং পহায অনুৰূপে ৱিহাৰে ৱিহাতব্বং.

অননুৰূপৱিহাৰো

৫২. তত্থ অননুৰূপো নাম অট্ঠাৰসন্নং দোসানং অঞ্ঞতৰেন সমন্নাগতো. তত্ৰিমে অট্ঠাৰস দোসা – মহত্তং, নৱত্তং, জিণ্ণত্তং, পন্থনিস্সিতত্তং, সোণ্ডী, পণ্ণং, পুপ্ফং, ফলং, পত্থনীযতা, নগৰসন্নিস্সিততা, দাৰুসন্নিস্সিততা, খেত্তসন্নিস্সিততা, ৱিসভাগানং পুগ্গলানং অত্থিতা, পট্টনসন্নিস্সিততা, পচ্চন্তসন্নিস্সিততা, ৰজ্জসীমসন্নিস্সিততা, অসপ্পাযতা, কল্যাণমিত্তানং অলাভোতি ইমেসং অট্ঠাৰসন্নং দোসানং অঞ্ঞতৰেন দোসেন সমন্নাগতো অননুৰূপো নাম. ন তত্থ ৱিহাতব্বং.

কস্মা? মহাৱিহাৰে তাৱ বহূ নানাছন্দা সন্নিপতন্তি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিৱিৰুদ্ধতায ৱত্তং ন কৰোন্তি. বোধিযঙ্গণাদীনি অসম্মট্ঠানেৱ হোন্তি. অনুপট্ঠাপিতং পানীযং পৰিভোজনীযং. তত্ৰাযং গোচৰগামে পিণ্ডায চৰিস্সামীতি পত্তচীৱৰমাদায নিক্খন্তো সচে পস্সতি ৱত্তং ৱা অকতং পানীযঘটং ৱা ৰিত্তং, অথানেন ৱত্তং কাতব্বং হোতি, পানীযং উপট্ঠাপেতব্বং. অকৰোন্তো ৱত্তভেদে দুক্কটং আপজ্জতি. কৰোন্তস্স কালো অতিক্কমতি, অতিদিৱা পৱিট্ঠো নিট্ঠিতায ভিক্খায কিঞ্চি ন লভতি. পটিসল্লানগতোপি সামণেৰদহৰভিক্খূনং উচ্চাসদ্দেন সঙ্ঘকম্মেহি চ ৱিক্খিপতি. যত্থ পন সব্বং ৱত্তং কতমেৱ হোতি, অৱসেসাপি চ সঙ্ঘট্টনা নত্থি. এৱৰূপে মহাৱিহাৰেপি ৱিহাতব্বং.

নৱৱিহাৰে বহু নৱকম্মং হোতি, অকৰোন্তং উজ্ঝাযন্তি. যত্থ পন ভিক্খূ এৱং ৱদন্তি ‘‘আযস্মা যথাসুখং সমণধম্মং কৰোতু, মযং নৱকম্মং কৰিস্সামা’’তি এৱৰূপে ৱিহাতব্বং.

জিণ্ণৱিহাৰে পন বহু পটিজগ্গিতব্বং হোতি, অন্তমসো অত্তনো সেনাসনমত্তম্পি অপ্পটিজগ্গন্তং উজ্ঝাযন্তি, পটিজগ্গন্তস্স কম্মট্ঠানং পৰিহাযতি.

পন্থনিস্সিতে মহাপথৱিহাৰে ৰত্তিন্দিৱং আগন্তুকা সন্নিপতন্তি. ৱিকালে আগতানং অত্তনো সেনাসনং দত্ৱা ৰুক্খমূলে ৱা পাসাণপিট্ঠে ৱা ৱসিতব্বং হোতি. পুনদিৱসেপি এৱমেৱাতি কম্মট্ঠানস্স ওকাসো ন হোতি. যত্থ পন এৱৰূপো আগন্তুকসম্বাধো ন হোতি, তত্থ ৱিহাতব্বং.

সোণ্ডী নাম পাসাণপোক্খৰণী হোতি, তত্থ পানীযত্থং মহাজনো সমোসৰতি, নগৰৱাসীনং ৰাজকুলূপকত্থেৰানং অন্তেৱাসিকা ৰজনকম্মত্থায আগচ্ছন্তি, তেসং ভাজনদাৰুদোণিকাদীনি পুচ্ছন্তানং অসুকে চ অসুকে চ ঠানেতি দস্সেতব্বানি হোন্তি, এৱং সব্বকালম্পি নিচ্চব্যাৱটো হোতি.

যত্থ নানাৱিধং সাকপণ্ণং হোতি, তত্থস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নস্সাপি সন্তিকে সাকহাৰিকা গাযমানা পণ্ণং উচ্চিনন্তিযো ৱিসভাগসদ্দসঙ্ঘট্টনেন কম্মট্ঠানন্তৰাযং কৰোন্তি.

যত্থ পন নানাৱিধা মালাগচ্ছা সুপুপ্ফিতা হোন্তি, তত্ৰাপি তাদিসোযেৱ উপদ্দৱো.

যত্থ নানাৱিধং অম্বজম্বুপনসাদিফলং হোতি, তত্থ ফলত্থিকা আগন্ত্ৱা যাচন্তি, অদেন্তস্স কুজ্ঝন্তি, বলক্কাৰেন ৱা গণ্হন্তি, সাযন্হসমযে ৱিহাৰমজ্ঝে চঙ্কমন্তেন তে দিস্ৱা ‘‘কিং উপাসকা এৱং কৰোথা’’তি ৱুত্তা যথাৰুচি অক্কোসন্তি. অৱাসাযপিস্স পৰক্কমন্তি.

পত্থনীযে পন লেণসম্মতে দক্খিণগিৰিহত্থিকুচ্ছিচেতিযগিৰিচিত্তলপব্বতসদিসে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তং অযমৰহাতি সম্ভাৱেত্ৱা ৱন্দিতুকামা মনুস্সা সমন্তা ওসৰন্তি, তেনস্স ন ফাসু হোতি, যস্স পন তং সপ্পাযং হোতি, তেন দিৱা অঞ্ঞত্ৰ গন্ত্ৱা ৰত্তিং ৱসিতব্বং.

নগৰসন্নিস্সিতে ৱিসভাগাৰম্মণানি আপাথমাগচ্ছন্তি, কুম্ভদাসিযোপি ঘটেহি নিঘংসন্তিযো গচ্ছন্তি, ওক্কমিত্ৱা মগ্গং ন দেন্তি, ইস্সৰমনুস্সাপি ৱিহাৰমজ্ঝে সাণিং পৰিক্খিপিত্ৱা নিসীদন্তি.

দাৰুসন্নিস্সযে পন যত্থ কট্ঠানি চ দব্বুপকৰণৰুক্খা চ সন্তি, তত্থ কট্ঠহাৰিকা পুব্বে ৱুত্তসাকপুপ্ফহাৰিকা ৱিয অফাসুং কৰোন্তি, ৱিহাৰে ৰুক্খা সন্তি, তে ছিন্দিত্ৱা ঘৰানি কৰিস্সামাতি মনুস্সা আগন্ত্ৱা ছিন্দন্তি. সচে সাযন্হসমযং পধানঘৰা নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে চঙ্কমন্তো তে দিস্ৱা ‘‘কিং উপাসকা এৱং কৰোথা’’তি ৱদতি, যথাৰুচি অক্কোসন্তি, অৱাসাযপিস্স পৰক্কমন্তি.

যো পন খেত্তসন্নিস্সিতো হোতি সমন্তা খেত্তেহি পৰিৱাৰিতো, তত্থ মনুস্সা ৱিহাৰমজ্ঝেযেৱ খলং কত্ৱা ধঞ্ঞং মদ্দন্তি, পমুখেসু সযন্তি, অঞ্ঞম্পি বহুং অফাসুং কৰোন্তি. যত্ৰাপি মহাসঙ্ঘভোগো হোতি, আৰামিকা কুলানং গাৱো ৰুন্ধন্তি, উদকৱাৰং পটিসেধেন্তি, মনুস্সা ৱীহিসীসং গহেত্ৱা ‘‘পস্সথ তুম্হাকং আৰামিকানং কম্ম’’ন্তি সঙ্ঘস্স দস্সেন্তি. তেন তেন কাৰণেন ৰাজৰাজমহামত্তানং ঘৰদ্ৱাৰং গন্তব্বং হোতি, অযম্পি খেত্তসন্নিস্সিতেনেৱ সঙ্গহিতো.

ৱিসভাগানং পুগ্গলানং অত্থিতাতি যত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসভাগৱেৰী ভিক্খূ ৱিহৰন্তি, যে কলহং কৰোন্তা মা, ভন্তে, এৱং কৰোথাতি ৱাৰিযমানা এতস্স পংসুকূলিকস্স আগতকালতো পট্ঠায নট্ঠাম্হাতি ৱত্তাৰো ভৱন্তি.

যোপি উদকপট্টনং ৱা থলপট্টনং ৱা নিস্সিতো হোতি, তত্থ অভিণ্হং নাৱাহি চ সত্থেহি চ আগতমনুস্সা ওকাসং দেথ, পানীযং দেথ, লোণং দেথাতি ঘট্টযন্তা অফাসুং কৰোন্তি.

পচ্চন্তসন্নিস্সিতে পন মনুস্সা বুদ্ধাদীসু অপ্পসন্না হোন্তি.

ৰজ্জসীমসন্নিস্সিতে ৰাজভযং হোতি. তঞ্হি পদেসং একো ৰাজা ন ময্হং ৱসে ৱত্ততীতি পহৰতি, ইতৰোপি ন ময্হং ৱসে ৱত্ততীতি. তত্ৰাযং ভিক্খু কদাচি ইমস্স ৰঞ্ঞো ৱিজিতে ৱিচৰতি, কদাচি এতস্স. অথ নং ‘‘চৰপুৰিসো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা অনযব্যসনং পাপেন্তি.

অসপ্পাযতাতি ৱিসভাগৰূপাদিআৰম্মণসমোসৰণেন ৱা অমনুস্সপৰিগ্গহিততায ৱা অসপ্পাযতা. তত্ৰিদং ৱত্থু. একো কিৰ থেৰো অৰঞ্ঞে ৱসতি. অথস্স একা যক্খিনী পণ্ণসালদ্ৱাৰে ঠত্ৱা গাযি. সো নিক্খমিত্ৱা দ্ৱাৰে অট্ঠাসি, সা গন্ত্ৱা চঙ্কমনসীসে গাযি. থেৰো চঙ্কমনসীসং অগমাসি. সা সতপোৰিসে পপাতে ঠত্ৱা গাযি. থেৰো পটিনিৱত্তি. অথ নং সা ৱেগেনাগন্ত্ৱা গহেত্ৱা ‘‘মযা, ভন্তে, ন একো ন দ্ৱে তুম্হাদিসা খাদিতা’’তি আহ.

কল্যাণমিত্তানং অলাভোতি যত্থ ন সক্কা হোতি আচৰিযং ৱা আচৰিযসমং ৱা উপজ্ঝাযং ৱা উপজ্ঝাযসমং ৱা কল্যাণমিত্তং লদ্ধুং. তত্থ সো কল্যাণমিত্তানং অলাভো মহাদোসোযেৱাতি ইমেসং অট্ঠাৰসন্নং দোসানং অঞ্ঞতৰেন সমন্নাগতো অননুৰূপোতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাসু –

মহাৱাসং নৱাৱাসং, জৰাৱাসঞ্চ পন্থনিং;

সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৱ চ.

নগৰং দাৰুনা খেত্তং, ৱিসভাগেন পট্টনং;

পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.

অট্ঠাৰসেতানি ঠানানি, ইতি ৱিঞ্ঞায পণ্ডিতো;

আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথাতি.

অনুৰূপৱিহাৰো

৫৩. যো পন গোচৰগামতো নাতিদূৰনাচ্চাসন্নতাদীহি পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতো, অযং অনুৰূপো নাম. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, সেনাসনং নাতিদূৰং হোতি নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং, দিৱা অপ্পাকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং, অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স অপ্পকসিৰেনেৱ উপ্পজ্জন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা. তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধৰা ৱিনযধৰা মাতিকাধৰা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি ‘ইদং, ভন্তে, কথং ইমস্স কো অত্থো’তি, তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানীকৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খট্ঠানিযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১).

অযং ‘‘সমাধিভাৱনায অননুৰূপং ৱিহাৰং পহায অনুৰূপে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তেনা’’তি এত্থ ৱিত্থাৰো.

খুদ্দকপলিবোধা

৫৪. খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৱাতি এৱং পতিৰূপে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তেন যেপিস্স তে হোন্তি খুদ্দকপলিবোধা, তেপি উপচ্ছিন্দিতব্বা. সেয্যথিদং, দীঘানি কেসনখলোমানি ছিন্দিতব্বানি. জিণ্ণচীৱৰেসু দড়্হীকম্মং ৱা তুন্নকম্মং ৱা কাতব্বং. কিলিট্ঠানি ৱা ৰজিতব্বানি. সচে পত্তে মলং হোতি, পত্তো পচিতব্বো. মঞ্চপীঠাদীনি সোধেতব্বানীতি. ‘‘অযং খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৱা’’তি এত্থ ৱিত্থাৰো.

ভাৱনাৱিধানং

৫৫. ইদানি সব্বং ভাৱনাৱিধানং অপৰিহাপেন্তেন ভাৱেতব্বোতি এত্থ অযং পথৱীকসিণং আদিং কত্ৱা সব্বকম্মট্ঠানৱসেন ৱিত্থাৰকথা হোতি.

এৱং উপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন হি ভিক্খুনা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেন ভত্তসম্মদং পটিৱিনোদেত্ৱা পৱিৱিত্তে ওকাসে সুখনিসিন্নেন কতায ৱা অকতায ৱা পথৱিযা নিমিত্তং গণ্হিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘পথৱীকসিণং উগ্গণ্হন্তো পথৱিযং নিমিত্তং গণ্হাতি কতে ৱা অকতে ৱা সান্তকে, নো অনন্তকে, সকোটিযে, নো অকোটিযে, সৱট্টুমে, নো অৱট্টুমে, সপৰিযন্তে, নো অপৰিযন্তে, সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা. সো তং নিমিত্তং সুগ্গহিতং কৰোতি, সূপধাৰিতং উপধাৰেতি, সুৱৱত্থিতং ৱৱত্থপেতি. সো তং নিমিত্তং সুগ্গহিতং কত্ৱা সূপধাৰিতং উপধাৰেত্ৱা সুৱৱত্থিতং ৱৱত্থপেত্ৱা আনিসংসদস্সাৱী ৰতনসঞ্ঞী হুত্ৱা চিত্তীকাৰং উপট্ঠপেত্ৱা সম্পিযাযমানো তস্মিং আৰম্মণে চিত্তং উপনিবন্ধতি ‘অদ্ধা ইমায পটিপদায জৰামৰণম্হা মুচ্চিস্সামী’তি. সো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি.

তত্থ যেন অতীতভৱেপি সাসনে ৱা ইসিপব্বজ্জায ৱা পব্বজিত্ৱা পথৱীকসিণে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তিতপুব্বানি, এৱৰূপস্স পুঞ্ঞৱতো উপনিস্সযসম্পন্নস্স অকতায পথৱিযা কসিতট্ঠানে ৱা খলমণ্ডলে ৱা নিমিত্তং উপ্পজ্জতি, মল্লকত্থেৰস্স ৱিয. তস্স কিৰাযস্মতো কসিতট্ঠানং ওলোকেন্তস্স তংঠানপ্পমাণমেৱ নিমিত্তং উদপাদি. সো তং ৱড্ঢেত্ৱা পঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপদট্ঠানং ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি.

যো পনেৱং অকতাধিকাৰো হোতি, তেন আচৰিযসন্তিকে উগ্গহিতকম্মট্ঠানৱিধানং অৱিৰাধেত্ৱা চত্তাৰো কসিণদোসে পৰিহৰন্তেন কসিণং কাতব্বং. নীলপীতলোহিতওদাতসম্ভেদৱসেন হি চত্তাৰো পথৱীকসিণদোসা. তস্মা নীলাদিৱণ্ণং মত্তিকং অগ্গহেত্ৱা গঙ্গাৱহে মত্তিকাসদিসায অৰুণৱণ্ণায মত্তিকায কসিণং কাতব্বং. তঞ্চ খো ৱিহাৰমজ্ঝে সামণেৰাদীনং সঞ্চৰণট্ঠানে ন কাতব্বং. ৱিহাৰপচ্চন্তে পন পটিচ্ছন্নট্ঠানে পব্ভাৰে ৱা পণ্ণসালায ৱা সংহাৰিমং ৱা তত্ৰট্ঠকং ৱা কাতব্বং. তত্ৰ সংহাৰিমং চতূসু দণ্ডকেসু পিলোতিকং ৱা চম্মং ৱা কটসাৰকং ৱা বন্ধিত্ৱা তত্থ অপনীততিণমূলসক্খৰকথলিকায সুমদ্দিতায মত্তিকায ৱুত্তপ্পমাণং ৱট্টং লিম্পেত্ৱা কাতব্বং. তং পৰিকম্মকালে ভূমিযং অত্থৰিত্ৱা ওলোকেতব্বং. তত্ৰট্ঠকং ভূমিযং পদুমকণ্ণিকাকাৰেন খাণুকে আকোটেত্ৱা ৱল্লীহি ৱিনন্ধিত্ৱা কাতব্বং. যদি সা মত্তিকা নপ্পহোতি, অধো অঞ্ঞং পক্খিপিত্ৱা উপৰিভাগে সুপৰিসোধিতায অৰুণৱণ্ণায মত্তিকায ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলৱিত্থাৰং ৱট্টং কাতব্বং. এতদেৱ হি পমাণং সন্ধায ‘‘সুপ্পমত্তং ৱা সৰাৱমত্তং ৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সান্তকে নো অনন্তকে’’তিআদি পনস্স পৰিচ্ছেদত্থায ৱুত্তং.

৫৬. তস্মা এৱং ৱুত্তপ্পমাণপৰিচ্ছেদং কত্ৱা ৰুক্খপাণিকা ৱিসভাগৱণ্ণং সমুট্ঠপেতি. তস্মা তং অগ্গহেত্ৱা পাসাণপাণিকায ঘংসেত্ৱা সমং ভেৰীতলসদিসং কত্ৱা তং ঠানং সম্মজ্জিত্ৱা ন্হত্ৱা আগন্ত্ৱা কসিণমণ্ডলতো অড্ঢতেয্যহত্থন্তৰে পদেসে পঞ্ঞত্তে ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলপাদকে সুঅত্থতে পীঠে নিসীদিতব্বং. ততো দূৰতৰে নিসিন্নস্স হি কসিণং ন উপট্ঠাতি, আসন্নতৰে কসিণদোসা পঞ্ঞাযন্তি. উচ্চতৰে নিসিন্নেন গীৱং ওনমিত্ৱা ওলোকেতব্বং হোতি, নীচতৰে জণ্ণুকানি ৰুজন্তি. তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ নিসীদিত্ৱা ‘‘অপ্পস্সাদা কামা’’তিআদিনা নযেন কামেসু আদীনৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা কামনিস্সৰণে সব্বদুক্খসমতিক্কমুপাযভূতে নেক্খম্মে জাতাভিলাসেন বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সৰণেন পীতিপামোজ্জং জনযিত্ৱা ‘‘অযং দানি সা সব্ববুদ্ধ পচ্চেকবুদ্ধ অৰিযসাৱকেহি পটিপন্না নেক্খম্মপটিপদা’’তি পটিপত্তিযা সঞ্জাতগাৰৱেন ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপদায পৱিৱেকসুখৰসস্স ভাগী ভৱিস্সামী’’তি উস্সাহং জনযিত্ৱা সমেন আকাৰেন চক্খূনি উম্মীলেত্ৱা নিমিত্তং গণ্হন্তেন ভাৱেতব্বং.

অতিউম্মীলযতো হি চক্খু কিলমতি, মণ্ডলঞ্চ অতিৱিভূতং হোতি, তেনস্স নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি. অতিমন্দং উম্মীলযতো মণ্ডলমৱিভূতং হোতি, চিত্তঞ্চ লীনং হোতি, এৱম্পি নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি. তস্মা আদাসতলে মুখনিমিত্তদস্সিনা ৱিয সমেনাকাৰেন চক্খূনি উম্মীলেত্ৱা নিমিত্তং গণ্হন্তেন ভাৱেতব্বং, ন ৱণ্ণো পচ্চৱেক্খিতব্বো, ন লক্খণং মনসিকাতব্বং. অপিচ ৱণ্ণং অমুঞ্চিত্ৱা নিস্সযসৱণ্ণং কত্ৱা উস্সদৱসেন পণ্ণত্তিধম্মে চিত্তং পট্ঠপেত্ৱা মনসি কাতব্বং. পথৱী মহী, মেদিনী, ভূমি, ৱসুধা, ৱসুন্ধৰাতিআদীসু পথৱীনামেসু যমিচ্ছতি, যদস্স সঞ্ঞানুকূলং হোতি, তং ৱত্তব্বং. অপিচ পথৱীতি এতদেৱ নামং পাকটং, তস্মা পাকটৱসেনেৱ পথৱী পথৱীতি ভাৱেতব্বং. কালেন উম্মীলেত্ৱা কালেন নিমীলেত্ৱা আৱজ্জিতব্বং. যাৱ উগ্গহনিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, তাৱ কালসতম্পি কালসহস্সম্পি ততো ভিয্যোপি এতেনেৱ নযেন ভাৱেতব্বং.

৫৭. তস্সেৱং ভাৱযতো যদা নিমীলেত্ৱা আৱজ্জন্তস্স উম্মীলিতকালে ৱিয আপাথমাগচ্ছতি, তদা উগ্গহনিমিত্তং জাতং নাম হোতি. তস্স জাতকালতো পট্ঠায ন তস্মিং ঠানে নিসীদিতব্বং. অত্তনো ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা তত্থ নিসিন্নেন ভাৱেতব্বং. পাদধোৱনপপঞ্চপৰিহাৰত্থং পনস্স একপটলিকুপাহনা চ কত্তৰদণ্ডো চ ইচ্ছিতব্বো. অথানেন সচে তৰুণো সমাধি কেনচিদেৱ অসপ্পাযকাৰণেন নস্সতি, উপাহনা আৰুয্হ কত্তৰদণ্ডং গহেত্ৱা তং ঠানং গন্ত্ৱা নিমিত্তং আদায আগন্ত্ৱা সুখনিসিন্নেন ভাৱেতব্বং, পুনপ্পুনং সমন্নাহৰিতব্বং, তক্কাহতং ৱিতক্কাহতং কাতব্বং. তস্সেৱং কৰোন্তস্স অনুক্কমেন নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভন্তি, কিলেসা সন্নিসীদন্তি, উপচাৰসমাধিনা চিত্তং সমাধিযতি, পটিভাগনিমিত্তং উপ্পজ্জতি.

তত্ৰাযং পুৰিমস্স চ উগ্গহনিমিত্তস্স ইমস্স চ ৱিসেসো, উগ্গহনিমিত্তে কসিণদোসো পঞ্ঞাযতি, পটিভাগনিমিত্তং থৱিকতো নিহতাদাসমণ্ডলং ৱিয সুধোতসঙ্খথালং ৱিয ৱলাহকন্তৰা নিক্খন্তচন্দমণ্ডলং ৱিয মেঘমুখে বলাকা ৱিয উগ্গহনিমিত্তং পদালেত্ৱা নিক্খন্তমিৱ ততো সতগুণং সহস্সগুণং সুপৰিসুদ্ধং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. তঞ্চ খো নেৱ ৱণ্ণৱন্তং, ন সণ্ঠানৱন্তং. যদি হি তং ঈদিসং ভৱেয্য, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং সিযা ওড়াৰিকং সম্মসনুপগং তিলক্খণব্ভাহতং, ন পনেতং তাদিসং. কেৱলঞ্হি সমাধিলাভিনো উপট্ঠানাকাৰমত্তং সঞ্ঞজমেতন্তি.

৫৮. উপ্পন্নকালতো চ পনস্স পট্ঠায নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভিতানেৱ হোন্তি, কিলেসা সন্নিসিন্নাৱ, উপচাৰসমাধিনা চিত্তং সমাহিতমেৱাতি.

দুৱিধো হি সমাধি উপচাৰসমাধি চ অপ্পনাসমাধি চ. দ্ৱীহাকাৰেহি চিত্তং সমাধিযতি উপচাৰভূমিযং ৱা পটিলাভভূমিযং ৱা. তত্থ উপচাৰভূমিযং নীৱৰণপ্পহানেন চিত্তং সমাহিতং হোতি. পটিলাভভূমিযং অঙ্গপাতুভাৱেন.

দ্ৱিন্নং পন সমাধীনং ইদং নানাকাৰণং, উপচাৰে অঙ্গানি ন থামজাতানি হোন্তি, অঙ্গানং অথামজাতত্তা, যথা নাম দহৰো কুমাৰকো উক্খিপিত্ৱা ঠপিযমানো পুনপ্পুনং ভূমিযং পততি, এৱমেৱ উপচাৰে উপ্পন্নে চিত্তং কালেন নিমিত্তমাৰম্মণং কৰোতি, কালেন ভৱঙ্গমোতৰতি. অপ্পনাযং পন অঙ্গানি থামজাতানি হোন্তি, তেসং থামজাতত্তা, যথা নাম বলৱা পুৰিসো আসনা ৱুট্ঠায দিৱসম্পি তিট্ঠেয্য, এৱমেৱ অপ্পনাসমাধিম্হি উপ্পন্নে চিত্তং সকিং ভৱঙ্গৱাৰং ছিন্দিত্ৱা কেৱলম্পি ৰত্তিং কেৱলম্পি দিৱসং তিট্ঠতি, কুসলজৱনপটিপাটিৱসেনেৱ পৱত্ততীতি.

তত্ৰ যদেতং উপচাৰসমাধিনা সদ্ধিং পটিভাগনিমিত্তং উপ্পন্নং, তস্স উপ্পাদনং নাম অতিদুক্কৰং. তস্মা সচে তেনেৱ পল্লঙ্কেন তং নিমিত্তং ৱড্ঢেত্ৱা অপ্পনং অধিগন্তুং সক্কোতি, সুন্দৰং. নো চে সক্কোতি, অথানেন তং নিমিত্তং অপ্পমত্তেন চক্কৱত্তিগব্ভো ৱিয ৰক্খিতব্বং. এৱঞ্হি –

নিমিত্তং ৰক্খতো লদ্ধ-পৰিহানি ন ৱিজ্জতি;

আৰক্খম্হি অসন্তম্হি, লদ্ধং লদ্ধং ৱিনস্সতি.

সত্তসপ্পাযা

৫৯. তত্ৰাযং ৰক্খণৱিধি –

আৱাসো গোচৰো ভস্সং, পুগ্গলো ভোজনং উতু;

ইৰিযাপথোতি সত্তেতে, অসপ্পাযে ৱিৱজ্জযে.

সপ্পাযে সত্ত সেৱেথ, এৱঞ্হি পটিপজ্জতো;

নচিৰেনেৱ কালেন, হোতি কস্সচি অপ্পনা.

তত্ৰস্স যস্মিং আৱাসে ৱসন্তস্স অনুপ্পন্নং ৱা নিমিত্তং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নং ৱা ৱিনস্সতি, অনুপট্ঠিতা চ সতি ন উপট্ঠাতি, অসমাহিতঞ্চ চিত্তং ন সমাধিযতি, অযং অসপ্পাযো. যত্থ নিমিত্তং উপ্পজ্জতি চেৱ থাৱৰঞ্চ হোতি, সতি উপট্ঠাতি, চিত্তং সমাধিযতি নাগপব্বতৱাসীপধানিযতিস্সত্থেৰস্স ৱিয, অযং সপ্পাযো. তস্মা যস্মিং ৱিহাৰে বহূ আৱাসা হোন্তি, তত্থ একমেকস্মিং তীণি তীণি দিৱসানি ৱসিত্ৱা যত্থস্স চিত্তং একগ্গং হোতি, তত্থ ৱসিতব্বং. আৱাসসপ্পাযতায হি তম্বপণ্ণিদীপম্হি চূড়নাগলেণে ৱসন্তা তত্থেৱ কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তং পাপুণিংসু. সোতাপন্নাদীনং পন অঞ্ঞত্থ অৰিযভূমিং পত্ৱা তত্থ অৰহত্তপ্পত্তানঞ্চ গণনা নত্থি. এৱমঞ্ঞেসুপি চিত্তলপব্বতৱিহাৰাদীসু.

গোচৰগামো পন যো সেনাসনতো উত্তৰেন ৱা দক্খিণেন ৱা নাতিদূৰে দিযড্ঢকোসব্ভন্তৰে হোতি সুলভসম্পন্নভিক্খো, সো সপ্পাযো. ৱিপৰীতো অসপ্পাযো.

ভস্সন্তি দ্ৱত্তিংসতিৰচ্ছানকথাপৰিযাপন্নং অসপ্পাযং, তঞ্হিস্স নিমিত্তন্তৰধানায সংৱত্ততি. দসকথাৱত্থুনিস্সিতং সপ্পাযং, তম্পি মত্তায ভাসিতব্বং.

পুগ্গলোপি অতিৰচ্ছানকথিকো সীলাদিগুণসম্পন্নো, যং নিস্সায অসমাহিতং ৱা চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতং ৱা চিত্তং থিৰতৰং হোতি, এৱৰূপো সপ্পাযো. কাযদড়্হীবহুলো পন তিৰচ্ছানকথিকো অসপ্পাযো. সো হি তং কদ্দমোদকমিৱ অচ্ছং উদকং মলীনমেৱ কৰোতি, তাদিসঞ্চ আগম্ম কোটপব্বতৱাসীদহৰস্সেৱ সমাপত্তিপি নস্সতি, পগেৱ নিমিত্তং.

ভোজনং পন কস্সচি মধুৰং, কস্সচি অম্বিলং সপ্পাযং হোতি. উতুপি কস্সচি সীতো, কস্সচি উণ্হো সপ্পাযো হোতি. তস্মা যং ভোজনং ৱা উতুং ৱা সেৱন্তস্স ফাসু হোতি, অসমাহিতং ৱা চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতং ৱা থিৰতৰং হোতি, তং ভোজনং সো চ উতু সপ্পাযো. ইতৰং ভোজনং ইতৰো চ উতু অসপ্পাযো.

ইৰিযাপথেসুপি কস্সচি চঙ্কমো সপ্পাযো হোতি, কস্সচি সযনট্ঠাননিসজ্জানং অঞ্ঞতৰো. তস্মা তং আৱাসং ৱিয তীণি দিৱসানি উপপৰিক্খিত্ৱা যস্মিং ইৰিযাপথে অসমাহিতং ৱা চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতং ৱা থিৰতৰং হোতি, সো সপ্পাযো. ইতৰো অসপ্পাযোতি ৱেদিতব্বো.

ইতি ইমং সত্তৱিধং অসপ্পাযং ৱজ্জেত্ৱা সপ্পাযং সেৱিতব্বং. এৱং পটিপন্নস্স হি নিমিত্তাসেৱনবহুলস্স নচিৰেনেৱ কালেন হোতি কস্সচি অপ্পনা.

দসৱিধঅপ্পনাকোসল্লং

৬০. যস্স পন এৱম্পি পটিপজ্জতো ন হোতি, তেন দসৱিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং. তত্ৰাযং নযো, দসাহাকাৰেহি অপ্পনাকোসল্লং ইচ্ছিতব্বং, ৱত্থুৱিসদকিৰিযতো, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতো, নিমিত্তকুসলতো, যস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গণ্হাতি, যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হাতি, যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসিতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতি, যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি, অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতো, সমাহিতপুগ্গলসেৱনতো, তদধিমুত্ততোতি.

৬১. তত্থ ৱত্থুৱিসদকিৰিযা নাম অজ্ঝত্তিকবাহিৰানং ৱত্থূনং ৱিসদভাৱকৰণং. যদা হিস্স কেসনখলোমানি দীঘানি হোন্তি, সৰীৰং ৱা সেদমলগ্গহিতং, তদা অজ্ঝত্তিকৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. যদা পনস্স চীৱৰং জিণ্ণং কিলিট্ঠং দুগ্গন্ধং হোতি, সেনাসনং ৱা উক্লাপং হোতি, তদা বাহিৰৱত্থু অৱিসদং হোতি অপৰিসুদ্ধং. অজ্ঝত্তিকবাহিৰে চ ৱত্থুম্হি অৱিসদে উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি অপৰিসুদ্ধং হোতি, অপৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লিকৱট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. অপৰিসুদ্ধেন ঞাণেন সঙ্খাৰে সম্মসতো সঙ্খাৰাপি অৱিভূতা হোন্তি, কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জতো কম্মট্ঠানম্পি ৱুড্ঢিং ৱিৰুড়্হিং ৱেপুল্লং ন গচ্ছতি. ৱিসদে পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰে ৱত্থুম্হি উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ঞাণম্পি ৱিসদং হোতি পৰিসুদ্ধং, পৰিসুদ্ধানি দীপকপল্লিকৱট্টিতেলানি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৱিয. পৰিসুদ্ধেন চ ঞাণেন সঙ্খাৰে সম্মসতো সঙ্খাৰাপি ৱিভূতা হোন্তি, কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জতো কম্মট্ঠানম্পি ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং গচ্ছতি.

৬২. ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনং নাম সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং সমভাৱকৰণং. সচে হিস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি ইতৰানি মন্দানি, ততো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পগ্গহকিচ্চং, সতিন্দ্ৰিযং উপট্ঠানকিচ্চং, সমাধিন্দ্ৰিযং অৱিক্খেপকিচ্চং, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি, তস্মা তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন ৱা যথা ৱা মনসিকৰোতো বলৱং জাতং, তথা অমনসিকাৰেন হাপেতব্বং. ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সনং. সচে পন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি, অথ নেৱ সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমোক্খকিচ্চং কাতুং সক্কোতি, ন ইতৰানি ইতৰকিচ্চভেদং, তস্মা তং পস্সদ্ধাদিভাৱনায হাপেতব্বং. তত্ৰাপি সোণত্থেৰৱত্থু দস্সেতব্বং. এৱং সেসেসুপি একস্স বলৱভাৱে সতি ইতৰেসং অত্তনো কিচ্চেসু অসমত্থতা ৱেদিতব্বা. ৱিসেসতো পনেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমতং পসংসন্তি. বলৱসদ্ধো হি মন্দপঞ্ঞো মুদ্ধপ্পসন্নো হোতি, অৱত্থুস্মিং পসীদতি. বলৱপঞ্ঞো মন্দসদ্ধো কেৰাটিকপক্খং ভজতি, ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতি. উভিন্নং সমতায ৱত্থুস্মিংযেৱ পসীদতি. বলৱসমাধিং পন মন্দৱীৰিযং সমাধিস্স কোসজ্জপক্খত্তা কোসজ্জং অভিভৱতি. বলৱৱীৰিযং মন্দসমাধিং ৱীৰিযস্স উদ্ধচ্চপক্খত্তা উদ্ধচ্চং অভিভৱতি. সমাধি পন ৱীৰিযেন সংযোজিতো কোসজ্জে পতিতুং ন লভতি. ৱীৰিযং সমাধিনা সংযোজিতং উদ্ধচ্চে পতিতুং ন লভতি, তস্মা তদুভযং সমং কাতব্বং. উভযসমতায হি অপ্পনা হোতি. অপিচ সমাধিকম্মিকস্স বলৱতীপি সদ্ধা ৱট্টতি. এৱং সদ্দহন্তো ওকপ্পেন্তো অপ্পনং পাপুণিস্সতি. সমাধিপঞ্ঞাসু পন সমাধিকম্মিকস্স একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো অপ্পনং পাপুণাতি. ৱিপস্সনাকম্মিকস্স পঞ্ঞা বলৱতী ৱট্টতি. এৱঞ্হি সো লক্খণপটিৱেধং পাপুণাতি. উভিন্নং পন সমতাযপি অপ্পনা হোতিযেৱ. সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতি. সতি হি চিত্তং উদ্ধচ্চপক্খিকানং সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞানং ৱসেন উদ্ধচ্চপাততো কোসজ্জপক্খেন চ সমাধিনা কোসজ্জপাততো ৰক্খতি, তস্মা সা লোণধূপনং ৱিয সব্বব্যঞ্জনেসু, সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৱিয চ সব্বৰাজকিচ্চেসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. তেনাহ – ‘‘সতি চ পন সব্বত্থিকা ৱুত্তা ভগৱতা. কিং কাৰণা? চিত্তঞ্হি সতিপটিসৰণং, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা চ সতি, ন ৱিনা সতিযা চিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহো হোতী’’তি.

৬৩. নিমিত্তকোসল্লং নাম পথৱীকসিণাদিকস্স চিত্তেকগ্গতানিমিত্তস্স অকতস্স কৰণকোসল্লং, কতস্স চ ভাৱনাকোসল্লং, ভাৱনায লদ্ধস্স ৰক্খণকোসল্লঞ্চ, তং ইধ অধিপ্পেতং.

৬৪. কথঞ্চ যস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গণ্হাতি? যদাস্স অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহি লীনং চিত্তং হোতি, তদা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো তযো অভাৱেত্ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৱেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, অল্লানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, উদকৱাতঞ্চ দদেয্য, পংসুকেন চ ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুন্তি? নো হেতং, ভন্তে. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে লীনং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো সমাধি…পে… অকালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি দুসমুট্ঠাপযং হোতি. যস্মিং চ খো, ভিক্খৱে, লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৱাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুন্তি? এৱং ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থ চ যথাসকমাহাৰৱসেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, কুসলাকুসলা ধম্মা সাৱজ্জানৱজ্জা ধম্মা হীনপ্পণীতা ধম্মা কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগা ধম্মা. তত্থ যোনিসো মনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, আৰম্ভধাতু নিক্কমধাতু পৰক্কমধাতু. তত্থ যোনিসো মনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মা. তত্থ যোনিসো মনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তত্থ সভাৱসামঞ্ঞলক্খণপটিৱেধৱসেন পৱত্তমনসিকাৰো কুসলাদীসু যোনিসো মনসিকাৰো নাম. আৰম্ভধাতুআদীনং উপ্পাদনৱসেন পৱত্তমনসিকাৰো আৰম্ভধাতুআদীসু যোনিসো মনসিকাৰো নাম. তত্থ আৰম্ভধাতূতি পঠমৱীৰিযং ৱুচ্চতি. নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰং. পৰক্কমধাতূতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৱতৰং. পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মাতি পন পীতিযা এৱ এতং নামং. তস্সাপি উপ্পাদকমনসিকাৰোৱ যোনিসো মনসিকাৰো নাম.

অপিচ সত্ত ধম্মা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি পৰিপুচ্ছকতা, ৱত্থুৱিসদকিৰিযা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা, দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা, গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা, তদধিমুত্ততাতি.

একাদসধম্মা ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি অপাযাদিভযপচ্চৱেক্খণতা, ৱীৰিযাযত্তলোকিযলোকুত্তৰৱিসেসাধিগমানিসংসদস্সিতা, ‘‘বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধমহাসাৱকেহি গতমগ্গো মযা গন্তব্বো, সো চ ন সক্কা কুসীতেন গন্তু’’ন্তি এৱং গমনৱীথিপচ্চৱেক্খণতা, দাযকানং মহপ্ফলভাৱকৰণেন পিণ্ডাপচাযনতা, ‘‘ৱীৰিযাৰম্ভস্স ৱণ্ণৱাদী মে সত্থা, সো চ অনতিক্কমনীযসাসনো অম্হাকঞ্চ বহূপকাৰো পটিপত্তিযা চ পূজিযমানো পূজিতো হোতি ন ইতৰথা’’তি এৱং সত্থু মহত্তপচ্চৱেক্খণতা, ‘‘সদ্ধম্মসঙ্খাতং মে মহাদাযজ্জং গহেতব্বং, তঞ্চ ন সক্কা কুসীতেন গহেতু’’ন্তি এৱং দাযজ্জমহত্তপচ্চৱেক্খণতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকাৰইৰিযাপথপৰিৱত্তনঅব্ভোকাসসেৱনাদীহি থিনমিদ্ধৱিনোদনতা, কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনতা, সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি.

একাদসধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি বুদ্ধানুস্সতি, ধম্ম… সঙ্ঘ… সীল… চাগ… দেৱতানুস্সতি, উপসমানুস্সতি, লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনতা, পসাদনিযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি. ইতি ইমেহি আকাৰেহি এতে ধম্মে উপ্পাদেন্তো ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৱেতি নাম. এৱং যস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং পগ্গণ্হাতি.

৬৫. কথং যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হাতি? যদাস্স অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহি উদ্ধতং চিত্তং হোতি, তদা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো তযো অভাৱেত্ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৱেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য…পে… ন চ পংসুকেন ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি? নো হেতং, ভন্তে. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যস্মিং সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, অকালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, অকালো ৱীৰিয…পে… অকালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি দুৱূপসমযং হোতি. যস্মিং চ খো, ভিক্খৱে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুৱূপসমযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য…পে… পংসুকেন চ ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি? এৱং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থাপি যথাসকং আহাৰৱসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, কাযপস্সদ্ধি চিত্তপস্সদ্ধি. তত্থ যোনিসো মনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, সমথনিমিত্তং অব্যগ্গনিমিত্তং. তত্থ যোনিসো মনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযা ধম্মা. তত্থ যোনিসো মনসিকাৰবহুলীকাৰো, অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায উপ্পন্নস্স ৱা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্ততী’’তি (সং. নি. ৫.২৩২).

তত্থ যথাস্স পস্সদ্ধিআদযো উপ্পন্নপুব্বা, তং আকাৰং সল্লক্খেত্ৱা তেসং উপ্পাদনৱসেন পৱত্তমনসিকাৰোৱ তীসুপি পদেসু যোনিসো মনসিকাৰো নাম. সমথনিমিত্তন্তি চ সমথস্সেৱেতমধিৱচনং. অৱিক্খেপট্ঠেন চ তস্সেৱ অব্যগ্গনিমিত্তন্তি.

অপিচ সত্ত ধম্মা পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি পণীতভোজনসেৱনতা, উতুসুখসেৱনতা, ইৰিযাপথসুখসেৱনতা, মজ্ঝত্তপযোগতা, সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, পস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি.

একাদস ধম্মা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি ৱত্থুৱিসদতা, নিমিত্তকুসলতা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনতা, সমযে চিত্তস্স নিগ্গহণতা, সমযে চিত্তস্স পগ্গহণতা, নিৰস্সাদস্স চিত্তস্স সদ্ধাসংৱেগৱসেন সম্পহংসনতা, সম্মাপৱত্তস্স অজ্ঝুপেক্খনতা, অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা, ঝানৱিমোক্খপচ্চৱেক্খণতা, তদধিমুত্ততাতি.

পঞ্চ ধম্মা উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি সত্তমজ্ঝত্ততা, সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা, সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা, সত্তসঙ্খাৰমজ্ঝত্তপুগ্গলসেৱনতা, তদধিমুত্ততাতি. ইতি ইমেহাকাৰেহি এতে ধম্মে উপ্পাদেন্তো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো ভাৱেতি নাম. এৱং যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গহেতব্বং তস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হাতি.

৬৬. কথং যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতি? যদাস্স পঞ্ঞাপযোগমন্দতায ৱা উপসমসুখানধিগমেন ৱা নিৰস্সাদং চিত্তং হোতি, তদা নং অট্ঠসংৱেগৱত্থুপচ্চৱেক্খণেন সংৱেজেতি. অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনি নাম জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি চত্তাৰি, অপাযদুক্খং পঞ্চমং, অতীতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, অনাগতে ৱট্টমূলকং দুক্খং, পচ্চুপ্পন্নে আহাৰপৰিযেট্ঠিমূলকং দুক্খন্তি. বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণানুস্সৰণেন চস্স পসাদং জনেতি. এৱং যস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং সম্পহংসেতি.

কথং যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি? যদাস্স এৱং পটিপজ্জতো অলীনং অনুদ্ধতং অনিৰস্সাদং আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং সমথৱীথিপটিপন্নং চিত্তং হোতি, তদাস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি, সাৰথি ৱিয সমপ্পৱত্তেসু অস্সেসু. এৱং যস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খিতব্বং, তস্মিং সমযে চিত্তং অজ্ঝুপেক্খতি.

অসমাহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা নাম নেক্খম্মপটিপদং অনাৰুড়্হপুব্বানং অনেককিচ্চপসুতানং ৱিক্খিত্তহদযানং পুগ্গলানং আৰকা পৰিচ্চাগো.

সমাহিতপুগ্গলসেৱনতা নাম নেক্খম্মপটিপদং পটিপন্নানং সমাধিলাভীনং পুগ্গলানং কালেন কালং উপসঙ্কমনং.

তদধিমুত্ততা নাম সমাধিঅধিমুত্ততা সমাধিগৰুসমাধিনিন্নসমাধিপোণসমাধিপব্ভাৰতাতি অত্থো.

এৱমেতং দসৱিধং অপ্পনাকোসল্লং সম্পাদেতব্বং.

৬৭. এৱঞ্হি সম্পাদযতো, অপ্পনাকোসল্লং ইমং;

পটিলদ্ধে নিমিত্তস্মিং, অপ্পনা সম্পৱত্ততি.

এৱঞ্হি পটিপন্নস্স, সচে সা নপ্পৱত্ততি;

তথাপি ন জহে যোগং, ৱাযমেথেৱ পণ্ডিতো.

হিত্ৱা হি সম্মাৱাযামং, ৱিসেসং নাম মাণৱো;

অধিগচ্ছে পৰিত্তম্পি, ঠানমেতং ন ৱিজ্জতি.

চিত্তপ্পৱত্তিআকাৰং, তস্মা সল্লক্খযং বুধো;

সমতং ৱীৰিযস্সেৱ, যোজযেথ পুনপ্পুনং.

ঈসকম্পি লযং যন্তং, পগ্গণ্হেথেৱ মানসং;

অচ্চাৰদ্ধং নিসেধেত্ৱা, সমমেৱ পৱত্তযে.

ৰেণুম্হি উপ্পলদলে, সুত্তে নাৱায নাড়িযা;

যথা মধুকৰাদীনং, পৱত্তি সম্মৱণ্ণিতা.

লীনউদ্ধতভাৱেহি, মোচযিত্ৱান সব্বসো;

এৱং নিমিত্তাভিমুখং, মানসং পটিপাদযেতি.

নিমিত্তাভিমুখপটিপাদনং

৬৮. তত্ৰাযমত্থদীপনা – যথা হি অছেকো মধুকৰো অসুকস্মিং ৰুক্খে পুপ্ফং পুপ্ফিতন্তি ঞত্ৱা তিক্খেন ৱেগেন পক্খন্দো তং অতিক্কমিত্ৱা পটিনিৱত্তেন্তো খীণে ৰেণুম্হি সম্পাপুণাতি. অপৰো অছেকো মন্দেন জৱেন পক্খন্দো খীণেযেৱ সম্পাপুণাতি. ছেকো পন সমেন জৱেন পক্খন্দো সুখেন পুপ্ফৰাসিং সম্পত্ৱা যাৱদিচ্ছকং ৰেণুং আদায মধুং সম্পাদেত্ৱা মধুৰসমনুভৱতি.

যথা চ সল্লকত্তঅন্তেৱাসিকেসু উদকথালগতে উপ্পলপত্তে সত্থকম্মং সিক্খন্তেসু একো অছেকো ৱেগেন সত্থং পাতেন্তো উপ্পলপত্তং দ্ৱিধা ৱা ছিন্দতি, উদকে ৱা পৱেসেতি. অপৰো অছেকো ছিজ্জনপৱেসনভযা সত্থকেন ফুসিতুম্পি ন ৱিসহতি. ছেকো পন সমেন পযোগেন তত্থ সত্থপহাৰং দস্সেত্ৱা পৰিযোদাতসিপ্পো হুত্ৱা তথাৰূপেসু ঠানেসু কম্মং কত্ৱা লাভং লভতি.

যথা চ যো চতুব্যামপ্পমাণং মক্কটসুত্তমাহৰতি, সো চত্তাৰি সহস্সানি লভতীতি ৰঞ্ঞা ৱুত্তে একো অছেকপুৰিসো ৱেগেন মক্কটসুত্তমাকড্ঢন্তো তহিং তহিং ছিন্দতিযেৱ. অপৰো অছেকো ছেদনভযা হত্থেন ফুসিতুম্পি ন ৱিসহতি. ছেকো পন কোটিতো পট্ঠায সমেন পযোগেন দণ্ডকে ৱেধেত্ৱা আহৰিত্ৱা লাভং লভতি.

যথা চ অছেকো নিযামকো বলৱৱাতে লঙ্কাৰং পূৰেন্তো নাৱং ৱিদেসং পক্খন্দাপেতি. অপৰো অছেকো মন্দৱাতে লঙ্কাৰং ওৰোপেন্তো নাৱং তত্থেৱ ঠপেতি. ছেকো পন মন্দৱাতে লঙ্কাৰং পূৰেত্ৱা বলৱৱাতে অড্ঢলঙ্কাৰং কত্ৱা সোত্থিনা ইচ্ছিতট্ঠানং পাপুণাতি.

যথা চ যো তেলেন অছড্ডেন্তো নাড়িং পূৰেতি, সো লাভং লভতীতি আচৰিযেন অন্তেৱাসিকানং ৱুত্তে একো অছেকো লাভলুদ্ধো ৱেগেন পূৰেন্তো তেলং ছড্ডেতি. অপৰো অছেকো তেলছড্ডনভযা আসিঞ্চিতুম্পি ন ৱিসহতি. ছেকো পন সমেন পযোগেন পূৰেত্ৱা লাভং লভতি.

এৱমেৱ একো ভিক্খু উপ্পন্নে নিমিত্তে সীঘমেৱ অপ্পনং পাপুণিস্সামীতি গাড়্হং ৱীৰিযং কৰোতি, তস্স চিত্তং অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযত্তা উদ্ধচ্চে পততি, সো ন সক্কোতি অপ্পনং পাপুণিতুং. একো অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতায দোসং দিস্ৱা কিং দানিমে অপ্পনাযাতি ৱীৰিযং হাপেতি, তস্স চিত্তং অতিলীনৱীৰিযত্তা কোসজ্জে পততি, সোপি ন সক্কোতি অপ্পনং পাপুণিতুং. যো পন ঈসকম্পি লীনং লীনভাৱতো উদ্ধতং উদ্ধচ্চতো মোচেত্ৱা সমেন পযোগেন নিমিত্তাভিমুখং পৱত্তেতি, সো অপ্পনং পাপুণাতি, তাদিসেন ভৱিতব্বং. ইমমত্থং সন্ধায এতং ৱুত্তং –

ৰেণুম্হি উপ্পলদলে, সুত্তে নাৱায নাড়িযা;

যথা মধুকৰাদীনং, পৱত্তি সম্মৱণ্ণিতা.

লীনউদ্ধতভাৱেহি, মোচযিত্ৱান সব্বসো;

এৱং নিমিত্তাভিমুখং, মানসং পটিপাদযেতি.

পঠমজ্ঝানকথা

৬৯. ইতি এৱং নিমিত্তাভিমুখং মানসং পটিপাদযতো পনস্স ইদানি অপ্পনা ইজ্ঝিস্সতীতি ভৱঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৱা পথৱী পথৱীতি অনুযোগৱসেন উপট্ঠিতং তদেৱ পথৱীকসিণং আৰম্মণং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনমুপ্পজ্জতি. ততো তস্মিংযেৱাৰম্মণে চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি জৱন্তি. তেসু অৱসানে একং ৰূপাৱচৰং, সেসানি কামাৱচৰানি. পকতিচিত্তেহি বলৱতৰৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতানি যানি অপ্পনায পৰিকম্মত্তা পৰিকম্মানীতিপি, যথা গামাদীনং আসন্নপদেসো গামূপচাৰো নগৰূপচাৰোতি ৱুচ্চতি, এৱং অপ্পনায আসন্নত্তা সমীপচাৰত্তা ৱা উপচাৰানীতিপি, ইতো পুব্বে পৰিকম্মানং, উপৰি অপ্পনায চ অনুলোমতো অনুলোমানীতিপি ৱুচ্চন্তি. যঞ্চেত্থ সব্বন্তিমং, তং পৰিত্তগোত্তাভিভৱনতো, মহগ্গতগোত্তভাৱনতো চ গোত্ৰভূতিপি ৱুচ্চতি. অগহিতগ্গহণেন পনেত্থ পঠমং পৰিকম্মং, দুতিযং উপচাৰং, ততিযং অনুলোমং, চতুত্থং গোত্ৰভু. পঠমং ৱা উপচাৰং, দুতিযং অনুলোমং, ততিযং গোত্ৰভু, চতুত্থং পঞ্চমং ৱা অপ্পনাচিত্তং. চতুত্থমেৱ হি পঞ্চমং ৱা অপ্পেতি, তঞ্চ খো খিপ্পাভিঞ্ঞদন্ধাভিঞ্ঞৱসেন. ততো পৰং জৱনং পততি. ভৱঙ্গস্স ৱাৰো হোতি.

আভিধম্মিকগোদত্তত্থেৰো পন ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং ধম্মানং আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১২) ইমং সুত্তং ৱত্ৱা আসেৱনপচ্চযেন পচ্ছিমো পচ্ছিমো ধম্মো বলৱা হোতি, তস্মা ছট্ঠেপি সত্তমেপি অপ্পনা হোতীতি আহ, তং অট্ঠকথাসু ‘‘অত্তনো মতিমত্তং থেৰস্সেত’’ন্তি ৱত্ৱা পটিক্খিত্তং. চতুত্থপঞ্চমেসুযেৱ পন অপ্পনা হোতি. পৰতো জৱনং পতিতং নাম হোতি, ভৱঙ্গস্স আসন্নত্তাতি ৱুত্তং. তমেৱ ৱিচাৰেত্ৱা ৱুত্তত্তা ন সক্কা পটিক্খিপিতুং. যথা হি পুৰিসো ছিন্নপপাতাভিমুখো ধাৱন্তো ঠাতুকামোপি পৰিযন্তে পাদং কত্ৱা ঠাতুং ন সক্কোতি পপাতে এৱ পততি, এৱং ছট্ঠে ৱা সত্তমে ৱা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ভৱঙ্গস্স আসন্নত্তা. তস্মা চতুত্থপঞ্চমেসুযেৱ অপ্পনা হোতীতি ৱেদিতব্বা.

সা চ পন একচিত্তক্খণিকাযেৱ. সত্তসু হি ঠানেসু অদ্ধানপৰিচ্ছেদো নাম নত্থি পঠমপ্পনাযং, লোকিযাভিঞ্ঞাসু, চতূসু মগ্গেসু, মগ্গানন্তৰফলে, ৰূপাৰূপভৱেসু ভৱঙ্গজ্ঝানে, নিৰোধস্স পচ্চযে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে, নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স ফলসমাপত্তিযন্তি. এত্থ মগ্গানন্তৰফলং তিণ্ণং উপৰি ন হোতি. নিৰোধস্স পচ্চযো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং দ্ৱিন্নমুপৰি ন হোতি. ৰূপাৰূপেসু ভৱঙ্গস্স পৰিমাণং নত্থি, সেসট্ঠানেসু একমেৱ চিত্তন্তি. ইতি একচিত্তক্খণিকাযেৱ অপ্পনা. ততো ভৱঙ্গপাতো. অথ ভৱঙ্গং ৱোচ্ছিন্দিত্ৱা ঝানপচ্চৱেক্খণত্থায আৱজ্জনং, ততো ঝানপচ্চৱেক্খণন্তি.

এত্তাৱতা চ পনেস ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি (ধ. স. ১৬০; দী. নি. ১.২২৬). এৱমনেন পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৱিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নং পঠমং ঝানং অধিগতং হোতি পথৱীকসিণং.

৭০. তত্থ ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি কামেহি ৱিৱিচ্চিত্ৱা ৱিনা হুত্ৱা অপক্কমিত্ৱা. যো পনাযমেত্থ এৱকাৰো, সো নিযমত্থোতি ৱেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা তস্মিং পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰণসমযে অৱিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৱং কামপৰিচ্চাগেনেৱ চস্স অধিগমং দীপেতি.

কথং? ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি এৱঞ্হি নিযমে কৰিযমানে ইদং পঞ্ঞাযতি, নূন ঝানস্স কামা পটিপক্খভূতা যেসু সতি ইদং নপ্পৱত্ততি, অন্ধকাৰে সতি পদীপোভাসো ৱিয. তেসং পৰিচ্চাগেনেৱ চস্স অধিগমো হোতি, ওৰিমতীৰপৰিচ্চাগেন পাৰিমতীৰস্সেৱ. তস্মা নিযমং কৰোতীতি.

তত্থ সিযা, কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৱ ৱুত্তো, ন উত্তৰপদে, কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৱিৱিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যাতি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং. তংনিস্সৰণতো হি পুব্বপদে এস ৱুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামৰাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৱ নিস্সৰণং. যথাহ, ‘‘কামানমেতং নিস্সৰণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩৫৩). উত্তৰপদেপি পন যথা ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) এত্থ এৱকাৰো আনেত্ৱা ৱুচ্চতি, এৱং ৱত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৱৰণসঙ্খাতেহি অকুসলধম্মেহি অৱিৱিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতুং. তস্মা ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চেৱ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি এৱং পদদ্ৱযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৱযেপি চ কিঞ্চাপি ৱিৱিচ্চাতি ইমিনা সাধাৰণৱচনেন তদঙ্গৱিৱেকাদযো, কাযৱিৱেকাদযো চ সব্বেপি ৱিৱেকা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি কাযৱিৱেকো চিত্তৱিৱেকো ৱিক্খম্ভনৱিৱেকোতি তযো এৱ ইধ দট্ঠব্বা.

কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ নিদ্দেসে ‘‘কতমে ৱত্থুকামা, মনাপিযা ৰূপা’’তিআদিনা (মহানি. ১) নযেন ৱত্থুকামা ৱুত্তা, যে চ তত্থেৱ ৱিভঙ্গে চ ‘‘ছন্দো কামো, ৰাগো কামো, ছন্দৰাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো, ৰাগো কামো, সঙ্কপ্পৰাগো কামো, ইমে ৱুচ্চন্তি কামা’’তি (মহানি. ১; ৱিভ. ৫৬৪) এৱং কিলেসকামা ৱুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতাইচ্চেৱ দট্ঠব্বা. এৱঞ্হি সতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি ৱত্থুকামেহিপি ৱিৱিচ্চেৱাতি অত্থো যুজ্জতি, তেন কাযৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি. ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৱা ৱিৱিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি, তেন চিত্তৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি. পুৰিমেন চেত্থ ৱত্থুকামেহি ৱিৱেকৱচনতো এৱ কামসুখপৰিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৱিৱেকৱচনতো নেক্খম্মসুখপৰিগ্গহো ৱিভাৱিতো হোতি. এৱং ৱত্থুকামকিলেসকামৱিৱেকৱচনতোযেৱ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৱত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং. পঠমেন লোলভাৱস্স হেতুপৰিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৱস্স. পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৱিভাৱিতং হোতীতি ৱিঞ্ঞাতব্বং. এস তাৱ নযো কামেহীতি এত্থ ৱুত্তকামেসু ৱত্থুকামপক্খে.

কিলেসকামপক্খে পন ছন্দোতি চ ৰাগোতি চ এৱমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোযেৱ কামোতি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপৰিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমো কামো ছন্দো কামো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫৬৪) নযেন ৱিভঙ্গে ঝানপটিপক্খতো ৱিসুং ৱুত্তো. কিলেসকামত্তা ৱা পুৰিমপদে ৱুত্তো, অকুসলপৰিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স কামতোতি অৱত্ৱা কামেহীতি ৱুত্তং.

অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৱে ৱিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা, কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা নযেন ৱিভঙ্গে উপৰি ঝানঙ্গানং পচ্চনীকপটিপক্খভাৱদস্সনতো নীৱৰণানেৱ ৱুত্তানি. নীৱৰণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি, তেসং ঝানঙ্গানেৱ পটিপক্খানি ৱিদ্ধংসকানি ৱিঘাতকানীতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৱিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৱিচাৰো ৱিচিকিচ্ছাযাতি পেটকে ৱুত্তং.

এৱমেত্থ ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি. ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৱৰণানং, অগহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৱৰণানং. তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৱিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৱত্থুভেদাদিৱিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৱা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৱকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামৰাগসংযোজনানং, দুতিযেন অৱসেসওঘযোগাসৱউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন চ তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৱিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপিচ পঠমেন লোভসম্পযুত্তানং অট্ঠন্নং চিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো. অযং তাৱ ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি এত্থ অত্থপ্পকাসনা.

৭১. এত্তাৱতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৱা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং সৱিতক্কং সৱিচাৰন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱিতক্কনং ৱিতক্কো, ঊহনন্তি ৱুত্তং হোতি. স্ৱাযং আৰম্মণে চিত্তস্স অভিনিৰোপনলক্খণো, আহননপৰিযাহননৰসো. তথা হি তেন যোগাৱচৰো আৰম্মণং ৱিতক্কাহতং ৱিতক্কপৰিযাহতং কৰোতীতি ৱুচ্চতি. আৰম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো.

ৱিচৰণং ৱিচাৰো, অনুসঞ্চৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. স্ৱাযং আৰম্মণানুমজ্জনলক্খণো, তত্থ সহজাতানুযোজনৰসো, চিত্তস্স অনুপ্পবন্ধনপচ্চুপট্ঠানো.

সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৱিপ্পযোগে ওড়াৰিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্ডাভিঘাতো ৱিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৱিতক্কো. সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৱেন চ ঘণ্ডানুৰৱো ৱিয অনুপ্পবন্ধো ৱিচাৰো. ৱিপ্ফাৰৱা চেত্থ ৱিতক্কো পঠমুপ্পত্তিকালে পৰিপ্ফন্দনভূতো চিত্তস্স আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৱিক্খেপো ৱিয পদুমাভিমুখপাতো ৱিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমৰস্স. সন্তৱুত্তি ৱিচাৰো নাতিপৰিপ্ফন্দনভাৱো চিত্তস্স আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসাৰণং ৱিয, পৰিব্ভমনং ৱিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমৰস্স পদুমস্স উপৰিভাগে. দুকনিপাতট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৱাতং গহেত্ৱা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৱা গমনং ৱিয আৰম্মণে চেতসো অভিনিৰোপনভাৱেন পৱত্তো ৱিতক্কো. ৱাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৱিয অনুমজ্জনভাৱেন পৱত্তো ৱিচাৰো’’তি ৱুত্তং, তং অনুপ্পবন্ধেন পৱত্তিযং যুজ্জতি. সো পন নেসং ৱিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি.

অপিচ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দড়্হং গহেত্ৱা ইতৰেন হত্থেন চুণ্ণতেলৱালণ্ডুপকেন পৰিমজ্জন্তস্স দড়্হগহণহত্থো ৱিয ৱিতক্কো, পৰিমজ্জনহত্থো ৱিয ৱিচাৰো. তথা কুম্ভকাৰস্স দণ্ডপ্পহাৰেন চক্কং ভমযিত্ৱা ভাজনং কৰোন্তস্স উপ্পীড়নহত্থো ৱিয ৱিতক্কো, ইতো চিতো চ সঞ্চৰণহত্থো ৱিয ৱিচাৰো. তথা মণ্ডলং কৰোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিৰুম্ভিত্ৱা ঠিতকণ্টকো ৱিয অভিনিৰোপনো ৱিতক্কো, বহি পৰিব্ভমনকণ্টকো ৱিয অনুমজ্জনো ৱিচাৰো. ইতি ইমিনা চ ৱিতক্কেন ইমিনা চ ৱিচাৰেন সহ ৱত্ততি ৰুক্খো ৱিয পুপ্ফেন ফলেন চাতি ইদং ঝানং ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱিভঙ্গে পন ‘‘ইমিনা চ ৱিতক্কেন ইমিনা চ ৱিচাৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫৬৫) নযেন পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা. অত্থো পন তত্ৰাপি এৱমেৱ দট্ঠব্বো.

ৱিৱেকজন্তি এত্থ ৱিৱিত্তি ৱিৱেকো, নীৱৰণৱিগমোতি অত্থো. ৱিৱিত্তোতি ৱা ৱিৱেকো, নীৱৰণৱিৱিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মৰাসীতি অত্থো. তস্মা ৱিৱেকা, তস্মিং ৱা ৱিৱেকে জাতন্তি ৱিৱেকজং.

৭২. পীতিসুখন্তি এত্থ পীণযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীননৰসা, ফৰণৰসা ৱা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. সা পনেসা খুদ্দিকা পীতি, খণিকাপীতি, ওক্কন্তিকাপীতি, উব্বেগাপীতি, ফৰণাপীতীতি পঞ্চৱিধা হোতি. তত্থ খুদ্দিকাপীতি সৰীৰে লোমহংসমত্তমেৱ কাতুং সক্কোতি. খণিকাপীতি খণে খণে ৱিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকাপীতি সমুদ্দতীৰং ৱীচি ৱিয কাযং ওক্কমিত্ৱা ওক্কমিত্ৱা ভিজ্জতি. উব্বেগাপীতি বলৱতী হোতি কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৱা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা. তথা হি পুণ্ণৱল্লিকৱাসী মহাতিস্সত্থেৰো পুণ্ণমদিৱসে সাযং চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৱা চন্দালোকং দিস্ৱা মহাচেতিযাভিমুখো হুত্ৱা ‘‘ইমায ৱত ৱেলায চতস্সো পৰিসা মহাচেতিযং ৱন্দন্তী’’তি পকতিযা দিট্ঠাৰম্মণৱসেন বুদ্ধাৰম্মণং উব্বেগাপীতিং উপ্পাদেত্ৱা সুধাতলে পহটচিত্ৰগেণ্ডুকো ৱিয আকাসে উপ্পতিত্ৱা মহাচেতিযঙ্গণেযেৱ পতিট্ঠাসি. তথা গিৰিকণ্ডকৱিহাৰস্স উপনিস্সযে ৱত্তকালকগামে একা কুলধীতাপি বলৱবুদ্ধাৰম্মণায উব্বেগাপীতিযা আকাসে লঙ্ঘেসি.

তস্সা কিৰ মাতাপিতৰো সাযং ধম্মস্সৱনত্থায ৱিহাৰং গচ্ছন্তা ‘‘অম্ম ত্ৱং গৰুভাৰা অকালে ৱিচৰিতুং ন সক্কোসি, মযং তুয্হং পত্তিং কত্ৱা ধম্মং সোস্সামা’’তি অগমংসু. সা গন্তুকামাপি তেসং ৱচনং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তী ঘৰে ওহীযিত্ৱা ঘৰাজিৰে ঠত্ৱা চন্দালোকেন গিৰিকণ্ডকে আকাসচেতিযঙ্গণং ওলোকেন্তী চেতিযস্স দীপপূজং অদ্দস, চতস্সো চ পৰিসা মালাগন্ধাদীহি চেতিযপূজং কত্ৱা পদক্খিণং কৰোন্তিযো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গণসজ্ঝাযসদ্দং অস্সোসি. অথস্সা ‘‘ধঞ্ঞাৱতিমে, যে ৱিহাৰং গন্ত্ৱা এৱৰূপে চেতিযঙ্গণে অনুসঞ্চৰিতুং, এৱৰূপঞ্চ মধুৰধম্মকথং সোতুং লভন্তী’’তি মুত্তৰাসিসদিসং চেতিযং পস্সন্তিযা এৱ উব্বেগাপীতি উদপাদি. সা আকাসে লঙ্ঘিত্ৱা মাতাপিতূনং পুৰিমতৰংযেৱ আকাসতো চেতিযঙ্গণে ওৰুয্হ চেতিযং ৱন্দিত্ৱা ধম্মং সুণমানা অট্ঠাসি. অথ নং মাতাপিতৰো আগন্ত্ৱা ‘‘অম্ম ত্ৱং কতৰেন মগ্গেন আগতাসী’’তি পুচ্ছিংসু. সা ‘‘আকাসেন আগতাম্হি, ন মগ্গেনা’’তি ৱত্ৱা ‘‘অম্ম আকাসেন নাম খীণাসৱা সঞ্চৰন্তি, ত্ৱং কথং আগতা’’তি ৱুত্তা আহ – ‘‘ময্হং চন্দালোকেন চেতিযং আলোকেন্তিযা ঠিতায বুদ্ধাৰম্মণা বলৱপীতি উপ্পজ্জি. অথাহং নেৱ অত্তনো ঠিতভাৱং, ন নিসিন্নভাৱং অঞ্ঞাসিং, গহিতনিমিত্তেনেৱ পন আকাসে লঙ্ঘিত্ৱা চেতিযঙ্গণে পতিট্ঠিতাম্হী’’তি.

এৱং উব্বেগাপীতি আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণা হোতি. ফৰণাপীতিযা পন উপ্পন্নায সকলসৰীৰং ধমিত্ৱা পূৰিতৱত্থি ৱিয মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৱিয চ অনুপৰিপ্ফুটং হোতি.

সা পনেসা পঞ্চৱিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী দুৱিধং পস্সদ্ধিং পৰিপূৰেতি কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ. পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী দুৱিধম্পি সুখং পৰিপূৰেতি কাযিকঞ্চ চেতসিকঞ্চ. সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পৰিপাকং গচ্ছন্তং তিৱিধং সমাধিং পৰিপূৰেতি খণিকসমাধিং উপচাৰসমাধিং অপ্পনা সমাধিন্তি. তাসু যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৱা ৱড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগং গতা ফৰণাপীতি, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি.

৭৩. ইতৰং পন সুখনং সুখং, সুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং, তং সাতলক্খণং, সম্পযুত্তানং উপব্ৰূহনৰসং, অনুগ্গহপচ্চুপট্ঠানং. সতিপি চ নেসং কত্থচি অৱিপ্পযোগে ইট্ঠাৰম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি. পটিলদ্ধৰসানুভৱনং সুখং. যত্থ পীতি, তত্থ সুখং. যত্থ সুখং, তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি. ৱেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তাৰখিন্নস্স ৱনন্তুদকদস্সনসৱনেসু ৱিয পীতি. ৱনচ্ছাযাপৱেসনউদকপৰিভোগেসু ৱিয সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৱতো চেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইতি অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৱা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং পীতিসুখন্তি ৱুচ্চতি.

অথ ৱা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং, ধম্মৱিনযাদযো ৱিয. ৱিৱেকজং পীতিসুখমস্স ঝানস্স, অস্মিং ৱা ঝানে অত্থীতি এৱম্পি ৱিৱেকজংপীতিসুখং. যথেৱ হি ঝানং, এৱং পীতিসুখম্পেত্থ ৱিৱেকজমেৱ হোতি, তঞ্চস্স অত্থি, তস্মা একপদেনেৱ ‘‘ৱিৱেকজংপীতিসুখ’’ন্তিপি ৱত্তুং যুজ্জতি. ৱিভঙ্গে পন ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগত’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ৫৬৭) নযেন ৱুত্তং. অত্থো পন তত্থাপি এৱমেৱ দট্ঠব্বো.

পঠমং ঝানন্তি ইদং পৰতো আৱিভৱিস্সতি. উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৱা, পাপুণিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৱা ৱা, নিপ্ফাদেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিভঙ্গে পন ‘‘উপসম্পজ্জাতি পঠমস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা’’তি ৱুত্তং. তস্সাপি এৱমেৱত্থো দট্ঠব্বো. ৱিহৰতীতি তদনুৰূপেন ইৰিযাপথৱিহাৰেন ইতিৱুত্তপ্পকাৰঝানসমঙ্গী হুত্ৱা অত্তভাৱস্স ইৰিযং ৱুত্তিং পালনং যপনং যাপনং চাৰং ৱিহাৰং অভিনিপ্ফাদেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিভঙ্গে ‘‘ৱিহৰতীতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি, তেন ৱুচ্চতি ৱিহৰতী’’তি (ৱিভ. ৫৪০).

পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনাদি

৭৪. যং পন ৱুত্তং ‘‘পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি, তত্থ কামচ্ছন্দো, ব্যাপাদো, থিনমিদ্ধং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ৱিচিকিচ্ছাতি ইমেসং পঞ্চন্নং নীৱৰণানং পহানৱসেন পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনতা ৱেদিতব্বা. ন হি এতেসু অপ্পহীনেসু ঝানং উপ্পজ্জতি. তেনস্সেতানি পহানঙ্গানীতি ৱুচ্চন্তি. কিঞ্চাপি হি ঝানক্খণে অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, তথাপি এতানেৱ ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰানি. কামচ্ছন্দেন হি নানাৱিসযপ্পলোভিতং চিত্তং ন একত্তাৰম্মণে সমাধিযতি. কামচ্ছন্দাভিভূতং ৱা তং ন কামধাতুপ্পহানায পটিপদং পটিপজ্জতি. ব্যাপাদেন চাৰম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন নিৰন্তৰং পৱত্ততি. থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপৰেতং অৱূপসন্তমেৱ হুত্ৱা পৰিব্ভমতি. ৱিচিকিচ্ছায উপহতং ঝানাধিগমসাধিকং পটিপদং নাৰোহতি. ইতি ৱিসেসেন ঝানন্তৰাযকৰত্তা এতানেৱ পহানঙ্গানীতি ৱুত্তানীতি.

যস্মা পন ৱিতক্কো আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেতি, ৱিচাৰো অনুপ্পবন্ধতি, তেহি অৱিক্খেপায সম্পাদিতপ্পযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসম্ভৱা পীতি পীণনং, সুখঞ্চ উপব্ৰূহনং কৰোতি. অথ নং সসেসসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিৰোপনানুপ্পবন্ধনপীণনউপব্ৰূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা একত্তাৰম্মণে সমং সম্মা চ আধিযতি, তস্মা ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তেকগ্গতাতি ইমেসং পঞ্চন্নং উপ্পত্তিৱসেন পঞ্চঙ্গসমন্নাগততা ৱেদিতব্বা. উপ্পন্নেসু হি এতেসু পঞ্চসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি. তেনস্স এতানি পঞ্চ সমন্নাগতঙ্গানীতি ৱুচ্চন্তি. তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৱ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন অঙ্গমত্তৱসেনেৱ চতুৰঙ্গিনী সেনা, পঞ্চঙ্গিকং তূৰিযং, অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গোতি ৱুচ্চতি, এৱমিদম্পি অঙ্গমত্তৱসেনেৱ পঞ্চঙ্গিকন্তি ৱা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতন্তি ৱা ৱুচ্চতীতি ৱেদিতব্বং.

এতানি চ পঞ্চঙ্গানি কিঞ্চাপি উপচাৰক্খণেপি অত্থি, অথ খো উপচাৰে পকতিচিত্ততো বলৱতৰানি. ইধ পন উপচাৰতোপি বলৱতৰানি ৰূপাৱচৰলক্খণপ্পত্তানি. এত্থ হি ৱিতক্কো সুৱিসদেন আকাৰেন আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপযমানো উপ্পজ্জতি. ৱিচাৰো অতিৱিয আৰম্মণং অনুমজ্জমানো. পীতিসুখং সব্বাৱন্তম্পি কাযং ফৰমানং. তেনেৱাহ – ‘‘নাস্স কিঞ্চি সব্বাৱতো কাযস্স ৱিৱেকজেন পীতিসুখেন অপ্ফুটং হোতী’’তি (দী. নি. ১.২২৮). চিত্তেকগ্গতাপি হেট্ঠিমম্হি সমুগ্গপটলে উপৰিমং সমুগ্গপটলং ৱিয আৰম্মণেসু ফুসিতা হুত্ৱা উপ্পজ্জতি, অযমেতেসং ইতৰেহি ৱিসেসো. তত্থ চিত্তেকগ্গতা কিঞ্চাপি সৱিতক্কং সৱিচাৰন্তি ইমস্মিং পাঠে ন নিদ্দিট্ঠা, তথাপি ৱিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৱিভ. ৫৬৯) এৱং ৱুত্তত্তা অঙ্গমেৱ. যেন হি অধিপ্পাযেন ভগৱতা উদ্দেসো কতো, সোযেৱ তেন ৱিভঙ্গে পকাসিতোতি.

তিৱিধকল্যাণং

৭৫. তিৱিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নন্তি এত্থ পন আদিমজ্ঝপৰিযোসানৱসেন তিৱিধকল্যাণতা. তেসংযেৱ চ আদিমজ্ঝপৰিযোসানানং লক্খণৱসেন দসলক্খণসম্পন্নতা ৱেদিতব্বা.

তত্ৰাযং পাড়ি –

‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, উপেক্খানুব্ৰূহনা মজ্ঝে, সম্পহংসনা পৰিযোসানং, পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, আদিস্স কতি লক্খণানি? আদিস্স তীণি লক্খণানি, যো তস্স পৰিবন্ধো, ততো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. যঞ্চ পৰিবন্ধতো চিত্তং ৱিসুজ্ঝতি, যঞ্চ ৱিসুদ্ধত্তা চিত্তং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপজ্জতি, যঞ্চ পটিপন্নত্তা তত্থ চিত্তং পক্খন্দতি. পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদি, আদিস্স ইমানি তীণি লক্খণানি. তেন ৱুচ্চতি পঠমং ঝানং আদিকল্যাণঞ্চেৱ হোতি তিলক্খণসম্পন্নঞ্চ.