২২. ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসো
পঠমমগ্গঞাণকথা
৮০৬. ইতো পৰং গোত্ৰভুঞাণং হোতি, তং মগ্গস্স আৱজ্জনট্ঠানিযত্তা নেৱ পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং ন ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং ভজতি, অন্তৰা অব্বোহাৰিকমেৱ হোতি. ৱিপস্সনাসোতে পতিতত্তা পন ৱিপস্সনাতি সঙ্খং গচ্ছতি. সোতাপত্তিমগ্গো সকদাগামিমগ্গো অনাগামিমগ্গো অৰহত্তমগ্গোতি ইমেসু পন চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.
তত্থ পঠমমগ্গঞাণং তাৱ সম্পাদেতুকামেন অঞ্ঞং কিঞ্চি কাতব্বং নাম নত্থি. যঞ্হি অনেন কাতব্বং সিযা, তং অনুলোমাৱসানং ৱিপস্সনং উপ্পাদেন্তেন কতমেৱ. এৱং উপ্পন্নঅনুলোমঞাণস্স পনস্স তেহি তীহিপি অনুলোমঞাণেহি অত্তনো বলানুৰূপেন থূলথূলে সচ্চপটিচ্ছাদকে তমম্হি অন্তৰধাপিতে সব্বসঙ্খাৰগতেসু চিত্তং ন পক্খন্দতি, ন সন্তিট্ঠতি, নাধিমুচ্চতি, ন সজ্জতি, ন লগ্গতি, ন বজ্ঝতি. পদুমপলাসতো উদকং ৱিয পতিলীযতি পতিকুটতি পতিৱত্ততি. সব্বং নিমিত্তাৰম্মণম্পি সব্বং পৱত্তাৰম্মণম্পি পলিবোধতো উপট্ঠাতি. অথস্স সব্বস্মিং নিমিত্তপৱত্তাৰম্মণে পলিবোধতো উপট্ঠিতে অনুলোমঞাণস্স আসেৱনন্তে অনিমিত্তং অপ্পৱত্তং ৱিসঙ্খাৰং নিৰোধং নিব্বানং আৰম্মণং কুৰুমানং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনভূমিং অতিক্কমমানং অৰিযগোত্তং অৰিযসঙ্খং অৰিযভূমিং ওক্কমমানং নিব্বানাৰম্মণে পঠমাৱট্টনপঠমাভোগপঠমসমন্নাহাৰভূতং মগ্গস্স অনন্তৰসমনন্তৰাসেৱনউপনিস্সযনত্থিৱিগতৱসেন ছহি আকাৰেহি পচ্চযভাৱং সাধযমানং সিখাপ্পত্তং ৱিপস্সনায মুদ্ধভূতং অপুনৰাৱট্টকং উপ্পজ্জতি গোত্ৰভুঞাণং.
যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘কথং বহিদ্ধা ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা গোত্ৰভুঞাণং? উপ্পাদং অভিভুয্যতীতি গোত্ৰভু. পৱত্তং…পে… উপাযাসং অভিভুয্যতীতি গোত্ৰভু. বহিদ্ধা সঙ্খাৰনিমিত্তং অভিভুয্যতীতি গোত্ৰভু. অনুপ্পাদং পক্খন্দতীতি গোত্ৰভু. অপ্পৱত্তং…পে… অনুপাযাসং নিৰোধং নিব্বানং পক্খন্দতীতি গোত্ৰভু. উপ্পাদং অভিভুয্যিত্ৱা অনুপ্পাদং পক্খন্দতীতি গোত্ৰভূ’’তি (পটি. ম. ১.৫৯) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং.
৮০৭. তত্ৰাযং একাৱজ্জনেন একৱীথিযং পৱত্তমানানম্পি অনুলোমগোত্ৰভূনং নানাৰম্মণে পৱত্তনাকাৰদীপিকা উপমা – যথা হি মহামাতিকং লঙ্ঘিত্ৱা পৰতীৰে পতিট্ঠাতুকামো পুৰিসো ৱেগেন ধাৱিত্ৱা মাতিকায ওৰিমতীৰে ৰুক্খসাখায বন্ধিত্ৱা ওলম্বিতং ৰজ্জুং ৱা যট্ঠিং ৱা গহেত্ৱা উল্লঙ্ঘিত্ৱা পৰতীৰনিন্নপোণপব্ভাৰকাযো হুত্ৱা পৰতীৰস্স উপৰিভাগং পত্তো তং মুঞ্চিত্ৱা ৱেধমানো পৰতীৰে পতিত্ৱা সণিকং পতিট্ঠাতি, এৱমেৱাযং যোগাৱচৰোপি ভৱযোনিগতিট্ঠিতিনিৱাসানং পৰতীৰভূতে নিব্বানে পতিট্ঠাতুকামো উদযব্বযানুপস্সনাদিনা ৱেগেন ধাৱিত্ৱা অত্তভাৱৰুক্খসাখায বন্ধিত্ৱা ওলম্বিতং ৰূপৰজ্জুং ৱা ৱেদনাদীসু অঞ্ঞতৰদণ্ডং ৱা অনিচ্চন্তি ৱা দুক্খন্তি ৱা অনত্তাতি ৱাতি অনুলোমাৱজ্জনেন গহেত্ৱা তং অমুঞ্চমানোৱ পঠমেন অনুলোমচিত্তেন উল্লঙ্ঘিত্ৱা দুতিযেন পৰতীৰনিন্নপোণপব্ভাৰকাযো ৱিয নিব্বাননিন্নপোণপব্ভাৰমানসো হুত্ৱা ততিযেন পৰতীৰস্স উপৰিভাগং পত্তো ৱিয ইদানি পত্তব্বস্স নিব্বানস্স আসন্নো হুত্ৱা তস্স চিত্তস্স নিৰোধেন তং সঙ্খাৰাৰম্মণং মুঞ্চিত্ৱা গোত্ৰভুচিত্তেন ৱিসঙ্খাৰে পৰতীৰভূতে নিব্বানে পততি. একাৰম্মণে পন অলদ্ধাসেৱনতায ৱেধমানো সো পুৰিসো ৱিয ন তাৱ সুপ্পতিট্ঠিতো হোতি, ততো মগ্গঞাণেন পতিট্ঠাতীতি.
৮০৮. তত্থ অনুলোমং সচ্চপটিচ্ছাদকং কিলেসতমং ৱিনোদেতুং সক্কোতি, ন নিব্বানমাৰম্মণং কাতুং. গোত্ৰভু নিব্বানমেৱ আৰম্মণং কাতুং সক্কোতি, ন সচ্চপটিচ্ছাদকং তমং ৱিনোদেতুং. তত্ৰাযং উপমা – একো কিৰ চক্খুমা পুৰিসো ‘‘নক্খত্তযোগং জানিস্সামী’’তি ৰত্তিভাগে নিক্খমিত্ৱা চন্দং পস্সিতুং উদ্ধং উল্লোকেসি, তস্স ৱলাহকেহি পটিচ্ছন্নত্তা চন্দো ন পঞ্ঞাযিত্থ. অথেকো ৱাতো উট্ঠহিত্ৱা থূলথূলে ৱলাহকে ৱিদ্ধংসেতি. অপৰো মজ্ঝিমে, অপৰো সুখুমেতি. ততো সো পুৰিসো ৱিগতৱলাহকে নভে চন্দং দিস্ৱা নক্খত্তযোগং অঞ্ঞাসি.
তত্থ তযো ৱলাহকা ৱিয সচ্চপটিচ্ছাদকথূলমজ্ঝিমসুখুমং কিলেসন্ধকাৰং, তযো ৱাতা ৱিয তীণি অনুলোমচিত্তানি, চক্খুমা পুৰিসো ৱিয গোত্ৰভুঞাণং, চন্দো ৱিয নিব্বানং, একেকস্স ৱাতস্স যথাক্কমেন ৱলাহকৱিদ্ধংসনং ৱিয একেকস্স অনুলোমচিত্তস্স সচ্চপটিচ্ছাদকতমৱিনোদনং, ৱিগতৱলাহকে নভে তস্স পুৰিসস্স ৱিসুদ্ধচন্দদস্সনং ৱিয ৱিগতে সচ্চপটিচ্ছাদকে তমে গোত্ৰভুঞাণস্স ৱিসুদ্ধনিব্বানদস্সনং.
যথেৱ হি তযো ৱাতা চন্দপটিচ্ছাদকে ৱলাহকেযেৱ ৱিদ্ধংসেতুং সক্কোন্তি, ন চন্দং দট্ঠুং, এৱং অনুলোমানি সচ্চপটিচ্ছাদকং তমঞ্ঞেৱ ৱিনোদেতুং সক্কোন্তি, ন নিব্বানং দট্ঠুং. যথা সো পুৰিসো চন্দমেৱ দট্ঠুং সক্কোতি, ন ৱলাহকে ৱিদ্ধংসেতুং, এৱং গোত্ৰভুঞাণং নিব্বানমেৱ দট্ঠুং সক্কোতি, ন কিলেসতমং ৱিনোদেতুং. তেনেৱ চেতং মগ্গস্স আৱজ্জনন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি অনাৱজ্জনম্পি সমানং আৱজ্জনট্ঠানে ঠত্ৱা ‘‘এৱং নিব্বত্তাহী’’তি মগ্গস্স সঞ্ঞং দত্ৱা ৱিয নিৰুজ্ঝতি. মগ্গোপি তেন দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৱাৱ অৱীচিসন্ততিৱসেন তং ঞাণং অনুপ্পবন্ধমানো অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং দোসক্খন্ধং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝমানোৱ পদালযমানোৱ নিব্বত্ততি.
৮০৯. তত্ৰাযং উপমা – একো কিৰ ইস্সাসো অট্ঠউসভমত্তে পদেসে ফলকসতং ঠপাপেত্ৱা ৱত্থেন মুখং ৱেঠেত্ৱা সৰং সন্নহিত্ৱা চক্কযন্তে অট্ঠাসি. অঞ্ঞো পুৰিসো চক্কযন্তং আৱিজ্ঝিত্ৱা যদা ইস্সাসস্স ফলকং অভিমুখং হোতি, তদা তত্থ দণ্ডকেন সঞ্ঞং দেতি. ইস্সাসো দণ্ডকসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৱাৱ সৰং খিপিত্ৱা ফলকসতং নিব্বিজ্ঝতি. তত্থ দণ্ডকসঞ্ঞং ৱিয গোত্ৰভুঞাণং, ইস্সাসো ৱিয মগ্গঞাণং. ইস্সাসস্স দণ্ডকসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৱাৱ ফলকসতনিব্বিজ্ঝনং ৱিয মগ্গঞাণস্স গোত্ৰভুঞাণেন দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৱাৱ নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা অনিব্বিদ্ধপুব্বানং অপদালিতপুব্বানং লোভদোসমোহক্খন্ধানং নিব্বিজ্ঝনপদালনং.
৮১০. ন কেৱলঞ্চেস মগ্গো লোভক্খন্ধাদীনং নিব্বিজ্ঝনমেৱ কৰোতি, অপিচ খো অনমতগ্গসংসাৰৱট্টদুক্খসমুদ্দং সোসেতি, সব্বঅপাযদ্ৱাৰানি পিদহতি, সত্তন্নং অৰিযধনানং সম্মুখীভাৱং কৰোতি, অট্ঠঙ্গিকং মিচ্ছামগ্গং পজহতি, সব্বৱেৰভযানি ৱূপসমেতি, সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওৰসপুত্তভাৱং উপনেতি, অঞ্ঞেসঞ্চ অনেকসতানং আনিসংসানং পটিলাভায সংৱত্ততীতি এৱং অনেকানিসংসদাযকেন সোতাপত্তিমগ্গেন সম্পযুত্তং ঞাণং সোতাপত্তিমগ্গে ঞাণন্তি.
পঠমমগ্গঞাণং নিট্ঠিতং.
সোতাপন্নপুগ্গলকথা
৮১১. ইমস্স পন ঞাণস্স অনন্তৰং তস্সেৱ ৱিপাকভূতানি দ্ৱে তীণি ৱা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অনন্তৰৱিপাকত্তাযেৱ হি লোকুত্তৰকুসলানং ‘‘সমাধিমানন্তৰিকঞ্ঞমাহূ’’তি (খু. পা. ৬.৫) চ ‘‘দন্ধং আনন্তৰিকং পাপুণাতি আসৱানং খযাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৬২) চ আদি ৱুত্তং. কেচি পন একং দ্ৱে তীণি চত্তাৰি ৱা ফলচিত্তানীতি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং.
অনুলোমস্স হি আসেৱনন্তে গোত্ৰভুঞাণং উপ্পজ্জতি. তস্মা সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন দ্ৱীহি অনুলোমচিত্তেহি ভৱিতব্বং. ন হি একং আসেৱনপচ্চযং লভতি, সত্তচিত্তপৰমা চ একাৱজ্জনৱীথি. তস্মা যস্স দ্ৱে অনুলোমানি, তস্স ততিযং গোত্ৰভু চতুত্থং মগ্গচিত্তং তীণি ফলচিত্তানি হোন্তি. যস্স তীণি অনুলোমানি, তস্স চতুত্থং গোত্ৰভু পঞ্চমং মগ্গচিত্তং দ্ৱে ফলচিত্তানি হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে তীণি ৱা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তী’’তি.
কেচি পন যস্স চত্তাৰি অনুলোমানি, তস্স পঞ্চমং গোত্ৰভু ছট্ঠং মগ্গচিত্তং একং ফলচিত্তন্তি ৱদন্তি, তং পন যস্মা চতুত্থং পঞ্চমং ৱা অপ্পেতি, ন ততো পৰং আসন্নভৱঙ্গত্তাতি পটিক্খিত্তং. তস্মা ন সাৰতো পচ্চেতব্বং.
৮১২. এত্তাৱতা চ পনেস সোতাপন্নো নাম দুতিযো অৰিযপুগ্গলো হোতি. ভুসং পমত্তোপি হুত্ৱা সত্তক্খত্তুং দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তস্স কৰণসমত্থো হোতি. ফলপৰিযোসানে পনস্স চিত্তং ভৱঙ্গং ওতৰতি, ততো ভৱঙ্গং উপচ্ছিন্দিত্ৱা মগ্গপচ্চৱেক্খণত্থায উপ্পজ্জতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং, তস্মিং নিৰুদ্ধে পটিপাটিযা সত্ত মগ্গপচ্চৱেক্খণজৱনানীতি. পুন ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা তেনেৱ নযেন ফলাদীনং পচ্চৱেক্খণত্থায আৱজ্জনাদীনি উপ্পজ্জন্তি. যেসং উপ্পত্তিযা এস মগ্গং পচ্চৱেক্খতি, ফলং পচ্চৱেক্খতি, পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খতি, অৱসিট্ঠকিলেসে পচ্চৱেক্খতি, নিব্বানং পচ্চৱেক্খতি.
সো হি ‘‘ইমিনা ৱতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৱেক্খতি, ততো ‘‘অযং মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৱেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খতি. ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা অৱসিট্ঠা’’তি উপৰিমগ্গত্তযৱজ্ঝে কিলেসে পচ্চৱেক্খতি. অৱসানে চ ‘‘অযং মে ধম্মো আৰম্মণতো পটিৱিদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৱেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি হোন্তি. যথা চ সোতাপন্নস্স, এৱং সকদাগামিঅনাগামীনম্পি. অৰহতো পন অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণং নাম নত্থীতি. এৱং সব্বানিপি একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণানি নাম.
উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদোযেৱ চেসো. পহীনাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণঞ্হি সেক্খানম্পি হোতি ৱা ন ৱা. তস্স হি পচ্চৱেক্খণস্স অভাৱেনেৱ মহানামো ভগৱন্তং পুচ্ছি ‘‘কোসু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো, যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তী’’তি (ম. নি. ১.১৭৫) সব্বং ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং.
দুতিযমগ্গঞাণকথা
৮১৩. এৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পন সো সোতাপন্নো অৰিযসাৱকো তস্মিঞ্ঞেৱ ৱা আসনে নিসিন্নো, অপৰেন ৱা সমযেন কামৰাগব্যাপাদানং তনুভাৱায দুতিযায ভূমিযা পত্তিযা যোগং কৰোতি. সো ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৱা তদেৱ ৰূপৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণভেদং সঙ্খাৰগতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি ঞাণেন পৰিমদ্দতি, পৰিৱত্তেতি, ৱিপস্সনাৱীথিং ওগাহতি. তস্সেৱং পটিপন্নস্স ৱুত্তনযেনেৱ সঙ্খাৰুপেক্খাৱসানে একাৱজ্জনেন অনুলোমগোত্ৰভুঞাণেসু উপ্পন্নেসু গোত্ৰভুঅনন্তৰং সকদাগামিমগ্গো উপ্পজ্জতি. তেন সম্পযুত্তং ঞাণং সকদাগামিমগ্গে ঞাণন্তি.
দুতিযঞাণং নিট্ঠিতং.
ততিযমগ্গঞাণকথা
৮১৪. ইমস্সাপি ঞাণস্স অনন্তৰং ৱুত্তনযেনেৱ ফলচিত্তানি ৱেদিতব্বানি. এত্তাৱতা চেস সকদাগামী নাম চতুত্থো অৰিযপুগ্গলো হোতি সকিংদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা দুক্খস্সন্তকৰণসমত্থো. ততো পৰং পচ্চৱেক্খণং ৱুত্তনযমেৱ.
এৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা চ সো সকদাগামী অৰিযসাৱকো তস্মিঞ্ঞেৱ ৱা আসনে নিসিন্নো অপৰেন ৱা সমযেন কামৰাগব্যাপাদানং অনৱসেসপ্পহানায ততিযায ভূমিযা পত্তিযা যোগং কৰোতি, সো ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৱা তদেৱ সঙ্খাৰগতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি ঞাণেন পৰিমদ্দতি, পৰিৱত্তেতি, ৱিপস্সনাৱীথিং ওগাহতি. তস্সেৱং পটিপন্নস্স ৱুত্তনযেনেৱ সঙ্খাৰুপেক্খাৱসানে একাৱজ্জনেন অনুলোমগোত্ৰভুঞাণেসু উপ্পন্নেসু গোত্ৰভুঅনন্তৰং অনাগামিমগ্গো উপ্পজ্জতি, তেন সম্পযুত্তং ঞাণং অনাগামিমগ্গে ঞাণন্তি.
ততিযঞাণং নিট্ঠিতং.
চতুত্থমগ্গঞাণকথা
৮১৫. ইমস্সপি ঞাণস্স অনন্তৰং ৱুত্তনযেনেৱ ফলচিত্তানি ৱেদিতব্বানি. এত্তাৱতা চেস অনাগামী নাম ছট্ঠো অৰিযপুগ্গলো হোতি ওপপাতিকো তত্থপৰিনিব্বাযী অনাৱত্তিধম্মো পটিসন্ধিৱসেন ইমং লোকং পুন অনাগন্তা. ততো পৰং পচ্চৱেক্খণং ৱুত্তনযমেৱ.
এৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা চ সো অনাগামী অৰিযসাৱকো তস্মিঞ্ঞেৱ ৱা আসনে নিসিন্নো, অপৰেন ৱা সমযেন ৰূপাৰূপৰাগমানউদ্ধচ্চঅৱিজ্জানং অনৱসেসপ্পহানায চতুত্থায ভূমিযা পত্তিযা যোগং কৰোতি, সো ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৱা তদেৱ সঙ্খাৰগতং অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি ঞাণেন পৰিমদ্দতি, পৰিৱত্তেতি, ৱিপস্সনাৱীথিং ওগাহতি. তস্সেৱং পটিপন্নস্স ৱুত্তনযেনেৱ সঙ্খাৰুপেক্খাৱসানে একাৱজ্জনেন অনুলোমগোত্ৰভুঞাণেসু উপ্পন্নেসু গোত্ৰভুঅনন্তৰং অৰহত্তমগ্গো উপ্পজ্জতি, তেন সম্পযুত্তং ঞাণং অৰহত্তমগ্গে ঞাণন্তি.
চতুত্থঞাণং নিট্ঠিতং.
অৰহন্তপুগ্গলকথা
৮১৬. ইমস্সপি ঞাণস্স অনন্তৰং ৱুত্তনযেনেৱ ফলচিত্তানি ৱেদিতব্বানি. এত্তাৱতা চেস অৰহা নাম অট্ঠমো অৰিযপুগ্গলো হোতি মহাখীণাসৱো অন্তিমদেহধাৰী ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মাদঞ্ঞা ৱিমুত্তো সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গদক্খিণেয্যোতি.
ইতি যং তং ৱুত্তং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গো সকদাগামিমগ্গো অনাগামিমগ্গো অৰহত্তমগ্গোতি ইমেসু পন চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নামা’’তি, তং ইমানি ইমিনা অনুক্কমেন পত্তব্বানি চত্তাৰি ঞাণানি সন্ধায ৱুত্তং.
বোধিপক্খিযকথা
৮১৭. ইদানি ইমিস্সাযেৱ চতুঞাণায ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযা আনুভাৱৱিজাননত্থং –
পৰিপুণ্ণবোধিপক্খিয, ভাৱো ৱুট্ঠানবলসমাযোগো;
যে যেন পহাতব্বা, ধম্মা তেসং পহানঞ্চ.
কিচ্চানি পৰিঞ্ঞাদীনি, যানি ৱুত্তানি অভিসমযকালে;
তানি চ যথাসভাৱেন, জানিতব্বানি সব্বানীতি.
৮১৮. তত্থ পৰিপুণ্ণবোধিপক্খিয, ভাৱোতি বোধিপক্খিযানং পৰিপুণ্ণভাৱো. চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি হি ইমে সত্ততিংস ধম্মা বুজ্ঝনট্ঠেন বোধোতি লদ্ধনামস্স অৰিযমগ্গস্স পক্খে ভৱত্তা বোধিপক্খিযা নাম. পক্খে ভৱত্তাতি উপকাৰভাৱে ঠিতত্তা.
৮১৯. তেসু তেসু আৰম্মণেসু ওক্খন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা উপট্ঠানতো পট্ঠানং. সতিযেৱ পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু পনস্সা অসুভ-দুক্খ-অনিচ্চ-অনত্তাকাৰগহণৱসেন সুভ-সুখ-নিচ্চ-অত্ত-সঞ্ঞাপহানকিচ্চসাধনৱসেন চ পৱত্তিতো চতুধা ভেদো হোতি. তস্মা চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতি ৱুচ্চন্তি.
৮২০. পদহন্তি এতেনাতি পধানং. সোভনং পধানং সম্মপ্পধানং. সম্মা ৱা পদহন্তি এতেনাতি সম্মপ্পধানং. সোভনং ৱা তং কিলেসৱিৰূপত্তৱিৰহতো পধানঞ্চ হিতসুখনিপ্ফাদকত্তেন সেট্ঠভাৱাৱহনতো পধানভাৱকাৰণতো চাতি সম্মপ্পধানং. ৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. তযিদং উপ্পন্নানুপ্পন্নানং অকুসলানং পহানানুপ্পত্তিকিচ্চং অনুপ্পন্নুপ্পন্নানঞ্চ কুসলানং উপ্পত্তিট্ঠিতিকিচ্চং সাধযতীতি চতুব্বিধং হোতি, তস্মা চত্তাৰো সম্মপ্পধানাতি ৱুচ্চন্তি.
৮২১. পুব্বে ৱুত্তেন ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি. তস্সা সম্পযুত্তায পুব্বঙ্গমট্ঠেন ফলভূতায পুব্বভাগকাৰণট্ঠেন চ ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. সো ছন্দাদিৱসেন চতুব্বিধো হোতি, তস্মা চত্তাৰো ইদ্ধিপাদাতি ৱুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো চিত্তিদ্ধিপাদো ৱীৰিযিদ্ধিপাদো ৱীমংসিদ্ধিপাদো’’তি (ৱিভ. ৪৫৭). ইমে লোকুত্তৰাৱ. লোকিযা পন ‘‘ছন্দঞ্চে ভিক্খু অধিপতিং কৰিত্ৱা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং. অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ৪৩২) ছন্দাদিঅধিপতিৱসেন পটিলদ্ধধম্মাপি হোন্তি.
৮২২. অস্সদ্ধিযকোসজ্জপমাদৱিক্খেপসম্মোহানং অভিভৱনতো অভিভৱনসঙ্খাতেন অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং. অস্সদ্ধিযাদীহি চ অনভিভৱনীযতো অকম্পিযট্ঠেন বলং. তদুভযম্পি সদ্ধাদিৱসেন পঞ্চৱিধং হোতি, তস্মা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি পঞ্চ বলানীতি ৱুচ্চন্তি.
৮২৩. বুজ্ঝনকসত্তস্স পন অঙ্গভাৱেন সতিআদযো সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. নিয্যানিকট্ঠেন চ সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মগ্গঙ্গা হোন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি.
৮২৪. ইতি ইমে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা পুব্বভাগে লোকিযৱিপস্সনায ৱত্তমানায চুদ্দসৱিধেন কাযং পৰিগ্গণ্হতো চ কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, নৱৱিধেন ৱেদনং পৰিগ্গণ্হতো চ ৱেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সোড়সৱিধেন চিত্তং পৰিগ্গণ্হতো চ চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, পঞ্চৱিধেন ধম্মে পৰিগ্গণ্হতো চ ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং. ইমস্মিং অত্তভাৱে অনুপ্পন্নপুব্বং পৰস্স উপ্পন্নং অকুসলং দিস্ৱা ‘‘যথা পটিপন্নস্সেতং উপ্পন্নং, ন তথা পটিপজ্জিস্সামি এৱং মে এতং নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি, তস্স অনুপ্পাদায ৱাযমনকালে পঠমং সম্মপ্পধানং. অত্তনো সমুদাচাৰপ্পত্তং অকুসলং দিস্ৱা তস্স পহানায ৱাযমনকালে দুতিযং. ইমস্মিং অত্তভাৱে অনুপ্পন্নপুব্বং ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা উপ্পাদেতুং ৱাযমন্তস্স ততিযং. উপ্পন্নং যথা ন পৰিহাযতি, এৱং পুনপ্পুনং উপ্পাদেন্তস্স চতুত্থং সম্মপ্পধানং. ছন্দং ধুৰং কত্ৱা কুসলুপ্পাদনকালে ছন্দিদ্ধিপাদো. মিচ্ছাৱাচায ৱিৰমণকালে সম্মাৱাচাতি এৱং নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি. ইমেসং পন চতুন্নং ঞাণানং উপ্পত্তিকালে একচিত্তে লব্ভন্তি. ফলক্খণে ঠপেত্ৱা চত্তাৰো সম্মপ্পধানে অৱসেসা তেত্তিংস লব্ভন্তি.
৮২৫. এৱং একচিত্তে লব্ভমানেসু চেতেসু একাৱ নিব্বানাৰম্মণা সতি কাযাদীসু সুভসঞ্ঞাদিপ্পহানকিচ্চসাধনৱসেন চত্তাৰো সতিপট্ঠানাতি ৱুচ্চতি. একমেৱ চ ৱীৰিযং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদাদিকিচ্চসাধনৱসেন চত্তাৰো সম্মপ্পধানাতি ৱুচ্চতি. সেসেসু পন হাপনৱড্ঢনং নত্থি.
৮২৬. অপিচ তেসু –
নৱ একৱিধা একো, দ্ৱেধাথ চতু পঞ্চধা;
অট্ঠধা নৱধা চেৱ, ইতি ছদ্ধা ভৱন্তি তে.
নৱ একৱিধাতি ছন্দো, চিত্তং, পীতি, পস্সদ্ধি, উপেক্খা, সঙ্কপ্পো, ৱাচা, কম্মন্তো, আজীৱোতি ইমে নৱ ছন্দিদ্ধিপাদাদিৱসেন একৱিধাৱ হোন্তি, ন অঞ্ঞং কোট্ঠাসং ভজন্তি. একো দ্ৱেধাতি সদ্ধা ইন্দ্ৰিয, বলৱসেন দ্ৱেধা ঠিতা. অথ চতু পঞ্চধাতি অথঞ্ঞো একো চতুধা, অঞ্ঞো পঞ্চধা ঠিতোতি অত্থো. তত্থ সমাধি একো ইন্দ্ৰিয, বল, বোজ্ঝঙ্গ, মগ্গঙ্গৱসেন চতুধা ঠিতো. পঞ্ঞা তেসঞ্চ চতুন্নং ইদ্ধিপাদকোট্ঠাসস্স চ ৱসেন পঞ্চধা. অট্ঠধা নৱধা চেৱাতি অপৰো একো অট্ঠধা, একো নৱধা ঠিতোতি অত্থো. চতুসতিপট্ঠান, ইন্দ্ৰিয, বল, বোজ্ঝঙ্গ, মগ্গঙ্গৱসেন সতি অট্ঠধা ঠিতা. চতুসম্মপ্পধান, ইদ্ধিপাদ, ইন্দ্ৰিয, বল, বোজ্ঝঙ্গ, মগ্গঙ্গৱসেন ৱীৰিযং নৱধাতি. এৱং –
চুদ্দসেৱ অসম্ভিন্না, হোন্তেতে বোধিপক্খিযা;
কোট্ঠাসতো সত্তৱিধা, সত্ততিংসপ্পভেদতো.
সকিচ্চনিপ্ফাদনতো, সৰূপেন চ ৱুত্তিতো;
সব্বেৱ অৰিযমগ্গস্স, সম্ভৱে সম্ভৱন্তি তেতি.
এৱং তাৱেত্থ পৰিপুণ্ণবোধিপক্খিযভাৱো জানিতব্বো.
ৱুট্ঠানবলসমাযোগকথা
৮২৭. ৱুট্ঠানবলসমাযোগোতি ৱুট্ঠানঞ্চেৱ বলসমাযোগো চ. লোকিযৱিপস্সনা হি নিমিত্তাৰম্মণত্তা চেৱ পৱত্তিকাৰণস্স চ সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো নেৱ নিমিত্তা ন পৱত্তা ৱুট্ঠাতি. গোত্ৰভুঞাণং সমুদযস্স অসমুচ্ছিন্দনতো পৱত্তা ন ৱুট্ঠাতি. নিব্বানাৰম্মণতো পন নিমিত্তা ৱুট্ঠাতীতি একতো ৱুট্ঠানং হোতি. তেনাহ ‘‘বহিদ্ধাৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা গোত্ৰভুঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.১০). তথা ‘‘উপ্পাদা ৱিৱট্টিত্ৱা অনুপ্পাদং পক্খন্দতীতি গোত্ৰভু, পৱত্তা ৱিৱট্টিত্ৱা’’তি (পটি. ম. ১.৫৯) সব্বং ৱেদিতব্বং. ইমানি পন চত্তাৰিপি ঞাণানি অনিমিত্তাৰম্মণত্তা নিমিত্ততো ৱুট্ঠহন্তি, সমুদযস্স সমুচ্ছিন্দনতো পৱত্তা ৱুট্ঠহন্তীতি দুভতো ৱুট্ঠানানি হোন্তি.
তেন ৱুত্তং –
‘‘কথং দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণং?
‘‘সোতাপত্তিমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৱুট্ঠাতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠাতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৱুট্ঠাতি. তেন ৱুচ্চতি দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণং. অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাসঙ্কপ্পা…পে… পৰিগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাচা মিচ্ছাৱাচায. সমুট্ঠানট্ঠেন সম্মাকম্মন্তো. ৱোদানট্ঠেন সম্মাআজীৱো. পগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাযামো. উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতি. অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি মিচ্ছাসমাধিতো ৱুট্ঠাতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠাতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৱুট্ঠাতি. তেন ৱুচ্চতি ‘দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণ’ন্তি.
‘‘সকদাগামিমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি…পে… অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি ওড়াৰিকা কামৰাগসংযোজনা পটিঘসংযোজনা ওড়াৰিকা কামৰাগানুসযা পটিঘানুসযা ৱুট্ঠাতি…পে….
‘‘অনাগামিমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি…পে… অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি অনুসহগতা কামৰাগসংযোজনা পটিঘসংযোজনা অনুসহগতা কামৰাগানুসযা পটিঘানুসযা ৱুট্ঠাতি…পে….
‘‘অৰহত্তমগ্গক্খণে দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি…পে… অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি ৰূপৰাগা অৰূপৰাগা মানা উদ্ধচ্চা অৱিজ্জায মানানুসযা ভৱৰাগানুসযা অৱিজ্জানুসযা ৱুট্ঠাতি, তদনুৱত্তককিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠাতি, বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেহি ৱুট্ঠাতি. তেন ৱুচ্চতি ‘দুভতো ৱুট্ঠানৱিৱট্টনে পঞ্ঞা মগ্গে ঞাণ’’’ন্তি (পটি. ম. ১.৬১).
৮২৮. লোকিযানঞ্চ অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ভাৱনাকালে সমথবলং অধিকং হোতি. অনিচ্চানুপস্সনাদীনং ভাৱনাকালে ৱিপস্সনাবলং. অৰিযমগ্গক্খণে পন যুগনদ্ধা তে ধম্মা পৱত্তন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অনতিৱত্তনট্ঠেন. তস্মা ইমেসু চতূসুপি ঞাণেসু উভযবলসমাযোগো হোতি. যথাহ –
‘‘উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি (পটি. ম. ২.৫).
এৱমেত্থ ৱুট্ঠানবলসমাযোগো ৱেদিতব্বো.
পহাতব্বধম্মপহানকথা
৮২৯. যে যেন পহাতব্বা ধম্মা, তেসং পহানঞ্চাতি ইমেসু পন চতূসু ঞাণেসু যে ধম্মা যেন ঞাণেন পহাতব্বা, তেসং পহানঞ্চ জানিতব্বং. এতানি হি যথাযোগং সংযোজনকিলেসমিচ্ছত্তলোকধম্মমচ্ছৰিযৱিপল্লাসগন্থঅগতিআসৱওঘযোগনীৱৰণপৰামাসউপাদানঅনুসযমলঅকুসলকম্মপথচিত্তুপ্পাদসঙ্খাতানং ধম্মানং পহানকৰানি.
তত্থ সংযোজনানীতি খন্ধেহি খন্ধানং ফলেন কম্মস্স দুক্খেন ৱা সত্তানং সংযোজকত্তা ৰূপৰাগাদযো দস ধম্মা ৱুচ্চন্তি. যাৱঞ্হি তে, তাৱ এতেসং অনুপৰমোতি. তত্ৰাপি ৰূপৰাগো অৰূপৰাগো মানো উদ্ধচ্চং অৱিজ্জাতি ইমে পঞ্চ উদ্ধংনিব্বত্তনকখন্ধাদিসংযোজকত্তা উদ্ধংভাগিযসংযোজনানি নাম. সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো কামৰাগো পটিঘোতি ইমে পঞ্চ অধোনিব্বত্তনকখন্ধাদিসংযোজকত্তা অধোভাগিযসংযোজনানি নাম.
কিলেসাতি সযং সংকিলিট্ঠত্তা সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ সংকিলেসিকত্তা লোভো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে দস ধম্মা.
মিচ্ছত্তাতি মিচ্ছাপৱত্তনতো মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাৱাচা মিচ্ছাকম্মন্তো মিচ্ছাআজীৱো মিচ্ছাৱাযামো মিচ্ছাসতি মিচ্ছাসমাধীতি ইমে অট্ঠ ধম্মা. মিচ্ছাৱিমুত্তিমিচ্ছাঞাণেহি ৱা সদ্ধিং দস.
লোকধম্মাতি লোকপ্পৱত্তিযা সতি অনুপৰমধম্মকত্তা লাভো অলাভো যসো অযসো সুখং দুক্খং নিন্দা পসংসাতি ইমে অট্ঠ. ইধ পন কাৰণোপচাৰেন লাভাদিৱত্থুকস্স অনুনযস্স অলাভাদিৱত্থুকস্স পটিঘস্স চেতং লোকধম্মগ্গহণেন গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং.
মচ্ছৰিযানীতি আৱাসমচ্ছৰিযং কুলমচ্ছৰিযং লাভমচ্ছৰিযং ধম্মমচ্ছৰিযং ৱণ্ণমচ্ছৰিযন্তি ইমাসু আৱাসাদীসু অঞ্ঞেসং সাধাৰণভাৱং অসহনাকাৰেন পৱত্তানি পঞ্চ মচ্ছৰিযানি.
ৱিপল্লাসাতি অনিচ্চদুক্খঅনত্তঅসুভেসুযেৱ ৱত্থূসু ‘‘নিচ্চং সুখং অত্তা সুভ’’ন্তি এৱং পৱত্তো সঞ্ঞাৱিপল্লাসো চিত্তৱিপল্লাসো দিট্ঠিৱিপল্লাসোতি ইমে তযো.
গন্থাতি নামকাযস্স চেৱ ৰূপকাযস্স চ গন্থনতো অভিজ্ঝাদযো চত্তাৰো. তথা হি তে অভিজ্ঝা কাযগন্থো, ব্যাপাদো কাযগন্থো, সীলব্বতপৰামাসো কাযগন্থো, ইদংসচ্চাভিনিৱেসো কাযগন্থো ইচ্চেৱ ৱুত্তা.
অগতীতি ছন্দদোসমোহভযেহি অকত্তব্বকৰণস্স, কত্তব্বাকৰণস্স চ অধিৱচনং. তঞ্হি অৰিযেহি অগন্তব্বত্তা অগতীতি ৱুচ্চতি.
আসৱাতি আৰম্মণৱসেন আগোত্ৰভুতো, আভৱগ্গতো চ সৱনা, অসংৱুতেহি ৱা দ্ৱাৰেহি ঘটছিদ্দেহি উদকং ৱিয সৱনতো নিচ্চপগ্ঘৰণট্ঠেন সংসাৰদুক্খস্স ৱা সৱনতো কামৰাগভৱৰাগমিচ্ছাদিট্ঠিঅৱিজ্জানমেতং অধিৱচনং.
ভৱসাগৰে আকড্ঢনট্ঠেন দুৰুত্তৰণট্ঠেন চ ওঘাতিপি, আৰম্মণৱিযোগস্স চেৱ দুক্খৱিযোগস্স চ অপ্পদানতো যোগাতিপি তেসঞ্ঞেৱ অধিৱচনং.
নীৱৰণানীতি চিত্তস্স আৱৰণনীৱৰণপটিচ্ছাদনট্ঠেন কামচ্ছন্দাদযো পঞ্চ.
পৰামাসোতি তস্স তস্স ধম্মস্স সভাৱং অতিক্কম্ম পৰতো অভূতং সভাৱং আমসনাকাৰেন পৱত্তনতো মিচ্ছাদিট্ঠিযা এতং অধিৱচনং.
উপাদানানীতি সব্বাকাৰেন পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে ৱুত্তানি কামুপাদানাদীনি চত্তাৰি.
অনুসযাতি থামগতট্ঠেন কামৰাগানুসযো, পটিঘ, মান, দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, ভৱৰাগ, অৱিজ্জানুসযোতি এৱং ৱুত্তা কামৰাগাদযো সত্ত. তে হি থামগতত্তা পুনপ্পুনং কামৰাগাদীনং উপ্পত্তিহেতুভাৱেন অনুসেন্তিযেৱাতি অনুসযা.
মলাতি তেলঞ্জনকললং ৱিয সযঞ্চ অসুদ্ধত্তা, অঞ্ঞেসঞ্চ অসুদ্ধভাৱকৰণতো লোভদোসমোহা তযো.
অকুসলকম্মপথাতি অকুসলকম্মভাৱেন চেৱ দুগ্গতীনঞ্চ পথভাৱেন পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং কামেসুমিচ্ছাচাৰো মুসাৱাদো পিসুণৱাচা ফৰুসৱাচা সম্ফপ্পলাপো অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে দস.
অকুসলচিত্তুপ্পাদাতি লোভমূলা অট্ঠ দোসমূলা দ্ৱে মোহমূলা দ্ৱেতি ইমে দ্ৱাদস.
৮৩০. ইতি এতেসং সংযোজনাদীনং ধম্মানং এতানি যথাযোগং পহানকৰানি. কথং? সংযোজনেসু তাৱ সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো অপাযগমনীযা চ কামৰাগপটিঘাতি এতে পঞ্চ ধম্মা পঠমঞাণৱজ্ঝা, সেসা কামৰাগপটিঘা ওড়াৰিকা দুতিযঞাণৱজ্ঝা, সুখুমা ততিযঞাণৱজ্ঝা, ৰূপৰাগাদযো পঞ্চপি চতুত্থঞাণৱজ্ঝা এৱ. পৰতোপি চ যত্থ যত্থ এৱসদ্দেন নিযমং ন কৰিস্সাম. তত্থ তত্থ যং যং ‘‘উপৰিঞাণৱজ্ঝো’’তি ৱক্খাম, সো সো পুৰিমঞাণেহি হতাপাযগমনীযাদিভাৱোৱ হুত্ৱা উপৰিঞাণৱজ্ঝো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
কিলেসেসু দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা পঠমঞাণৱজ্ঝা, দোসো ততিযঞাণৱজ্ঝো, লোভমোহমানথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকঅনোত্তপ্পানি চতুত্থঞাণৱজ্ঝানি.
মিচ্ছত্তেসু মিচ্ছাদিট্ঠি মুসাৱাদো মিচ্ছাকম্মন্তো মিচ্ছাআজীৱোতি ইমে পঠমঞাণৱজ্ঝা, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পিসুণৱাচা ফৰুসৱাচাতি ইমে ততিযঞাণৱজ্ঝা, চেতনাযেৱ চেত্থ ৱাচাতি ৱেদিতব্বা. সম্ফপ্পলাপমিচ্ছাৱাযামসতিসমাধিৱিমুত্তিঞাণানি চতুত্থঞাণৱজ্ঝানি.
লোকধম্মেসু পটিঘো ততিযঞাণৱজ্ঝো, অনুনযো চতুত্থঞাণৱজ্ঝো, যসে চ পসংসায চ অনুনযো চতুত্থঞাণৱজ্ঝোতি একে. মচ্ছৰিযানি পঠমঞাণৱজ্ঝানেৱ.
ৱিপল্লাসেসু অনিচ্চে নিচ্চং, অনত্তনি অত্তাতি চ সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিৱিপল্লাসা, দুক্খে সুখং, অসুভে সুভন্তি দিট্ঠিৱিপল্লাসো চাতি ইমে পঠমঞাণৱজ্ঝা, অসুভে সুভন্তি সঞ্ঞাচিত্তৱিপল্লাসা ততিযঞাণৱজ্ঝা, দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাচিত্তৱিপল্লাসা চতুত্থঞাণৱজ্ঝা.
গন্থেসু সীলব্বতপৰামসইদংসচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থা পঠমঞাণৱজ্ঝা, ব্যাপাদকাযগন্থো ততিযঞাণৱজ্ঝো, ইতৰো চতুত্থঞাণৱজ্ঝো.
অগতি পঠমঞাণৱজ্ঝাৱ.
আসৱেসু দিট্ঠাসৱো পঠমঞাণৱজ্ঝো, কামাসৱো ততিযঞাণৱজ্ঝো, ইতৰে দ্ৱে চতুত্থঞাণৱজ্ঝা. ওঘযোগেসুপি এসেৱ নযো.
নীৱৰণেসু ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং পঠমঞাণৱজ্ঝং, কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো কুক্কুচ্চন্তি তীণি ততিযঞাণৱজ্ঝানি, থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চানি চতুত্থঞাণৱজ্ঝানি.
পৰামাসো পঠমঞাণৱজ্ঝোৱ.
উপাদানেসু সব্বেসম্পি লোকিযধম্মানং ৱত্থুকামৱসেন কামাতি আগতত্তা ৰূপাৰূপৰাগোপি কামুপাদানে পততি, তস্মা তং চতুত্থঞাণৱজ্ঝং, সেসানি পঠমঞাণৱজ্ঝানি.
অনুসযেসু দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযা পঠমঞাণৱজ্ঝাৱ, কামৰাগপটিঘানুসযা ততিযঞাণৱজ্ঝা, মানভৱৰাগাৱিজ্জানুসযা চতুত্থঞাণৱজ্ঝা.
মলেসু দোসমলং ততিযঞাণৱজ্ঝং, ইতৰানি চতুত্থঞাণৱজ্ঝানি.
অকুসলকম্মপথেসু পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং মিচ্ছাচাৰো মুসাৱাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে পঠমঞাণৱজ্ঝা, পিসুণৱাচা ফৰুসৱাচা ব্যাপাদোতি তযো ততিযঞাণৱজ্ঝা, সম্ফপ্পলাপাভিজ্ঝা চতুত্থঞাণৱজ্ঝা.
অকুসলচিত্তুপ্পাদেসু চত্তাৰো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তা ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তো চাতি পঞ্চ পঠমঞাণৱজ্ঝাৱ, দ্ৱে পটিঘসম্পযুত্তা ততিযঞাণৱজ্ঝা, সেসা চতুত্থঞাণৱজ্ঝাতি.
যঞ্চ যেন ৱজ্ঝং, তং তেন পহাতব্বং নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতি এতেসং সংযোজনাদীনং ধম্মানং এতানি যথাযোগং পহানকৰানী’’তি.
৮৩১. কিং পনেতানি এতে ধম্মে অতীতানাগতে পজহন্তি উদাহু পচ্চুপ্পন্নেতি. কিং পনেত্থ যদি তাৱ অতীতানাগতে, অফলো ৱাযামো আপজ্জতি. কস্মা? পহাতব্বানং নত্থিতায. অথ পচ্চুপ্পন্নে, তথাপি অফলো, ৱাযামেন সদ্ধিং পহাতব্বানং অত্থিতায, সংকিলেসিকা চ মগ্গভাৱনা আপজ্জতি, ৱিপ্পযুত্ততা ৱা কিলেসানং, ন চ পচ্চুপ্পন্নকিলেসো চিত্তৱিপ্পযুত্তো নাম অত্থীতি. নাযং আৱেণিকা চোদনা. পাড়িযংযেৱ হি ‘‘স্ৱাযং কিলেসে পজহতি, অতীতে কিলেসে পজহতি, অনাগতে কিলেসে পজহতি, পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি ৱত্ৱা, পুন ‘‘হঞ্চি অতীতে কিলেসে পজহতি, তেনহি খীণং খেপেতি, নিৰুদ্ধং নিৰোধেতি, ৱিগতং ৱিগমেতি, অত্থঙ্গতং অত্থঙ্গমেতি. অতীতং যং নত্থি, তং পজহতী’’তি (পটি. ম. ৩.২১) চ ৱত্ৱা, ‘‘ন অতীতে কিলেসে পজহতী’’তি পটিক্খিত্তং.
তথা ‘‘হঞ্চি অনাগতে কিলেসে পজহতি, তেনহি অজাতং পজহতি, অনিব্বত্তং পজহতি, অনুপ্পন্নং পজহতি, অপাতুভূতং পজহতি. অনাগতং যং নত্থি, তং পজহতী’’তি চ ৱত্ৱা, ‘‘ন অনাগতে কিলেসে পজহতী’’তি পটিক্খিত্তং.
তথা ‘‘হঞ্চি পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতি, তেনহি ৰত্তো ৰাগং পজহতি. দুট্ঠো দোসং, মূড়্হো মোহং, ৱিনিবদ্ধো মানং, পৰামট্ঠো দিট্ঠিং, ৱিক্খেপগতো উদ্ধচ্চং, অনিট্ঠঙ্গতো ৱিচিকিচ্ছং, থামগতো অনুসযং পজহতি. কণ্হসুক্কা ধম্মা যুগনদ্ধাৱ ৱত্তন্তি. সংকিলেসিকা মগ্গভাৱনা হোতী’’তি চ ৱত্ৱা, ‘‘ন অতীতে কিলেসে পজহতি, ন অনাগতে, ন পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি সব্বং পটিক্খিপিত্ৱা, ‘‘তেনহি নত্থি মগ্গভাৱনা, নত্থি ফলসচ্ছিকিৰিযা, নত্থি কিলেসপ্পহানং, নত্থি ধম্মাভিসমযো’’তি পঞ্হাপৰিযোসানে ‘‘ন হি নত্থি মগ্গভাৱনা…পে… নত্থি ধম্মাভিসমযো’’তি পটিজানিত্ৱা ‘‘যথা কথং ৱিযা’’তি ৱুত্তে ইদং ৱুত্তং –
‘‘সেয্যথাপি তৰুণো ৰুক্খো অজাতফলো, তমেনং পুৰিসো মূলে ছিন্দেয্য, যে তস্স ৰুক্খস্স অজাতফলা, তে অজাতাযেৱ ন জাযন্তি, অনিব্বত্তাযেৱ ন নিব্বত্তন্তি, অনুপ্পন্নাযেৱ ন উপ্পজ্জন্তি, অপাতুভূতাযেৱ ন পাতুভৱন্তি, এৱমেৱ উপ্পাদো হেতু উপ্পাদো পচ্চযো কিলেসানং নিব্বত্তিযাতি উপ্পাদে আদীনৱং দিস্ৱা অনুপ্পাদে চিত্তং পক্খন্দতি, অনুপ্পাদে চিত্তস্স পক্খন্দত্তা যে আযূহনপচ্চযা কিলেসা নিব্বত্তেয্যুং, তে অজাতাযেৱ ন জাযন্তি…পে… অপাতুভূতাযেৱ ন পাতুভৱন্তি, এৱং হেতুনিৰোধা দুক্খনিৰোধো. পৱত্তং হেতু…পে… নিমিত্তং হেতু…পে… আযূহনা হেতু…পে… অনাযূহনে চিত্তস্স পক্খন্দত্তা যে আযূহনপচ্চযা কিলেসা নিব্বত্তেয্যুং, তে অজাতাযেৱ…পে… অপাতুভূতাযেৱ ন পাতুভৱন্তি, এৱং হেতুনিৰোধা দুক্খনিৰোধো. এৱং অত্থি মগ্গভাৱনা, অত্থি ফলসচ্ছিকিৰিযা, অত্থি কিলেসপ্পহানং, অত্থি ধম্মাভিসমযো’’তি (পটি. ম. ৩.২১).
৮৩২. এতেন কিং দীপিতং হোতি? ভূমিলদ্ধানং কিলেসানং পহানং দীপিতং হোতি. ভূমিলদ্ধা পন কিং অতীতানাগতা উদাহু পচ্চুপ্পন্নাতি. ভূমিলদ্ধুপ্পন্না এৱ নাম তে.
৮৩৩. উপ্পন্নং হি ৱত্তমানভূতাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৱসেন অনেকপ্পভেদং. তত্থ সব্বম্পি উপ্পাদজৰাভঙ্গসমঙ্গিসঙ্খাতং ৱত্তমানুপ্পন্নং নাম. আৰম্মণৰসং অনুভৱিত্ৱা নিৰুদ্ধং অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং উপ্পাদাদিত্তযং অনুপ্পত্ৱা নিৰুদ্ধং ভূতাপগতসঙ্খাতং সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বেকতানি কম্মানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) এৱমাদিনা নযেন ৱুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং অঞ্ঞং ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্সোকাসং কত্ৱা ঠিতত্তা তথা কতোকাসঞ্চ ৱিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৱং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতং অকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম.
৮৩৪. এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৱেদিতব্বং. ভূমীতি হি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তিৰহং কিলেসজাতং. তেনহি সা ভূমি লদ্ধা নাম হোতীতি তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৱুচ্চতি, সা চ খো ন আৰম্মণৱসেন. আৰম্মণৱসেন হি সব্বেপি অতীতানাগতে পৰিঞ্ঞাতেপি চ খীণাসৱানং খন্ধে আৰব্ভ কিলেসা উপ্পজ্জন্তি মহাকচ্চানউপ্পলৱণ্ণাদীনং খন্ধে আৰব্ভ সোৰেয্যসেট্ঠি নন্দমাণৱকাদীনং ৱিয. যদি চ তং ভূমিলদ্ধং নাম সিযা, তস্স অপ্পহেয্যতো ন কোচি ভৱমূলং পজহেয্য. ৱত্থুৱসেন পন ভূমিলদ্ধং ৱেদিতব্বং. যত্থ যত্থ হি ৱিপস্সনায অপৰিঞ্ঞাতা খন্ধা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থ উপ্পাদতো পভুতি তেসু ৱট্টমূলং কিলেসজাতং অনুসেতি. তং অপ্পহীনট্ঠেন ভূমিলদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং.
৮৩৫. তত্থ চ যস্স যেসু খন্ধেসু অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযিতা কিলেসা, তস্স তে এৱ খন্ধা তেসং কিলেসানং ৱত্থু, ন অঞ্ঞেসং সন্তকা খন্ধা. অতীতক্খন্ধেসু চ অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং অতীতক্খন্ধাৱ ৱত্থু, ন ইতৰে. এস নযো অনাগতাদীসু. তথা কামাৱচৰক্খন্ধেসু অপ্পহীনানুসযিতানং কিলেসানং কামাৱচৰক্খন্ধাৱ ৱত্থু, ন ইতৰে. এস নযো ৰূপাৰূপাৱচৰেসু. সোতাপন্নাদীসু পন যস্স যস্স অৰিযপুগ্গলস্স খন্ধেসু তং তং ৱট্টমূলং কিলেসজাতং তেন তেন মগ্গেন পহীনং, তস্স তস্স তে তে খন্ধা পহীনানং তেসং তেসং ৱট্টমূলকিলেসানং অৱত্থুতো ভূমীতি সঙ্খং ন লভন্তি. পুথুজ্জনস্স সব্বসোৱ ৱট্টমূলকিলেসানং অপ্পহীনত্তা যংকিঞ্চি কৰিযমানং কম্মং কুসলং অকুসলং ৱা হোতি. ইচ্চস্স কম্মকিলেসপচ্চযা ৱট্টং ৱট্টতি. তস্সেতং ৱট্টমূলং ৰূপক্খন্ধেযেৱ, ন ৱেদনাক্খন্ধাদীসু. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধেযেৱ ৱা, ন ৰূপক্খন্ধাদীসূতি ন ৱত্তব্বং. কস্মা? অৱিসেসেন পঞ্চসুপি খন্ধেসু অনুসযিতত্তা.
৮৩৬. কথং? পথৱীৰসাদি ৱিয ৰুক্খে. যথা হি মহাৰুক্খে পথৱীতলং অধিট্ঠায পথৱীৰসঞ্চ আপোৰসঞ্চ নিস্সায তপ্পচ্চযা মূলখন্ধসাখপসাখপল্লৱপলাসপুপ্ফফলেহি ৱড্ঢিত্ৱা নভং পূৰেত্ৱা যাৱ কপ্পাৱসানা বীজপৰম্পৰায ৰুক্খপৱেণিং সন্তানযমানে ঠিতে তং পথৱীৰসাদি মূলেযেৱ, ন খন্ধাদীসু…পে… ফলেযেৱ ৱা, ন মূলাদীসূতি ন ৱত্তব্বং. কস্মা? অৱিসেসেন সব্বেসু মূলাদীসু অনুগতত্তাতি.
যথা পন তস্সেৱ ৰুক্খস্স পুপ্ফফলাদীসু নিব্বিন্নো কোচি পুৰিসো চতূসু দিসাসু মণ্ডূককণ্টকং নাম ৱিসকণ্টকং আকোটেয্য, অথ সো ৰুক্খো তেন ৱিসসম্ফস্সেন ফুট্ঠো পথৱীৰসআপোৰসানং পৰিযাদিণ্ণত্তা অপ্পসৱনধম্মতং আগম্ম পুন সন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কুণেয্য, এৱমেৱ খন্ধপৱত্তিযং নিব্বিন্নো কুলপুত্তো তস্স পুৰিসস্স চতূসু দিসাসু ৰুক্খে ৱিসযোজনং ৱিয অত্তনো সন্তানে চতুমগ্গভাৱনং আৰভতি. অথস্স সো খন্ধসন্তানো তেন চতুমগ্গৱিসসম্ফস্সেন সব্বসো ৱট্টমূলককিলেসানং পৰিযাদিণ্ণত্তা কিৰিযভাৱমত্তউপগতকাযকম্মাদিসব্বকম্মপ্পভেদো হুত্ৱা আযতিং পুনব্ভৱানভিনিব্বত্তনধম্মতং আগম্ম ভৱন্তৰসন্তানং নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. কেৱলং চৰিমৱিঞ্ঞাণনিৰোধেন নিৰিন্ধনো ৱিয জাতৱেদো অনুপাদানো পৰিনিব্বাযতি, এৱং ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৱেদিতব্বং.
৮৩৭. অপিচ অপৰম্পি সমুদাচাৰআৰম্মণাধিগ্গহিতঅৱিক্খম্ভিতঅসমূহতৱসেন চতুব্বিধং উপ্পন্নং. তত্থ ৱত্তমানুপ্পন্নমেৱ সমুদাচাৰুপ্পন্নং. চক্খাদীনং পন আপাথগতে আৰম্মণে পুব্বভাগে অনুপ্পজ্জমানম্পি কিলেসজাতং আৰম্মণস্স অধিগ্গহিতত্তা এৱ অপৰভাগে একন্তেন উপ্পত্তিতো আৰম্মণাধিগ্গহিতুপ্পন্নন্তি ৱুচ্চতি, কল্যাণিগামে পিণ্ডায চৰতো মহাতিস্সত্থেৰস্স ৱিসভাগৰূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসজাতং ৱিয. সমথৱিপস্সনানং অঞ্ঞতৰৱসেন অৱিক্খম্ভিতং কিলেসজাতং চিত্তসন্ততিমনাৰূড়্হম্পি উপ্পত্তিনিৱাৰকস্স হেতুনো অভাৱা অৱিক্খম্ভিতুপ্পন্নং নাম. সমথৱিপস্সনাৱসেন পন ৱিক্খম্ভিতম্পি অৰিযমগ্গেন অসমূহতত্তা উপ্পত্তিধম্মতং অনতীততায অসমূহতুপ্পন্নন্তি ৱুচ্চতি, আকাসেন গচ্ছন্তস্স অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো থেৰস্স কুসুমিতৰুক্খে উপৱনে পুপ্ফানি উচ্চিনন্তস্স মধুৰেন সৰেন গাযতো মাতুগামস্স গীতসৱনেন উপ্পন্নকিলেসজাতং ৱিয. তিৱিধম্পি চেতং আৰম্মণাধিগ্গহিতাৱিক্খম্ভিতঅসমূহতুপ্পন্নং ভূমিলদ্ধেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং.
৮৩৮. ইচ্চেতস্মিং ৱুত্তপ্পভেদে উপ্পন্নে যদেতং ৱত্তমানভূতাপগতোকাসকতসমুদাচাৰসঙ্খাতং চতুব্বিধং উপ্পন্নং, তং অমগ্গৱজ্ঝত্তা কেনচিপি ঞাণেন পহাতব্বং ন হোতি. যং পনেতং ভূমিলদ্ধাৰম্মণাধিগ্গহিতঅৱিক্খম্ভিতঅসমূহতসঙ্খাতং উপ্পন্নং, তস্স তং উপ্পন্নভাৱং ৱিনাসযমানং যস্মা তং তং লোকিযলোকুত্তৰঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা তং সব্বম্পি পহাতব্বং হোতীতি. এৱমেত্থ যে যেন পহাতব্বা ধম্মা, তেসং পহানঞ্চ জানিতব্বং.
পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চকথা
৮৩৯. কিচ্চানি পৰিঞ্ঞাদীনি, যানি ৱুত্তানি অভিসমযকালে;
তানি চ যথাসভাৱেন, জানিতব্বানি সব্বানীতি.
সচ্চাভিসমযকালং হি এতেসু চতূসু ঞাণেসু একেকস্স একক্খণে পৰিঞ্ঞা পহানং সচ্ছিকিৰিযা ভাৱনাতি এতানি পৰিঞ্ঞাদীনি চত্তাৰি কিচ্চানি ৱুত্তানি, তানি যথাসভাৱেন জানিতব্বানি. ৱুত্তং হেতং পোৰাণেহি –
‘‘যথা পদীপো অপুব্বং অচৰিমং একক্খণে চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, ৱট্টিং ঝাপেতি, অন্ধকাৰং ৱিধমতি, আলোকং পৰিৱিদংসেতি, সিনেহং পৰিযাদিযতি, এৱমেৱ মগ্গঞাণং অপুব্বং অচৰিমং একক্খণে চত্তাৰি সচ্চানি অভিসমেতি, দুক্খং পৰিঞ্ঞাভিসমযেন অভিসমেতি, সমুদযং পহানাভিসমযেন অভিসমেতি, মগ্গং ভাৱনাভিসমযেন অভিসমেতি, নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন অভিসমেতি. কিং ৱুত্তং হোতি? নিৰোধং আৰম্মণং কৰিত্ৱা চত্তাৰিপি সচ্চানি পাপুণাতি পস্সতি পটিৱিজ্ঝতী’’তি.
ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিৰোধম্পি পস্সতি, দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদম্পি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) সব্বং ৱেদিতব্বং.
অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, দুক্খেপেতং ঞাণং, দুক্খসমুদযেপেতং ঞাণং, দুক্খনিৰোধেপেতং ঞাণং, দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদাযপেতং ঞাণ’’ন্তি (ৱিভ. ৭৯৪; পটি. ম. ১.১০৯).
তত্থ যথা পদীপো ৱট্টিং ঝাপেতি, এৱং মগ্গঞাণং দুক্খং পৰিজানাতি. যথা অন্ধকাৰং ৱিধমতি, এৱং সমুদযং পজহতি. যথা আলোকং পৰিৱিদংসেতি, এৱং সহজাতাদিপচ্চযতায সম্মাসঙ্কপ্পাদিধম্মসঙ্খাতং মগ্গং ভাৱেতি. যথা সিনেহং পৰিযাদিযতি, এৱং কিলেসপৰিযাদানং নিৰোধং সচ্ছিকৰোতীতি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং.
৮৪০. অপৰো নযো – যথা সূৰিযো উদযন্তো অপুব্বং অচৰিমং সহ পাতুভাৱা চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, ৰূপগতানি ওভাসেতি, অন্ধকাৰং ৱিধমতি, আলোকং দস্সেতি, সীতং পটিপ্পস্সম্ভেতি, এৱমেৱ মগ্গঞাণং…পে… নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন অভিসমেতি. ইধাপি যথা সূৰিযো ৰূপগতানি ওভাসেতি, এৱং মগ্গঞাণং দুক্খং পৰিজানাতি. যথা অন্ধকাৰং ৱিধমতি, এৱং সমুদযং পজহতি. যথা আলোকং দস্সেতি, এৱং সহজাতাদিপচ্চযতায মগ্গং ভাৱেতি. যথা সীতং পটিপ্পস্সম্ভেতি, এৱং কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিং নিৰোধং সচ্ছিকৰোতীতি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং.
৮৪১. অপৰো নযো – যথা নাৱা অপুব্বং অচৰিমং একক্খণে চত্তাৰি কিচ্চানি কৰোতি, ওৰিমতীৰং পজহতি, সোতং ছিন্দতি, ভণ্ডং ৱহতি, পাৰিমতীৰং অপ্পেতি, এৱমেৱ মগ্গঞাণং…পে… নিৰোধং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযেন অভিসমেতি. এত্থাপি যথা নাৱা ওৰিমতীৰং পজহতি, এৱং মগ্গঞাণং দুক্খং পৰিজানাতি. যথা সোতং ছিন্দতি, এৱং সমুদযং পজহতি. যথা ভণ্ডং ৱহতি, এৱং সহজাতাদিপচ্চযতায মগ্গং ভাৱেতি. যথা পাৰিমতীৰং অপ্পেতি, এৱং পাৰিমতীৰভূতং নিৰোধং সচ্ছিকৰোতীতি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং.
৮৪২. এৱং সচ্চাভিসমযকালস্মিং একক্খণে চতুন্নং কিচ্চানং ৱসেন পৱত্তঞাণস্স পনস্স সোড়সহাকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি কিচ্চানি একপটিৱেধানি হোন্তি. যথাহ –
‘‘কথং তথট্ঠেন চত্তাৰি কিচ্চানি একপটিৱেধানি? সোড়সহি আকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি কিচ্চানি একপটিৱেধানি. দুক্খস্স পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৱিপৰিণামট্ঠো, তথট্ঠো. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো, নিদানট্ঠো, সংযোগট্ঠো, পলিবোধট্ঠো, তথট্ঠো. নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো, ৱিৱেকট্ঠো, অসঙ্খতট্ঠো, অমতট্ঠো, তথট্ঠো. মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো, হেতুট্ঠো, দস্সনট্ঠো, অধিপতেয্যট্ঠো, তথট্ঠো. ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং, তং একত্তং. যং একত্তং, তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি চত্তাৰি সচ্চানি একপটিৱেধানী’’তি (পটি. ম. ২.১১).
৮৪৩. তত্থ সিযা যদা দুক্খাদীনং অঞ্ঞেপি ৰোগগণ্ডাদযো অত্থা অত্থি, অথ কস্মা চত্তাৰোযেৱ ৱুত্তাতি. এত্থ ৱদাম, অঞ্ঞসচ্চদস্সনৱসেন আৱিভাৱতো. ‘‘তত্থ কতমং দুক্খে ঞাণং? দুক্খং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৭৯৪; পটি. ম. ১.১০৯) হি নযেন একেকসচ্চাৰম্মণৱসেনাপি সচ্চঞাণং ৱুত্তং. ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতি, সমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) নযেন একং সচ্চং আৰম্মণং কত্ৱা সেসেসুপি কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেনাপি ৱুত্তং.
তত্থ যদা একেকং সচ্চং আৰম্মণং কৰোতি, তদা সমুদযদস্সনেন তাৱ সভাৱতো পীড়নলক্খণস্সাপি দুক্খস্স, যস্মা তং আযূহনলক্খণেন সমুদযেন আযূহিতং সঙ্খতং ৰাসিকতং, তস্মাস্স সো সঙ্খতট্ঠো আৱিভৱতি. যস্মা পন মগ্গো কিলেসসন্তাপহৰো সুসীতলো, তস্মাস্স মগ্গস্স দস্সনেন সন্তাপট্ঠো আৱিভৱতি আযস্মতো নন্দস্স অচ্ছৰাদস্সনেন সুন্দৰিযা অনভিৰূপভাৱো ৱিয. অৱিপৰিণামধম্মস্স পন নিৰোধস্স দস্সনেনস্স ৱিপৰিণামট্ঠো আৱিভৱতীতি ৱত্তব্বমেৱেত্থ নত্থি.
তথা সভাৱতো আযূহনলক্খণস্সাপি সমুদযস্স, দুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো আৱিভৱতি অসপ্পাযভোজনতো উপ্পন্নব্যাধিদস্সনেন ভোজনস্স ব্যাধিনিদানভাৱো ৱিয. ৱিসংযোগভূতস্স নিৰোধস্স দস্সনেন সংযোগট্ঠো. নিয্যানভূতস্স চ মগ্গস্স দস্সনেন পলিবোধট্ঠোতি.
তথা নিস্সৰণলক্খণস্সাপি নিৰোধস্স, অৱিৱেকভূতস্স সমুদযস্স দস্সনেন ৱিৱেকট্ঠো আৱিভৱতি. মগ্গদস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো, ইমিনা হি অনমতগ্গসংসাৰে মগ্গো নদিট্ঠপুব্বো, সোপি চ সপ্পচ্চযত্তা সঙ্খতোযেৱাতি অপ্পচ্চযধম্মস্স অসঙ্খতভাৱো অতিৱিয পাকটো হোতি. দুক্খদস্সনেন পনস্স অমতট্ঠো আৱিভৱতি, দুক্খং হি ৱিসং, অমতং নিব্বানন্তি.
তথা নিয্যানলক্খণস্সাপি মগ্গস্স, সমুদযদস্সনেন ‘‘নাযং হেতু নিব্বানস্স পত্তিযা, অযং হেতূ’’তি হেতুট্ঠো আৱিভৱতি. নিৰোধদস্সনেন দস্সনট্ঠো, পৰমসুখুমানি ৰূপানি পস্সতো ‘‘ৱিপ্পসন্নং ৱত মে চক্খূ’’ন্তি চক্খুস্স ৱিপ্পসন্নভাৱো ৱিয. দুক্খদস্সনেন অধিপতেয্যট্ঠো, অনেকৰোগাতুৰকপণজনদস্সনেন ইস্সৰজনস্স উড়াৰভাৱো ৱিযাতি এৱমেত্থ সলক্খণৱসেন একেকস্স, অঞ্ঞসচ্চদস্সনৱসেন চ ইতৰেসং তিণ্ণং তিণ্ণং আৱিভাৱতো একেকস্স চত্তাৰো চত্তাৰো অত্থা ৱুত্তা. মগ্গক্খণে পন সব্বে চেতে অত্থা একেনেৱ দুক্খাদীসু চতুকিচ্চেন ঞাণেন পটিৱেধং গচ্ছন্তীতি. যে পন নানাভিসমযং ইচ্ছন্তি, তেসং উত্তৰং অভিধম্মে কথাৱত্থুস্মিং ৱুত্তমেৱ.
পৰিঞ্ঞাদিপ্পভেদকথা
৮৪৪. ইদানি যানি তানি পৰিঞ্ঞাদীনি চত্তাৰি কিচ্চানি ৱুত্তানি, তেসু –
তিৱিধা হোতি পৰিঞ্ঞা, তথা পহানম্পি সচ্ছিকিৰিযাপি;
দ্ৱে ভাৱনা অভিমতা, ৱিনিচ্ছযো তত্থ ঞাতব্বো.
৮৪৫. তিৱিধা হোতি পৰিঞ্ঞাতি ঞাতপৰিঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞাতি এৱং পৰিঞ্ঞা তিৱিধা হোতি. তত্থ ‘‘অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা ঞাতট্ঠেন ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.২০) এৱং উদ্দিসিত্ৱা ‘‘যে যে ধম্মা অভিঞ্ঞাতা হোন্তি, তে তে ধম্মা ঞাতা হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৭৫) এৱং সঙ্খেপতো, ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্যং. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সব্বং অভিঞ্ঞেয্যং? চক্খুং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২) নযেন ৱিত্থাৰতো ৱুত্তা ঞাতপৰিঞ্ঞা নাম. তস্সা সপ্পচ্চযনামৰূপাভিজাননা আৱেণিকা ভূমি.
৮৪৬. ‘‘পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞা তীৰণট্ঠেন ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.২১) এৱং উদ্দিসিত্ৱা পন ‘‘যে যে ধম্মা পৰিঞ্ঞাতা হোন্তি, তে তে ধম্মা তীৰিতা হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৭৫) এৱং সঙ্খেপতো, ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞেয্যং. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সব্বং পৰিঞ্ঞেয্যং? চক্খুং, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) নযেন ৱিত্থাৰতো ৱুত্তা তীৰণপৰিঞ্ঞা নাম. তস্সা কলাপসম্মসনতো পট্ঠায অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি তীৰণৱসেন পৱত্তমানায যাৱ অনুলোমা আৱেণিকা ভূমি.
৮৪৭. ‘‘পহানপঞ্ঞা পৰিচ্চাগট্ঠেন ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.২২) এৱং পন উদ্দিসিত্ৱা ‘‘যে যে ধম্মা পহীনা হোন্তি, তে তে ধম্মা পৰিচ্চত্তা হোন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৭৫) এৱং ৱিত্থাৰতো ৱুত্তা ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তা পহানপৰিঞ্ঞা. তস্সা ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায যাৱ মগ্গঞাণা ভূমি, অযং ইধ অধিপ্পেতা.
যস্মা ৱা ঞাততীৰণপৰিঞ্ঞাযোপি তদত্থাযেৱ, যস্মা চ যে ধম্মে পজহতি, তে নিযমতো ঞাতা চেৱ তীৰিতা চ হোন্তি, তস্মা পৰিঞ্ঞাত্তযম্পি ইমিনা পৰিযাযেন মগ্গঞাণস্স কিচ্চন্তি ৱেদিতব্বং.
৮৪৮. তথা পহানম্পীতি পহানম্পি হি ৱিক্খম্ভনপ্পহানং তদঙ্গপ্পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানন্তি পৰিঞ্ঞা ৱিয তিৱিধমেৱ হোতি. তত্থ যং সসেৱালে উদকে পক্খিত্তেন ঘটেন সেৱালস্স ৱিয তেন তেন লোকিযসমাধিনা নীৱৰণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং ৱিক্খম্ভনং, ইদং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং নাম. পাড়িযং পন ‘‘ৱিক্খম্ভনপ্পহানঞ্চ নীৱৰণানং পঠমং ঝানং ভাৱযতো’’তি (পটি. ম. ১.২৪) নীৱৰণানঞ্ঞেৱ ৱিক্খম্ভনং ৱুত্তং, তং পাকটত্তা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. নীৱৰণানি হি ঝানস্স পুব্বভাগেপি পচ্ছাভাগেপি ন সহসা চিত্তং অজ্ঝোত্থৰন্তি, ৱিতক্কাদযো অপ্পিতক্খণেযেৱ. তস্মা নীৱৰণানং ৱিক্খম্ভনং পাকটং.
৮৪৯. যং পন ৰত্তিভাগে সমুজ্জলিতেন পদীপেন অন্ধকাৰস্স ৱিয তেন তেন ৱিপস্সনায অৱযৱভূতেন ঞাণঙ্গেন পটিপক্খৱসেনেৱ তস্স তস্স পহাতব্বধম্মস্স পহানং, ইদং তদঙ্গপ্পহানং নাম. সেয্যথিদং – নামৰূপপৰিচ্ছেদেন তাৱ সক্কাযদিট্ঠিযা. পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠিযা চেৱ কঙ্খামলস্স চ. কলাপসম্মসনেন ‘‘অহং মমা’’তি সমূহগাহস্স. মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায. উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা. ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা. ভযতুপট্ঠানেন সভযে অভযসঞ্ঞায. আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায. নিব্বিদানুপস্সনেন অভিৰতিসঞ্ঞায. মুঞ্চিতুকম্যতায অমুঞ্চিতুকামভাৱস্স. পটিসঙ্খানেন অপ্পটিসঙ্খানস্স. উপেক্খায অনুপেক্খনস্স. অনুলোমেন সচ্চপটিলোমগাহস্স পহানং.
যং ৱা পন অট্ঠাৰসসু মহাৱিপস্সনাসু অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞায. দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞায. অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞায. নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিযা. ৱিৰাগানুপস্সনায ৰাগস্স. নিৰোধানুপস্সনায সমুদযস্স. পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানস্স. খযানুপস্সনায ঘনসঞ্ঞায. ৱযানুপস্সনায আযূহনস্স. ৱিপৰিণামানুপস্সনায ধুৱসঞ্ঞায. অনিমিত্তানুপস্সনায নিমিত্তস্স. অপ্পণিহিতানুপস্সনায পণিধিযা. সুঞ্ঞতানুপস্সনায অভিনিৱেসস্স. অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনায সাৰাদানাভিনিৱেসস্স. যথাভূতঞাণদস্সনেন সম্মোহাভিনিৱেসস্স. আদীনৱানুপস্সনায আলযাভিনিৱেসস্স. পটিসঙ্খানুপস্সনায অপ্পটিসঙ্খায. ৱিৱট্টানুপস্সনায সংযোগাভিনিৱেসস্স পহানং. ইদম্পি তদঙ্গপ্পহানমেৱ.
৮৫০. তত্থ যথা অনিচ্চানুপস্সনাদীহি সত্তহি নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানং হোতি, তং ভঙ্গানুপস্সনে ৱুত্তমেৱ.
খযানুপস্সনাতি পন ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি এৱং খযং পস্সতো ঞাণং. তেন ঘনসঞ্ঞায পহানং হোতি.
ৱযানুপস্সনাতি –
আৰম্মণান্ৱযেন, উভো একৱৱত্থানা;
নিৰোধে অধিমুত্ততা, ৱযলক্খণৱিপস্সনাতি. –
এৱং ৱুত্তা পচ্চক্খতো চেৱ অন্ৱযতো চ সঙ্খাৰানং ভঙ্গং দিস্ৱা তস্মিঞ্ঞেৱ ভঙ্গসঙ্খাতে নিৰোধে অধিমুত্ততা, তায আযূহনস্স পহানং হোতি. যেসং হি অত্থায আযূহেয্য, ‘‘তে এৱং ৱযধম্মা’’তি ৱিপস্সতো আযূহনে চিত্তং ন নমতি.
ৱিপৰিণামানুপস্সনাতি ৰূপসত্তকাদিৱসেন তং তং পৰিচ্ছেদং অতিক্কম্ম অঞ্ঞথাপৱত্তিদস্সনং. উপ্পন্নস্স ৱা জৰায চেৱ মৰণেন চ দ্ৱীহাকাৰেহি ৱিপৰিণামদস্সনং, তায ধুৱসঞ্ঞায পহানং হোতি.