২১. পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসো
উপক্কিলেসৱিমুত্তউদযব্বযঞাণকথা
৭৩৭. অট্ঠন্নং পন ঞাণানং ৱসেন সিখাপ্পত্তা ৱিপস্সনা, নৱমঞ্চ সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি অযং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম. অট্ঠন্নন্তি চেত্থ উপক্কিলেসৱিমুত্তং ৱীথিপটিপন্নৱিপস্সনাসঙ্খাতং উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং, ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং, ভযতুপট্ঠানঞাণং, আদীনৱানুপস্সনাঞাণং, নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং, মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং, পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং, সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণন্তি ইমানি অট্ঠ ঞাণানি ৱেদিতব্বানি. নৱমং সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি অনুলোমস্সেতং অধিৱচনং. তস্মা তং সম্পাদেতুকামেন উপক্কিলেসৱিমুত্তং উদযব্বযঞাণং আদিং কত্ৱা এতেসু ঞাণেসু যোগো কৰণীযো.
৭৩৮. পুন উদযব্বযঞাণে যোগো কিমত্থিযোতি চে? লক্খণসল্লক্খণত্থো. উদযব্বযঞাণং হি হেট্ঠা দসহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং হুত্ৱা যাথাৱসৰসতো তিলক্খণং সল্লক্খেতুং নাসক্খি. উপক্কিলেসৱিমুত্তং পন সক্কোতি. তস্মা লক্খণসল্লক্খণত্থমেত্থ পুন যোগো কৰণীযো.
৭৩৯. লক্খণানি পন কিস্স অমনসিকাৰা কেন পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠহন্তি? অনিচ্চলক্খণং তাৱ উদযব্বযানং অমনসিকাৰা সন্ততিযা পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি. দুক্খলক্খণং অভিণ্হসম্পটিপীড়নস্স অমনসিকাৰা ইৰিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি. অনত্তলক্খণং নানাধাতুৱিনিব্ভোগস্স অমনসিকাৰা ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা ন উপট্ঠাতি. উদযব্বযম্পন পৰিগ্গহেত্ৱা সন্ততিযা ৱিকোপিতায অনিচ্চলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি. অভিণ্হসম্পটিপীড়নং মনসিকত্ৱা ইৰিযাপথে উগ্ঘাটিতে দুক্খলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি. নানাধাতুযো ৱিনিব্ভুজিত্ৱা ঘনৱিনিব্ভোগে কতে অনত্তলক্খণং যাথাৱসৰসতো উপট্ঠাতি.
৭৪০. এত্থ চ অনিচ্চং, অনিচ্চলক্খণং, দুক্খং, দুক্খলক্খণং, অনত্তা, অনত্তলক্খণন্তি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং. কস্মা? উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱা, হুত্ৱা অভাৱতো ৱা. উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং হুত্ৱা অভাৱসঙ্খাতো ৱা আকাৰৱিকাৰো.
‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱচনতো পন তদেৱ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং. কস্মা? অভিণ্হপটিপীড়না, অভিণ্হপটিপীড়নাকাৰো দুক্খলক্খণং.
‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) পন ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা. কস্মা? অৱসৱত্তনতো, অৱসৱত্তনাকাৰো অনত্তলক্খণং.
তযিদং সব্বম্পি অযং যোগাৱচৰো উপক্কিলেসৱিমুত্তেন ৱীথিপটিপন্নৱিপস্সনাসঙ্খাতেন উদযব্বযানুপস্সনাঞাণেন যাথাৱসৰসতো সল্লক্খেতি.
উপক্কিলেসৱিমুত্তউদযব্বযঞাণং নিট্ঠিতং.
ভঙ্গানুপস্সনাঞাণকথা
৭৪১. তস্সেৱং সল্লক্খেত্ৱা পুনপ্পুনং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি ৰূপাৰূপধম্মে তুলযতো তীৰযতো তং ঞাণং তিক্খং হুত্ৱা ৱহতি, সঙ্খাৰা লহুং উপট্ঠহন্তি, ঞাণে তিক্খে ৱহন্তে সঙ্খাৰেসু লহুং উপট্ঠহন্তেসু উপ্পাদং ৱা ঠিতিং ৱা পৱত্তং ৱা নিমিত্তং ৱা ন সম্পাপুণাতি. খযৱযভেদনিৰোধেযেৱ সতি সন্তিট্ঠতি. তস্স ‘‘এৱং উপ্পজ্জিত্ৱা এৱং নাম সঙ্খাৰগতং নিৰুজ্ঝতী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভঙ্গানুপস্সনং নাম ৱিপস্সনাঞাণং উপ্পজ্জতি. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘কথং আৰম্মণপটিসঙ্খা ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৱিপস্সনে ঞাণং? ৰূপাৰম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতি, তং আৰম্মণং পটিসঙ্খা তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতি. অনুপস্সতীতি কথং অনুপস্সতি? অনিচ্চতো অনুপস্সতি নো নিচ্চতো, দুক্খতো অনুপস্সতি নো সুখতো, অনত্ততো অনুপস্সতি নো অত্ততো, নিব্বিন্দতি নো নন্দতি, ৱিৰজ্জতি নো ৰজ্জতি, নিৰোধেতি নো সমুদেতি, পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতি.
‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি. দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং, নিৰোধেন্তো সমুদযং পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতি.
‘‘ৱেদনাৰম্মণতা…পে… সঞ্ঞাৰম্মণতা… সঙ্খাৰাৰম্মণতা… ৱিঞ্ঞাণাৰম্মণতা… চক্খাৰম্মণতা…পে… জৰামৰণাৰম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতি…পে… পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতি.
‘‘ৱত্থুসঙ্কমনা চেৱ, পঞ্ঞায চ ৱিৱট্টনা;
আৱজ্জনাবলঞ্চেৱ, পটিসঙ্খাৱিপস্সনা.
‘‘আৰম্মণঅন্ৱযেন, উভো একৱৱত্থনা;
নিৰোধে অধিমুত্ততা, ৱযলক্খণৱিপস্সনা.
‘‘আৰম্মণঞ্চ পটিসঙ্খা, ভঙ্গঞ্চ অনুপস্সতি;
সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠানং, অধিপঞ্ঞাৱিপস্সনা.
‘‘কুসলো তীসু অনুপস্সনাসু, চতস্সো চ ৱিপস্সনাসু;
তযো উপট্ঠানে কুসলতা, নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতী’’তি.
‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, তেন ৱুচ্চতি ‘আৰম্মণপটিসঙ্খা ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞা ৱিপস্সনে ঞাণ’’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫১-৫২).
৭৪২. তত্থ আৰম্মণপটিসঙ্খাতি যংকিঞ্চি আৰম্মণং পটিসঙ্খায জানিত্ৱা, খযতো ৱযতো দিস্ৱাতি অত্থো. ভঙ্গানুপস্সনে পঞ্ঞাতি তস্স, আৰম্মণং খযতো ৱযতো পটিসঙ্খায উপ্পন্নস্স ঞাণস্স ভঙ্গং অনুপস্সনে যা পঞ্ঞা, ইদং ৱিপস্সনে ঞাণন্তি ৱুত্তং. তং কথং হোতীতি অযং তাৱ কথেতুকম্যতাপুচ্ছায অত্থো. ততো যথা তং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘ৰূপাৰম্মণতা’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ ৰূপাৰম্মণতা চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতীতি ৰূপাৰম্মণং চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতি. অথ ৱা ৰূপাৰম্মণভাৱে চিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জতীতি অত্থো. তং আৰম্মণং পটিসঙ্খাতি তং ৰূপাৰম্মণং পটিসঙ্খায জানিত্ৱা, খযতো ৱযতো দিস্ৱাতি অত্থো. তস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতীতি যেন চিত্তেন তং ৰূপাৰম্মণং খযতো ৱযতো দিট্ঠং, তস্স চিত্তস্স অপৰেন চিত্তেন ভঙ্গং অনুপস্সতীতি অত্থো. তেনাহু পোৰাণা ‘‘ঞাতঞ্চ ঞাণঞ্চ উভোপি ৱিপস্সতী’’তি.
এত্থ চ অনুপস্সতীতি অনু অনু পস্সতি, অনেকেহি আকাৰেহি পুনপ্পুনং পস্সতীতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘অনুপস্সতীতি কথং অনুপস্সতি. অনিচ্চতো অনুপস্সতী’’তিআদি.
তত্থ যস্মা ভঙ্গো নাম অনিচ্চতায পৰমা কোটি, তস্মা সো ভঙ্গানুপস্সকো যোগাৱচৰো সব্বং সঙ্খাৰগতং অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো. ততো অনিচ্চস্স দুক্খত্তা, দুক্খস্স চ অনত্তত্তা তদেৱ দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো. অনত্ততো অনুপস্সতি নো অত্ততো.
যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং. যঞ্চ অনভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ ৰজ্জিতব্বং. তস্মা এতস্মিং ভঙ্গানুপস্সনানুসাৰেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি দিট্ঠে সঙ্খাৰগতে নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি. ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতি. সো এৱং অৰজ্জন্তো লোকিকেনেৱ তাৱ ঞাণেন ৰাগং নিৰোধেতি, নো সমুদেতি. সমুদযং ন কৰোতীতি অত্থো.
অথ ৱা সো এৱং ৱিৰত্তো যথা দিট্ঠং সঙ্খাৰগতং, তথা অদিট্ঠম্পি অন্ৱযঞাণৱসেন নিৰোধেতি, নো সমুদেতি. নিৰোধতোৱ মনসিকৰোতি. নিৰোধমেৱস্স পস্সতি, নো সমুদযন্তি অত্থো.
সো এৱং পটিপন্নো পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. কিং ৱুত্তং হোতি? অযম্পি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৱসেন সদ্ধিং খন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসানং পৰিচ্চজনতো, সঙ্খতদোসদস্সনেন চ তব্বিপৰীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৱ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চাতি ৱুচ্চতি. তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু যথাৱুত্তেন নযেন কিলেসে পৰিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি. নাপি নিব্বত্তনৱসেন কিলেসে আদিযতি, ন অদোসদস্সিতাৱসেন সঙ্খতাৰম্মণং. তেন ৱুচ্চতি ‘‘পটিনিস্সজ্জতি নো আদিযতী’’তি.
৭৪৩. ইদানিস্স তেহি ঞাণেহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নন্দিন্তি সপ্পীতিকং তণ্হং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৭৪৪. গাথাসু পন ৱত্থুসঙ্কমনাতি ৰূপস্স ভঙ্গং দিস্ৱা পুন যেন চিত্তেন ভঙ্গো দিট্ঠো, তস্সাপি ভঙ্গদস্সনৱসেন পুৰিমৱত্থুতো অঞ্ঞৱত্থুসঙ্কমনা. পঞ্ঞায চ ৱিৱট্টনাতি উদযং পহায ৱযে সন্তিট্ঠনা. আৱজ্জনাবলঞ্চেৱাতি ৰূপস্স ভঙ্গং দিস্ৱা পুন ভঙ্গাৰম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গদস্সনত্থং অনন্তৰমেৱ আৱজ্জনসমত্থতা. পটিসঙ্খাৱিপস্সনাতি এসা আৰম্মণপটিসঙ্খাভঙ্গানুপস্সনা নাম.
৭৪৫. আৰম্মণঅন্ৱযেন উভো একৱৱত্থনাতি পচ্চক্খতো দিট্ঠস্স আৰম্মণস্স অন্ৱযেন অনুগমনেন যথা ইদং, তথা অতীতেপি সঙ্খাৰগতং ভিজ্জিত্থ, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সতীতি এৱং উভিন্নং একসভাৱেনেৱ ৱৱত্থাপনন্তি অত্থো.
ৱুত্তম্পি চেতং পোৰাণেহি –
‘‘সংৱিজ্জমানম্হি ৱিসুদ্ধদস্সনো,
তদন্ৱযং নেতি অতীতনাগতে;
সব্বেপি সঙ্খাৰগতা পলোকিনো,
উস্সাৱবিন্দূ সূৰিযেৱ উগ্গতে’’তি.
নিৰোধে অধিমুত্ততাতি এৱং উভিন্নং ভঙ্গৱসেন একৱৱত্থানং কত্ৱা তস্মিঞ্ঞেৱ ভঙ্গসঙ্খাতে নিৰোধে অধিমুত্ততা তগ্গৰুতা তন্নিন্নতা তপ্পোণতা তপ্পব্ভাৰতাতি অত্থো. ৱযলক্খণৱিপস্সনাতি এসা ৱযলক্খণৱিপস্সনা নামাতি ৱুত্তং হোতি.
৭৪৬. আৰম্মণঞ্চ পটিসঙ্খাতি পুৰিমঞ্চ ৰূপাদিআৰম্মণং জানিত্ৱা. ভঙ্গঞ্চ অনুপস্সতীতি তস্সাৰম্মণস্স ভঙ্গং দিস্ৱা তদাৰম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গং অনুপস্সতি. সুঞ্ঞতো চ উপট্ঠানন্তি তস্সেৱং ভঙ্গং অনুপস্সতো ‘‘সঙ্খাৰাৱ ভিজ্জন্তি, তেসং ভেদো মৰণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থী’’তি সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং ইজ্ঝতি.
তেনাহু পোৰাণা –
‘‘খন্ধা নিৰুজ্ঝন্তি ন চত্থি অঞ্ঞো,
খন্ধান ভেদো মৰণন্তি ৱুচ্চতি;
তেসং খযং পস্সতি অপ্পমত্তো,
মণিংৱ ৱিজ্ঝং ৱজিৰেন যোনিসো’’তি.
অধিপঞ্ঞাৱিপস্সনাতি যা চ আৰম্মণপটিসঙ্খা যা চ ভঙ্গানুপস্সনা যঞ্চ সুঞ্ঞতো উপট্ঠানং, অযং অধিপঞ্ঞাৱিপস্সনা নামাতি ৱুত্তং হোতি.
৭৪৭. কুসলো তীসু অনুপস্সনাসূতি অনিচ্চানুপস্সনাদীসু তীসু ছেকো ভিক্খু. চতস্সো চ ৱিপস্সনাসূতি নিব্বিদাদীসু চ চতূসু ৱিপস্সনাসু. তযো উপট্ঠানে কুসলতাতি খযতো ৱযতো সুঞ্ঞতোতি ইমস্মিঞ্চ তিৱিধে উপট্ঠানে কুসলতায. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি সস্সতদিট্ঠিআদীসু নানপ্পকাৰাসু দিট্ঠীসু ন ৱেধতি.
৭৪৮. সো এৱং অৱেধমানো ‘‘অনিৰুদ্ধমেৱ নিৰুজ্ঝতি, অভিন্নমেৱ ভিজ্জতী’’তি পৱত্তমনসিকাৰো দুব্বলভাজনস্স ৱিয ভিজ্জমানস্স, সুখুমৰজস্সেৱ ৱিপ্পকিৰিযমানস্স, তিলানং ৱিয ভজ্জিযমানানং সব্বসঙ্খাৰানং উপ্পাদট্ঠিতিপৱত্তনিমিত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ভেদমেৱ পস্সতি. সো যথা নাম চক্খুমা পুৰিসো পোক্খৰণীতীৰে ৱা নদীতীৰে ৱা ঠিতো থূলফুসিতকে দেৱে ৱস্সন্তে উদকপিট্ঠে মহন্তমহন্তানি উদকবুব্বুড়কানি উপ্পজ্জিত্ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা সীঘং সীঘং ভিজ্জমানানি পস্সেয্য, এৱমেৱ সব্বে সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তীতি পস্সতি. এৱৰূপং হি যোগাৱচৰং সন্ধায ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘যথা বুব্বুড়কং পস্সে, যথা পস্সে মৰীচিকং;
এৱং লোকং অৱেক্খন্তং, মচ্চুৰাজা ন পস্সতী’’তি. (ধ. প. ১৭০);
৭৪৯. তস্সেৱং ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তি ভিজ্জন্তী’’তি অভিণ্হং পস্সতো অট্ঠানিসংসপৰিৱাৰং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং বলপ্পত্তং হোতি. তত্ৰিমে অট্ঠানিসংসা – ভৱদিট্ঠিপ্পহানং, জীৱিতনিকন্তিপৰিচ্চাগো, সদাযুত্তপযুত্ততা, ৱিসুদ্ধাজীৱিতা, উস্সুক্কপ্পহানং, ৱিগতভযতা, খন্তিসোৰচ্চপটিলাভো, অৰতিৰতিসহনতাতি.
তেনাহু পোৰাণা –
‘‘ইমানি অট্ঠগ্গুণমুত্তমানি,
দিস্ৱা তহিং সম্মসতে পুনপ্পুনং;
আদিত্তচেলস্সিৰসূপমো মুনি,
ভঙ্গানুপস্সী অমতস্স পত্তিযা’’তি.
ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
ভযতুপট্ঠানঞাণকথা
৭৫০. তস্সেৱং সব্বসঙ্খাৰানং খযৱযভেদনিৰোধাৰম্মণং ভঙ্গানুপস্সনং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসেসু পভেদকা সঙ্খাৰা সুখেন জীৱিতুকামস্স ভীৰুকপুৰিসস্স সীহব্যগ্ঘদীপিঅচ্ছতৰচ্ছযক্খৰক্খসচণ্ডগোণচণ্ডকুক্কুৰপভিন্নমদচণ্ডহত্থিঘোৰআসীৱিসঅসনিৱিচক্কসুসানৰণভূমিজলিতঅঙ্গাৰকাসুআদযো ৱিয মহাভযং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. তস্স ‘‘অতীতা সঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তি, অনাগতে নিব্বত্তনকসঙ্খাৰাপি এৱমেৱ নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’’তি পস্সতো এতস্মিং ঠানে ভযতুপট্ঠানঞাণং নাম উপ্পজ্জতি.
তত্ৰাযং উপমা – একিস্সা কিৰ ইত্থিযা তযো পুত্তা ৰাজপৰাধিকা, তেসং ৰাজা সীসচ্ছেদং আণাপেসি. সা পুত্তেহি সদ্ধিং আঘাতনং অগমাসি. অথস্সা জেট্ঠপুত্তস্স সীসং ছিন্দিত্ৱা মজ্ঝিমস্স ছিন্দিতুং আৰভিংসু. সা জেট্ঠস্স সীসং ছিন্নং মজ্ঝিমস্স চ ছিজ্জমানং দিস্ৱা কনিট্ঠম্হি আলযং ৱিস্সজ্জি ‘‘অযম্পি এতেসঞ্ঞেৱ সদিসো ভৱিস্সতী’’তি. তত্থ তস্সা ইত্থিযা জেট্ঠপুত্তস্স ছিন্নসীসদস্সনং ৱিয যোগিনো অতীতসঙ্খাৰানং নিৰোধদস্সনং, মজ্ঝিমস্স ছিজ্জমানসীসদস্সনং ৱিয পচ্চুপ্পন্নানং নিৰোধদস্সনং, ‘‘অযম্পি এতেসঞ্ঞেৱ সদিসো ভৱিস্সতী’’তি কনিট্ঠপুত্তম্হি আলযৱিস্সজ্জনং ৱিয ‘‘অনাগতেপি নিব্বত্তনকসঙ্খাৰা ভিজ্জিস্সন্তী’’তি অনাগতানং নিৰোধদস্সনং. তস্সেৱং পস্সতো এতস্মিং ঠানে উপ্পজ্জতি ভযতুপট্ঠানঞাণং.
অপৰাপি উপমা – একা কিৰ পূতিপজা ইত্থী দস দাৰকে ৱিজাযি. তেসু নৱ মতা, একো হত্থগতো মৰতি, অপৰো কুচ্ছিযং. সা নৱ দাৰকে মতে দসমঞ্চ মীযমানং দিস্ৱা কুচ্ছিগতে আলযং ৱিস্সজ্জি ‘‘অযম্পি এতেসঞ্ঞেৱ সদিসো ভৱিস্সতী’’তি. তত্থ তস্সা ইত্থিযা নৱন্নং দাৰকানং মৰণানুস্সৰণং ৱিয যোগিনো অতীতসঙ্খাৰানং নিৰোধদস্সনং, হত্থগতস্স মীযমানভাৱদস্সনং ৱিয যোগিনো পচ্চুপ্পন্নানং নিৰোধদস্সনং, কুচ্ছিগতে আলযৱিস্সজ্জনং ৱিয অনাগতানং নিৰোধদস্সনং. তস্সেৱং পস্সতো এতস্মিং খণে উপ্পজ্জতি ভযতুপট্ঠানঞাণং.
৭৫১. ভযতুপট্ঠানঞাণং পন ভাযতি ন ভাযতীতি? ন ভাযতি. তঞ্হি অতীতা সঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তি, অনাগতা নিৰুজ্ঝিস্সন্তীতি তীৰণমত্তমেৱ হোতি. তস্মা যথা নাম চক্খুমা পুৰিসো নগৰদ্ৱাৰে তিস্সো অঙ্গাৰকাসুযো ওলোকযমানো সযং ন ভাযতি, কেৱলং হিস্স ‘‘যে যে এত্থ নিপতিস্সন্তি, সব্বে অনপ্পকং দুক্খমনুভৱিস্সন্তী’’তি তীৰণমত্তমেৱ হোতি. যথা ৱা পন চক্খুমা পুৰিসো খদিৰসূলং অযোসূলং সুৱণ্ণসূলন্তি পটিপাটিযা ঠপিতং সূলত্তযং ওলোকযমানো সযং ন ভাযতি, কেৱলং হিস্স ‘‘যে যে ইমেসু সূলেসু নিপতিস্সন্তি, সব্বে অনপ্পকং দুক্খমনুভৱিস্সন্তী’’তি তীৰণমত্তমেৱ হোতি, এৱমেৱ ভযতুপট্ঠানঞাণং সযং ন ভাযতি, কেৱলং হিস্স অঙ্গাৰকাসুত্তযসদিসেসু, সূলত্তযসদিসেসু চ তীসু ভৱেসু ‘‘অতীতা সঙ্খাৰা নিৰুদ্ধা, পচ্চুপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তি, অনাগতা নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’’তি তীৰণমত্তমেৱ হোতি. যস্মা পনস্স কেৱলং সব্বভৱযোনিগতিঠিতিনিৱাসগতা সঙ্খাৰা ব্যসনাপন্না সপ্পটিভযা হুত্ৱা ভযতো উপট্ঠহন্তি, তস্মা ভযতুপট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি.
এৱং ভযতো উপট্ঠানে পনস্স অযং পাড়ি –
‘‘অনিচ্চতো মনসিকৰোতো কিং ভযতো উপট্ঠাতি? দুক্খতো. অনত্ততো মনসিকৰোতো কিং ভযতো উপট্ঠাতীতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো নিমিত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো পৱত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো নিমিত্তঞ্চ পৱত্তঞ্চ ভযতো উপট্ঠাতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৭).
তত্থ নিমিত্তন্তি সঙ্খাৰনিমিত্তং. অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং সঙ্খাৰানমেৱেতং অধিৱচনং. অনিচ্চতো মনসিকৰোন্তো হি সঙ্খাৰানং মৰণমেৱ পস্সতি, তেনস্স নিমিত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. পৱত্তন্তি ৰূপাৰূপভৱপৱত্তি. দুক্খতো মনসিকৰোন্তো হি সুখসম্মতাযপি পৱত্তিযা অভিণ্হপটিপীড়নভাৱমেৱ পস্সতি, তেনস্স পৱত্তং ভযতো উপট্ঠাতি. অনত্ততো মনসিকৰোন্তো পন উভযম্পেতং সুঞ্ঞগামং ৱিয মৰীচিগন্ধব্বনগৰাদীনি ৱিয চ ৰিত্তং তুচ্ছং সুঞ্ঞং অস্সামিকং অপৰিণাযকং পস্সতি. তেনস্স নিমিত্তঞ্চ পৱত্তঞ্চ উভযং ভযতো উপট্ঠাতীতি.
ভযতুপট্ঠানঞাণং নিট্ঠিতং.
আদীনৱানুপস্সনাঞাণকথা
৭৫২. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসেসু নেৱ তাণং, ন লেণং, ন গতি, নপ্পটিসৰণং পঞ্ঞাযতি. সব্বভৱযোনিগতিঠিতিনিৱাসগতেসু সঙ্খাৰেসু একসঙ্খাৰেপি পত্থনা ৱা পৰামাসো ৱা ন হোতি. তযো ভৱা ৱীতচ্চিকঙ্গাৰপুণ্ণঅঙ্গাৰকাসুযো ৱিয, চত্তাৰো মহাভূতা ঘোৰৱিসআসীৱিসা ৱিয, পঞ্চক্খন্ধা উক্খিত্তাসিকৱধকা ৱিয, ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি সুঞ্ঞগামো ৱিয, ছ বাহিৰাযতনানি গামঘাতকচোৰা ৱিয, সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, নৱ চ সত্তাৱাসা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা ৱিয চ, সব্বে সঙ্খাৰা গণ্ডভূতা ৰোগভূতা সল্লভূতা অঘভূতা আবাধভূতা ৱিয চ নিৰস্সাদা নিৰসা মহাআদীনৱৰাসিভূতা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি.
কথং? সুখেন জীৱিতুকামস্স ভীৰুকপুৰিসস্স ৰমণীযাকাৰসণ্ঠিতম্পি সৱাড়কমিৱ ৱনগহনং, সসদ্দূলা ৱিয গুহা, সগাহৰক্খসং ৱিয উদকং, সমুস্সিতখগ্গা ৱিয পচ্চত্থিকা, সৱিসং ৱিয ভোজনং, সচোৰো ৱিয মগ্গো, আদিত্তমিৱ অগাৰং, উয্যুত্তসেনা ৱিয ৰণভূমি. যথা হি সো পুৰিসো এতানি সৱাড়কৱনগহনাদীনি আগম্ম ভীতো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো সমন্ততো আদীনৱমেৱ পস্সতি, এৱমেৱাযং যোগাৱচৰো ভঙ্গানুপস্সনাৱসেন সব্বসঙ্খাৰেসু ভযতো উপট্ঠিতেসু সমন্ততো নিৰসং নিৰস্সাদং আদীনৱমেৱ পস্সতি. তস্সেৱং পস্সতো আদীনৱঞাণং নাম উপ্পন্নং হোতি. যং সন্ধায ইদং ৱুত্তং –
‘‘কথং ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং? উপ্পাদো ভযন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. পৱত্তং ভযন্তি… নিমিত্তং ভযন্তি… আযূহনা ভযন্তি… পটিসন্ধি ভযন্তি… গতি ভযন্তি… নিব্বত্তি ভযন্তি… উপপত্তি ভযন্তি… জাতি ভযন্তি… জৰা ভযন্তি… ব্যাধি ভযন্তি… মৰণং ভযন্তি… সোকো ভযন্তি… পৰিদেৱো ভযন্তি… উপাযাসো ভযন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৱত্তং…পে… অনুপাযাসো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৱত্তং…পে… উপাযাসো ভযং, অনুপাযাসো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণং.
‘‘উপ্পাদো দুক্খন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. পৱত্তং…পে… উপাযাসো দুক্খন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. অনুপ্পাদো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৱত্তং…পে… অনুপাযাসো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো দুক্খং, অনুপ্পাদো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৱত্তং…পে… উপাযাসো দুক্খং, অনুপাযাসো সুখন্তি সন্তিপদে ঞাণং.
‘‘উপ্পাদো সামিসন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. পৱত্তং…পে… উপাযাসো সামিসন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. অনুপ্পাদো নিৰামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৱত্তং…পে… অনুপাযাসো নিৰামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো সামিসং, অনুপ্পাদো নিৰামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৱত্তং…পে… উপাযাসো সামিসং, অনুপাযাসো নিৰামিসন্তি সন্তিপদে ঞাণং.
উপ্পাদো ‘‘সঙ্খাৰাতি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. পৱত্তং…পে… উপাযাসো সঙ্খাৰাতি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণং. অনুপ্পাদো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং. অপ্পৱত্তং…পে… অনুপাযাসো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং. উপ্পাদো সঙ্খাৰা, অনুপ্পাদো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং. পৱত্তং…পে… উপাযাসো সঙ্খাৰা, অনুপাযাসো নিব্বানন্তি সন্তিপদে ঞাণং.
‘‘উপ্পাদঞ্চ পৱত্তঞ্চ, নিমিত্তং দুক্খন্তি পস্সতি;
আযূহনং পটিসন্ধিং, ঞাণং আদীনৱে ইদং.
‘‘অনুপ্পাদং অপ্পৱত্তং, অনিমিত্তং সুখন্তি চ;
অনাযূহনা অপ্পটিসন্ধি, ঞাণং সন্তিপদে ইদং.
‘‘ইদং আদীনৱে ঞাণং, পঞ্চঠানেসু জাযতি;
পঞ্চঠানে সন্তিপদে, দস ঞাণে পজানাতি;
দ্ৱিন্নং ঞাণানং কুসলতা, নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতী’’তি.
‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং. পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৱুচ্চতি ‘‘ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৫৩).
৭৫৩. তত্থ উপ্পাদোতি পুৰিমকম্মপচ্চযা ইধ উপ্পত্তি. পৱত্তন্তি তথা উপ্পন্নস্স পৱত্তি. নিমিত্তন্তি সব্বম্পি সঙ্খাৰনিমিত্তং. আযূহনাতি আযতিং পটিসন্ধিহেতুভূতং কম্মং. পটিসন্ধীতি আযতিং উপ্পত্তি. গতীতি যায গতিযা সা পটিসন্ধি হোতি. নিব্বত্তীতি খন্ধানং নিব্বত্তনং. উপপত্তীতি ‘‘সমাপন্নস্স ৱা উপপন্নস্স ৱা’’তি (ধ. স. ১২৮৯, ১২৯১) এৱং ৱুত্তা ৱিপাকপ্পৱত্তি. জাতীতি জৰাদীনং পচ্চযভূতা ভৱপচ্চযা জাতি. জৰামৰণাদযো পাকটা এৱ. এত্থ চ উপ্পাদাদযো পঞ্চেৱ আদীনৱঞাণস্স ৱত্থুৱসেন ৱুত্তা. সেসা তেসং ৱেৱচনৱসেন. নিব্বত্তি জাতীতি ইদঞ্হি দ্ৱযং উপ্পাদস্স চেৱ পটিসন্ধিযা চ ৱেৱচনং. গতি উপপত্তীতি ইদং দ্ৱযং পৱত্তস্স. জৰাদযো নিমিত্তস্সাতি. তেনাহ –
‘‘উপ্পাদঞ্চ পৱত্তঞ্চ, নিমিত্তং দুক্খন্তি পস্সতি;
আযূহনং পটিসন্ধিং, ঞাণং আদীনৱে ইদ’’ন্তি চ.
‘‘ইদং আদীনৱে ঞাণং, পঞ্চঠানেসু জাযতী’’তি চ.
অনুপ্পাদো খেমন্তি সন্তিপদে ঞাণন্তিআদি পন আদীনৱঞাণস্স পটিপক্খঞাণদস্সনত্থং ৱুত্তং. ভযতুপট্ঠানেন ৱা আদীনৱং দিস্ৱা উব্বিগ্গহদযানং অভযম্পি অত্থি খেমং নিৰাদীনৱন্তি অস্সাসজননত্থম্পি এতং ৱুত্তং. যস্মা ৱা পনস্স উপ্পাদাদযো ভযতো সূপট্ঠিতা হোন্তি, তস্স তপ্পটিপক্খনিন্নং চিত্তং হোতি, তস্মা ভযতুপট্ঠানৱসেন সিদ্ধস্স আদীনৱঞাণস্স আনিসংসদস্সনত্থম্পেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
এত্থ চ যং ভযং, তং যস্মা নিযমতো দুক্খং. তং ৱট্টামিসলোকামিসকিলেসামিসেহি অৱিপ্পমুত্তত্তা সামিসমেৱ. যঞ্চ সামিসং, তং সঙ্খাৰমত্তমেৱ. তস্মা ‘‘উপ্পাদো দুক্খন্তি ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা আদীনৱে ঞাণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ভযাকাৰেন দুক্খাকাৰেন সামিসাকাৰেনাতি এৱং আকাৰনানত্ততো পৱত্তিৱসেনেৱেত্থ নানত্তং ৱেদিতব্বং.
দসঞাণে পজানাতীতি আদীনৱঞাণং পজানন্তো উপ্পাদাদিৱত্থুকানি পঞ্চ, অনুপ্পাদাদিৱত্থুকানি পঞ্চাতি দস ঞাণানি পজানাতি পটিৱিজ্ঝতি সচ্ছিকৰোতি. দ্ৱিন্নং ঞাণানং কুসলতাতি আদীনৱঞাণস্স চেৱ সন্তিপদঞাণস্স চাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং কুসলতায. নানাদিট্ঠীসু ন কম্পতীতি পৰমদিট্ঠধম্মনিব্বানাদিৱসেন পৱত্তাসু দিট্ঠীসু ন ৱেধতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱাতি.
আদীনৱানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
নিব্বিদানুপস্সনাঞাণকথা
৭৫৪. সো এৱং সব্বসঙ্খাৰে আদীনৱতো পস্সন্তো সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতে সভেদকে সঙ্খাৰগতে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি নাভিৰমতি.
সেয্যথাপি নাম, চিত্তকূটপব্বতপাদাভিৰতো সুৱণ্ণৰাজহংসো অসুচিম্হি চণ্ডালগামদ্ৱাৰআৱাটে নাভিৰমতি, সত্তসু মহাসৰেসুযেৱ অভিৰমতি, এৱমেৱ অযম্পি যোগীৰাজহংসো সুপৰিদিট্ঠাদীনৱে সভেদকে সঙ্খাৰগতে নাভিৰমতি. ভাৱনাৰামতায পন ভাৱনাৰতিযা সমন্নাগতত্তা সত্তসু অনুপস্সনাসুযেৱ ৰমতি.
যথা চ সুৱণ্ণপঞ্জৰে পক্খিত্তো সীহো মিগৰাজা নাভিৰমতি, তিযোজনসহস্সৱিত্থতে পন হিমৱন্তেযেৱ ৰমতি, এৱমযং যোগীসীহো তিৱিধে সুগতিভৱেপি নাভিৰমতি, তীসু পন অনুপস্সনাসুযেৱ ৰমতি.
যথা চ সব্বসেতো সত্তপতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৱেহাসঙ্গমো ছদ্দন্তো নাগৰাজা নগৰমজ্ঝে নাভিৰমতি, হিমৱতি ছদ্দন্তদহগহনেযেৱ অভিৰমতি, এৱমযং যোগীৱৰৱাৰণো সব্বস্মিম্পি সঙ্খাৰগতে নাভিৰমতি, অনুপ্পাদো খেমন্তিআদিনা নযেন দিট্ঠে সন্তিপদেযেৱ অভিৰমতি, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভাৰমানসো হোতীতি.
নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
৭৫৫. তং পনেতং পুৰিমেন ঞাণদ্ৱযেন অত্থতো একং. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘ভযতুপট্ঠানং একমেৱ তীণি নামানি লভতি, সব্বসঙ্খাৰে ভযতো অদ্দসাতি ভযতুপট্ঠানং নাম জাতং. তেসুযেৱ সঙ্খাৰেসু আদীনৱং উপ্পাদেতীতি আদীনৱানুপস্সনা নাম জাতং. তেসুযেৱ সঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দমানং উপ্পন্নন্তি নিব্বিদানুপস্সনা নাম জাত’’ন্তি.
পাড়িযম্পি ৱুত্তং – ‘‘যা চ ভযতুপট্ঠানে পঞ্ঞা, যঞ্চ আদীনৱে ঞাণং, যা চ নিব্বিদা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭).
মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণকথা
৭৫৬. ইমিনা পন নিব্বিদাঞাণেন ইমস্স কুলপুত্তস্স নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স অনভিৰমন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসগতেসু সভেদকেসু সঙ্খাৰেসু একসঙ্খাৰেপি চিত্তং ন সজ্জতি, ন লগ্গতি, ন বজ্ঝতি, সব্বস্মা সঙ্খাৰগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সৰিতুকামং হোতি. যথা কিং? যথা নাম জালব্ভন্তৰগতো মচ্ছো, সপ্পমুখগতো মণ্ডূকো, পঞ্জৰপক্খিত্তো ৱনকুক্কুটো, দড়্হপাসৱসগতো মিগো, অহিতুণ্ডিকহত্থগতো সপ্পো, মহাপঙ্কপক্খন্দো কুঞ্জৰো, সুপণ্ণমুখগতো নাগৰাজা, ৰাহুমুখপ্পৱিট্ঠো চন্দো, সপত্তপৰিৱাৰিতো পুৰিসোতি এৱমাদযো ততো ততো মুচ্চিতুকামা নিস্সৰিতুকামাৱ হোন্তি, এৱং তস্স যোগিনো চিত্তং সব্বস্মা সঙ্খাৰগতা মুচ্চিতুকামং নিস্সৰিতুকামং হোতি. অথস্স এৱং সব্বসঙ্খাৰেসু ৱিগতালযস্স সব্বস্মা সঙ্খাৰগতা মুচ্চিতুকামস্স উপ্পজ্জতি মুঞ্চিতুকম্যতা ঞাণন্তি.
মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নিট্ঠিতং.
পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণকথা
৭৫৭. সো এৱং সব্বভৱযোনিগতিট্ঠিতিনিৱাসগতেহি সভেদকেহি সঙ্খাৰেহি মুচ্চিতুকামো সব্বস্মা সঙ্খাৰগতা মুচ্চিতুং পুন তে এৱং সঙ্খাৰে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা পৰিগ্গণ্হাতি.
সো সব্বসঙ্খাৰে অনচ্চন্তিকতো, তাৱকালিকতো, উপ্পাদৱযপৰিচ্ছিন্নতো, পলোকতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৱতো, ৱিপৰিণামধম্মতো, অস্সাৰকতো, ৱিভৱতো, সঙ্খততো, মৰণধম্মতোতিআদীহি কাৰণেহি অনিচ্চাতি পস্সতি.
অভিণ্হপটিপীড়নতো, দুক্খমতো, দুক্খৱত্থুতো, ৰোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, ঈতিতো, উপদ্দৱতো, ভযতো, উপসগ্গতো, অতাণতো, অলেণতো, অসৰণতো, আদীনৱতো, অঘমূলতো, ৱধকতো, সাসৱতো, মাৰামিসতো, জাতিধম্মতো, জৰাধম্মতো, ব্যাধিধম্মতো, সোকধম্মতো, পৰিদেৱধম্মতো, উপাযাসধম্মতো, সংকিলেসিকধম্মতোতিআদীহি কাৰণেহি দুক্খাতি পস্সতি.
অজঞ্ঞতো, দুগ্গন্ধতো, জেগুচ্ছতো, পটিক্কূলতো, অমণ্ডনাৰহতো, ৱিৰূপতো, বীভচ্ছতোতিআদীহি কাৰণেহি দুক্খলক্খণস্স পৰিৱাৰভূততো অসুভতো পস্সতি.
পৰতো, ৰিত্ততো, তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অস্সামিকতো, অনিস্সৰতো, অৱসৱত্তিতোতিআদীহি কাৰণেহি অনত্ততো পস্সতি.
৭৫৮. এৱঞ্হি পস্সতানেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰা পৰিগ্গহিতা নাম হোন্তি. কস্মা পনাযমেতে এৱং পৰিগ্গণ্হাতীতি? মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং.
তত্ৰাযং উপমা – একো কিৰ পুৰিসো ‘‘মচ্ছে গহেস্সামী’’তি মচ্ছখিপ্পং গহেত্ৱা উদকে ওড্ডাপেসি সো খিপ্পমুখেন হত্থং ওতাৰেত্ৱা অন্তোউদকে সপ্পং গীৱায গহেত্ৱা ‘‘মচ্ছো মে গহিতো’’তি অত্তমনো অহোসি. সো ‘‘মহা ৱত মযা মচ্ছো লদ্ধো’’তি উক্খিপিত্ৱা পস্সন্তো সোৱত্থিকত্তযদস্সনেন সপ্পোতি সঞ্জানিত্ৱা ভীতো আদীনৱং দিস্ৱা গহণে নিব্বিন্নো মুঞ্চিতুকামো হুত্ৱা মুঞ্চনস্স উপাযং কৰোন্তো অগ্গনঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায হত্থং নিব্বেঠেত্ৱা বাহুং উক্খিপিত্ৱা উপৰিসীসে দ্ৱে তযো ৱাৰে আৱিজ্ঝিত্ৱা সপ্পং দুব্বলং কত্ৱা ‘‘গচ্ছ দুট্ঠ সপ্পা’’তি নিস্সজ্জিত্ৱা ৱেগেন তড়াকপাড়িং আৰুয্হ ‘‘মহন্তস্স ৱত ভো সপ্পস্স মুখতো মুত্তোম্হী’’তি আগতমগ্গং ওলোকযমানো অট্ঠাসি.
তত্থ তস্স পুৰিসস্স ‘‘মচ্ছো’’তি সপ্পং গীৱায গহেত্ৱা তুট্ঠকালো ৱিয ইমস্সাপি যোগিনো আদিতোৱ অত্তভাৱং পটিলভিত্ৱা তুট্ঠকালো, তস্স খিপ্পমুখতো সীসং নীহৰিত্ৱা সোৱত্থিকত্তযদস্সনং ৱিয ইমস্স ঘনৱিনিব্ভোগং কত্ৱা সঙ্খাৰেসু তিলক্খণদস্সনং, তস্স ভীতকালো ৱিয ইমস্স ভযতুপট্ঠানঞাণং. ততো আদীনৱদস্সনং ৱিয আদীনৱানুপস্সনাঞাণং, গহণে নিব্বিন্দনং ৱিয নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং. সপ্পং মুঞ্চিতুকামতা ৱিয মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং, মুঞ্চনস্স উপাযকৰণং ৱিয পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন সঙ্খাৰেসু তিলক্খণাৰোপনং. যথা হি সো পুৰিসো সপ্পং আৱিজ্ঝিত্ৱা দুব্বলং কত্ৱা নিৱত্তেত্ৱা ডংসিতুং অসমত্থভাৱং পাপেত্ৱা সুমুত্তং মুঞ্চতি, এৱমযং যোগাৱচৰো তিলক্খণাৰোপনেন সঙ্খাৰে আৱিজ্ঝিত্ৱা দুব্বলে কত্ৱা পুন নিচ্চসুখসুভঅত্তাকাৰেন উপট্ঠাতুং অসমত্থতং পাপেত্ৱা সুমুত্তং মুঞ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘মুঞ্চনস্স উপাযসম্পাদনত্থং এৱং পৰিগ্গণ্হাতী’’তি.
৭৫৯. এত্তাৱতা তস্স উপ্পন্নং হোতি পটিসঙ্খাঞাণং. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘অনিচ্চতো মনসিকৰোতো কিং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি? দুক্খতো. অনত্ততো মনসিকৰোতো কিং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো নিমিত্তং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি. দুক্খতো মনসিকৰোতো পৱত্তং পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতি. অনত্ততো মনসিকৰোতো নিমিত্তঞ্চ পৱত্তঞ্চ পটিসঙ্খা ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৭).
এত্থ চ নিমিত্তং পটিসঙ্খাতি সঙ্খাৰনিমিত্তং ‘‘অদ্ধুৱং তাৱকালিক’’ন্তি অনিচ্চলক্খণৱসেন জানিত্ৱা. কামঞ্চ ন পঠমং জানিত্ৱা পচ্ছা ঞাণং উপ্পজ্জতি, ৱোহাৰৱসেন পন ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীনি (ম. নি. ৩.৪২১) ৱিয এৱং ৱুচ্চতি. একত্তনযেন ৱা পুৰিমঞ্চ পচ্ছিমঞ্চ একং কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইমিনা নযেন ইতৰস্মিম্পি পদদ্ৱযে অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নিট্ঠিতং.
সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণকথা
৭৬০. সো এৱং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা সুঞ্ঞা’’তি পৰিগ্গহেত্ৱা পুন ‘‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা’’তি (ম. নি. ৩.৬৯) দ্ৱিকোটিকং সুঞ্ঞতং পৰিগ্গণ্হাতি. সো এৱং নেৱ অত্তানং, ন পৰং কিঞ্চি অত্তনো পৰিক্খাৰভাৱে ঠিতং দিস্ৱা পুন ‘‘নাহং ক্ৱচনি, কস্সচি কিঞ্চনতস্মিং, ন চ মম ক্ৱচনি, কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনতত্থী’’তি যা এত্থ চতুকোটিকা সুঞ্ঞতা কথিতা, তং পৰিগ্গণ্হাতি.
কথং? অযঞ্হি নাহং ক্ৱচনীতি ক্ৱচি অত্তানং ন পস্সতি. কস্সচি কিঞ্চনতস্মিন্তি অত্তনো অত্তানং কস্সচি পৰস্স কিঞ্চনভাৱে উপনেতব্বং ন পস্সতি. ভাতিট্ঠানেৱা ভাতৰং, সহাযট্ঠানে ৱা সহাযং, পৰিক্খাৰট্ঠানে ৱা পৰিক্খাৰং মঞ্ঞিত্ৱা উপনেতব্বং ন পস্সতীতি অত্থো. ন চ মম ক্ৱচনীতি এত্থ মম-সদ্দং তাৱ ঠপেত্ৱা ন চ ক্ৱচনীতি পৰস্স চ অত্তানং ক্ৱচি নপস্সতীতি অযমত্থো. ইদানি মম-সদ্দং আহৰিত্ৱা মম কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনতত্থীতি সো পৰস্স অত্তা মম কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনভাৱে অত্থীতি ন পস্সতীতি. অত্তনো ভাতিট্ঠানে ৱা ভাতৰং, সহাযট্ঠানে ৱা সহাযং পৰিক্খাৰট্ঠানে ৱা পৰিক্খাৰন্তি কিস্মিঞ্চি ঠানে পৰস্স অত্তানং ইমিনা কিঞ্চনভাৱেন উপনেতব্বং ন পস্সতীতি অত্থো. এৱমযং যস্মা নেৱ কত্থচি অত্তানং পস্সতি, ন তং পৰস্স কিঞ্চনভাৱে উপনেতব্বং পস্সতি, ন পৰস্স অত্তানং পস্সতি, ন পৰস্স অত্তানং অত্তনো কিঞ্চনভাৱে উপনেতব্বং পস্সতি. তস্মানেন চতুকোটিকা সুঞ্ঞতা পৰিগ্গহিতা হোতীতি.
৭৬১. এৱং চতুকোটিকং সুঞ্ঞতং পৰিগ্গহেত্ৱা পুন ছহাকাৰেহি সুঞ্ঞতং পৰিগ্গণ্হাতি. কথং? চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৱা অত্তনিযেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা…পে… মনো সুঞ্ঞো. ৰূপা সুঞ্ঞা…পে… ধম্মা সুঞ্ঞা. চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং. চক্খুসম্ফস্সোতি এৱং যাৱ জৰামৰণা নযো নেতব্বো.
৭৬২. এৱং ছহাকাৰেহি সুঞ্ঞতং পৰিগ্গহেত্ৱা পুন অট্ঠহাকাৰেহি পৰিগ্গণ্হাতি. সেয্যথিদং – ৰূপং অসাৰং নিস্সাৰং সাৰাপগতং নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা ধুৱসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খু…পে… জৰামৰণং অসাৰং নিস্সাৰং সাৰাপগতং নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা ধুৱসাৰসাৰেন ৱা সুখসাৰসাৰেন ৱা অত্তসাৰসাৰেন ৱা নিচ্চেন ৱা ধুৱেন ৱা সস্সতেন ৱা অৱিপৰিণামধম্মেন ৱা. যথা নড়ো অসাৰো নিস্সাৰো সাৰাপগতো. যথা এৰণ্ডো… যথা উদুম্বৰো… যথা সেতৱচ্ছো… যথা পাড়িভদ্দকো… যথা ফেণপিণ্ডো… যথা উদকবুব্বুড়ং… যথা মৰীচি… যথা কদলিক্খন্ধো… যথা মাযা অসাৰা নিস্সাৰা সাৰাপগতা, এৱমেৱ ৰূপং…পে… জৰামৰণং অসাৰং নিস্সাৰং সাৰাপগতং নিচ্চসাৰসাৰেন ৱা…পে… অৱিপৰিণামধম্মেন ৱাতি (চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮).
৭৬৩. সো এৱং অট্ঠহাকাৰেহি সুঞ্ঞতং পৰিগ্গহেত্ৱা পুন দসহাকাৰেহি পৰিগ্গণ্হাতি, ৰূপং ৰিত্ততো পস্সতি. তুচ্ছতো… সুঞ্ঞতো… অনত্ততো… অনিস্সৰিযতো… অকামকাৰিযতো… অলব্ভনীযতো… অৱসৱত্তকতো… পৰতো… ৱিৱিত্ততো পস্সতি. ৱেদনং…পে… ৱিঞ্ঞাণং ৰিত্ততো…পে… ৱিৱিত্ততো পস্সতীতি.
৭৬৪. এৱং দসহাকাৰেহি সুঞ্ঞতং পৰিগ্গহেত্ৱা পুন দ্ৱাদসহাকাৰেহি পৰিগ্গণ্হাতি. সেয্যথিদং – ৰূপং ন সত্তো, ন জীৱো, ন নৰো, ন মাণৱো, ন ইত্থী, ন পুৰিসো, ন অত্তা, ন অত্তনিযং. নাহং, ন মম, ন অঞ্ঞস্স, ন কস্সচি. ৱেদনা…পে… ৱিঞ্ঞাণং ন কস্সচীতি (চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮).
৭৬৫. এৱং দ্ৱাদসহাকাৰেহি সুঞ্ঞতং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা পুন তীৰণপৰিঞ্ঞাৱসেন দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহি সুঞ্ঞতং পৰিগ্গণ্হাতি, ৰূপং অনিচ্চতো… দুক্খতো… ৰোগতো… গণ্ডতো… সল্লতো… অঘতো… আবাধতো… পৰতো… পলোকতো… ঈতিতো… উপদ্দৱতো… ভযতো… উপসগ্গতো… চলতো… পভঙ্গুতো… অদ্ধুৱতো… অতাণতো… অলেণতো… অসৰণতো… অসৰণীভূততো… ৰিত্ততো… তুচ্ছতো… সুঞ্ঞতো… অনত্ততো… অনস্সাদতো… আদীনৱতো… ৱিপৰিণামধম্মতো… অস্সাৰকতো… অঘমূলতো… ৱধকতো… ৱিভৱতো… সাসৱতো… সঙ্খততো… মাৰামিসতো… জাতিধম্মতো… জৰাধম্মতো… ব্যাধিধম্মতো… মৰণধম্মতো… সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সউপাযাসধম্মতো… সমুদযতো… অত্থঙ্গমতো… অনস্সাদতো … আদীনৱতো… নিস্সৰণতো পস্সতি. ৱেদনং…পে… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো…পে… নিস্সৰণতো পস্সতি.
ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘ৰূপং অনিচ্চতো…পে… নিস্সৰণতো পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খতি. ৱেদনং…পে… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো…পে… নিস্সৰণতো পস্সন্তো সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খতি’’.
‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজ সদা সতো;
অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৱং মচ্চুতৰো সিযা;
এৱং লোকং অৱেক্খন্তং, মচ্চুৰাজা ন পস্সতী’’তি. (সু. নি. ১১২৫; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮);
৭৬৬. এৱং সুঞ্ঞতো দিস্ৱা তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৱিপ্পহায সঙ্খাৰেসু উদাসীনো অহোসি মজ্ঝত্তো, অহন্তি ৱা মমন্তি ৱা ন গণ্হাতি ৱিস্সট্ঠভৰিযো ৱিয পুৰিসো.
যথা নাম পুৰিসস্স ভৰিযা ভৱেয্য ইট্ঠা কন্তা মনাপা, সো তায ৱিনা মুহুত্তম্পি অধিৱাসেতুং ন সক্কুণেয্য, অতিৱিয নং মমাযেয্য, সো তং ইত্থিং অঞ্ঞেন পুৰিসেন সদ্ধিং ঠিতং ৱা নিসিন্নং ৱা কথেন্তিং ৱা হসন্তিং ৱা দিস্ৱা কুপিতো অস্স অনত্তমনো, অধিমত্তং দোমনস্সং পটিসংৱেদেয্য. সো অপৰেন সমযেন তস্সা ইত্থিযা দোসং দিস্ৱা মুঞ্চিতুকামো হুত্ৱা তং ৱিস্সজ্জেয্য, ন নং মমাতি গণ্হেয্য. ততো পট্ঠায তং যেনকেনচি সদ্ধিং যংকিঞ্চি কুৰুমানং দিস্ৱাপি নেৱ কুপ্পেয্য, ন দোমনস্সং আপজ্জেয্য, অঞ্ঞদত্থু উদাসীনোৱ ভৱেয্য মজ্ঝত্তো. এৱমেৱাযং সব্বসঙ্খাৰেহি মুঞ্চিতুকামো হুত্ৱা পটিসঙ্খানুপস্সনায সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো অহং মমাতি গহেতব্বং অদিস্ৱা ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ ৱিপ্পহায সব্বসঙ্খাৰেসু উদাসীনো হোতি মজ্ঝত্তো.
তস্স এৱং জানতো এৱং পস্সতো তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু চিত্তং পতিলীযতি পতিকুটতি পতিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি, উপেক্খা ৱা পাটিকুল্যতা ৱা সণ্ঠাতি.
সেয্যথাপি নাম পদুমপলাসে ঈসকপোণে উদকফুসিতানি পতিলীযন্তি পতিকুটন্তি পতিৱত্তন্তি ন সম্পসাৰিযন্তি, এৱমেৱ…পে… সেয্যথাপি নাম কুক্কুটপত্তং ৱা নহাৰুদদ্দুলং ৱা অগ্গিম্হি পক্খিত্তং পতিলীযতি পতিকুটতি পতিৱত্ততি ন সম্পসাৰিযতি (অ. নি. ৭.৪৯), এৱমেৱ তস্স তীসু ভৱেসু চিত্তং…পে… উপেক্খা ৱা পাটিকুল্যতা ৱা সণ্ঠাতি. ইচ্চস্স সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং নাম উপ্পন্নং হোতি.
৭৬৭. তং পনেতং সচে সন্তিপদং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, সব্বং সঙ্খাৰপ্পৱত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নিব্বানমেৱ পক্খন্দতি. নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, পুনপ্পুনং সঙ্খাৰাৰম্মণমেৱ হুত্ৱা পৱত্ততি সামুদ্দিকানং দিসাকাকো ৱিয. সামুদ্দিকা কিৰ ৱাণিজকা নাৱং আৰোহন্তা দিসাকাকং নাম গণ্হন্তি, তে যদা নাৱা ৱাতক্খিত্তা ৱিদেসং পক্খন্দতি, তীৰং ন পঞ্ঞাযতি, তদা দিসাকাকং ৱিস্সজ্জেন্তি. সো কূপকযট্ঠিতো আকাসং লঙ্ঘিত্ৱা সব্বা দিসা চ ৱিদিসা চ অনুগন্ত্ৱা সচে তীৰং পস্সতি, তদভিমুখোৱ গচ্ছতি. নো চে পস্সতি, পুনপ্পুনং আগন্ত্ৱা কূপকযট্ঠিংযেৱ অল্লীযতি. এৱমেৱ সচে সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং সন্তিপদং নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, সব্বং সঙ্খাৰপ্পৱত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নিব্বানমেৱ পক্খন্দতি. নো চে পস্সতি, পুনপ্পুনং সঙ্খাৰাৰম্মণমেৱ হুত্ৱা পৱত্ততি.
তদিদং সুপ্পগ্গে পিট্ঠং ৱট্টযমানং ৱিয. নিব্বট্টিতকপ্পাসং ৱিহনমানং ৱিয নানপ্পকাৰতো সঙ্খাৰে পৰিগ্গহেত্ৱা ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ পহায সঙ্খাৰৱিচিননে মজ্ঝত্তং হুত্ৱা তিৱিধানুপস্সনাৱসেন তিট্ঠতি. এৱং তিট্ঠমানং তিৱিধৱিমোক্খমুখভাৱং আপজ্জিত্ৱা সত্তঅৰিযপুগ্গলৱিভাগায পচ্চযো হোতি.
৭৬৮. তত্ৰিদং তিৱিধানুপস্সনাৱসেন পৱত্তনতো তিণ্ণং ইন্দ্ৰিযানং আধিপতেয্যৱসেন তিৱিধৱিমোক্খমুখভাৱং আপজ্জতি নাম. তিস্সো হি অনুপস্সনা তীণি ৱিমোক্খমুখানীতি ৱুচ্চন্তি. যথাহ –
‘‘তীণি খো পনিমানি ৱিমোক্খমুখানি লোকনিয্যানায সংৱত্তন্তি, সব্বসঙ্খাৰে পৰিচ্ছেদপৰিৱটুমতো সমনুপস্সনতায, অনিমিত্তায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, সব্বসঙ্খাৰেসু মনোসমুত্তেজনতায, অপ্পণিহিতায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, সব্বধম্মে পৰতো সমনুপস্সনতায, সুঞ্ঞতায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, ইমানি তীণি ৱিমোক্খমুখানি লোকনিয্যানায সংৱত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ১.২১৯).
তত্থ পৰিচ্ছেদপৰিৱটুমতোতি উদযব্বযৱসেন পৰিচ্ছেদতো চেৱ পৰিৱটুমতো চ. অনিচ্চানুপস্সনং হি ‘‘উদযতো পুব্বে সঙ্খাৰা নত্থী’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তেসং গতিং সমন্নেসমানং ‘‘ৱযতো পৰং ন গচ্ছন্তি, এত্থেৱ অন্তৰধাযন্তী’’তি পৰিৱটুমতো সমনুপস্সতি. মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৱেজনতায. দুক্খানুপস্সনেন হি সঙ্খাৰেসু চিত্তং সংৱেজেতি. পৰতো সমনুপস্সনতাযাতি ‘‘নাহং, ন মমা’’তি এৱং অনত্ততো সমনুপস্সনতায. ইতি ইমানি তীণি পদানি অনিচ্চানুপস্সনাদীনং ৱসেন ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. তেনেৱ তদনন্তৰে পঞ্হৱিস্সজ্জনে ৱুত্তং – ‘‘অনিচ্চতো মনসিকৰোতো খযতো সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তি. দুক্খতো মনসিকৰোতো ভযতো সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তি. অনত্ততো মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতো সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তী’’তি (পটি. ম. ১.২১৯).
৭৬৯. কতমে পন তে ৱিমোক্খা, যেসং ইমানি অনুপস্সনানি মুখানীতি? অনিমিত্তো, অপ্পণিহিতো, সুঞ্ঞতোতি এতে তযো. ৱুত্তং হেতং ‘‘অনিচ্চতো মনসিকৰোন্তো অধিমোক্খবহুলো অনিমিত্তং ৱিমোক্খং পটিলভতি. দুক্খতো মনসিকৰোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খং পটিলভতি. অনত্ততো মনসিকৰোন্তো ৱেদবহুলো সুঞ্ঞতৱিমোক্খং পটিলভতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৩).
এত্থ চ অনিমিত্তো ৱিমোক্খোতি অনিমিত্তাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো অৰিযমগ্গো. সো হি অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো. কিলেসেহি চ ৱিমুত্তত্তা ৱিমোক্খো. এতেনেৱ নযেন অপ্পণিহিতাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো অপ্পণিহিতো. সুঞ্ঞতাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো সুঞ্ঞতোতি ৱেদিতব্বো.
৭৭০. যং পন অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং ঝানং ভাৱেতি নিয্যানিকং অপচযগামিং দিট্ঠিগতানং পহানায পঠমায ভূমিযা পত্তিযা ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি অপ্পণিহিতং সুঞ্ঞত’’ন্তি (ধ. স. ৩৪৩ আদযো) এৱং ৱিমোক্খদ্ৱযমেৱ ৱুত্তং, তং নিপ্পৰিযাযতো ৱিপস্সনাগমনং সন্ধায. ৱিপস্সনাঞাণং হি কিঞ্চাপি পটিসম্ভিদামগ্গে –
‘‘অনিচ্চানুপস্সনাঞাণং নিচ্চতো অভিনিৱেসং মুঞ্চতীতি সুঞ্ঞতো ৱিমোক্খো. দুক্খানুপস্সনাঞাণং সুখতো অভিনিৱেসং. অনত্তানুপস্সনাঞাণং অত্ততো অভিনিৱেসং মুঞ্চতীতি সুঞ্ঞতো ৱিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২২৯) এৱং অভিনিৱেসং মুঞ্চনৱসেন সুঞ্ঞতো ৱিমোক্খোতি চ,
‘‘অনিচ্চানুপস্সনাঞাণং নিচ্চতো নিমিত্তং মুঞ্চতীতি অনিমিত্তো ৱিমোক্খো. দুক্খানুপস্সনাঞাণং সুখতো নিমিত্তং, অনত্তানুপস্সনাঞাণং অত্ততো নিমিত্তং মুঞ্চতীতি অনিমিত্তো ৱিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২২৯) এৱং নিমিত্তং মুঞ্চনৱসেন অনিমিত্তো ৱিমোক্খোতি চ,
‘‘অনিচ্চানুপস্সনাঞাণং নিচ্চতো পণিধিং মুঞ্চতীতি অপ্পণিহিতো ৱিমোক্খো. দুক্খানুপস্সনাঞাণং সুখতো পণিধিং. অনত্তানুপস্সনাঞাণং অত্ততো পণিধিং মুঞ্চতীতি অপ্পণিহিতো ৱিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২২৯) এৱং পণিধিং মুঞ্চনৱসেন অপ্পণিহিতো ৱিমোক্খোতি চ –
ৱুত্তং. তথাপি তং সঙ্খাৰনিমিত্তস্স অৱিজহনতো ন নিপ্পৰিযাযেন অনিমিত্তং. নিপ্পৰিযাযেন পন সুঞ্ঞতঞ্চেৱ অপ্পণিহিতঞ্চ. তস্স চ আগমনৱসেন অৰিযমগ্গক্খণে ৱিমোক্খো উদ্ধটো. তস্মা অপ্পণিহিতং সুঞ্ঞতন্তি ৱিমোক্খদ্ৱযমেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অযং তাৱেত্থ ৱিমোক্খকথা.
৭৭১. যং পন ৱুত্তং ‘‘সত্তঅৰিযপুগ্গলৱিভাগায পচ্চযো হোতী’’তি, তত্থ সদ্ধানুসাৰী, সদ্ধাৱিমুত্তো, কাযসক্খি, উভতোভাগৱিমুত্তো, ধম্মানুসাৰী, দিট্ঠিপ্পত্তো, পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি ইমে তাৱ সত্ত অৰিযপুগ্গলা, তেসং ৱিভাগায ইদং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং পচ্চযো হোতি.
৭৭২. যো হি অনিচ্চতো মনসিকৰোন্তো অধিমোক্খবহুলো সদ্ধিন্দ্ৰিযং পটিলভতি, সো সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী হোতি. সেসেসু সত্তসু ঠানেসু সদ্ধাৱিমুত্তো.
৭৭৩. যো পন দুক্খতো মনসিকৰোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো সমাধিন্দ্ৰিযং পটিলভতি, সো সব্বত্থ কাযসক্খি নাম হোতি. অৰূপজ্ঝানং পন পত্ৱা অগ্গফলপ্পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম হোতি.
৭৭৪. যো পন অনত্ততো মনসিকৰোন্তো ৱেদবহুলো পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পটিলভতি, সো সোতাপত্তিমগ্গক্খণে ধম্মানুসাৰী হোতি. ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো অগ্গফলে পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি.
৭৭৫. ৱুত্তং হেতং –
‘‘অনিচ্চতো মনসিকৰোতো সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি. সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তত্তা সোতাপত্তিমগ্গং পটিলভতি, তেন ৱুচ্চতি সদ্ধানুসাৰী’’তি.
তথা ‘‘অনিচ্চতো মনসিকৰোতো সদ্ধিন্দ্ৰিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তত্তা সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকতং হোতি, তেন ৱুচ্চতি সদ্ধাৱিমুত্তো’’তিআদি (পটি. ম. ১.২২১).