৩. কম্মট্ঠানগ্গহণনিদ্দেসো
৩৮. ইদানি যস্মা এৱং ধুতঙ্গপৰিহৰণসম্পাদিতেহি অপ্পিচ্ছতাদীহি গুণেহি পৰিযোদাতে ইমস্মিং সীলে পতিট্ঠিতেন ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি ৱচনতো চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠো সমাধি ভাৱেতব্বো. সো চ অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা ৱিঞ্ঞাতুম্পি তাৱ ন সুকৰো, পগেৱ ভাৱেতুং, তস্মা তস্স ৱিত্থাৰঞ্চ ভাৱনানযঞ্চ দস্সেতুং ইদং পঞ্হাকম্মং হোতি.
কো সমাধি? কেনট্ঠেন সমাধি? কানস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি? কতিৱিধো সমাধি? কো চস্স সংকিলেসো? কিং ৱোদানং? কথং ভাৱেতব্বো? সমাধিভাৱনায কো আনিসংসোতি?
তত্ৰিদং ৱিস্সজ্জনং. কো সমাধীতি সমাধি বহুৱিধো নানপ্পকাৰকো. তং সব্বং ৱিভাৱযিতুং আৰব্ভমানং ৱিস্সজ্জনং অধিপ্পেতঞ্চেৱ অত্থং ন সাধেয্য, উত্তৰি চ ৱিক্খেপায সংৱত্তেয্য, তস্মা ইধাধিপ্পেতমেৱ সন্ধায ৱদাম, কুসলচিত্তেকগ্গতা সমাধি.
কেনট্ঠেন সমাধীতি সমাধানট্ঠেন সমাধি. কিমিদং সমাধানং নাম? একাৰম্মণে চিত্তচেতসিকানং সমং সম্মা চ আধানং, ঠপনন্তি ৱুত্তং হোতি. তস্মা যস্স ধম্মস্সানুভাৱেন একাৰম্মণে চিত্তচেতসিকা সমং সম্মা চ অৱিক্খিপমানা অৱিপ্পকিণ্ণা চ হুত্ৱা তিট্ঠন্তি, ইদং সমাধানন্তি ৱেদিতব্বং.
কানস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি এত্থ পন অৱিক্খেপলক্খণো সমাধি, ৱিক্খেপৱিদ্ধংসনৰসো, অৱিকম্পনপচ্চুপট্ঠানো. ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি ৱচনতো পন সুখমস্স পদট্ঠানং.
৩৯. কতিৱিধো সমাধীতি অৱিক্খেপলক্খণেন তাৱ একৱিধো. উপচাৰঅপ্পনাৱসেন দুৱিধো, তথা লোকিযলোকুত্তৰৱসেন সপ্পীতিকনিপ্পীতিকৱসেন সুখসহগতউপেক্খাসহগতৱসেন চ. তিৱিধো হীনমজ্ঝিমপণীতৱসেন, তথা সৱিতক্কসৱিচাৰাদিৱসেন পীতিসহগতাদিৱসেন পৰিত্তমহগ্গতপ্পমাণৱসেন চ. চতুব্বিধো দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিৱসেন, তথা পৰিত্তপৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন চতুঝানঙ্গৱসেন হানভাগিযাদিৱসেন কামাৱচৰাদিৱসেন অধিপতিৱসেন চ. পঞ্চৱিধো পঞ্চকনযে পঞ্চঝানঙ্গৱসেনাতি.
সমাধিএককদুকৱণ্ণনা
তত্থ একৱিধকোট্ঠাসো উত্তানত্থোযেৱ. দুৱিধকোট্ঠাসে ছন্নং অনুস্সতিট্ঠানানং মৰণস্সতিযা উপসমানুস্সতিযা আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞায চতুধাতুৱৱত্থানস্সাতি ইমেসং ৱসেন লদ্ধচিত্তেকগ্গতা, যা চ অপ্পনাসমাধীনং পুব্বভাগে একগ্গতা, অযং উপচাৰসমাধি. ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পৰিকম্মং পঠমস্স ঝানস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আদিৱচনতো পন যা পৰিকম্মানন্তৰা একগ্গতা, অযং অপ্পনাসমাধীতি এৱং উপচাৰপ্পনাৱসেন দুৱিধো.
দুতিযদুকে তীসু ভূমীসু কুসলচিত্তেকগ্গতা লোকিযো সমাধি. অৰিযমগ্গসম্পযুত্তা একগ্গতা লোকুত্তৰো সমাধীতি এৱং লোকিযলোকুত্তৰৱসেন দুৱিধো.
ততিযদুকে চতুক্কনযে দ্ৱীসু পঞ্চকনযে তীসু ঝানেসু একগ্গতা সপ্পীতিকো সমাধি. অৱসেসেসু দ্ৱীসু ঝানেসু একগ্গতা নিপ্পীতিকো সমাধি. উপচাৰসমাধি পন সিযা সপ্পীতিকো, সিযা নিপ্পীতিকোতি এৱং সপ্পীতিকনিপ্পীতিকৱসেন দুৱিধো.
চতুত্থদুকে চতুক্কনযে তীসু পঞ্চকনযে চতূসু ঝানেসু একগ্গতা সুখসহগতো সমাধি. অৱসেসস্মিং উপেক্খাসহগতো সমাধি. উপচাৰসমাধি পন সিযা সুখসহগতো, সিযা উপেক্খাসহগতোতি এৱং সুখসহগতউপেক্খাসহগতৱসেন দুৱিধো.
সমাধিতিকৱণ্ণনা
তিকেসু পঠমত্তিকে পটিলদ্ধমত্তো হীনো, নাতিসুভাৱিতো মজ্ঝিমো, সুভাৱিতো ৱসিপ্পত্তো পণীতোতি এৱং হীনমজ্ঝিমপণীতৱসেন তিৱিধো.
দুতিযত্তিকে পঠমজ্ঝানসমাধি সদ্ধিং উপচাৰসমাধিনা সৱিতক্কসৱিচাৰো. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো. যো হি ৱিতক্কমত্তেযেৱ আদীনৱং দিস্ৱা ৱিচাৰে অদিস্ৱা কেৱলং ৱিতক্কপ্পহানমত্তং আকঙ্খমানো পঠমজ্ঝানং অতিক্কমতি, সো অৱিতক্কৱিচাৰমত্তং সমাধিং পটিলভতি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. চতুক্কনযে পন দুতিযাদীসু পঞ্চকনযে ততিযাদীসু তীসু ঝানেসু একগ্গতা অৱিতক্কাৱিচাৰো সমাধীতি এৱং সৱিতক্কসৱিচাৰাদিৱসেন তিৱিধো.
ততিযত্তিকে চতুক্কনযে আদিতো দ্ৱীসু পঞ্চকনযে চ তীসু ঝানেসু একগ্গতা পীতিসহগতো সমাধি. তেস্ৱেৱ ততিযে চ চতুত্থে চ ঝানে একগ্গতা সুখসহগতো সমাধি. অৱসানে উপেক্খাসহগতো. উপচাৰসমাধি পন পীতিসুখসহগতো ৱা হোতি উপেক্খাসহগতো ৱাতি এৱং পীতিসহগতাদিৱসেন তিৱিধো.
চতুত্থত্তিকে উপচাৰভূমিযং একগ্গতা পৰিত্তো সমাধি. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকুসলে একগ্গতা মহগ্গতো সমাধি. অৰিযমগ্গসম্পযুত্তা একগ্গতা অপ্পমাণো সমাধীতি এৱং পৰিত্তমহগ্গতপ্পমাণৱসেন তিৱিধো.
সমাধিচতুক্কৱণ্ণনা
চতুক্কেসু পঠমচতুক্কে অত্থি সমাধি দুক্খাপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞো, অত্থি দুক্খাপটিপদো খিপ্পাভিঞ্ঞো, অত্থি সুখাপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞো, অত্থি সুখাপটিপদো খিপ্পাভিঞ্ঞোতি.
তত্থ পঠমসমন্নাহাৰতো পট্ঠায যাৱ তস্স তস্স ঝানস্স উপচাৰং উপ্পজ্জতি, তাৱ পৱত্তা সমাধিভাৱনা পটিপদাতি ৱুচ্চতি. উপচাৰতো পন পট্ঠায যাৱ অপ্পনা, তাৱ পৱত্তা পঞ্ঞা অভিঞ্ঞাতি ৱুচ্চতি. সা পনেসা পটিপদা একচ্চস্স দুক্খা হোতি, নীৱৰণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচাৰগহণতায কিচ্ছা অসুখাসেৱনাতি অত্থো. একচ্চস্স তদভাৱেন সুখা. অভিঞ্ঞাপি একচ্চস্স দন্ধা হোতি মন্দা অসীঘপ্পৱত্তি. একচ্চস্স খিপ্পা অমন্দা সীঘপ্পৱত্তি.
তত্থ যানি পৰতো সপ্পাযাসপ্পাযানি চ পলিবোধুপচ্ছেদাদীনি পুব্বকিচ্চানি চ অপ্পনাকোসল্লানি চ ৱণ্ণযিস্সাম, তেসু যো অসপ্পাযসেৱী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা দন্ধা চ অভিঞ্ঞা হোতি. সপ্পাযসেৱিনো সুখা পটিপদা খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. যো পন পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৱিত্ৱা অপৰভাগে সপ্পাযসেৱী হোতি, পুব্বভাগে ৱা সপ্পাযং সেৱিত্ৱা অপৰভাগে অসপ্পাযসেৱী, তস্স ৱোমিস্সকতা ৱেদিতব্বা. তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিকং পুব্বকিচ্চং অসম্পাদেত্ৱা ভাৱনমনুযুত্তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি. ৱিপৰিযাযেন সুখা. অপ্পনাকোসল্লানি পন অসম্পাদেন্তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি. সম্পাদেন্তস্স খিপ্পা.
অপিচ তণ্হাঅৱিজ্জাৱসেন সমথৱিপস্সনাধিকাৰৱসেন চাপি এতাসং পভেদো ৱেদিতব্বো. তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতি. অনভিভূতস্স সুখা. অৱিজ্জাভিভূতস্স চ দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি. অনভিভূতস্স খিপ্পা. যো চ সমথে অকতাধিকাৰো, তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি. কতাধিকাৰস্স সুখা. যো পন ৱিপস্সনায অকতাধিকাৰো হোতি, তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, কতাধিকাৰস্স খিপ্পা. কিলেসিন্দ্ৰিযৱসেন চাপি এতাসং পভেদো ৱেদিতব্বো. তিব্বকিলেসস্স হি মুদিন্দ্ৰিযস্স দুক্খা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা, তিক্খিন্দ্ৰিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞা. মন্দকিলেসস্স চ মুদিন্দ্ৰিযস্স সুখা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা. তিক্খিন্দ্ৰিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি.
ইতি ইমাসু পটিপদাঅভিঞ্ঞাসু যো পুগ্গলো দুক্খায পটিপদায দন্ধায চ অভিঞ্ঞায সমাধিং পাপুণাতি, তস্স সো সমাধি দুক্খাপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞোতি ৱুচ্চতি. এস নযো সেসত্তযেপীতি এৱং দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদিৱসেন চতুব্বিধো.
দুতিযচতুক্কে অত্থি সমাধি পৰিত্তো পৰিত্তাৰম্মণো, অত্থি পৰিত্তো অপ্পমাণাৰম্মণো, অত্থি অপ্পমাণো পৰিত্তাৰম্মণো, অত্থি অপ্পমাণো অপ্পমাণাৰম্মণোতি. তত্থ যো সমাধি অপ্পগুণো উপৰিঝানস্স পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতি, অযং পৰিত্তো. যো পন অৱড্ঢিতে আৰম্মণে পৱত্তো, অযং পৰিত্তাৰম্মণো. যো পগুণো সুভাৱিতো, উপৰিঝানস্স পচ্চযো ভৱিতুং সক্কোতি, অযং অপ্পমাণো. যো চ ৱড্ঢিতে আৰম্মণে পৱত্তো, অযং অপ্পমাণাৰম্মণো. ৱুত্তলক্খণৱোমিস্সতায পন ৱোমিস্সকনযো ৱেদিতব্বো. এৱং পৰিত্তপৰিত্তাৰম্মণাদিৱসেন চতুব্বিধো.
ততিযচতুক্কে ৱিক্খম্ভিতনীৱৰণানং ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখসমাধীনং ৱসেন পঞ্চঙ্গিকং পঠমং ঝানং, ততো ৱূপসন্তৱিতক্কৱিচাৰং তিৱঙ্গিকং দুতিযং, ততো ৱিৰত্তপীতিকং দুৱঙ্গিকং ততিযং, ততো পহীনসুখং উপেক্খাৱেদনাসহিতস্স সমাধিনো ৱসেন দুৱঙ্গিকং চতুত্থং. ইতি ইমেসং চতুন্নং ঝানানং অঙ্গভূতা চত্তাৰো সমাধী হোন্তি. এৱং চতুঝানঙ্গৱসেন চতুব্বিধো.
চতুত্থচতুক্কে অত্থি সমাধি হানভাগিযো, অত্থি ঠিতিভাগিযো, অত্থি ৱিসেসভাগিযো, অত্থি নিব্বেধভাগিযো. তত্থ পচ্চনীকসমুদাচাৰৱসেন হানভাগিযতা, তদনুধম্মতায সতিযা সণ্ঠানৱসেন ঠিতিভাগিযতা, উপৰিৱিসেসাধিগমৱসেন ৱিসেসভাগিযতা, নিব্বিদাসহগতসঞ্ঞামনসিকাৰসমুদাচাৰৱসেন নিব্বেধভাগিযতা চ ৱেদিতব্বা. যথাহ, ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা. অৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা নিব্বেধভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৭৯৯). তায পন পঞ্ঞায সম্পযুত্তা সমাধীপি চত্তাৰো হোন্তীতি. এৱং হানভাগিযাদিৱসেন চতুব্বিধো.
পঞ্চমচতুক্কে কামাৱচৰো সমাধি, ৰূপাৱচৰো সমাধি, অৰূপাৱচৰো সমাধি, অপৰিযাপন্নো সমাধীতি এৱং চত্তাৰো সমাধী. তত্থ সব্বাপি উপচাৰেকগ্গতা কামাৱচৰো সমাধি. তথা ৰূপাৱচৰাদিকুসলচিত্তেকগ্গতা ইতৰে তযোতি এৱং কামাৱচৰাদিৱসেন চতুব্বিধো.
ছট্ঠচতুক্কে ‘‘ছন্দং চে ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধি…পে… ৱীৰিযং চে ভিক্খু…পে… চিত্তং চে ভিক্খু…পে… ৱীমংসং চে ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৱুচ্চতি ৱীমংসাসমাধী’’তি (ৱিভ. ৪৩২; সং. নি. ৩.৮২৫) এৱং অধিপতিৱসেন চতুব্বিধো.
পঞ্চকে যং চতুক্কভেদে ৱুত্তং দুতিযং ঝানং, তং ৱিতক্কমত্তাতিক্কমেন দুতিযং, ৱিতক্কৱিচাৰাতিক্কমেন ততিযন্তি এৱং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা পঞ্চ ঝানানি ৱেদিতব্বানি. তেসং অঙ্গভূতা চ পঞ্চ সমাধীতি এৱং পঞ্চঝানঙ্গৱসেন পঞ্চৱিধতা ৱেদিতব্বা.
৪০. কো চস্স সংকিলেসো কিং ৱোদানন্তি এত্থ পন ৱিস্সজ্জনং ৱিভঙ্গে ৱুত্তমেৱ. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘সংকিলেসন্তি হানভাগিযো ধম্মো. ৱোদানন্তি ৱিসেসভাগিযো ধম্মো’’তি (ৱিভ. ৮২৮). তত্থ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৭৯৯) ইমিনা নযেন হানভাগিযধম্মো ৱেদিতব্বো. ‘‘অৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৭৯৯) ইমিনা নযেন ৱিসেসভাগিযধম্মো ৱেদিতব্বো.
দসপলিবোধৱণ্ণনা
৪১. কথং ভাৱেতব্বোতি এত্থ পন যো তাৱ অযং লোকিযলোকুত্তৰৱসেন দুৱিধোতিআদীসু অৰিযমগ্গসম্পযুত্তো সমাধি ৱুত্তো, তস্স ভাৱনানযো পঞ্ঞাভাৱনানযেনেৱ সঙ্গহিতো. পঞ্ঞায হি ভাৱিতায সো ভাৱিতো হোতি. তস্মা তং সন্ধায এৱং ভাৱেতব্বোতি ন কিঞ্চি ৱিসুং ৱদাম.
যো পনাযং লোকিযো, সো ৱুত্তনযেন সীলানি ৱিসোধেত্ৱা সুপৰিসুদ্ধে সীলে পতিট্ঠিতেন য্ৱাস্স দসসু পলিবোধেসু পলিবোধো অত্থি, তং উপচ্ছিন্দিত্ৱা কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা অত্তনো চৰিযানুকূলং চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু অঞ্ঞতৰং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সমাধিভাৱনায অননুৰূপং ৱিহাৰং পহায অনুৰূপে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তেন খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৱা সব্বং ভাৱনাৱিধানং অপৰিহাপেন্তেন ভাৱেতব্বোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো.
অযং পন ৱিত্থাৰো, যং তাৱ ৱুত্তং ‘‘য্ৱাস্স দসসু পলিবোধেসু পলিবোধো অত্থি, তং উপচ্ছিন্দিত্ৱা’’তি, এত্থ –
আৱাসো চ কুলং লাভো, গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;
অদ্ধানং ঞাতি আবাধো, গন্থো ইদ্ধীতি তে দসাতি. –
ইমে দস পলিবোধা নাম. তত্থ আৱাসোযেৱ আৱাসপলিবোধো. এস নযো কুলাদীসু.
তত্থ আৱাসোতি একোপি ওৱৰকো ৱুচ্চতি একম্পি পৰিৱেণং সকলোপি সঙ্ঘাৰামো. স্ৱাযং ন সব্বস্সেৱ পলিবোধো হোতি. যো পনেত্থ নৱকম্মাদীসু উস্সুক্কং ৱা আপজ্জতি, বহুভণ্ডসন্নিচযো ৱা হোতি, যেন কেনচি ৱা কাৰণেন অপেক্খৱা পটিবদ্ধচিত্তো, তস্সেৱ পলিবোধো হোতি, ন ইতৰস্স.
তত্ৰিদং ৱত্থু – দ্ৱে কিৰ কুলপুত্তা অনুৰাধপুৰা নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন থূপাৰামে পব্বজিংসু. তেসু একো দ্ৱে মাতিকা পগুণা কত্ৱা পঞ্চৱস্সিকো হুত্ৱা পৱাৰেত্ৱা পাচিনখণ্ডৰাজিং নাম গতো. একো তত্থেৱ ৱসতি. পাচিনখণ্ডৰাজিগতো তত্থ চিৰং ৱসিত্ৱা থেৰো হুত্ৱা চিন্তেসি ‘‘পটিসল্লানসাৰুপ্পমিদং ঠানং, হন্দ নং সহাযকস্সাপি আৰোচেমী’’তি. ততো নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন থূপাৰামং পাৱিসি. পৱিসন্তংযেৱ চ নং দিস্ৱা সমানৱস্সিকত্থেৰো পচ্চুগ্গন্ত্ৱা পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেত্ৱা ৱত্তং অকাসি. আগন্তুকত্থেৰো সেনাসনং পৱিসিত্ৱা চিন্তেসি ‘‘ইদানি মে সহাযো সপ্পিং ৱা ফাণিতং ৱা পানকং ৱা পেসেস্সতি. অযঞ্হি ইমস্মিং নগৰে চিৰনিৱাসী’’তি. সো ৰত্তিং অলদ্ধা পাতো চিন্তেসি ‘‘ইদানি উপট্ঠাকেহি গহিতং যাগুখজ্জকং পেসেস্সতী’’তি. তম্পি অদিস্ৱা ‘‘পহিণন্তা নত্থি, পৱিট্ঠস্স মঞ্ঞে দস্সতী’’তি পাতোৱ তেন সদ্ধিং গামং পাৱিসি. তে দ্ৱে একং ৱীথিং চৰিত্ৱা উড়ুঙ্কমত্তং যাগুং লভিত্ৱা আসনসালাযং নিসীদিত্ৱা পিৱিংসু. ততো আগন্তুকো চিন্তেসি ‘‘নিবদ্ধযাগু মঞ্ঞে নত্থি, ভত্তকালে ইদানি মনুস্সা পণীতং ভত্তং দস্সন্তী’’তি, ততো ভত্তকালেপি পিণ্ডায চৰিত্ৱা লদ্ধমেৱ ভুঞ্জিত্ৱা ইতৰো আহ – ‘‘কিং, ভন্তে, সব্বকালং এৱং যাপেথা’’তি? আমাৱুসোতি. ভন্তে, পাচিনখণ্ডৰাজি ফাসুকা, তত্থ গচ্ছামাতি. থেৰো নগৰতো দক্খিণদ্ৱাৰেন নিক্খমন্তো কুম্ভকাৰগামমগ্গং পটিপজ্জি. ইতৰো আহ – ‘‘কিং পন, ভন্তে, ইমং মগ্গং পটিপন্নত্থা’’তি? ননু ত্ৱমাৱুসো, পাচিনখণ্ডৰাজিযা ৱণ্ণং অভাসীতি? কিং পন, ভন্তে, তুম্হাকং এত্তকং কালং ৱসিতট্ঠানে ন কোচি অতিৰেকপৰিক্খাৰো অত্থীতি? আমাৱুসো মঞ্চপীঠং সঙ্ঘিকং, তং পটিসামিতমেৱ, অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থীতি. ময্হং পন, ভন্তে, কত্তৰদণ্ডো তেলনাড়ি উপাহনত্থৱিকা চ তত্থেৱাতি. তযাৱুসো, একদিৱসং ৱসিত্ৱা এত্তকং ঠপিতন্তি? আম, ভন্তে. সো পসন্নচিত্তো থেৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘তুম্হাদিসানং, ভন্তে, সব্বত্থ অৰঞ্ঞৱাসোযেৱ. থূপাৰামো চতুন্নং বুদ্ধানং ধাতুনিধানট্ঠানং, লোহপাসাদে সপ্পাযং ধম্মস্সৱনং মহাচেতিযদস্সনং থেৰদস্সনঞ্চ লব্ভতি, বুদ্ধকালো ৱিয পৱত্ততি. ইধেৱ তুম্হে ৱসথা’’তি দুতিযদিৱসে পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা সযমেৱ অগমাসীতি. ঈদিসস্স আৱাসো ন পলিবোধো হোতি.
কুলন্তি ঞাতিকুলং ৱা উপট্ঠাককুলং ৱা. একচ্চস্স হি উপট্ঠাককুলম্পি ‘‘সুখিতেসু সুখিতো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮৮৮; সং. নি. ৪.২৪১) নযেন সংসট্ঠস্স ৱিহৰতো পলিবোধো হোতি, সো কুলমানুসকেহি ৱিনা ধম্মস্সৱনায সামন্তৱিহাৰম্পি ন গচ্ছতি. একচ্চস্স মাতাপিতৰোপি পলিবোধা ন হোন্তি, কোৰণ্ডকৱিহাৰৱাসিত্থেৰস্স ভাগিনেয্যদহৰভিক্খুনো ৱিয.
সো কিৰ উদ্দেসত্থং ৰোহণং অগমাসি. থেৰভগিনীপি উপাসিকা সদা থেৰং তস্স পৱত্তিং পুচ্ছতি. থেৰো একদিৱসং দহৰং আনেস্সামীতি ৰোহণাভিমুখো পাযাসি. দহৰোপি ‘‘চিৰং মে ইধ ৱুত্থং, উপজ্ঝাযং দানি পস্সিত্ৱা উপাসিকায চ পৱত্তিং ঞত্ৱা আগমিস্সামী’’তি ৰোহণতো নিক্খমি. তে উভোপি গঙ্গাতীৰে সমাগচ্ছিংসু. সো অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে থেৰস্স ৱত্তং কত্ৱা ‘‘কুহিং যাসী’’তি পুচ্ছিতো তমত্থং আৰোচেসি. থেৰো সুট্ঠু তে কতং, উপাসিকাপি সদা পুচ্ছতি, অহম্পি এতদত্থমেৱ আগতো, গচ্ছ ত্ৱং, অহং পন ইধেৱ ইমং ৱস্সং ৱসিস্সামীতি তং উয্যোজেসি. সো ৱস্সূপনাযিকদিৱসেযেৱ তং ৱিহাৰং পত্তো. সেনাসনম্পিস্স পিতৰা কাৰিতমেৱ পত্তং.
অথস্স পিতা দুতিযদিৱসে আগন্ত্ৱা ‘‘কস্স, ভন্তে, অম্হাকং সেনাসনং পত্ত’’ন্তি পুচ্ছন্তো ‘‘আগন্তুকস্স দহৰস্সা’’তি সুত্ৱা তং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং সেনাসনে ৱস্সং উপগতস্স ৱত্তং অত্থী’’তি. কিং উপাসকাতি? তেমাসং অম্হাকংযেৱ ঘৰে ভিক্খং গহেত্ৱা পৱাৰেত্ৱা গমনকালে আপুচ্ছিতব্বন্তি. সো তুণ্হিভাৱেন অধিৱাসেসি. উপাসকোপি ঘৰং গন্ত্ৱা ‘‘অম্হাকং আৱাসে একো আগন্তুকো অয্যো উপগতো সক্কচ্চং উপট্ঠাতব্বো’’তি আহ. উপাসিকা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদেসি. দহৰোপি ভত্তকালে ঞাতিঘৰং অগমাসি. ন নং কোচি সঞ্জানি.
সো তেমাসম্পি তত্থ পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ৱস্সংৱুত্থো ‘‘অহং গচ্ছামী’’তি আপুচ্ছি. অথস্স ঞাতকা ‘‘স্ৱে, ভন্তে, গচ্ছথা’’তি দুতিযদিৱসে ঘৰেযেৱ ভোজেত্ৱা তেলনাড়িং পূৰেত্ৱা একং গুড়পিণ্ডং নৱহত্থঞ্চ সাটকং দত্ৱা ‘‘গচ্ছথ, ভন্তে’’তি আহংসু. সো অনুমোদনং কত্ৱা ৰোহণাভিমুখো পাযাসি.
উপজ্ঝাযোপিস্স পৱাৰেত্ৱা পটিপথং আগচ্ছন্তো পুব্বে দিট্ঠট্ঠানেযেৱ তং অদ্দস. সো অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে থেৰস্স ৱত্তং অকাসি. অথ নং থেৰো পুচ্ছি ‘‘কিং, ভদ্দমুখ, দিট্ঠা তে উপাসিকা’’তি? সো ‘‘আম, ভন্তে’’তি সব্বং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা তেন তেলেন থেৰস্স পাদে মক্খেত্ৱা গুড়েন পানকং কত্ৱা তম্পি সাটকং থেৰস্সেৱ দত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা ‘‘ময্হং, ভন্তে, ৰোহণংযেৱ সপ্পায’’ন্তি অগমাসি. থেৰোপি ৱিহাৰং আগন্ত্ৱা দুতিযদিৱসে কোৰণ্ডকগামং পাৱিসি.
উপাসিকাপি ‘‘ময্হং ভাতা মম পুত্তং গহেত্ৱা ইদানি আগচ্ছতী’’তি সদা মগ্গং ওলোকযমানাৱ তিট্ঠতি. সা তং এককমেৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘মতো মে মঞ্ঞে পুত্তো, অযং থেৰো এককোৱ আগচ্ছতী’’তি থেৰস্স পাদমূলে নিপতিত্ৱা পৰিদেৱমানা ৰোদি. থেৰো ‘‘নূন দহৰো অপ্পিচ্ছতায অত্তানং অজানাপেত্ৱাৱ গতো’’তি তং সমস্সাসেত্ৱা সব্বং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা পত্তত্থৱিকতো তং সাটকং নীহৰিত্ৱা দস্সেতি.
উপাসিকা পসীদিত্ৱা পুত্তেন গতদিসাভিমুখা উৰেন নিপজ্জিত্ৱা নমস্সমানা আহ – ‘‘ময্হং পুত্তসদিসং ৱত মঞ্ঞে ভিক্খুং কাযসক্খিং কত্ৱা ভগৱা ৰথৱিনীতপটিপদং (ম. নি. ১.২৫২ আদযো), নালকপটিপদং (সু. নি. ৬৮৪ আদযো), তুৱট্টকপটিপদং (সু. নি. ৯২১ আদযো), চতুপচ্চযসন্তোসভাৱনাৰামতাদীপকং মহাঅৰিযৱংসপটিপদঞ্চ (অ. নি. ৪.২৮; দী. নি. ৩.৩০৯) দেসেসি. ৱিজাতমাতুযা নাম গেহে তেমাসং ভুঞ্জমানোপি ‘অহং পুত্তো ত্ৱং মাতা’তি ন ৱক্খতি, অহো অচ্ছৰিযমনুস্সো’’তি. এৱৰূপস্স মাতাপিতৰোপি পলিবোধা ন হোন্তি, পগেৱ অঞ্ঞং উপট্ঠাককুল’’ন্তি.
লাভোতি চত্তাৰো পচ্চযা. তে কথং পলিবোধা হোন্তি? পুঞ্ঞৱন্তস্স হি ভিক্খুনো গতগতট্ঠানে মনুস্সা মহাপৰিৱাৰে পচ্চযে দেন্তি. সো তেসং অনুমোদেন্তো ধম্মং দেসেন্তো সমণধম্মং কাতুং ন ওকাসং লভতি. অৰুণুগ্গমনতো যাৱ পঠমযামো, তাৱ মনুস্সসংসগ্গো ন উপচ্ছিজ্জতি. পুন বলৱপচ্চূসেযেৱ বাহুল্লিকপিণ্ডপাতিকা আগন্ত্ৱা ‘‘ভন্তে, অসুকো উপাসকো উপাসিকা অমচ্চো অমচ্চধীতা তুম্হাকং দস্সনকামা’’তি ৱদন্তি, সো গণ্হাৱুসো, পত্তচীৱৰন্তি গমনসজ্জোৱ হোতীতি নিচ্চব্যাৱটো, তস্সেৱ তে পচ্চযা পলিবোধা হোন্তি. তেন গণং পহায যত্থ নং ন জানন্তি, তত্থ এককেন চৰিতব্বং. এৱং সো পলিবোধো উপচ্ছিজ্জতীতি.
গণোতি সুত্তন্তিকগণো ৱা আভিধম্মিকগণো ৱা, যো তস্স উদ্দেসং ৱা পৰিপুচ্ছং ৱা দেন্তো সমণধম্মস্স ওকাসং ন লভতি, তস্সেৱ গণো পলিবোধো হোতি, তেন সো এৱং উপচ্ছিন্দিতব্বো. সচে তেসং ভিক্খূনং বহু গহিতং হোতি, অপ্পং অৱসিট্ঠং, তং নিট্ঠপেত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিতব্বং. সচে অপ্পং গহিতং, বহু অৱসিট্ঠং, যোজনতো পৰং অগন্ত্ৱা অন্তোযোজনপৰিচ্ছেদে অঞ্ঞং গণৱাচকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ইমে আযস্মা উদ্দেসাদীহি সঙ্গণ্হতূ’’তি ৱত্তব্বং. এৱং অলভমানেন ‘‘ময্হমাৱুসো, একং কিচ্চং অত্থি, তুম্হে যথাফাসুকট্ঠানানি গচ্ছথা’’তি গণং পহায অত্তনো কম্মং কত্তব্বন্তি.
কম্মন্তি নৱকম্মং. তং কৰোন্তেন ৱড্ঢকীআদীহি লদ্ধালদ্ধং জানিতব্বং, কতাকতে উস্সুক্কং আপজ্জিতব্বন্তি সব্বদা পলিবোধো হোতি. সোপি এৱং উপচ্ছিন্দিতব্বো, সচে অপ্পং অৱসিট্ঠং হোতি নিট্ঠপেতব্বং. সচে বহু, সঙ্ঘিকঞ্চে নৱকম্মং, সঙ্ঘস্স ৱা সঙ্ঘভাৰহাৰকভিক্খূনং ৱা নিয্যাদেতব্বং. অত্তনো সন্তকঞ্চে, অত্তনো ভাৰহাৰকানং নিয্যাদেতব্বং. তাদিসে অলভন্তেন সঙ্ঘস্স পৰিচ্চজিত্ৱা গন্তব্বন্তি.
অদ্ধানন্তি মগ্গগমনং. যস্স হি কত্থচি পব্বজ্জাপেক্খো ৱা হোতি, পচ্চযজাতং ৱা কিঞ্চি লদ্ধব্বং হোতি. সচে তং অলভন্তো ন সক্কোতি অধিৱাসেতুং, অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তস্সপি গমিকচিত্তং নাম দুপ্পটিৱিনোদনীযং হোতি, তস্মা গন্ত্ৱা তং কিচ্চং তীৰেত্ৱাৱ সমণধম্মে উস্সুক্কং কাতব্বন্তি.
ঞাতীতি ৱিহাৰে আচৰিযুপজ্ঝাযসদ্ধিৱিহাৰিকঅন্তেৱাসিকসমানুপজ্ঝাযকসমানাচৰিযকা, ঘৰে মাতা পিতা ভাতাতি এৱমাদিকা. তে গিলানা ইমস্স পলিবোধা হোন্তি, তস্মা সো পলিবোধো উপট্ঠহিত্ৱা তেসং পাকতিককৰণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো.
তত্থ উপজ্ঝাযো তাৱ গিলানো সচে লহুং ন ৱুট্ঠাতি, যাৱজীৱম্পি পটিজগ্গিতব্বো. তথা পব্বজ্জাচৰিযো উপসম্পদাচৰিযো সদ্ধিৱিহাৰিকো উপসম্পাদিতপব্বাজিতঅন্তেৱাসিকসমানুপজ্ঝাযকা চ. নিস্সযাচৰিযউদ্দেসাচৰিযনিস্সযন্তেৱাসিকউদ্দেসন্তেৱাসিকসমানাচৰিযকা পন যাৱ নিস্সযউদ্দেসা অনুপচ্ছিন্না, তাৱ পটিজগ্গিতব্বা. পহোন্তেন ততো উদ্ধম্পি পটিজগ্গিতব্বা এৱ. মাতাপিতূসু উপজ্ঝাযে ৱিয পটিপজ্জিতব্বং. সচেপি হি তে ৰজ্জে ঠিতা হোন্তি, পুত্ততো চ উপট্ঠানং পচ্চাসীসন্তি, কাতব্বমেৱ. অথ তেসং ভেসজ্জং নত্থি, অত্তনো সন্তকং দাতব্বং. অসতি ভিক্খাচৰিযায পৰিযেসিত্ৱাপি দাতব্বমেৱ. ভাতুভগিনীনং পন তেসং সন্তকমেৱ যোজেত্ৱা দাতব্বং. সচে নত্থি অত্তনো সন্তকং তাৱকালিকং দত্ৱা পচ্ছা লভন্তেন গণ্হিতব্বং. অলভন্তেন ন চোদেতব্বা. অঞ্ঞাতকস্স ভগিনিসামিকস্স ভেসজ্জং নেৱ কাতুং ন দাতুং ৱট্টতি. ‘‘তুয্হং সামিকস্স দেহী’’তি ৱত্ৱা পন ভগিনিযা দাতব্বং. ভাতুজাযাযপি এসেৱ নযো. তেসং পন পুত্তা ইমস্স ঞাতকা এৱাতি তেসং কাতুং ৱট্টতীতি.
আবাধোতি যোকোচি ৰোগো. সো বাধযমানো পলিবোধো হোতি, তস্মা ভেসজ্জকৰণেন উপচ্ছিন্দিতব্বো. সচে পন কতিপাহং ভেসজ্জং কৰোন্তস্সপি ন ৱূপসম্মতি, নাহং তুয্হং দাসো, ন ভটকো, তংযেৱ হি পোসেন্তো অনমতগ্গে সংসাৰৱট্টে দুক্খং পত্তোতি অত্তভাৱং গৰহিত্ৱা সমণধম্মো কাতব্বোতি.
গন্থোতি পৰিযত্তিহৰণং. তং সজ্ঝাযাদীহি নিচ্চব্যাৱটস্স পলিবোধো হোতি, ন ইতৰস্স. তত্ৰিমানি ৱত্থূনি –
মজ্ঝিমভাণকদেৱত্থেৰো কিৰ মলযৱাসিদেৱত্থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা কম্মট্ঠানং যাচি. থেৰো কীদিসোসি, আৱুসো, পৰিযত্তিযন্তি পুচ্ছি. মজ্ঝিমো মে, ভন্তে, পগুণোতি. আৱুসো, মজ্ঝিমো নামেসো দুপ্পৰিহাৰো, মূলপণ্ণাসং সজ্ঝাযন্তস্স মজ্ঝিমপণ্ণাসকো আগচ্ছতি, তং সজ্ঝাযন্তস্স উপৰিপণ্ণাসকো. কুতো তুয্হং কম্মট্ঠানন্তি? ভন্তে, তুম্হাকং সন্তিকে কম্মট্ঠানং লভিত্ৱা পুন ন ওলোকেস্সামীতি কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা একূনৱীসতিৱস্সানি সজ্ঝাযং অকত্ৱা ৱীসতিমে ৱস্সে অৰহত্তং পত্ৱা সজ্ঝাযত্থায আগতানং ভিক্খূনং ‘‘ৱীসতি মে, আৱুসো, ৱস্সানি পৰিযত্তিং অনোলোকেন্তস্স, অপিচ খো কতপৰিচযো অহমেত্থ আৰভথা’’তি ৱত্ৱা আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা একব্যঞ্জনেপিস্স কঙ্খা নাহোসি.
কৰুড়িযগিৰিৱাসীনাগত্থেৰোপি অট্ঠাৰসৱস্সানি পৰিযত্তিং ছড্ডেত্ৱা ভিক্খূনং ধাতুকথং উদ্দিসি. তেসং গামৱাসিকত্থেৰেহি সদ্ধিং সংসন্দেন্তানং একপঞ্হোপি উপ্পটিপাটিযা আগতো নাহোসি.
মহাৱিহাৰেপি তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো নাম অট্ঠকথং অনুগ্গহেত্ৱাৱ পঞ্চনিকাযমণ্ডলে তীণি পিটকানি পৰিৱত্তেস্সামীতি সুৱণ্ণভেৰিং পহৰাপেসি. ভিক্খুসঙ্ঘো কতমাচৰিযানং উগ্গহো, অত্তনো আচৰিযুগ্গহঞ্ঞেৱ ৱদতু, ইতৰথা ৱত্তুং ন দেমাতি আহ. উপজ্ঝাযোপি নং অত্তনো উপট্ঠানমাগতং পুচ্ছি ‘‘ত্ৱমাৱুসো, ভেৰিং পহৰাপেসী’’তি? আম, ভন্তে. কিং কাৰণাতি? পৰিযত্তিং, ভন্তে, পৰিৱত্তেস্সামীতি. আৱুসো অভয, আচৰিযা ইদং পদং কথং ৱদন্তীতি? এৱং ৱদন্তি, ভন্তেতি. থেৰো হুন্তি পটিবাহি. পুন সো অঞ্ঞেন অঞ্ঞেন পৰিযাযেন এৱং ৱদন্তি ভন্তেতি তিক্খত্তুং আহ. থেৰো সব্বং হুন্তি পটিবাহিত্ৱা ‘‘আৱুসো, তযা পঠমং কথিতো এৱ আচৰিযমগ্গো, আচৰিযমুখতো পন অনুগ্গহিতত্তা ‘এৱং আচৰিযা ৱদন্তী’তি সণ্ঠাতুং নাসক্খি. গচ্ছ অত্তনো আচৰিযানং সন্তিকে সুণাহী’’তি. কুহিং, ভন্তে, গচ্ছামীতি? গঙ্গায পৰতো ৰোহণজনপদে তুলাধাৰপব্বতৱিহাৰে সব্বপৰিযত্তিকো মহাধম্মৰক্খিতত্থেৰো নাম ৱসতি, তস্স সন্তিকং গচ্ছাতি. সাধু, ভন্তেতি থেৰং ৱন্দিত্ৱা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং থেৰস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা নিসীদি. থেৰো কস্মা আগতোসীতি পুচ্ছি. ধম্মং সোতুং, ভন্তেতি. আৱুসো অভয, দীঘমজ্ঝিমেসু মং কালেন কালং পুচ্ছন্তি. অৱসেসং পন মে তিংসমত্তানি ৱস্সানি ন ওলোকিতপুব্বং. অপিচ ত্ৱং ৰত্তিং মম সন্তিকে পৰিৱত্তেহি. অহং তে দিৱা কথযিস্সামীতি. সো সাধু, ভন্তেতি তথা অকাসি. পৰিৱেণদ্ৱাৰে মহামণ্ডপং কাৰেত্ৱা গামৱাসিনো দিৱসে দিৱসে ধম্মস্সৱনত্থায আগচ্ছন্তি. থেৰো ৰত্তিং পৰিৱত্তি. তং দিৱা কথযন্তো অনুপুব্বেন দেসনং নিট্ঠপেত্ৱা অভযত্থেৰস্স সন্তিকে তট্টিকায নিসীদিত্ৱা ‘‘আৱুসো, ময্হং কম্মট্ঠানং কথেহী’’তি আহ. ভন্তে, কিং ভণথ, ননু মযা তুম্হাকমেৱ সন্তিকে সুতং? কিমহং তুম্হেহি অঞ্ঞাতং কথেস্সামীতি? ততো নং থেৰো অঞ্ঞো এস, আৱুসো, গতকস্স মগ্গো নামাতি আহ. অভযথেৰো কিৰ তদা সোতাপন্নো হোতি. অথস্স সো কম্মট্ঠানং দত্ৱা আগন্ত্ৱা লোহপাসাদে ধম্মং পৰিৱত্তেন্তো থেৰো পৰিনিব্বুতোতি অস্সোসি. সুত্ৱা ‘‘আহৰথাৱুসো, চীৱৰ’’ন্তি চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা ‘‘অনুচ্ছৱিকো, আৱুসো, অম্হাকং আচৰিযস্স অৰহত্তমগ্গো. আচৰিযো নো, আৱুসো, উজু আজানীযো. সো অত্তনো ধম্মন্তেৱাসিকস্স সন্তিকে তট্টিকায নিসীদিত্ৱা ‘ময্হং কম্মট্ঠানং কথেহী’তি আহ. অনুচ্ছৱিকো, আৱুসো, থেৰস্স অৰহত্তমগ্গো’’তি. এৱৰূপানং গন্থো পলিবোধো ন হোতীতি.
ইদ্ধীতি পোথুজ্জনিকা ইদ্ধি. সা হি উত্তানসেয্যকদাৰকো ৱিয তৰুণসস্সং ৱিয চ দুপ্পৰিহাৰা হোতি. অপ্পমত্তকেনেৱ ভিজ্জতি. সা পন ৱিপস্সনায পলিবোধো হোতি, ন সমাধিস্স, সমাধিং পত্ৱা পত্তব্বতো. তস্মা ৱিপস্সনত্থিকেন ইদ্ধিপলিবোধো উপচ্ছিন্দিতব্বো, ইতৰেন অৱসেসাতি অযং তাৱ পলিবোধকথায ৱিত্থাৰো.
কম্মট্ঠানদাযকৱণ্ণনা
৪২. কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱাতি এত্থ পন দুৱিধং কম্মট্ঠানং সব্বত্থককম্মট্ঠানং পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠানঞ্চ. তত্থ সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম ভিক্খুসঙ্ঘাদীসু মেত্তা মৰণস্সতি চ. অসুভসঞ্ঞাতিপি একে.
কম্মট্ঠানিকেন হি ভিক্খুনা পঠমং তাৱ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সীমট্ঠকভিক্খুসঙ্ঘে সুখিতা হোন্তু অব্যাপজ্জাতি মেত্তা ভাৱেতব্বা. ততো সীমট্ঠকদেৱতাসু. ততো গোচৰগামম্হি ইস্সৰজনে. ততো তত্থ মনুস্সে উপাদায সব্বসত্তেসু. সো হি ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তায সহৱাসীনং মুদুচিত্ততং জনেতি. অথস্স তে সুখসংৱাসা হোন্তি. সীমট্ঠকদেৱতাসু মেত্তায মুদুকতচিত্তাহি দেৱতাহি ধম্মিকায ৰক্খায সুসংৱিহিতৰক্খো হোতি. গোচৰগামম্হি ইস্সৰজনে মেত্তায মুদুকতচিত্তসন্তানেহি ইস্সৰেহি ধম্মিকায ৰক্খায সুৰক্খিতপৰিক্খাৰো হোতি. তত্থ মনুস্সেসু মেত্তায পসাদিতচিত্তেহি তেহি অপৰিভূতো হুত্ৱা ৱিচৰতি. সব্বসত্তেসু মেত্তায সব্বত্থ অপ্পটিহতচাৰো হোতি. মৰণস্সতিযা পন অৱস্সং মযা মৰিতব্বন্তি চিন্তেন্তো অনেসনং পহায উপৰূপৰি ৱড্ঢমানসংৱেগো অনোলীনৱুত্তিকো হোতি. অসুভসঞ্ঞাপৰিচিতচিত্তস্স পনস্স দিব্বানিপি আৰম্মণানি লোভৱসেন চিত্তং ন পৰিযাদিযন্তি.
এৱং বহূপকাৰত্তা সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্বন্তি চ অধিপ্পেতস্স যোগানুযোগকম্মস্স ঠানঞ্চাতি সব্বত্থককম্মট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি.
চত্তালীসায পন কম্মট্ঠানেসু যং যস্স চৰিযানুকূলং, তং তস্স নিচ্চং পৰিহৰিতব্বত্তা উপৰিমস্স চ উপৰিমস্স ভাৱনাকম্মস্স পদট্ঠানত্তা পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. ইতি ইমং দুৱিধম্পি কম্মট্ঠানং যো দেতি, অযং কম্মট্ঠানদাযকো নাম. তং কম্মট্ঠানদাযকং.
কল্যাণমিত্তন্তি –
পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকোতি. (অ. নি. ৭.৩৭);
এৱমাদিগুণসমন্নাগতং একন্তেন হিতেসিং ৱুদ্ধিপক্খে ঠিতং কল্যাণমিত্তং.
‘‘মমং হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২) আদিৱচনতো পন সম্মাসম্বুদ্ধোযেৱ সব্বাকাৰসম্পন্নো কল্যাণমিত্তো. তস্মা তস্মিং সতি তস্সেৱ ভগৱতো সন্তিকে গহিতকম্মট্ঠানং সুগহিতং হোতি. পৰিনিব্বুতে পন তস্মিং অসীতিযা মহাসাৱকেসু যো ধৰতি, তস্স সন্তিকে গহেতুং ৱট্টতি. তস্মিং অসতি যং কম্মট্ঠানং গহেতুকামো হোতি, তস্সেৱ ৱসেন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপদট্ঠানং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা আসৱক্খযপ্পত্তস্স খীণাসৱস্স সন্তিকে গহেতব্বং.
কিং পন খীণাসৱো অহং খীণাসৱোতি অত্তানং পকাসেতীতি? কিং ৱত্তব্বং, কাৰকভাৱং হি জানিত্ৱা পকাসেতি. ননু অস্সগুত্তত্থেৰো আৰদ্ধকম্মট্ঠানস্স ভিক্খুনো ‘‘কম্মট্ঠানকাৰকো অয’’ন্তি জানিত্ৱা আকাসে চম্মখণ্ডং পঞ্ঞাপেত্ৱা তত্থ পল্লঙ্কেন নিসিন্নো কম্মট্ঠানং কথেসীতি.
তস্মা সচে খীণাসৱং লভতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে লভতি, অনাগামিসকদাগামিসোতাপন্নঝানলাভীপুথুজ্জনতিপিটকধৰদ্ৱিপিটকধৰএকপিটকধৰেসু পুৰিমস্স পুৰিমস্স সন্তিকে. একপিটকধৰেপি অসতি যস্স একসঙ্গীতিপি অট্ঠকথায সদ্ধিং পগুণা, অযঞ্চ লজ্জী হোতি, তস্স সন্তিকে গহেতব্বং. এৱৰূপো হি তন্তিধৰো ৱংসানুৰক্খকো পৱেণীপালকো আচৰিযো আচৰিযমতিকোৱ হোতি, ন অত্তনোমতিকো হোতি. তেনেৱ পোৰাণকত্থেৰা ‘‘লজ্জী ৰক্খিস্সতি লজ্জী ৰক্খিস্সতী’’তি তিক্খত্তুং আহংসু.
পুব্বে ৱুত্তখীণাসৱাদযো চেত্থ অত্তনা অধিগতমগ্গমেৱ আচিক্খন্তি. বহুস্সুতো পন তং তং আচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা উগ্গহপৰিপুচ্ছানং ৱিসোধিতত্তা ইতো চিতো চ সুত্তঞ্চ কাৰণঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা সপ্পাযাসপ্পাযং যোজেত্ৱা গহনট্ঠানে গচ্ছন্তো মহাহত্থী ৱিয মহামগ্গং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং কথেস্সতি. তস্মা এৱৰূপং কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা তস্স ৱত্তপটিপত্তিং কত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেতব্বং.
সচে পনেতং একৱিহাৰেযেৱ লভতি, ইচ্চেতং কুসলং, নো চে লভতি, যত্থ সো ৱসতি, তত্থ গন্তব্বং. গচ্ছন্তেন চ ন ধোতমক্খিতেহি পাদেহি উপাহনা আৰূহিত্ৱা ছত্তং গহেত্ৱা তেলনাড়িমধুফাণিতাদীনি গাহাপেত্ৱা অন্তেৱাসিকপৰিৱুতেন গন্তব্বং. গমিকৱত্তং পন পূৰেত্ৱা অত্তনো পত্তচীৱৰং সযমেৱ গহেত্ৱা অন্তৰামগ্গে যং যং ৱিহাৰং পৱিসতি সব্বত্থ ৱত্তপটিপত্তিং কুৰুমানেন সল্লহুকপৰিক্খাৰেন পৰমসল্লেখৱুত্তিনা হুত্ৱা গন্তব্বং.
তং ৱিহাৰং পৱিসন্তেন অন্তৰামগ্গেযেৱ দন্তকট্ঠং কপ্পিযং কাৰাপেত্ৱা গহেত্ৱা পৱিসিতব্বং, ন চ ‘‘মুহুত্তং ৱিস্সমেত্ৱা পাদধোৱনমক্খনাদীনি কত্ৱা আচৰিযস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি অঞ্ঞং পৰিৱেণং পৱিসিতব্বং. কস্মা? সচে হিস্স তত্ৰ আচৰিযস্স ৱিসভাগা ভিক্খূ ভৱেয্যুং, তে আগমনকাৰণং পুচ্ছিত্ৱা আচৰিযস্স অৱণ্ণং পকাসেত্ৱা ‘‘নট্ঠোসি, সচে তস্স সন্তিকং আগতো’’তি ৱিপ্পটিসাৰং উপ্পাদেয্যুং, যেন ততোৱ পটিনিৱত্তেয্য, তস্মা আচৰিযস্স ৱসনট্ঠানং পুচ্ছিত্ৱা উজুকং তত্থেৱ গন্তব্বং.
সচে আচৰিযো দহৰতৰো হোতি, পত্তচীৱৰপটিগ্গহণাদীনি ন সাদিতব্বানি. সচে ৱুড্ঢতৰো হোতি, গন্ত্ৱা আচৰিযং ৱন্দিত্ৱা ঠাতব্বং. ‘‘নিক্খিপাৱুসো, পত্তচীৱৰ’’ন্তি ৱুত্তেন নিক্খিপিতব্বং. ‘‘পানীযং পিৱা’’তি ৱুত্তেন সচে ইচ্ছতি পাতব্বং. ‘‘পাদে ধোৱাহী’’তি ৱুত্তেন ন তাৱ পাদা ধোৱিতব্বা. সচে হি আচৰিযেন আভতং উদকং ভৱেয্য, ন সাৰুপ্পং সিযা. ‘‘ধোৱাহাৱুসো, ন মযা আভতং, অঞ্ঞেহি আভত’’ন্তি ৱুত্তেন পন যত্থ আচৰিযো ন পস্সতি, এৱৰূপে পটিচ্ছন্নে ৱা ওকাসে, অব্ভোকাসে ৱিহাৰস্সাপি ৱা একমন্তে নিসীদিত্ৱা পাদা ধোৱিতব্বা.
সচে আচৰিযো তেলনাড়িং আহৰতি উট্ঠহিত্ৱা উভোহি হত্থেহি সক্কচ্চং গহেতব্বা. সচে হি ন গণ্হেয্য, ‘‘অযং ভিক্খু ইতো এৱ পট্ঠায সম্ভোগং কোপেতী’’তি আচৰিযস্স অঞ্ঞথত্তং ভৱেয্য. গহেত্ৱা পন ন আদিতোৱ পাদা মক্খেতব্বা. সচে হি তং আচৰিযস্স গত্তব্ভঞ্জনতেলং ভৱেয্য, ন সাৰুপ্পং সিযা. তস্মা সীসং মক্খেত্ৱা খন্ধাদীনি মক্খেতব্বানি. ‘‘সব্বপাৰিহাৰিযতেলমিদং, আৱুসো, পাদেপি মক্খেহী’’তি ৱুত্তেন পন থোকং সীসে কত্ৱা পাদে মক্খেত্ৱা ‘‘ইমং তেলনাড়িং ঠপেমি, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা আচৰিযে গণ্হন্তে দাতব্বা.
আগতদিৱসতো পট্ঠায কম্মট্ঠানং মে, ভন্তে, কথেথ ইচ্চেৱং ন ৱত্তব্বং. দুতিযদিৱসতো পন পট্ঠায সচে আচৰিযস্স পকতিউপট্ঠাকো অত্থি, তং যাচিত্ৱা ৱত্তং কাতব্বং. সচে যাচিতোপি ন দেতি, ওকাসে লদ্ধেযেৱ কাতব্বং. কৰোন্তেন খুদ্দকমজ্ঝিমমহন্তানি তীণি দন্তকট্ঠানি উপনামেতব্বানি. সীতং উণ্হন্তি দুৱিধং মুখধোৱনউদকঞ্চ ন্হানোদকঞ্চ পটিযাদেতব্বং. ততো যং আচৰিযো তীণি দিৱসানি পৰিভুঞ্জতি, তাদিসমেৱ নিচ্চং উপনামেতব্বং. নিযমং অকত্ৱা যং ৱা তং ৱা পৰিভুঞ্জন্তস্স যথালদ্ধং উপনামেতব্বং. কিং বহুনা ৱুত্তেন? যং তং ভগৱতা ‘‘অন্তেৱাসিকেন, ভিক্খৱে, আচৰিযম্হি সম্মা ৱত্তিতব্বং. তত্ৰাযং সম্মা ৱত্তনা, কালস্সেৱ উট্ঠায উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা দন্তকট্ঠং দাতব্বং, মুখোদকং দাতব্বং, আসনং পঞ্ঞপেতব্বং. সচে যাগু হোতি, ভাজনং ধোৱিত্ৱা যাগু উপনামেতব্বা’’তি (মহাৱ. ৭৮) আদিকং খন্ধকে সম্মাৱত্তং পঞ্ঞত্তং, তং সব্বম্পি কাতব্বং.
এৱং ৱত্তসম্পত্তিযা গৰুং আৰাধযমানেন সাযং ৱন্দিত্ৱা যাহীতি ৱিস্সজ্জিতেন গন্তব্বং, যদা সো কিস্সাগতোসীতি পুচ্ছতি, তদা আগমনকাৰণং কথেতব্বং. সচে সো নেৱ পুচ্ছতি, ৱত্তং পন সাদিযতি, দসাহে ৱা পক্খে ৱা ৱীতিৱত্তে একদিৱসং ৱিস্সজ্জিতেনাপি অগন্ত্ৱা ওকাসং কাৰেত্ৱা আগমনকাৰণং আৰোচেতব্বং. অকালে ৱা গন্ত্ৱা কিমত্থমাগতোসীতি পুট্ঠেন আৰোচেতব্বং. সচে সো পাতোৱ আগচ্ছাতি ৱদতি, পাতোৱ গন্তব্বং.
সচে পনস্স তায ৱেলায পিত্তাবাধেন ৱা কুচ্ছি পৰিডয্হতি, অগ্গিমন্দতায ৱা ভত্তং ন জীৰতি, অঞ্ঞো ৱা কোচি ৰোগো বাধতি, তং যথাভূতং আৱিকত্ৱা অত্তনো সপ্পাযৱেলং আৰোচেত্ৱা তায ৱেলায উপসঙ্কমিতব্বং. অসপ্পাযৱেলায হি ৱুচ্চমানম্পি কম্মট্ঠানং ন সক্কা হোতি মনসিকাতুন্তি. অযং কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱাতি এত্থ ৱিত্থাৰো.
চৰিযাৱণ্ণনা
৪৩. ইদানি অত্তনো চৰিযানুকূলন্তি এত্থ চৰিযাতি ছ চৰিযা ৰাগচৰিযা, দোসচৰিযা, মোহচৰিযা, সদ্ধাচৰিযা, বুদ্ধিচৰিযা, ৱিতক্কচৰিযাতি. কেচি পন ৰাগাদীনং সংসগ্গসন্নিপাতৱসেন অপৰাপি চতস্সো, তথা সদ্ধাদীনন্তি ইমাহি অট্ঠহি সদ্ধিং চুদ্দস ইচ্ছন্তি. এৱং পন ভেদে ৱুচ্চমানে ৰাগাদীনং সদ্ধাদীহিপি সংসগ্গং কত্ৱা অনেকা চৰিযা হোন্তি, তস্মা সঙ্খেপেন ছড়েৱ চৰিযা ৱেদিতব্বা. চৰিযা, পকতি, উস্সন্নতাতি অত্থতো একং. তাসং ৱসেন ছড়েৱ পুগ্গলা হোন্তি ৰাগচৰিতো, দোসচৰিতো, মোহচৰিতো, সদ্ধাচৰিতো, বুদ্ধিচৰিতো, ৱিতক্কচৰিতোতি.
তত্থ যস্মা ৰাগচৰিতস্স কুসলপ্পৱত্তিসমযে সদ্ধা বলৱতী হোতি, ৰাগস্স আসন্নগুণত্তা. যথা হি অকুসলপক্খে ৰাগো সিনিদ্ধো নাতিলূখো, এৱং কুসলপক্খে সদ্ধা. যথা ৰাগো ৱত্থুকামে পৰিযেসতি, এৱং সদ্ধা সীলাদিগুণে. যথা ৰাগো অহিতং ন পৰিচ্চজতি, এৱং সদ্ধা হিতং ন পৰিচ্চজতি, তস্মা ৰাগচৰিতস্স সদ্ধাচৰিতো সভাগো.
যস্মা পন দোসচৰিতস্স কুসলপ্পৱত্তিসমযে পঞ্ঞা বলৱতী হোতি, দোসস্স আসন্নগুণত্তা. যথা হি অকুসলপক্খে দোসো নিস্সিনেহো ন আৰম্মণং অল্লীযতি, এৱং কুসলপক্খে পঞ্ঞা. যথা চ দোসো অভূতম্পি দোসমেৱ পৰিযেসতি, এৱং পঞ্ঞা ভূতং দোসমেৱ. যথা দোসো সত্তপৰিৱজ্জনাকাৰেন পৱত্ততি, এৱং পঞ্ঞা সঙ্খাৰপৰিৱজ্জনাকাৰেন, তস্মা দোসচৰিতস্স বুদ্ধিচৰিতো সভাগো.
যস্মা পন মোহচৰিতস্স অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ৱাযমমানস্স যেভুয্যেন অন্তৰাযকৰা ৱিতক্কা উপ্পজ্জন্তি, মোহস্স আসন্নলক্খণত্তা. যথা হি মোহো পৰিব্যাকুলতায অনৱট্ঠিতো, এৱং ৱিতক্কো নানপ্পকাৰৱিতক্কনতায. যথা চ মোহো অপৰিযোগাহণতায চঞ্চলো. তথা ৱিতক্কো লহুপৰিকপ্পনতায, তস্মা মোহচৰিতস্স ৱিতক্কচৰিতো সভাগোতি.
অপৰে তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন অপৰাপি তিস্সো চৰিযা ৱদন্তি. তত্থ তণ্হা ৰাগোযেৱ, মানো চ তংসম্পযুত্তোতি তদুভযং ৰাগচৰিযং নাতিৱত্ততি. মোহনিদানত্তা চ দিট্ঠিযা দিট্ঠিচৰিযা মোহচৰিযমেৱ অনুপততি.
৪৪. তা পনেতা চৰিযা কিন্নিদানা? কথঞ্চ জানিতব্বং ‘‘অযং পুগ্গলো ৰাগচৰিতো, অযং পুগ্গলো দোসাদীসু অঞ্ঞতৰচৰিতো’’তি? কিং চৰিতস্স পুগ্গলস্স কিং সপ্পাযন্তি?
তত্ৰ পুৰিমা তাৱ তিস্সো চৰিযা পুব্বাচিণ্ণনিদানা, ধাতুদোসনিদানা চাতি একচ্চে ৱদন্তি. পুব্বে কিৰ ইট্ঠপ্পযোগসুভকম্মবহুলো ৰাগচৰিতো হোতি, সগ্গা ৱা চৱিত্ৱা ইধূপপন্নো. পুব্বে ছেদনৱধবন্ধনৱেৰকম্মবহুলো দোসচৰিতো হোতি, নিৰযনাগযোনীহি ৱা চৱিত্ৱা ইধূপপন্নো. পুব্বে মজ্জপানবহুলো সুতপৰিপুচ্ছাৱিহীনো চ মোহচৰিতো হোতি, তিৰচ্ছানযোনিযা ৱা চৱিত্ৱা ইধূপপন্নোতি এৱং পুব্বাচিণ্ণনিদানাতি ৱদন্তি. দ্ৱিন্নং পন ধাতূনং উস্সন্নত্তা পুগ্গলো মোহচৰিতো হোতি পথৱীধাতুযা চ আপোধাতুযা চ. ইতৰাসং দ্ৱিন্নং উস্সন্নত্তা দোসচৰিতো. সব্বাসং সমত্তা পন ৰাগচৰিতোতি. দোসেসু চ সেম্হাধিকো ৰাগচৰিতো হোতি. ৱাতাধিকো মোহচৰিতো. সেম্হাধিকো ৱা মোহচৰিতো. ৱাতাধিকো ৰাগচৰিতোতি এৱং ধাতুদোসনিদানাতি ৱদন্তি.
তত্থ যস্মা পুব্বে ইট্ঠপ্পযোগসুভকম্মবহুলাপি সগ্গা চৱিত্ৱা ইধূপপন্নাপি চ ন সব্বে ৰাগচৰিতাযেৱ হোন্তি, ন ইতৰে ৱা দোসমোহচৰিতা. এৱং ধাতূনঞ্চ যথাৱুত্তেনেৱ নযেন উস্সদনিযমো নাম নত্থি. দোসনিযমে চ ৰাগমোহদ্ৱযমেৱ ৱুত্তং, তম্পি চ পুব্বাপৰৱিৰুদ্ধমেৱ. সদ্ধাচৰিযাদীসু চ একিস্সাপি নিদানং ন ৱুত্তমেৱ. তস্মা সব্বমেতং অপৰিচ্ছিন্নৱচনং.
অযং পনেত্থ অট্ঠকথাচৰিযানং মতানুসাৰেন ৱিনিচ্ছযো, ৱুত্তঞ্হেতং উস্সদকিত্তনে (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮) ‘‘ইমে সত্তা পুব্বহেতুনিযামেন লোভুস্সদা দোসুস্সদা মোহুস্সদা অলোভুস্সদা অদোসুস্সদা অমোহুস্সদা চ হোন্তি.
যস্স হি কম্মাযূহনক্খণে লোভো বলৱা হোতি অলোভো মন্দো, অদোসামোহা বলৱন্তো দোসমোহা মন্দা, তস্স মন্দো অলোভো লোভং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. অদোসামোহা পন বলৱন্তো দোসমোহে পৰিযাদাতুং সক্কোতি. তস্মা সো তেন কম্মেন দিন্নপটিসন্ধিৱসেন নিব্বত্তো লুদ্ধো হোতি সুখসীলো অক্কোধনো পঞ্ঞৱা ৱজিৰূপমঞাণো.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে লোভদোসা বলৱন্তো হোন্তি অলোভাদোসা মন্দা, অমোহো বলৱা মোহো মন্দো, সো পুৰিমনযেনেৱ লুদ্ধো চেৱ হোতি দুট্ঠো চ. পঞ্ঞৱা পন হোতি ৱজিৰূপমঞাণো দত্তাভযত্থেৰো ৱিয.
যস্স কম্মাযূহনক্খণে লোভাদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ লুদ্ধো চেৱ হোতি দন্ধো চ, সীলকো পন হোতি অক্কোধনো (বাকুলত্থেৰো ৱিয).
তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে তযোপি লোভদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি অলোভাদযো মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ লুদ্ধো চেৱ হোতি দুট্ঠো চ মূড়্হো চ.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ অলুদ্ধো অপ্পকিলেসো হোতি দিব্বাৰম্মণম্পি দিস্ৱা নিচ্চলো, দুট্ঠো পন হোতি দন্ধপঞ্ঞো চ.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে অলোভাদোসমোহা বলৱন্তো হোন্তি ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ অলুদ্ধো চেৱ হোতি অদুট্ঠো সীলকো চ, দন্ধো পন হোতি.
তথা যস্স কম্মাযূহনক্খণে অলোভদোসামোহা বলৱন্তো হোন্তি ইতৰে মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ অলুদ্ধো চেৱ হোতি পঞ্ঞৱা চ, দুট্ঠো চ পন হোতি কোধনো.
যস্স পন কম্মাযূহনক্খণে তযোপি অলোভাদোসামোহা বলৱন্তো হোন্তি লোভাদযো মন্দা, সো পুৰিমনযেনেৱ মহাসঙ্ঘৰক্খিতত্থেৰো ৱিয অলুদ্ধো অদুট্ঠো পঞ্ঞৱা চ হোতী’’তি.
এত্থ চ যো লুদ্ধোতি ৱুত্তো, অযং ৰাগচৰিতো. দুট্ঠদন্ধা দোসমোহচৰিতা. পঞ্ঞৱা বুদ্ধিচৰিতো. অলুদ্ধঅদুট্ঠা পসন্নপকতিতায সদ্ধাচৰিতা. যথা ৱা অমোহপৰিৱাৰেন কম্মুনা নিব্বত্তো বুদ্ধিচৰিতো, এৱং বলৱসদ্ধাপৰিৱাৰেন কম্মুনা নিব্বত্তো সদ্ধাচৰিতো. কামৱিতক্কাদিপৰিৱাৰেন কম্মুনা নিব্বত্তো ৱিতক্কচৰিতো. লোভাদিনা ৱোমিস্সপৰিৱাৰেন কম্মুনা নিব্বত্তো ৱোমিস্সচৰিতোতি. এৱং লোভাদীসু অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰপৰিৱাৰং পটিসন্ধিজনকং কম্মং চৰিযানং নিদানন্তি ৱেদিতব্বং.
৪৫. যং পন ৱুত্তং কথঞ্চ জানিতব্বং অযং পুগ্গলো ৰাগচৰিতোতিআদি. তত্ৰাযং নযো.
ইৰিযাপথতো কিচ্চা, ভোজনা দস্সনাদিতো;
ধম্মপ্পৱত্তিতো চেৱ, চৰিযাযো ৱিভাৱযেতি.
তত্থ ইৰিযাপথতোতি ৰাগচৰিতো হি পকতিগমনেন গচ্ছন্তো চাতুৰিযেন গচ্ছতি, সণিকং পাদং নিক্খিপতি, সমং নিক্খিপতি, সমং উদ্ধৰতি, উক্কুটিকঞ্চস্স পদং হোতি. দোসচৰিতো পাদগ্গেহি খণন্তো ৱিয গচ্ছতি, সহসা পাদং নিক্খিপতি, সহসা উদ্ধৰতি, অনুকড্ঢিতঞ্চস্স পদং হোতি. মোহচৰিতো পৰিব্যাকুলায গতিযা গচ্ছতি, ছম্ভিতো ৱিয পদং নিক্খিপতি, ছম্ভিতো ৱিয উদ্ধৰতি, সহসানুপীড়িতঞ্চস্স পদং হোতি. ৱুত্তম্পি চেতং মাগণ্ডিযসুত্তুপ্পত্তিযং –
‘‘ৰত্তস্স হি উক্কুটিকং পদং ভৱে,
দুট্ঠস্স হোতি অনুকড্ঢিতং পদং;
মূড়্হস্স হোতি সহসানুপীড়িতং,
ৱিৱট্টচ্ছদস্স ইদমীদিসং পদ’’ন্তি.
ঠানম্পি ৰাগচৰিতস্স পাসাদিকং হোতি মধুৰাকাৰং, দোসচৰিতস্স থদ্ধাকাৰং, মোহচৰিতস্স আকুলাকাৰং. নিসজ্জাযপি এসেৱ নযো. ৰাগচৰিতো চ অতৰমানো সমং সেয্যং পঞ্ঞপেত্ৱা সণিকং নিপজ্জিত্ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গানি সমোধায পাসাদিকেন আকাৰেন সযতি, ৱুট্ঠাপিযমানো চ সীঘং অৱুট্ঠায সঙ্কিতো ৱিয সণিকং পটিৱচনং দেতি. দোসচৰিতো তৰমানো যথা ৱা তথা ৱা সেয্যং পঞ্ঞপেত্ৱা পক্খিত্তকাযো ভাকুটিং কত্ৱা সযতি, ৱুট্ঠাপিযমানো চ সীঘং ৱুট্ঠায কুপিতো ৱিয পটিৱচনং দেতি. মোহচৰিতো দুস্সণ্ঠানং সেয্যং পঞ্ঞপেত্ৱা ৱিক্খিত্তকাযো বহুলং অধোমুখো সযতি, ৱুট্ঠাপিযমানো চ হুঙ্কাৰং কৰোন্তো দন্ধং ৱুট্ঠাতি. সদ্ধাচৰিতাদযো পন যস্মা ৰাগচৰিতাদীনং সভাগা, তস্মা তেসম্পি তাদিসোৱ ইৰিযাপথো হোতীতি. এৱং তাৱ ইৰিযাপথতো চৰিযাযো ৱিভাৱযে.
কিচ্চাতি সম্মজ্জনাদীসু চ কিচ্চেসু ৰাগচৰিতো সাধুকং সম্মজ্জনিং গহেত্ৱা অতৰমানো ৱালিকং অৱিপ্পকিৰন্তো সিন্দুৱাৰকুসুমসন্থৰমিৱ সন্থৰন্তো সুদ্ধং সমং সম্মজ্জতি. দোসচৰিতো গাড়্হং সম্মজ্জনিং গহেত্ৱা তৰমানৰূপো উভতো ৱালিকং উস্সাৰেন্তো খৰেন সদ্দেন অসুদ্ধং ৱিসমং সম্মজ্জতি. মোহচৰিতো সিথিলং সম্মজ্জনিং গহেত্ৱা সম্পৰিৱত্তকং আড়োলযমানো অসুদ্ধং ৱিসমং সম্মজ্জতি.
যথা সম্মজ্জনে, এৱং চীৱৰধোৱনৰজনাদীসুপি সব্বকিচ্চেসু নিপুণমধুৰসমসক্কচ্চকাৰী ৰাগচৰিতো. গাড়্হথদ্ধৱিসমকাৰী দোসচৰিতো. অনিপুণব্যাকুলৱিসমাপৰিচ্ছিন্নকাৰী মোহচৰিতো. চীৱৰধাৰণম্পি চ ৰাগচৰিতস্স নাতিগাড়্হং নাতিসিথিলং হোতি পাসাদিকং পৰিমণ্ডলং. দোসচৰিতস্স অতিগাড়্হং অপৰিমণ্ডলং. মোহচৰিতস্স সিথিলং পৰিব্যাকুলং. সদ্ধাচৰিতাদযো তেসংযেৱানুসাৰেন ৱেদিতব্বা, তং সভাগত্তাতি. এৱং কিচ্চতো চৰিযাযো ৱিভাৱযে.
ভোজনাতি ৰাগচৰিতো সিনিদ্ধমধুৰভোজনপ্পিযো হোতি, ভুঞ্জমানো চ নাতিমহন্তং পৰিমণ্ডলং আলোপং কত্ৱা ৰসপটিসংৱেদী অতৰমানো ভুঞ্জতি, কিঞ্চিদেৱ চ সাদুং লভিত্ৱা সোমনস্সং আপজ্জতি. দোসচৰিতো লূখঅম্বিলভোজনপ্পিযো হোতি, ভুঞ্জমানো চ মুখপূৰকং আলোপং কত্ৱা অৰসপটিসংৱেদী তৰমানো ভুঞ্জতি, কিঞ্চিদেৱ চ অসাদুং লভিত্ৱা দোমনস্সং আপজ্জতি. মোহচৰিতো অনিযতৰুচিকো হোতি, ভুঞ্জমানো চ অপৰিমণ্ডলং পৰিত্তং আলোপং কত্ৱা ভাজনে ছড্ডেন্তো মুখং মক্খেন্তো ৱিক্খিত্তচিত্তো তং তং ৱিতক্কেন্তো ভুঞ্জতি. সদ্ধাচৰিতাদযোপি তেসংযেৱানুসাৰেন ৱেদিতব্বা, তংসভাগত্তাতি. এৱং ভোজনতো চৰিযাযো ৱিভাৱযে.
দস্সনাদিতোতি ৰাগচৰিতো ঈসকম্পি মনোৰমং ৰূপং দিস্ৱা ৱিম্হযজাতো ৱিয চিৰং ওলোকেতি, পৰিত্তেপি গুণে সজ্জতি, ভূতম্পি দোসং ন গণ্হাতি, পক্কমন্তোপি অমুঞ্চিতুকামোৱ হুত্ৱা সাপেক্খো পক্কমতি. দোসচৰিতো ঈসকম্পি অমনোৰমং ৰূপং দিস্ৱা কিলন্তৰূপো ৱিয ন চিৰং ওলোকেতি, পৰিত্তেপি দোসে পটিহঞ্ঞতি, ভূতম্পি গুণং ন গণ্হাতি, পক্কমন্তোপি মুঞ্চিতুকামোৱ হুত্ৱা অনপেক্খো পক্কমতি. মোহচৰিতো যংকিঞ্চি ৰূপং দিস্ৱা পৰপচ্চযিকো হোতি, পৰং নিন্দন্তং সুত্ৱা নিন্দতি, পসংসন্তং সুত্ৱা পসংসতি, সযং পন অঞ্ঞাণুপেক্খায উপেক্খকোৱ হোতি. এস নযো সদ্দসৱনাদীসুপি. সদ্ধাচৰিতাদযো পন তেসংযেৱানুসাৰেন ৱেদিতব্বা, তংসভাগত্তাতি. এৱং দস্সনাদিতো চৰিযাযো ৱিভাৱযে.
ধম্মপ্পৱত্তিতো চেৱাতি ৰাগচৰিতস্স চ মাযা, সাঠেয্যং, মানো, পাপিচ্ছতা, মহিচ্ছতা, অসন্তুট্ঠিতা, সিঙ্গং, চাপল্যন্তি এৱমাদযো ধম্মা বহুলং পৱত্তন্তি. দোসচৰিতস্স কোধো, উপনাহো, মক্খো, পড়াসো, ইস্সা, মচ্ছৰিযন্তি এৱমাদযো. মোহচৰিতস্স থিনং, মিদ্ধং, উদ্ধচ্চং, কুক্কুচ্চং, ৱিচিকিচ্ছা, আধানগ্গাহিতা, দুপ্পটিনিস্সগ্গিতাতি এৱমাদযো. সদ্ধাচৰিতস্স মুত্তচাগতা, অৰিযানং দস্সনকামতা, সদ্ধম্মং সোতুকামতা, পামোজ্জবহুলতা, অসঠতা, অমাযাৱিতা, পসাদনীযেসু ঠানেসু পসাদোতি এৱমাদযো. বুদ্ধিচৰিতস্স সোৱচস্সতা, কল্যাণমিত্ততা, ভোজনেমত্তঞ্ঞুতা, সতিসম্পজঞ্ঞং, জাগৰিযানুযোগো, সংৱেজনীযেসু ঠানেসু সংৱেগো, সংৱিগ্গস্স চ যোনিসো পধানন্তি এৱমাদযো. ৱিতক্কচৰিতস্স ভস্সবহুলতা, গণাৰামতা, কুসলানুযোগে অৰতি, অনৱট্ঠিতকিচ্চতা, ৰত্তিং ধূমাযনা, দিৱা পজ্জলনা, হুৰাহুৰং ধাৱনাতি এৱমাদযো ধম্মা বহুলং পৱত্তন্তীতি. এৱং ধম্মপ্পৱত্তিতো চৰিযাযো ৱিভাৱযে.
যস্মা পন ইদং চৰিযাৱিভাৱনৱিধানং সব্বাকাৰেন নেৱ পাড়িযং ন অট্ঠকথাযং আগতং, কেৱলং আচৰিযমতানুসাৰেন ৱুত্তং, তস্মা ন সাৰতো পচ্চেতব্বং. ৰাগচৰিতস্স হি ৱুত্তানি ইৰিযাপথাদীনি দোসচৰিতাদযোপি অপ্পমাদৱিহাৰিনো কাতুং সক্কোন্তি. সংসট্ঠচৰিতস্স চ পুগ্গলস্স একস্সেৱ ভিন্নলক্খণা ইৰিযাপথাদযো ন উপপজ্জন্তি. যং পনেতং অট্ঠকথাসু চৰিযাৱিভাৱনৱিধানং ৱুত্তং, তদেৱ সাৰতো পচ্চেতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘চেতোপৰিযঞাণস্স লাভী আচৰিযো চৰিযং ঞত্ৱা কম্মট্ঠানং কথেস্সতি, ইতৰেন অন্তেৱাসিকো পুচ্ছিতব্বো’’তি. তস্মা চেতোপৰিযঞাণেন ৱা তং ৱা পুগ্গলং পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বং. অযং পুগ্গলো ৰাগচৰিতো, অযং দোসাদীসু অঞ্ঞতৰচৰিতোতি.
৪৬. কিং চৰিতস্স পুগ্গলস্স কিং সপ্পাযন্তি এত্থ পন সেনাসনং তাৱ ৰাগচৰিতস্স অধোতৱেদিকং ভূমট্ঠকং অকতপব্ভাৰকং তিণকুটিকং পণ্ণসালাদীনং অঞ্ঞতৰং ৰজোকিণ্ণং জতুকাভৰিতং ওলুগ্গৱিলুগ্গং অতিউচ্চং ৱা অতিনীচং ৱা উজ্জঙ্গলং সাসঙ্কং অসুচিৱিসমমগ্গং, যত্থ মঞ্চপীঠম্পি মঙ্কুণভৰিতং দুৰূপং দুব্বণ্ণং, যং ওলোকেন্তস্সেৱ জিগুচ্ছা উপ্পজ্জতি, তাদিসং সপ্পাযং. নিৱাসনপাৰুপনং অন্তচ্ছিন্নং ওলম্বৱিলম্বসুত্তকাকিণ্ণং জালপূৱসদিসং সাণি ৱিয খৰসম্ফস্সং কিলিট্ঠং ভাৰিকং কিচ্ছপৰিহৰণং সপ্পাযং. পত্তোপি দুব্বণ্ণো মত্তিকাপত্তো ৱা আণিগণ্ঠিকাহতো অযোপত্তো ৱা গৰুকো দুস্সণ্ঠানো সীসকপালমিৱ জেগুচ্ছো ৱট্টতি. ভিক্খাচাৰমগ্গোপি অমনাপো অনাসন্নগামো ৱিসমো ৱট্টতি. ভিক্খাচাৰগামোপি যত্থ মনুস্সা অপস্সন্তা ৱিয চৰন্তি, যত্থ এককুলেপি ভিক্খং অলভিত্ৱা নিক্খমন্তং ‘‘এহি, ভন্তে’’তি আসনসালং পৱেসেত্ৱা যাগুভত্তং দত্ৱা গচ্ছন্তা গাৱী ৱিয ৱজে পৱেসেত্ৱা অনপলোকেন্তা গচ্ছন্তি, তাদিসো ৱট্টতি. পৰিৱিসকমনুস্সাপি দাসা ৱা কম্মকৰা ৱা দুব্বণ্ণা দুদ্দসিকা কিলিট্ঠৱসনা দুগ্গন্ধা জেগুচ্ছা, যে অচিত্তীকাৰেন যাগুভত্তং ছড্ডেন্তা ৱিয পৰিৱিসন্তি, তাদিসা সপ্পাযা. যাগুভত্তখজ্জকম্পি লূখং দুব্বণ্ণং সামাককুদ্ৰূসককণাজকাদিমযং পূতিতক্কং বিলঙ্গং জিণ্ণসাকসূপেয্যং যংকিঞ্চিদেৱ কেৱলং উদৰপূৰমত্তং ৱট্টতি. ইৰিযাপথোপিস্স ঠানং ৱা চঙ্কমো ৱা ৱট্টতি. আৰম্মণং নীলাদীসু ৱণ্ণকসিণেসু যংকিঞ্চি অপৰিসুদ্ধৱণ্ণন্তি ইদং ৰাগচৰিতস্স সপ্পাযং.
দোসচৰিতস্স সেনাসনং নাতিউচ্চং নাতিনীচং ছাযূদকসম্পন্নং সুৱিভত্তভিত্তিথম্ভসোপানং সুপৰিনিট্ঠিতমালাকম্মলতাকম্মনানাৱিধচিত্তকম্মসমুজ্জলসমসিনিদ্ধমুদুভূমিতলং ব্ৰহ্মৱিমানমিৱ কুসুমদামৱিচিত্ৰৱণ্ণচেলৱিতানসমলঙ্কতং সুপঞ্ঞত্তসুচিমনোৰমত্থৰণমঞ্চপীঠং তত্থ তত্থ ৱাসত্থায নিক্খিত্তকুসুমৱাসগন্ধসুগন্ধং যং দস্সনমত্তেনেৱ পীতিপামোজ্জং জনযতি, এৱৰূপং সপ্পাযং. তস্স পন সেনাসনস্স মগ্গোপি সব্বপৰিস্সযৱিমুত্তো সুচিসমতলো অলঙ্কতপটিযত্তোৱ ৱট্টতি. সেনাসনপৰিক্খাৰোপেত্থ কীটমঙ্কুণদীঘজাতিমূসিকানং নিস্সযপৰিচ্ছিন্দনত্থং নাতিবহুকো, একমঞ্চপীঠমত্তমেৱ ৱট্টতি. নিৱাসনপাৰুপনম্পিস্স চীনপট্টসোমাৰপট্টকোসেয্যকপ্পাসিকসুখুমখোমাদীনং যং যং পণীতং, তেন তেন একপট্টং ৱা দুপট্টং ৱা সল্লহুকং সমণসাৰুপ্পেন সুৰত্তং সুদ্ধৱণ্ণং ৱট্টতি. পত্তো উদকপুপ্ফুড়মিৱ সুসণ্ঠানো মণি ৱিয সুমট্ঠো নিম্মলো সমণসাৰুপ্পেন সুপৰিসুদ্ধৱণ্ণো অযোমযো ৱট্টতি. ভিক্খাচাৰমগ্গো পৰিস্সযৱিমুত্তো সমো মনাপো নাতিদূৰনাচ্চাসন্নগামো ৱট্টতি. ভিক্খাচাৰগামোপি যত্থ মনুস্সা ‘‘ইদানি অয্যো আগমিস্সতী’’তি সিত্তসম্মট্ঠে পদেসে আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা পত্তং আদায ঘৰং পৱেসেত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদাপেত্ৱা সক্কচ্চং সহত্থা পৰিৱিসন্তি, তাদিসো ৱট্টতি. পৰিৱেসকা পনস্স যে হোন্তি অভিৰূপা পাসাদিকা সুন্হাতা সুৱিলিত্তা ধূপৱাসকুসুমগন্ধসুৰভিনো নানাৱিৰাগসুচিমনুঞ্ঞৱত্থাভৰণপটিমণ্ডিতা সক্কচ্চকাৰিনো, তাদিসা সপ্পাযা. যাগুভত্তখজ্জকম্পি ৱণ্ণগন্ধৰসসম্পন্নং ওজৱন্তং মনোৰমং সব্বাকাৰপণীতং যাৱদত্থং ৱট্টতি. ইৰিযাপথোপিস্স সেয্যা ৱা নিসজ্জা ৱা ৱট্টতি, আৰম্মণং নীলাদীসু ৱণ্ণকসিণেসু যংকিঞ্চি সুপৰিসুদ্ধৱণ্ণন্তি ইদং দোসচৰিতস্স সপ্পাযং.
মোহচৰিতস্স সেনাসনং দিসামুখং অসম্বাধং ৱট্টতি, যত্থ নিসিন্নস্স ৱিৱটা দিসা খাযন্তি, ইৰিযাপথেসু চঙ্কমো ৱট্টতি. আৰম্মণং পনস্স পৰিত্তং সুপ্পমত্তং সৰাৱমত্তং ৱা (খুদ্দকং) ন ৱট্টতি. সম্বাধস্মিঞ্হি ওকাসে চিত্তং ভিয্যো সম্মোহমাপজ্জতি, তস্মা ৱিপুলং মহাকসিণং ৱট্টতি. সেসং দোসচৰিতস্স ৱুত্তসদিসমেৱাতি ইদং মোহচৰিতস্স সপ্পাযং.
সদ্ধাচৰিতস্স সব্বম্পি দোসচৰিতম্হি ৱুত্তৱিধানং সপ্পাযং. আৰম্মণেসু চস্স অনুস্সতিট্ঠানম্পি ৱট্টতি.
বুদ্ধিচৰিতস্স সেনাসনাদীসু ইদং নাম অসপ্পাযন্তি নত্থি.
ৱিতক্কচৰিতস্স সেনাসনং ৱিৱটং দিসামুখং যত্থ নিসিন্নস্স আৰামৱনপোক্খৰণীৰামণেয্যকানি গামনিগমজনপদপটিপাটিযো নীলোভাসা চ পব্বতা পঞ্ঞাযন্তি, তং ন ৱট্টতি, তঞ্হি ৱিতক্কৱিধাৱনস্সেৱ পচ্চযো হোতি, তস্মা গম্ভীৰে দৰীমুখে ৱনপ্পটিচ্ছন্নে হত্থিকুচ্ছিপব্ভাৰমহিন্দগুহাসদিসে সেনাসনে ৱসিতব্বং. আৰম্মণম্পিস্স ৱিপুলং ন ৱট্টতি. তাদিসঞ্হি ৱিতক্কৱসেন সন্ধাৱনস্স পচ্চযো হোতি. পৰিত্তং পন ৱট্টতি.
সেসং ৰাগচৰিতস্স ৱুত্তসদিসমেৱাতি ইদং ৱিতক্কচৰিতস্স সপ্পাযং. অযং অত্তনো চৰিযানুকূলন্তি এত্থ আগতচৰিযানং পভেদনিদানৱিভাৱনসপ্পাযপৰিচ্ছেদতো ৱিত্থাৰো. ন চ তাৱ চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং সব্বাকাৰেন আৱিকতং. তঞ্হি অনন্তৰস্স মাতিকাপদস্স ৱিত্থাৰে সযমেৱ আৱিভৱিস্সতি.
চত্তালীসকম্মট্ঠানৱণ্ণনা
৪৭. তস্মা যং ৱুত্তং চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু অঞ্ঞতৰং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাতি এত্থ সঙ্খাতনিদ্দেসতো, উপচাৰপ্পনাৱহতো, ঝানপ্পভেদতো, সমতিক্কমতো, ৱড্ঢনাৱড্ঢনতো, আৰম্মণতো, ভূমিতো, গহণতো, পচ্চযতো, চৰিযানুকূলতোতি ইমেহি তাৱ দসহাকাৰেহি কম্মট্ঠানৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
তত্থ সঙ্খাতনিদ্দেসতোতি চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসূতি হি ৱুত্তং, তত্ৰিমানি চত্তালীস কম্মট্ঠানানি দস কসিণা, দস অসুভা, দস অনুস্সতিযো, চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চত্তাৰো আৰুপ্পা, একা সঞ্ঞা, একং ৱৱত্থানন্তি.
তত্থ পথৱীকসিণং, আপোকসিণং, তেজোকসিণং, ৱাযোকসিণং, নীলকসিণং, পীতকসিণং, লোহিতকসিণং, ওদাতকসিণং, আলোককসিণং, পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণন্তি ইমে দস কসিণা.
উদ্ধুমাতকং, ৱিনীলকং, ৱিপুব্বকং, ৱিচ্ছিদ্দকং, ৱিক্খাযিতকং, ৱিক্খিত্তকং, হতৱিক্খিত্তকং, লোহিতকং, পুড়ুৱকং, অট্ঠিকন্তি ইমে দস অসুভা.
বুদ্ধানুস্সতি, ধম্মানুস্সতি, সঙ্ঘানুস্সতি, সীলানুস্সতি, চাগানুস্সতি, দেৱতানুস্সতি, মৰণানুস্সতি, কাযগতাসতি, আনাপানস্সতি, উপসমানুস্সতীতি ইমা দস অনুস্সতিযো.
মেত্তা, কৰুণা, মুদিতা, উপেক্খাতি ইমে চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা.
আকাসানঞ্চাযতনং, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমে চত্তাৰো আৰুপ্পা. আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা একা সঞ্ঞা. চতুধাতুৱৱত্থানং একং ৱৱত্থানন্তি এৱং সঙ্খাতনিদ্দেসতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
উপচাৰপ্পনাৱহতোতি ঠপেত্ৱা কাযগতাসতিঞ্চ আনাপানস্সতিঞ্চ অৱসেসা অট্ঠ অনুস্সতিযো, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা, চতুধাতুৱৱত্থানন্তি ইমানেৱ হেত্থ দসকম্মট্ঠানানি উপচাৰৱহানি. সেসানি অপ্পনাৱহানি. এৱং উপচাৰপ্পনাৱহতো.
ঝানপ্পভেদতোতি অপ্পনাৱহেসু চেত্থ আনাপানস্সতিযা সদ্ধিং দস কসিণা চতুক্কজ্ঝানিকা হোন্তি. কাযগতাসতিযা সদ্ধিং দস অসুভা পঠমজ্ঝানিকা. পুৰিমা তযো ব্ৰহ্মৱিহাৰা তিকজ্ঝানিকা. চতুত্থব্ৰহ্মৱিহাৰো চত্তাৰো চ আৰুপ্পা চতুত্থজ্ঝানিকাতি এৱং ঝানপ্পভেদতো.
সমতিক্কমতোতি দ্ৱে সমতিক্কমা অঙ্গসমতিক্কমো চ আৰম্মণসমতিক্কমো চ. তত্থ সব্বেসুপি তিকচতুক্কজ্ঝানিকেসু কম্মট্ঠানেসু অঙ্গসমতিক্কমো হোতি ৱিতক্কৱিচাৰাদীনি ঝানঙ্গানি সমতিক্কমিত্ৱা তেস্ৱেৱাৰম্মণেসু দুতিযজ্ঝানাদীনং পত্তব্বতো. তথা চতুত্থব্ৰহ্মৱিহাৰে. সোপি হি মেত্তাদীনংযেৱ আৰম্মণে সোমনস্সং সমতিক্কমিত্ৱা পত্তব্বোতি. চতূসু পন আৰুপ্পেসু আৰম্মণসমতিক্কমো হোতি. পুৰিমেসু হি নৱসু কসিণেসু অঞ্ঞতৰং সমতিক্কমিত্ৱা আকাসানঞ্চাযতনং পত্তব্বং. আকাসাদীনি চ সমতিক্কমিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনি. সেসেসু সমতিক্কমো নত্থীতি এৱং সমতিক্কমতো.
ৱড্ঢনাৱড্ঢনতোতি ইমেসু চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু দস কসিণানেৱ ৱড্ঢেতব্বানি. যত্তকঞ্হি ওকাসং কসিণেন ফৰতি, তদব্ভন্তৰে দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সোতুং দিব্বেন চক্খুনা ৰূপানি পস্সিতুং পৰসত্তানঞ্চ চেতসা চিত্তমঞ্ঞাতুং সমত্থো হোতি. কাযগতাসতি পন অসুভানি চ ন ৱড্ঢেতব্বানি. কস্মা? ওকাসেন পৰিচ্ছিন্নত্তা আনিসংসাভাৱা চ. সা চ নেসং ওকাসেন পৰিচ্ছিন্নতা ভাৱনানযে আৱিভৱিস্সতি. তেসু পন ৱড্ঢিতেসু কুণপৰাসিযেৱ ৱড্ঢতি, ন কোচি আনিসংসো অত্থি. ৱুত্তম্পি চেতং সোপাকপঞ্হাব্যাকৰণে, ‘‘ৱিভূতা ভগৱা ৰূপসঞ্ঞা অৱিভূতা অট্ঠিকসঞ্ঞা’’তি. তত্ৰ হি নিমিত্তৱড্ঢনৱসেন ৰূপসঞ্ঞা ৱিভূতাতি ৱুত্তা. অট্ঠিকসঞ্ঞা অৱড্ঢনৱসেন অৱিভূতাতি ৱুত্তা.
যং পনেতং ‘‘কেৱলং অট্ঠিসঞ্ঞায, অফৰী পথৱিং ইম’’ন্তি (থেৰগা. ১৮) ৱুত্তং, তং লাভিস্স সতো উপট্ঠানাকাৰৱসেন ৱুত্তং. যথেৱ হি ধম্মাসোককালে কৰৱীকসকুণো সমন্তা আদাসভিত্তীসু অত্তনো ছাযং দিস্ৱা সব্বদিসাসু কৰৱীকসঞ্ঞী হুত্ৱা মধুৰং গিৰং নিচ্ছাৰেসি, এৱং থেৰোপি অট্ঠিকসঞ্ঞায লাভিত্তা সব্বদিসাসু উপট্ঠিতং নিমিত্তং পস্সন্তো কেৱলাপি পথৱী অট্ঠিকভৰিতাতি চিন্তেসীতি.
যদি এৱং যা অসুভজ্ঝানানং অপ্পমাণাৰম্মণতা ৱুত্তা, সা ৱিৰুজ্ঝতীতি. সা চ ন ৱিৰুজ্ঝতি. একচ্চো হি উদ্ধুমাতকে ৱা অট্ঠিকে ৱা মহন্তে নিমিত্তং গণ্হাতি. একচ্চো অপ্পকে. ইমিনা পৰিযাযেন একচ্চস্স পৰিত্তাৰম্মণং ঝানং হোতি. একচ্চস্স অপ্পমাণাৰম্মণন্তি. যো ৱা এতং ৱড্ঢনে আদীনৱং অপস্সন্তো ৱড্ঢেতি. তং সন্ধায ‘‘অপ্পমাণাৰম্মণ’’ন্তি ৱুত্তং. আনিসংসাভাৱা পন ন ৱড্ঢেতব্বানীতি.
যথা চ এতানি, এৱং সেসানিপি ন ৱড্ঢেতব্বানি. কস্মা? তেসু হি আনাপাননিমিত্তং তাৱ ৱড্ঢযতো ৱাতৰাসিযেৱ ৱড্ঢতি, ওকাসেন চ পৰিচ্ছিন্নং. ইতি সাদীনৱত্তা ওকাসেন চ পৰিচ্ছিন্নত্তা ন ৱড্ঢেতব্বং. ব্ৰহ্মৱিহাৰা সত্তাৰম্মণা, তেসং নিমিত্তং ৱড্ঢযতো সত্তৰাসিযেৱ ৱড্ঢেয্য, ন চ তেন অত্থো অত্থি, তস্মা তম্পি ন ৱড্ঢেতব্বং. যং পন ৱুত্তং ‘‘মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা’’তি (দী. নি. ১.৫৫৬) আদি, তং পৰিগ্গহৱসেনেৱ ৱুত্তং. একাৱাসদ্ৱিআৱাসাদিনা হি অনুক্কমেন একিস্সা দিসায সত্তে পৰিগ্গহেত্ৱা ভাৱেন্তো একং দিসং ফৰিত্ৱাতি ৱুত্তো. ন নিমিত্তং ৱড্ঢেন্তো. পটিভাগনিমিত্তমেৱ চেত্থ নত্থি. যদযং ৱড্ঢেয্য, পৰিত্তঅপ্পমাণাৰম্মণতাপেত্থ পৰিগ্গহৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা. আৰুপ্পাৰম্মণেসুপি আকাসং কসিণুগ্ঘাটিমত্তা. তঞ্হি কসিণাপগমৱসেনেৱ মনসি কাতব্বং. ততো পৰং ৱড্ঢযতোপি ন কিঞ্চি হোতি. ৱিঞ্ঞাণং সভাৱধম্মত্তা. ন হি সক্কা সভাৱধম্মং ৱড্ঢেতুং. ৱিঞ্ঞাণাপগমো ৱিঞ্ঞাণস্স অভাৱমত্তত্তা. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাৰম্মণং সভাৱধম্মত্তাযেৱ ন ৱড্ঢেতব্বং. সেসানি অনিমিত্তত্তা. পটিভাগনিমিত্তঞ্হি ৱড্ঢেতব্বং নাম ভৱেয্য. বুদ্ধানুস্সতিআদীনঞ্চ নেৱ পটিভাগনিমিত্তং আৰম্মণং হোতি, তস্মা তং ন ৱড্ঢেতব্বন্তি এৱং ৱড্ঢনাৱড্ঢনতো.
আৰম্মণতোতি ইমেসু চ চত্তালীসায কম্মট্ঠানেসু দসকসিণা, দসঅসুভা, আনাপানস্সতি, কাযগতাসতীতি ইমানি দ্ৱাৱীসতিপটিভাগনিমিত্তাৰম্মণানি. সেসানি ন পটিভাগনিমিত্তাৰম্মণানি. তথা দসসু অনুস্সতীসু ঠপেত্ৱা আনাপানস্সতিঞ্চ কাযগতাসতিঞ্চ অৱসেসা অট্ঠ অনুস্সতিযো, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা, চতুধাতুৱৱত্থানং, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমানি দ্ৱাদস সভাৱধম্মাৰম্মণানি. দস কসিণা, দস অসুভা, আনাপানস্সতি, কাযগতাসতীতি ইমানি দ্ৱাৱীসতি নিমিত্তাৰম্মণানি. সেসানি ছ ন ৱত্তব্বাৰম্মণানি. তথা ৱিপুব্বকং, লোহিতকং, পুড়ুৱকং, আনাপানস্সতি, আপোকসিণং, তেজোকসিণং, ৱাযোকসিণং, যঞ্চ আলোককসিণে সূৰিযাদীনং ওভাসমণ্ডলাৰম্মণন্তি ইমানি অট্ঠ চলিতাৰম্মণানি, তানি চ খো পুব্বভাগে, পটিভাগং পন সন্নিসিন্নমেৱ হোতি. সেসানি ন চলিতাৰম্মণানীতি এৱং আৰম্মণতো.
ভূমিতোতি এত্থ চ দস অসুভা, কাযগতাসতি, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞাতি ইমানি দ্ৱাদস দেৱেসু নপ্পৱত্তন্তি. তানি দ্ৱাদস, আনাপানস্সতি চাতি ইমানি তেৰস ব্ৰহ্মলোকে নপ্পৱত্তন্তি. অৰূপভৱে পন ঠপেত্ৱা চত্তাৰো আৰুপ্পে অঞ্ঞং নপ্পৱত্ততি. মনুস্সেসু সব্বানিপি পৱত্তন্তীতি এৱং ভূমিতো.
গহণতোতি দিট্ঠফুট্ঠসুতগ্গহণতোপেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্ৰ ঠপেত্ৱা ৱাযোকসিণং সেসা নৱ কসিণা, দস অসুভাতি ইমানি একূনৱীসতি দিট্ঠেন গহেতব্বানি. পুব্বভাগে চক্খুনা ওলোকেত্ৱা নিমিত্তং নেসং গহেতব্বন্তি অত্থো. কাযগতাসতিযং তচপঞ্চকং দিট্ঠেন, সেসং সুতেনাতি এৱং তস্সা আৰম্মণং দিট্ঠসুতেন গহেতব্বং. আনাপানস্সতি ফুট্ঠেন, ৱাযোকসিণং দিট্ঠফুট্ঠেন, সেসানি অট্ঠাৰস সুতেন গহেতব্বানি. উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰো, চত্তাৰো আৰুপ্পাতি ইমানি চেত্থ ন আদিকম্মিকেন গহেতব্বানি. সেসানি পঞ্চতিংস গহেতব্বানীতি এৱং গহণতো.
পচ্চযতোতি ইমেসু পন কম্মট্ঠানেসু ঠপেত্ৱা আকাসকসিণং সেসা নৱ কসিণা আৰুপ্পানং পচ্চযা হোন্তি, দস কসিণা অভিঞ্ঞানং, তযো ব্ৰহ্মৱিহাৰা চতুত্থব্ৰহ্মৱিহাৰস্স, হেট্ঠিমং হেট্ঠিমং আৰুপ্পং উপৰিমস্স উপৰিমস্স, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিৰোধসমাপত্তিযা, সব্বানিপি সুখৱিহাৰৱিপস্সনাভৱসম্পত্তীনন্তি এৱং পচ্চযতো.
চৰিযানুকূলতোতি চৰিযানং অনুকূলতোপেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. সেয্যথিদং – ৰাগচৰিতস্স তাৱ এত্থ দস অসুভা, কাযগতাসতীতি একাদস কম্মট্ঠানানি অনুকূলানি. দোসচৰিতস্স চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চত্তাৰি ৱণ্ণকসিণানীতি অট্ঠ. মোহচৰিতস্স, ৱিতক্কচৰিতস্স চ একং আনাপানস্সতি কম্মট্ঠানমেৱ. সদ্ধাচৰিতস্স পুৰিমা ছ অনুস্সতিযো. বুদ্ধিচৰিতস্স মৰণস্সতি, উপসমানুস্সতি, চতুধাতুৱৱত্থানং, আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞাতি চত্তাৰি. সেসকসিণানি, চত্তাৰো চ আৰুপ্পা সব্বচৰিতানং অনুকূলানি. কসিণেসু চ যংকিঞ্চি পৰিত্তং ৱিতক্কচৰিতস্স, অপ্পমাণং মোহচৰিতস্সাতি.
এৱমেত্থ চৰিযানুকূলতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি সব্বঞ্চেতং উজুৱিপচ্চনীকৱসেন চ অতিসপ্পাযৱসেন চ ৱুত্তং. ৰাগাদীনং পন অৱিক্খম্ভিকা সদ্ধাদীনং ৱা অনুপকাৰা কুসলভাৱনা নাম নত্থি. ৱুত্তম্পি চেতং মেঘিযসুত্তে –
‘‘চত্তাৰো ধম্মা উত্তৰি ভাৱেতব্বা. অসুভা ভাৱেতব্বা ৰাগস্স পহানায. মেত্তা ভাৱেতব্বা ব্যাপাদস্স পহানায. আনাপানস্সতি ভাৱেতব্বা ৱিতক্কুপচ্ছেদায. অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱেতব্বা অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযা’’তি.
ৰাহুলসুত্তেপি ‘‘মেত্তং, ৰাহুল, ভাৱনং ভাৱেহী’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১২০) নযেন একস্সেৱ সত্ত কম্মট্ঠানানি ৱুত্তানি. তস্মা ৱচনমত্তে অভিনিৱেসং অকত্ৱা সব্বত্থ অধিপ্পাযো পৰিযেসিতব্বোতি অযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাতি এত্থ কম্মট্ঠানকথা ৱিনিচ্ছযো.
৪৮. গহেত্ৱাতি ইমস্স পন পদস্স অযমত্থদীপনা. ‘‘তেন যোগিনা কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা’’তি এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱুত্তপ্পকাৰং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা বুদ্ধস্স ৱা ভগৱতো আচৰিযস্স ৱা অত্তানং নিয্যাতেত্ৱা সম্পন্নজ্ঝাসযেন সম্পন্নাধিমুত্তিনা চ হুত্ৱা কম্মট্ঠানং যাচিতব্বং.
তত্ৰ ‘‘ইমাহং ভগৱা অত্তভাৱং তুম্হাকং পৰিচ্চজামী’’তি এৱং বুদ্ধস্স ভগৱতো অত্তা নিয্যাতেতব্বো. এৱঞ্হি অনিয্যাতেত্ৱা পন্তেসু সেনাসনেসু ৱিহৰন্তো ভেৰৱাৰম্মণে আপাথমাগতে সন্থম্ভিতুং অসক্কোন্তো গামন্তং ওসৰিত্ৱা গিহীহি সংসট্ঠো হুত্ৱা অনেসনং আপজ্জিত্ৱা অনযব্যসনং পাপুণেয্য. নিয্যাতিতত্তভাৱস্স পনস্স ভেৰৱাৰম্মণে আপাথমাগতেপি ভযং ন উপ্পজ্জতি. ‘‘ননু তযা, পণ্ডিত, পুৰিমমেৱ অত্তা বুদ্ধানং নিয্যাতিতো’’তি পচ্চৱেক্খতো পনস্স সোমনস্সমেৱ উপ্পজ্জতি. যথা হি পুৰিসস্স উত্তমং কাসিকৱত্থং ভৱেয্য, তস্স তস্মিং মূসিকায ৱা কীটেহি ৱা খাদিতে উপ্পজ্জেয্য দোমনস্সং. সচে পন তং অচীৱৰকস্স ভিক্খুনো দদেয্য, অথস্স তং তেন ভিক্খুনা খণ্ডাখণ্ডং কৰিযমানং দিস্ৱাপি সোমনস্সমেৱ উপ্পজ্জেয্য. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং.
আচৰিযস্স নিয্যাতেন্তেনাপি ‘‘ইমাহং, ভন্তে, অত্তভাৱং তুম্হাকং পৰিচ্চজামী’’তি ৱত্তব্বং. এৱং অনিয্যাতিতত্তভাৱো হি অতজ্জনীযো ৱা হোতি, দুব্বচো ৱা অনোৱাদকৰো, যেনকামংগমো ৱা আচৰিযং অনাপুচ্ছাৱ যত্থিচ্ছতি, তত্থ গন্তা, তমেনং আচৰিযো আমিসেন ৱা ধম্মেন ৱা ন সঙ্গণ্হাতি, গূড়্হং গন্থং ন সিক্খাপেতি. সো ইমং দুৱিধং সঙ্গহং অলভন্তো সাসনে পতিট্ঠং ন লভতি, নচিৰস্সেৱ দুস্সীল্যং ৱা গিহিভাৱং ৱা পাপুণাতি. নিয্যাতিতত্তভাৱো পন নেৱ অতজ্জনীযো হোতি, ন যেনকামংগমো, সুৱচো আচৰিযাযত্তৱুত্তিযেৱ হোতি. সো আচৰিযতো দুৱিধং সঙ্গহং লভন্তো সাসনে ৱুড্ঢিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং পাপুণাতি চূড়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেৰস্স অন্তেৱাসিকা ৱিয.
থেৰস্স কিৰ সন্তিকং তযো ভিক্খূ আগমংসু. তেসু একো ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকমত্থাযা’’তি ৱুত্তে সতপোৰিসে পপাতে পতিতুং উস্সহেয্যন্তি আহ. দুতিযো ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকমত্থাযা’’তি ৱুত্তে ইমং অত্তভাৱং পণ্হিতো পট্ঠায পাসাণপিট্ঠে ঘংসেন্তো নিৰৱসেসং খেপেতুং উস্সহেয্যন্তি আহ. ততিযো ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হাকমত্থাযা’’তি ৱুত্তে অস্সাসপস্সাসে উপৰুন্ধিত্ৱা কালকিৰিযং কাতুং উস্সহেয্যন্তি আহ. থেৰো ভব্বাৱতিমে ভিক্খূতি কম্মট্ঠানং কথেসি. তে তস্স ওৱাদে ঠত্ৱা তযোপি অৰহত্তং পাপুণিংসূতি অযমানিসংসো অত্তনিয্যাতনে. তেন ৱুত্তং ‘‘বুদ্ধস্স ৱা ভগৱতো আচৰিযস্স ৱা অত্তানং নিয্যাতেত্ৱা’’তি.
৪৯. সম্পন্নজ্ঝাসযেন সম্পন্নাধিমুত্তিনা চ হুত্ৱাতি এত্থ পন তেন যোগিনা অলোভাদীনং ৱসেন ছহাকাৰেহি সম্পন্নজ্ঝাসযেন ভৱিতব্বং. এৱং সম্পন্নজ্ঝাসযো হি তিস্সন্নং বোধীনং অঞ্ঞতৰং পাপুণাতি. যথাহ, ‘‘ছ অজ্ঝাসযা বোধিসত্তানং বোধিপৰিপাকায সংৱত্তন্তি, অলোভজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা লোভে দোসদস্সাৱিনো, অদোসজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা দোসে দোসদস্সাৱিনো, অমোহজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা মোহে দোসদস্সাৱিনো, নেক্খম্মজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা ঘৰাৱাসে দোসদস্সাৱিনো, পৱিৱেকজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সঙ্গণিকায দোসদস্সাৱিনো, নিস্সৰণজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সব্বভৱগতীসু দোসদস্সাৱিনো’’তি. যে হি কেচি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিখীণাসৱপচ্চেকবুদ্ধসম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ইমেহেৱ ছহাকাৰেহি অত্তনা অত্তনা পত্তব্বং ৱিসেসং পত্তা. তস্মা ইমেহি ছহাকাৰেহি সম্পন্নজ্ঝাসযেন ভৱিতব্বং. তদধিমুত্ততায পন অধিমুত্তিসম্পন্নেন ভৱিতব্বং. সমাধাধিমুত্তেন সমাধিগৰুকেন সমাধিপব্ভাৰেন, নিব্বানাধিমুত্তেন নিব্বানগৰুকেন নিব্বানপব্ভাৰেন চ ভৱিতব্বন্তি অত্থো.
৫০. এৱং সম্পন্নজ্ঝাসযাধিমুত্তিনো পনস্স কম্মট্ঠানং যাচতো চেতোপৰিযঞাণলাভিনা আচৰিযেন চিত্তাচাৰং ওলোকেত্ৱা চৰিযা জানিতব্বা. ইতৰেন কিং চৰিতোসি? কে ৱা তে ধম্মা বহুলং সমুদাচৰন্তি? কিং ৱা তে মনসিকৰোতো ফাসু হোতি? কতৰস্মিং ৱা তে কম্মট্ঠানে চিত্তং নমতীতি এৱমাদীহি নযেহি পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বা. এৱং ঞত্ৱা চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং কথেতব্বং.
কথেন্তেন চ তিৱিধেন কথেতব্বং. পকতিযা উগ্গহিতকম্মট্ঠানস্স একং দ্ৱে নিসজ্জানি সজ্ঝাযং কাৰেত্ৱা দাতব্বং. সন্তিকে ৱসন্তস্স আগতাগতক্খণে কথেতব্বং. উগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞত্ৰ গন্তুকামস্স নাতিসংখিত্তং নাতিৱিত্থাৰিকং কত্ৱা কথেতব্বং.
তত্থ পথৱীকসিণং তাৱ কথেন্তেন চত্তাৰো কসিণদোসা, কসিণকৰণং, কতস্স ভাৱনানযো, দুৱিধং নিমিত্তং, দুৱিধো সমাধি, সত্তৱিধং সপ্পাযাসপ্পাযং, দসৱিধং অপ্পনাকোসল্লং, ৱীৰিযসমতা, অপ্পনাৱিধানন্তি ইমে নৱ আকাৰা কথেতব্বা. সেসকম্মট্ঠানেসুপি তস্স তস্স অনুৰূপং কথেতব্বং. তং সব্বং তেসং ভাৱনাৱিধানে আৱিভৱিস্সতি.