২০. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিনিদ্দেসো

সম্মসনঞাণকথা

৬৯২. অযং মগ্গো, অযং ন মগ্গোতি এৱং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ঞত্ৱা ঠিতং ঞাণং পন মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.

তং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনসঙ্খাতায নযৱিপস্সনায তাৱ যোগো কৰণীযো. কস্মা? আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ওভাসাদিসম্ভৱে মগ্গামগ্গঞাণসম্ভৱতো. আৰদ্ধৱিপস্সকস্স হি ওভাসাদীসু সম্ভূতেসু মগ্গামগ্গঞাণং হোতি, ৱিপস্সনায চ কলাপসম্মসনং আদি. তস্মা এতং কঙ্খাৱিতৰণানন্তৰং উদ্দিট্ঠং. অপিচ যস্মা তীৰণপৰিঞ্ঞায ৱত্তমানায মগ্গামগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তীৰণপৰিঞ্ঞা চ ঞাতপৰিঞ্ঞানন্তৰা, তস্মাপি তং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনে তাৱ যোগো কাতব্বো.

৬৯৩. তত্ৰাযং ৱিনিচ্ছযো – তিস্সো হি লোকিযপৰিঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞা চ. যা সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা ঞাতট্ঠে ঞাণং. পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞা তীৰণট্ঠে ঞাণং. পহানপঞ্ঞা পৰিচ্চাগট্ঠে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৭৫). তত্থ ‘‘ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ৱেদযিতলক্খণা ৱেদনা’’তি এৱং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৱসেন পৱত্তা পঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা নাম. ‘‘ৰূপং অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা নযেন তেসংযেৱ ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আৰোপেত্ৱা পৱত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনা পঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা নাম. তেসুযেৱ পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৱসেন পৱত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনা পঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞা নাম.

তত্থ সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদতো পট্ঠায যাৱ পচ্চযপৰিগ্গহা ঞাতপৰিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিং হি অন্তৰে ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণপটিৱেধস্সেৱ আধিপচ্চং হোতি. কলাপসম্মসনতো পন পট্ঠায যাৱ উদযব্বযানুপস্সনা তীৰণপৰিঞ্ঞায ভূমি. এতস্মিং হি অন্তৰে সামঞ্ঞলক্খণপটিৱেধস্সেৱ আধিপচ্চং হোতি. ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৱা উপৰি পহানপৰিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং, নিৰোধেন্তো সমুদযং, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতীতি (পটি. ম. ১.৫২) এৱং নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং. ইতি ইমাসু তীসু পৰিঞ্ঞাসু সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদস্স চেৱ পচ্চযপৰিগ্গহস্স চ সাধিতত্তা ইমিনা যোগিনা ঞাতপৰিঞ্ঞাৱ অধিগতা হোতি, ইতৰা চ অধিগন্তব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘যস্মা তীৰণপৰিঞ্ঞায ৱত্তমানায মগ্গামগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তীৰণপৰিঞ্ঞা চ ঞাতপৰিঞ্ঞানন্তৰা, তস্মাপি তং মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিং সম্পাদেতুকামেন কলাপসম্মসনে তাৱ যোগো কাতব্বো’’তি.

৬৯৪. তত্ৰাযং পাড়ি –

‘‘কথং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং? যংকিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং. অনত্ততো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং. যা কাচি ৱেদনা…পে… যংকিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং…পে… অনত্ততো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং.

‘‘চক্খুং…পে… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো অনত্ততো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং.

‘‘ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেন, অনত্তা অসাৰকট্ঠেনাতি সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ৱেদনং… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং…পে… সম্মসনে ঞাণং.

‘‘ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্মন্তি সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ৱেদনং… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং… জৰামৰণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং…পে… নিৰোধধম্মন্তি সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং.

‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং জাতিপচ্চযা জৰামৰণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. ভৱপচ্চযা জাতি…পে… অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা, অসতি অৱিজ্জায নত্থি সঙ্খাৰাতি সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণং.

‘‘তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং. পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৱুচ্চতি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৱা ৱৱত্থানে পঞ্ঞা সম্মসনে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৮).

এত্থ চ চক্খুং…পে… জৰামৰণন্তি ইমিনা পেয্যালেন দ্ৱাৰাৰম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৱাৰপ্পৱত্তা ধম্মা, পঞ্চক্খন্ধা, ছ দ্ৱাৰানি, ছ আৰম্মণানি, ছ ৱিঞ্ঞাণানি, ছ ফস্সা, ছ ৱেদনা, ছ সঞ্ঞা, ছ চেতনা, ছ তণ্হা, ছ ৱিতক্কা, ছ ৱিচাৰা, ছ ধাতুযো, দস কসিণানি, দ্ৱত্তিংসকোট্ঠাসা, দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো, বাৱীসতি ইন্দ্ৰিযানি, তিস্সো ধাতুযো, নৱ ভৱা, চত্তাৰি ঝানানি, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো সমাপত্তিযো, দ্ৱাদস পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানীতি ইমে ধম্মৰাসযো সংখিত্তাতি ৱেদিতব্বা.

ৱুত্তং হেতং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে –

‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্যং. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সব্বং অভিঞ্ঞেয্যং? চক্খু, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্যং. ৰূপা… চক্খুৱিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো… যম্পিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, তম্পি অভিঞ্ঞেয্যং. সোতং…পে… যম্পিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, তম্পি অভিঞ্ঞেয্যং.

‘‘ৰূপং…পে… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খু…পে… মনো… ৰূপা…পে… ধম্মা… চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং… চক্খুসম্ফস্সো…পে… মনোসম্ফস্সো….

‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা… ৰূপসঞ্ঞা…পে… ধম্মসঞ্ঞা… ৰূপসঞ্চেতনা…পে… ধম্মসঞ্চেতনা… ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হা… ৰূপৱিতক্কো…পে… ধম্মৱিতক্কো… ৰূপৱিচাৰো…পে… ধম্মৱিচাৰো….

‘‘পথৱীধাতু…পে… ৱিঞ্ঞাণধাতু… পথৱীকসিণং…পে… ৱিঞ্ঞাণকসিণং… কেসা…পে… মুত্তং… মত্থলুঙ্গং….

‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতনং… চক্খুধাতু…পে… মনোধাতু… মনোৱিঞ্ঞাণধাতু… চক্খুন্দ্ৰিযং…পে… অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং….

‘‘কামধাতু… ৰূপধাতু… অৰূপধাতু… কামভৱো… ৰূপভৱো… অৰূপভৱো… সঞ্ঞাভৱো… অসঞ্ঞাভৱো… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱো… একৱোকাৰভৱো… চতুৱোকাৰভৱো… পঞ্চৱোকাৰভৱো….

‘‘পঠমং ঝানং…পে… চতুত্থং ঝানং… মেত্তাচেতোৱিমুত্তি…পে… উপেক্খাচেতোৱিমুত্তি… আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি… অৱিজ্জা অভিঞ্ঞেয্যা…পে… জৰামৰণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬).

তং তত্থ এৱং ৱিত্থাৰেন ৱুত্তত্তা ইধ সব্বং পেয্যালেন সংখিত্তং. এৱং সংখিত্তে পনেত্থ যে লোকুত্তৰা ধম্মা আগতা, তে অসম্মসনুপগত্তা ইমস্মিং অধিকাৰে ন গহেতব্বা. যেপি চ সম্মসনুপগা, তেসু যে যস্স পাকটা হোন্তি সুখেন পৰিগ্গহং গচ্ছন্তি, তেসু তেন সম্মসনং আৰভিতব্বং.

৬৯৫. তত্ৰাযং খন্ধৱসেন আৰব্ভৱিধানযোজনা – যংকিঞ্চি ৰূপং…পে… সব্বং ৰূপং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো অনত্ততো ৱৱত্থপেতি, একং সম্মসনন্তি. এত্তাৱতা অযং ভিক্খু ‘‘যংকিঞ্চি ৰূপ’’ন্তি এৱং অনিযমনিদ্দিট্ঠং সব্বম্পি ৰূপং অতীতত্তিকেন চেৱ চতূহি চ অজ্ঝত্তাদিদুকেহীতি একাদসহি ওকাসেহি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সব্বং ৰূপং অনিচ্চতো ৱৱত্থপেতি, অনিচ্চন্তি সম্মসতি.

কথং? পৰতো ৱুত্তনযেন. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮).

তস্মা এস যং অতীতং ৰূপং, তং যস্মা অতীতেযেৱ খীণং, নযিমং ভৱং সম্পত্তন্তি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং অনাগতং অনন্তৰভৱে নিব্বত্তিস্সতি, তম্পি তত্থেৱ খীযিস্সতি, ন ততো পৰং ভৱং গমিস্সতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং পচ্চুপ্পন্নং ৰূপং, তম্পি ইধেৱ খীযতি, ন ইতো গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং অজ্ঝত্তং, তম্পি অজ্ঝত্তমেৱ খীযতি, ন বহিদ্ধাভাৱং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেন.

যং বহিদ্ধা…পে… ওড়াৰিকং…পে… সুখুমং…পে… হীনং…পে… পণীতং…পে… দূৰে…পে… সন্তিকে, তম্পি তত্থেৱ খীযতি, ন দূৰভাৱং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি সম্মসতি.

ইদং সব্বম্পি ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৱসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৱিধং হোতি.

সব্বমেৱ চ তং দুক্খং ভযট্ঠেন. ভযট্ঠেনাতি সপ্পটিভযতায. যঞ্হি অনিচ্চং, তং ভযাৱহং হোতি সীহোপমসুত্তে (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩) দেৱানং ৱিয. ইতি ইদম্পি ‘‘দুক্খং ভযট্ঠেনা’’তি এতস্স ৱসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৱিধং হোতি.

যথা চ দুক্খং, এৱং সব্বম্পি তং অনত্তা অসাৰকট্ঠেন. অসাৰকট্ঠেনাতি ‘‘অত্তা নিৱাসী কাৰকো ৱেদকো সযংৱসী’’তি এৱং পৰিকপ্পিতস্স অত্তসাৰস্স অভাৱেন. যঞ্হি অনিচ্চং, দুক্খং, তং অত্তনোপি অনিচ্চতং ৱা উদযব্বযপীড়নং ৱা ৱাৰেতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কাৰকাদিভাৱো. তেনাহ – ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স. নযিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্যা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৫৯). ইতি ইদম্পি ‘‘অনত্তা অসাৰকট্ঠেনা’’তি এতস্স ৱসেন একং সম্মসনং. ভেদতো পন একাদসৱিধং হোতি. এস নযো ৱেদনাদীসু.

৬৯৬. যং পন অনিচ্চং, তং যস্মা নিযমতো সঙ্খতাদিভেদং হোতি. তেনস্স পৰিযাযদস্সনত্থং, নানাকাৰেহি ৱা মনসিকাৰপ্পৱত্তিদস্সনত্থং ‘‘ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্ম’’ন্তি পুন পাড়ি ৱুত্তা. এস নযো ৱেদনাদীসূতি.

চত্তাৰীসাকাৰঅনুপস্সনাকথা

৬৯৭. সো তস্সেৱ পঞ্চসু খন্ধেসু অনিচ্চদুক্খানত্তসম্মসনস্স থিৰভাৱত্থায, যং তং ভগৱতা ‘‘কতমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, কতমেহি চত্তাৰীসায আকাৰেহি সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তি এতস্স ৱিভঙ্গে –

‘‘পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চতো, দুক্খতো, ৰোগতো, গণ্ডতো, সল্লতো, অঘতো, আবাধতো, পৰতো, পলোকতো, ঈতিতো, উপদ্দৱতো, ভযতো, উপসগ্গতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৱতো, অতাণতো, অলেণতো, অসৰণতো, ৰিত্ততো, তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অনত্ততো, আদীনৱতো, ৱিপৰিণামধম্মতো, অসাৰকতো, অঘমূলতো, ৱধকতো, ৱিভৱতো, সাসৱতো, সঙ্খততো, মাৰামিসতো, জাতিধম্মতো, জৰাধম্মতো, ব্যাধিধম্মতো, মৰণধম্মতো, সোকধম্মতো, পৰিদেৱধম্মতো, উপাযাসধম্মতো, সংকিলেসিকধম্মতো’’তি (পটি. ম. ৩.৩৭) –

চত্তাৰীসায আকাৰেহি,

‘‘পঞ্চক্খন্ধে অনিচ্চতো পস্সন্তো অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি. পঞ্চন্নং খন্ধানং নিৰোধো নিচ্চং নিব্বানন্তি পস্সন্তো সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৮) নযেন,

অনুলোমঞাণং ৱিভজন্তেন পভেদতো অনিচ্চাদিসম্মসনং ৱুত্তং. তস্সাপি ৱসেন ইমে পঞ্চক্খন্ধে সম্মসতি.

৬৯৮. কথং? সো হি একেকং খন্ধং অনচ্চন্তিকতায, আদিঅন্তৱন্ততায চ অনিচ্চতো. উপ্পাদৱযপটিপীড়নতায, দুক্খৱত্থুতায চ দুক্খতো. পচ্চযযাপনীযতায, ৰোগমূলতায চ ৰোগতো. দুক্খতাসূলযোগিতায, কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতায, উপ্পাদজৰাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপৰিপক্কপভিন্নতায চ গণ্ডতো. পীড়াজনকতায, অন্তোতুদনতায, দুন্নীহৰণীযতায চ সল্লতো. ৱিগৰহণীযতায, অৱড্ঢিআৱহনতায, অঘৱত্থুতায চ অঘতো. অসেৰিভাৱজনকতায, আবাধপদট্ঠানতায চ আবাধতো. অৱসতায, অৱিধেয্যতায চ পৰতো. ব্যাধিজৰামৰণেহি পলুজ্জনতায পলোকতো. অনেকব্যসনাৱহনতায ঈতিতো. অৱিদিতানংযেৱ ৱিপুলানং অনত্থানং আৱহনতো, সব্বুপদ্দৱৱত্থুতায চ উপদ্দৱতো. সব্বভযানং আকৰতায, দুক্খৱূপসমসঙ্খাতস্স পৰমস্সাসস্স পটিপক্খভূততায চ ভযতো. অনেকেহি অনত্থেহি অনুবদ্ধতায, দোসূপসট্ঠতায, উপসগ্গো ৱিয অনধিৱাসনাৰহতায চ উপসগ্গতো. ব্যাধিজৰামৰণেহি চেৱ লাভালাভাদীহি চ লোকধম্মেহি পচলিততায চলতো. উপক্কমেন চেৱ সৰসেন চ পভঙ্গুপগমনসীলতায পভঙ্গুতো. সব্বাৱত্থনিপাতিতায, থিৰভাৱস্স চ অভাৱতায অদ্ধুৱতো. অতাযনতায চেৱ, অলব্ভনেয্যখেমতায চ অতাণতো. অল্লীযিতুং অনৰহতায, অল্লীনানম্পি চ লেণকিচ্চাকাৰিতায অলেণতো. নিস্সিতানং ভযসাৰকত্তাভাৱেন অসৰণতো. যথাপৰিকপ্পিতেহি ধুৱসুভসুখত্তভাৱেহি ৰিত্ততায ৰিত্ততো. ৰিত্ততাযেৱ তুচ্ছতো অপ্পকত্তা ৱা, অপ্পকম্পি হি লোকে তুচ্ছন্তি ৱুচ্চতি. সামি-নিৱাসি-কাৰক-ৱেদকাধিট্ঠাযকৱিৰহিততায সুঞ্ঞতো. সযঞ্চ অস্সামিকভাৱাদিতায অনত্ততো. পৱত্তিদুক্খতায, দুক্খস্স চ আদীনৱতায আদীনৱতো, অথ ৱা আদীনং ৱাতি গচ্ছতি পৱত্ততীতি আদীনৱো, কপণমনুস্সস্সেতং অধিৱচনং, খন্ধাপি চ কপণাযেৱাতি আদীনৱসদিসতায আদীনৱতো. জৰায চেৱ মৰণেন চাতি দ্ৱেধা পৰিণামপকতিতায ৱিপৰিণামধম্মতো. দুব্বলতায, ফেগ্গু ৱিয সুখভঞ্জনীযতায চ অসাৰকতো. অঘহেতুতায অঘমূলতো. মিত্তমুখসপত্তো ৱিয ৱিস্সাসঘাতিতায ৱধকতো. ৱিগতভৱতায, ৱিভৱসম্ভূততায চ ৱিভৱতো. আসৱপদট্ঠানতায সাসৱতো. হেতুপচ্চযেহি অভিসঙ্খততায সঙ্খততো. মচ্চুমাৰকিলেসমাৰানং আমিসভূততায মাৰামিসতো. জাতি-জৰা-ব্যাধিমৰণপকতিতায জাতি-জৰা-ব্যাধি-মৰণধম্মতো. সোক-পৰিদেৱ-উপাযাসহেতুতায সোক-পৰিদেৱউপাযাসধম্মতো. তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চৰিতসংকিলেসানং ৱিসযধম্মতায সংকিলেসিকধম্মতোতি এৱং পভেদতো ৱুত্তস্স অনিচ্চাদিসম্মসনস্স ৱসেন সম্মসতি.

এত্থ হি অনিচ্চতো, পলোকতো, চলতো, পভঙ্গুতো, অদ্ধুৱতো, ৱিপৰিণামধম্মতো, অসাৰকতো, ৱিভৱতো, সঙ্খততো, মৰণধম্মতোতি একেকস্মিং খন্ধে দস দস কত্ৱা পঞ্ঞাস অনিচ্চানুপস্সনানি. পৰতো, ৰিত্ততো, তুচ্ছতো, সুঞ্ঞতো, অনত্ততোতি একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চ পঞ্চ কত্ৱা পঞ্চৱীসতি অনত্তানুপস্সনানি. সেসানি দুক্খতো, ৰোগতোতিআদীনি একেকস্মিং খন্ধে পঞ্চৱীসতি পঞ্চৱীসতি কত্ৱা পঞ্চৱীসতিসতং দুক্খানুপস্সনানীতি.

ইচ্চস্স ইমিনা দ্ৱিসতভেদেন অনিচ্চাদিসম্মসনেন পঞ্চক্খন্ধে সম্মসতো তং নযৱিপস্সনাসঙ্খাতং অনিচ্চদুক্খানত্তসম্মসনং থিৰং হোতি. ইদং তাৱেত্থ পাড়িনযানুসাৰেন সম্মসনাৰম্ভৱিধানং.

ইন্দ্ৰিযতিক্খকাৰণনৱককথা

৬৯৯. যস্স পন এৱং নযৱিপস্সনায যোগং কৰোতোপি নযৱিপস্সনা ন সম্পজ্জতি, তেন ‘‘নৱহাকাৰেহি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি ভৱন্তি – উপ্পন্নুপ্পন্নানং সঙ্খাৰানং খযমেৱ পস্সতি, তত্থ চ সক্কচ্চকিৰিযায সম্পাদেতি, সাতচ্চকিৰিযায সম্পাদেতি, সপ্পাযকিৰিযায সম্পাদেতি, সমাধিস্স চ নিমিত্তগ্গাহেন, বোজ্ঝঙ্গানঞ্চ অনুপৱত্তনতায, কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খতং উপট্ঠাপেতি, তত্থ চ অভিভুয্য নেক্খম্মেন, অন্তৰা চ অব্যোসানেনা’’তি এৱং ৱুত্তানং নৱন্নং আকাৰানং ৱসেন ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি কত্ৱা পথৱীকসিণনিদ্দেসে ৱুত্তনযেন সত্ত অসপ্পাযানি ৱজ্জেত্ৱা সত্ত সপ্পাযানি সেৱমানেন কালেন ৰূপং সম্মসিতব্বং, কালেন অৰূপং. ৰূপং সম্মসন্তেন ৰূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.

ৰূপনিব্বত্তিপস্সনাকাৰকথা

৭০০. সেয্যথিদং – ইদং ৰূপং নাম কম্মাদিৱসেন চতূহি কাৰণেহি নিব্বত্ততি. তত্থ সব্বেসং সত্তানং ৰূপং নিব্বত্তমানং পঠমং কম্মতো নিব্বত্ততি. পটিসন্ধিক্খণেযেৱ হি গব্ভসেয্যকানং তাৱ তিসন্ততিৱসেন ৱত্থু-কায-ভাৱদসকসঙ্খাতানি তিংস ৰূপানি নিব্বত্তন্তি, তানি চ খো পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ. যথা চ উপ্পাদক্খণে, তথা ঠিতিক্খণেপি ভঙ্গক্খণেপি.

তত্থ ৰূপং দন্ধনিৰোধং গৰুপৰিৱত্তি, চিত্তং খিপ্পনিৰোধং লহুপৰিৱত্তি. তেনাহ – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং লহুপৰিৱত্তং যথযিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). ৰূপে ধৰন্তেযেৱ হি সোড়সৱাৰে ভৱঙ্গচিত্তং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণোপি ঠিতিক্খণোপি ভঙ্গক্খণোপি একসদিসা. ৰূপস্স পন উপ্পাদভঙ্গক্খণাযেৱ লহুকা, তেহি সদিসা. ঠিতিক্খণো পন মহা, যাৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তাৱ ৱত্ততি. পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায দুতিযং ভৱঙ্গং উপ্পজ্জতি. তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঠানপ্পত্তং পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায ততিযং ভৱঙ্গং উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন যাৱতাযুকং চিত্তপ্পৱত্তি ৱেদিতব্বা. আসন্নমৰণস্স পন একমেৱ ঠানপ্পত্তং পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি.

পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ৰূপং পটিসন্ধিচিত্ততো উদ্ধং সোড়সমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. ঠানক্খণে উপ্পন্নং সত্তৰসমস্স উপ্পাদক্খণেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং সত্তৰসমস্স ঠানক্খণং পত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. যাৱ পৱত্তি নাম অত্থি, এৱমেৱ পৱত্ততি. ওপপাতিকানম্পি সত্তসন্ততিৱসেন সত্ততি ৰূপানি এৱমেৱ পৱত্তন্তি.

৭০১. তত্থ কম্মং, কম্মসমুট্ঠানং, কম্মপচ্চযং, কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানং, কম্মপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানং, কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানন্তি এস ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ কম্মং নাম কুসলাকুসলচেতনা. কম্মসমুট্ঠানং নাম ৱিপাকক্খন্ধা চ, চক্খুদসকাদি সমসত্ততিৰূপঞ্চ. কম্মপচ্চযং নাম তদেৱ, কম্মং হি কম্মসমুট্ঠানস্স উপত্থম্ভকপচ্চযোপি হোতি. কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানং নাম ৱিপাকচিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং. কম্মপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানং নাম কম্মসমুট্ঠানৰূপেসু ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্ৰাপি ওজা ঠানং পত্ৱা অঞ্ঞন্তি এৱং চতস্সো ৱা পঞ্চ ৱা পৱত্তিযো ঘটেতি. কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম কম্মজতেজোধাতু ঠানপ্পত্তা উতুসমুট্ঠানং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্ৰাপি উতু অঞ্ঞং ওজট্ঠমকন্তি এৱং চতস্সো ৱা পঞ্চ ৱা পৱত্তিযো ঘটেতি. এৱং তাৱ কম্মজৰূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.

৭০২. চিত্তজেসুপি চিত্তং, চিত্তসমুট্ঠানং, চিত্তপচ্চযং, চিত্তপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানং, চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানন্তি এস ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ চিত্তং নাম একূননৱুতিচিত্তানি.

তেসু দ্ৱত্তিংস চিত্তানি, ছব্বীসেকূনৱীসতি;

সোড়স ৰূপিৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তিজনকা মতা.

কামাৱচৰতো হি অট্ঠ কুসলানি, দ্ৱাদসাকুসলানি, মনোধাতুৱজ্জা দস কিৰিযা, কুসলকিৰিযতো দ্ৱে অভিঞ্ঞাচিত্তানীতি দ্ৱত্তিংস চিত্তানি ৰূপং, ইৰিযাপথং, ৱিঞ্ঞত্তিঞ্চ জনেন্তি. ৱিপাকৱজ্জানি সেসদসৰূপাৱচৰানি, অট্ঠ অৰূপাৱচৰানি, অট্ঠ লোকুত্তৰচিত্তানীতি ছব্বীসতি চিত্তানি ৰূপং, ইৰিযাপথঞ্চ জনযন্তি, ন ৱিঞ্ঞত্তিং. কামাৱচৰে দস ভৱঙ্গচিত্তানি, ৰূপাৱচৰে পঞ্চ, তিস্সো মনোধাতুযো, একা ৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুসোমনস্সসহগতাতি একূনৱীসতি চিত্তানি ৰূপমেৱ জনযন্তি, ন ইৰিযাপথং, ন ৱিঞ্ঞত্তিং. দ্ৱেপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, সব্বসত্তানং পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৱানং চুতিচিত্তং, চত্তাৰি আৰুপ্পৱিপাকানীতি সোড়স চিত্তানি নেৱ ৰূপং জনযন্তি, ন ইৰিযাপথং, ন ৱিঞ্ঞত্তিং. যানি চেত্থ ৰূপং জনেন্তি, তানি ন ঠিতিক্খণে, ভঙ্গক্খণে ৱা, তদা হি চিত্তং দুব্বলং হোতি. উপ্পাদক্খণে পন বলৱং, তস্মা তং তদা পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায ৰূপং সমুট্ঠাপেতি.

চিত্তসমুট্ঠানং নাম তযো অৰূপিনো খন্ধা, ‘‘সদ্দনৱকং, কাযৱিঞ্ঞত্তি, ৱচীৱিঞ্ঞত্তি, আকাসধাতু, লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতা, উপচযো, সন্ততী’’তি সত্তৰসৱিধং ৰূপঞ্চ. চিত্তপচ্চযং নাম ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্সা’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) এৱং ৱুত্তং চতুসমুট্ঠানৰূপং. চিত্তপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানং নাম চিত্তসমুট্ঠানৰূপেসু ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, এৱং দ্ৱে তিস্সো পৱত্তিযো ঘটেতি. চিত্তপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম চিত্তসমুট্ঠানো উতু ঠানপ্পত্তো অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, এৱং দ্ৱে তিস্সো পৱত্তিযো ঘটেতি. এৱং চিত্তজৰূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.

৭০৩. আহাৰজেসুপি আহাৰো, আহাৰসমুট্ঠানং, আহাৰপচ্চযং, আহাৰপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানং, আহাৰপচ্চযউতুসমুট্ঠানন্তি এস ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ আহাৰো নাম কবড়ীকাৰো আহাৰো. আহাৰসমুট্ঠানং নাম উপাদিণ্ণং কম্মজৰূপং পচ্চযং লভিত্ৱা তত্থ পতিট্ঠায ঠানপ্পত্তায ওজায সমুট্ঠাপিতং ওজট্ঠমকং, আকাসধাতু, লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতা, উপচযো, সন্ততীতি চুদ্দসৱিধং ৰূপং. আহাৰপচ্চযং নাম ‘‘কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫) এৱং ৱুত্তং চতুসমুট্ঠানৰূপং. আহাৰপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানং নাম আহাৰসমুট্ঠানেসু ৰূপেসু ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্ৰাপি ওজা অঞ্ঞন্তি এৱং দসদ্ৱাদসৱাৰে পৱত্তিং ঘটেতি. একদিৱসং পৰিভুত্তাহাৰো সত্তাহম্পি উপত্থম্ভেতি. দিব্বা পন ওজা একমাসং দ্ৱেমাসম্পি উপত্থম্ভেতি. মাতৰা পৰিভুত্তাহাৰোপি দাৰকস্স সৰীৰং ফৰিত্ৱা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. সৰীৰে মক্খিতাহাৰোপি ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. কম্মজাহাৰো উপাদিণ্ণকাহাৰো নাম. সোপি ঠানপ্পত্তো ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, তত্ৰাপি ওজা অঞ্ঞং সমুট্ঠাপেতীতি এৱং চতস্সো ৱা পঞ্চ ৱা পৱত্তিযো ঘটেতি. আহাৰপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম আহাৰসমুট্ঠানা তেজোধাতু ঠানপ্পত্তা উতুসমুট্ঠানং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি. তত্ৰাযং আহাৰো আহাৰসমুট্ঠানানং জনকো হুত্ৱা পচ্চযো হোতি, সেসানং নিস্সযাহাৰঅত্থিঅৱিগতৱসেনাতি এৱং আহাৰজৰূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা.

৭০৪. উতুজেসুপি উতু, উতুসমুট্ঠানং, উতুপচ্চযং, উতুপচ্চযউতুসমুট্ঠানং, উতুপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানন্তি এস ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ উতু নাম চতুসমুট্ঠানা তেজোধাতু, উণ্হউতু সীতউতূতি এৱং পনেস দুৱিধো হোতি. উতুসমুট্ঠানং নাম চতুসমুট্ঠানো উতু উপাদিণ্ণকং পচ্চযং লভিত্ৱা ঠানপ্পত্তো সৰীৰে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. তং সদ্দনৱকং, আকাসধাতু, লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতা, উপচযো, সন্ততীতি পন্নৰসৱিধং হোতি. উতুপচ্চযং নাম উতু চতুসমুট্ঠানিকৰূপানং পৱত্তিযা চ ৱিনাসস্স চ পচ্চযো হোতি. উতুপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নাম উতুসমুট্ঠানা তেজোধাতু ঠানপ্পত্তা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্ৰাপি উতু অঞ্ঞন্তি এৱং দীঘম্পি অদ্ধানং অনুপাদিণ্ণপক্খে ঠত্ৱাপি উতুসমুট্ঠানং পৱত্ততিযেৱ. উতুপচ্চযআহাৰসমুট্ঠানং নাম উতুসমুট্ঠানা ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি, তত্ৰাপি ওজা অঞ্ঞন্তি এৱং দসদ্ৱাদসৱাৰে পৱত্তিং ঘটেতি. তত্ৰাযং উতু উতুসমুট্ঠানানং জনকো হুত্ৱা পচ্চযো হোতি, সেসানং নিস্সযঅত্থিঅৱিগতৱসেনাতি এৱং উতুজৰূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা. এৱঞ্হি ৰূপস্স নিব্বত্তিং পস্সন্তো কালেন ৰূপং সম্মসতি নাম.

অৰূপনিব্বত্তিপস্সনাকাৰকথা

৭০৫. যথা চ ৰূপং সম্মসন্তেন ৰূপস্স, এৱং অৰূপং সম্মসন্তেনপি অৰূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা. সা চ খো একাসীতি লোকিযচিত্তুপ্পাদৱসেনেৱ.

সেয্যথিদং – ইদঞ্হি অৰূপং নাম পুৰিমভৱে আযূহিতকম্মৱসেন পটিসন্ধিযং তাৱ একূনৱীসতিচিত্তুপ্পাদপ্পভেদং নিব্বত্ততি. নিব্বত্তনাকাৰো পনস্স পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. তদেৱ পটিসন্ধিচিত্তস্স অনন্তৰচিত্ততো পট্ঠায ভৱঙ্গৱসেন, আযুপৰিযোসানে চুতিৱসেন. যং তত্থ কামাৱচৰং, তং ছসু দ্ৱাৰেসু বলৱাৰম্মণে তদাৰম্মণৱসেন.

পৱত্তে পন অসম্ভিন্নত্তা চক্খুস্স আপাথগতত্তা ৰূপানং আলোকসন্নিস্সিতং মনসিকাৰহেতুকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিব্বত্ততি সদ্ধিং সম্পযুত্তধম্মেহি. চক্খুপসাদস্স হি ঠিতিক্খণে ঠিতিপ্পত্তমেৱ ৰূপং চক্খুং ঘট্টেতি. তস্মিং ঘট্টিতে দ্ৱিক্খত্তুং ভৱঙ্গং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. ততো তস্মিংযেৱ আৰম্মণে কিৰিযমনোধাতু আৱজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জতি. তদনন্তৰং তদেৱ ৰূপং পস্সমানং কুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকং ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণং. ততো তদেৱ ৰূপং সম্পটিচ্ছমানা ৱিপাকমনোধাতু. ততো তদেৱ ৰূপং সন্তীৰযমানা ৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু. ততো তদেৱ ৰূপং ৱৱত্থাপযমানা কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতা. ততো পৰং কামাৱচৰকুসলাকুসলকিৰিযচিত্তেসু একং ৱা উপেক্খাসহগতাহেতুকং চিত্তং পঞ্চ সত্ত ৱা জৱনানি. ততো কামাৱচৰসত্তানং একাদসসু তদাৰম্মণচিত্তেসু জৱনানুৰূপং যংকিঞ্চি তদাৰম্মণন্তি. এস নযো সেসদ্ৱাৰেসুপি. মনোদ্ৱাৰে পন মহগ্গতচিত্তানিপি উপ্পজ্জন্তীতি. এৱং ছসু দ্ৱাৰেসু অৰূপস্স নিব্বত্তি পস্সিতব্বা. এৱঞ্হি অৰূপস্স নিব্বত্তিং পস্সন্তো কালেন অৰূপং সম্মসতি নাম.

এৱং কালেন ৰূপং কালেন অৰূপং সম্মসিত্ৱাপি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা অনুক্কমেন পটিপজ্জমানো একো পঞ্ঞাভাৱনং সম্পাদেতি.

ৰূপসত্তকসম্মসনকথা

৭০৬. অপৰো ৰূপসত্তকঅৰূপসত্তকৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসতি. তত্থ আদাননিক্খেপনতো, ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো, আহাৰমযতো, উতুমযতো, কম্মজতো, চিত্তসমুট্ঠানতো, ধম্মতাৰূপতোতি ইমেহি আকাৰেহি আৰোপেত্ৱা সম্মসন্তো ৰূপসত্তকৱসেন আৰোপেত্ৱা সম্মসতি নাম. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘আদাননিক্খেপনতো, ৱযোৱুড্ঢত্থগামিতো;

আহাৰতো চ উতুতো, কম্মতো চাপি চিত্ততো;

ধম্মতাৰূপতো সত্ত, ৱিত্থাৰেন ৱিপস্সতী’’তি.

তত্থ আদানন্তি পটিসন্ধি. নিক্খেপনন্তি চুতি. ইতি যোগাৱচৰো ইমেহি আদাননিক্খেপেহি একং ৱস্সসতং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সঙ্খাৰেসু তিলক্খণং আৰোপেতি. কথং? এত্থন্তৰে সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা. কস্মা? উপ্পাদৱযৱত্তিতো, ৱিপৰিণামতো, তাৱকালিকতো, নিচ্চপটিক্খেপতো চ. যস্মা পন উপ্পন্না সঙ্খাৰা ঠিতিং পাপুণন্তি, ঠিতিযং জৰায কিলমন্তি, জৰং পত্ৱা অৱস্সং ভিজ্জন্তি, তস্মা অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো, দুক্খমতো দুক্খৱত্থুতো, সুখপটিক্খেপতো চ দুক্খা. যস্মা চ ‘‘উপ্পন্না সঙ্খাৰা ঠিতিং মা পাপুণন্তু, ঠানপ্পত্তা মা জীৰন্তু, জৰপ্পত্তা মা ভিজ্জন্তূ’’তি ইমেসু তীসু ঠানেসু কস্সচি ৱসৱত্তিভাৱো নত্থি, সুঞ্ঞা তেন ৱসৱত্তনাকাৰেন, তস্মা সুঞ্ঞতো, অস্সামিকতো, অৱসৱত্তিতো, অত্তপটিক্খেপতো চ অনত্তাতি.

৭০৭. এৱং আদাননিক্খেপনৱসেন ৱস্সসতপৰিচ্ছিন্নে ৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ততো পৰং ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো আৰোপেতি. তত্থ ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমো নাম ৱযৱসেন ৱুড্ঢস্স ৱড্ঢিতস্স ৰূপস্স অত্থঙ্গমো. তস্স ৱসেন তিলক্খণং আৰোপেতীতি অত্থো.

কথং? সো তমেৱ ৱস্সসতং পঠমৱযেন মজ্ঝিমৱযেন পচ্ছিমৱযেনাতি তীহি ৱযেহি পৰিচ্ছিন্দতি. তত্থ আদিতো তেত্তিংস ৱস্সানি পঠমৱযো নাম. ততো চতুত্তিংস মজ্ঝিমৱযো নাম. ততো তেত্তিংস পচ্ছিমৱযো নামাতি. ইতি ইমেহি তীহি ৱযেহি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা, ‘‘পঠমৱযে পৱত্তং ৰূপং মজ্ঝিমৱযং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং. যদনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তা. মজ্ঝিমৱযে পৱত্তৰূপম্পি পচ্ছিমৱযং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা. পচ্ছিমৱযে তেত্তিংস ৱস্সানি পৱত্তৰূপম্পি মৰণতো পৰং গমনসমত্থং নাম নত্থি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেতি.

৭০৮. এৱং পঠমৱযাদিৱসেন ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা পুন ‘‘মন্দদসকং, খিড্ডাদসকং, ৱণ্ণদসকং, বলদসকং, পঞ্ঞাদসকং, হানিদসকং, পব্ভাৰদসকং, ৱঙ্কদসকং, মোমূহদসকং, সযনদসক’’ন্তি ইমেসং দসন্নং দসকানং ৱসেন ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আৰোপেতি.

তত্থ দসকেসু তাৱ ৱস্সসতজীৱিনো পুগ্গলস্স পঠমানি দস ৱস্সানি মন্দদসকং নাম, তদা হি সো মন্দো হোতি চপলো কুমাৰকো. ততো পৰানি দস খিড্ডাদসকং নাম, তদা হি সো খিড্ডাৰতিবহুলো হোতি. ততো পৰানি দস ৱণ্ণদসকং নাম, তদা হিস্স ৱণ্ণাযতনং ৱেপুল্লং পাপুণাতি. ততো পৰানি দস বলদসকং নাম, তদা হিস্স বলঞ্চ থামো চ ৱেপুল্লং পাপুণাতি. ততো পৰানি দস পঞ্ঞাদসকং নাম, তদা হিস্স পঞ্ঞা সুপ্পতিট্ঠিতা হোতি, পকতিযা কিৰ দুব্বলপঞ্ঞস্সাপি তস্মিং কালে অপ্পমত্তকা পঞ্ঞা উপ্পজ্জতিযেৱ. ততো পৰানি দস হানিদসকং নাম, তদা হিস্স খিড্ডাৰতিৱণ্ণবলপঞ্ঞা পৰিহাযন্তি. ততো পৰানি দস পব্ভাৰদসকং নাম, তদা হিস্স অত্তভাৱো পুৰতো পব্ভাৰো হোতি. ততো পৰানি দস ৱঙ্কদসকং নাম, তদা হিস্স অত্তভাৱো নঙ্গলকোটি ৱিয ৱঙ্কো হোতি. ততো পৰানি দস মোমূহদসকং নাম. তদা হি সো মোমূহো হোতি, কতং কতং পমুস্সতি. ততো পৰানি দস সযনদসকং নাম, ৱস্সসতিকো হি সযনবহুলোৱ হোতি.

তত্ৰাযং যোগী এতেসং দসকানং ৱসেন ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আৰোপেতুং ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘পঠমদসকে পৱত্তৰূপং দুতিযদসকং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা. দুতিযদসকে…পে… নৱমদসকে পৱত্তৰূপং দসমদসকং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. দসমদসকে পৱত্তৰূপং পুনব্ভৱং অপ্পত্ৱা ইধেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেতি.

৭০৯. এৱং দসকৱসেন ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা পুন তদেৱ ৱস্সসতং পঞ্চপঞ্চৱস্সৱসেন ৱীসতিকোট্ঠাসে কত্ৱা ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আৰোপেতি. কথং? সো হি ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘পঠমে ৱস্সপঞ্চকে পৱত্তৰূপং দুতিযং ৱস্সপঞ্চকং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা. দুতিযে ৱস্সপঞ্চকে পৱত্তৰূপং ততিযং…পে… একূনৱীসতিমে ৱস্সপঞ্চকে পৱত্তৰূপং ৱীসতিমং ৱস্সপঞ্চকং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. ৱীসতিমে ৱস্সপঞ্চকে পৱত্তৰূপং মৰণতো পৰং গমনসমত্থং নাম নত্থি, তস্মা তম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি.

এৱং ৱীসতিকোট্ঠাসৱসেন ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমতো তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা পুন পঞ্চৱীসতি কোট্ঠাসে কত্ৱা চতুন্নং চতুন্নং ৱস্সানং ৱসেন আৰোপেতি. ততো তেত্তিংস কোট্ঠাসে কত্ৱা তিণ্ণং তিণ্ণং ৱস্সানং ৱসেন, পঞ্ঞাস কোট্ঠাসে কত্ৱা দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং ৱস্সানং ৱসেন, সতং কোট্ঠাসে কত্ৱা একেকৱস্সৱসেন. ততো একং ৱস্সং তযো কোট্ঠাসে কত্ৱা ৱস্সানহেমন্তগিম্হেসু তীসু উতূসু একেকউতুৱসেন তস্মিং ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপে তিলক্খণং আৰোপেতি.

কথং? ‘‘ৱস্সানে চতুমাসং পৱত্তৰূপং হেমন্তং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং. হেমন্তে পৱত্তৰূপং গিম্হং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং. গিম্হে পৱত্তৰূপং পুন ৱস্সানং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি. এৱং আৰোপেত্ৱা পুন একং ৱস্সং ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা – ‘‘ৱস্সানে দ্ৱেমাসং পৱত্তৰূপং সৰদং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং. সৰদে পৱত্তৰূপং হেমন্তং. হেমন্তে পৱত্তৰূপং সিসিৰং. সিসিৰে পৱত্তৰূপং ৱসন্তং. ৱসন্তে পৱত্তৰূপং গিম্হং. গিম্হে পৱত্তৰূপং পুন ৱস্সানং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৱং তস্মিং ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপে তিলক্খণং আৰোপেতি.

এৱং আৰোপেত্ৱা ততো কাড়জুণ্হৱসেন – ‘‘কাড়ে পৱত্তৰূপং জুণ্হং অপ্পত্ৱা. জুণ্হে পৱত্তৰূপং কাড়ং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেতি. ততো ৰত্তিন্দিৱৱসেন – ‘‘ৰত্তিং পৱত্তৰূপং দিৱসং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং. দিৱসং পৱত্তৰূপম্পি ৰত্তিং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেতি. ততো তদেৱ ৰত্তিন্দিৱং পুব্বণ্হাদিৱসেন ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা – ‘‘পুব্বণ্হে পৱত্তৰূপং মজ্ঝন্হং অপ্পত্ৱা. মজ্ঝন্হে পৱত্তৰূপং সাযন্হং. সাযন্হে পৱত্তৰূপং পঠমযামং. পঠমযামে পৱত্তৰূপং মজ্ঝিমযামং. মজ্ঝিমযামে পৱত্তৰূপং পচ্ছিমযামং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং. পচ্ছিমযামে পৱত্তৰূপং পুন পুব্বণ্হং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুদ্ধং, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেতি.

৭১০. এৱং আৰোপেত্ৱা পুন তস্মিংযেৱ ৰূপে অভিক্কমপটিক্কমআলোকনৱিলোকনসমিঞ্জনপসাৰণৱসেন – ‘‘অভিক্কমে পৱত্তৰূপং পটিক্কমং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. পটিক্কমে পৱত্তৰূপং আলোকনং. আলোকনে পৱত্তৰূপং ৱিলোকনং. ৱিলোকনে পৱত্তৰূপং সমিঞ্জনং. সমিঞ্জনে পৱত্তৰূপং পসাৰণং অপ্পত্ৱা তত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেতি.

ততো একপদৱাৰং উদ্ধৰণ অতিহৰণৱীতিহৰণৱোস্সজ্জনসন্নিক্খেপনসন্নিৰুম্ভনৱসেন ছ কোট্ঠাসে কৰোতি.

তত্থ উদ্ধৰণং নাম পাদস্স ভূমিতো উক্খিপনং. অতিহৰণং নাম পুৰতো হৰণং. ৱীতিহৰণং নাম খাণুকণ্টকদীঘজাতিআদীসু কিঞ্চিদেৱ দিস্ৱা ইতো চিতো চ পাদসঞ্চাৰণং. ৱোস্সজ্জনং নাম পাদস্স হেট্ঠা ওৰোপনং. সন্নিক্খেপনং নাম পথৱীতলে ঠপনং. সন্নিৰুম্ভনং নাম পুন পাদুদ্ধৰণকালে পাদস্স পথৱিযা সদ্ধিং অভিনিপ্পীড়নং. তত্থ উদ্ধৰণে পথৱীধাতু আপোধাতূতি দ্ৱে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতৰা দ্ৱে অধিমত্তা হোন্তি বলৱতিযো. তথা অতিহৰণৱীতিহৰণেসু. ৱোস্সজ্জনে তেজোধাতু ৱাযোধাতূতি দ্ৱে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতৰা দ্ৱে অধিমত্তা হোন্তি বলৱতিযো. তথা সন্নিক্খেপনসন্নিৰুম্ভনেসু. এৱং ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা তেসং ৱসেন তস্মিং ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপে তিলক্খণং আৰোপেতি.

কথং? সো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘যা উদ্ধৰণে পৱত্তা ধাতুযো, যানি চ তদুপাদাযৰূপানি, সব্বে তে ধম্মা অতিহৰণং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা. তথা অতিহৰণে পৱত্তা ৱীতিহৰণং. ৱীতিহৰণে পৱত্তা ৱোস্সজ্জনং. ৱোস্সজ্জনে পৱত্তা সন্নিক্খেপনং. সন্নিক্খেপনে পৱত্তা সন্নিৰুম্ভনং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝন্তি. ইতি তত্থ তত্থ উপ্পন্না ইতৰং ইতৰং কোট্ঠাসং অপ্পত্ৱা তত্থ তত্থেৱ পব্বং পব্বং সন্ধি সন্ধি ওধি ওধি হুত্ৱা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলা ৱিয তটতটাযন্তা সঙ্খাৰা ভিজ্জন্তি. তস্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি. তস্সেৱং পব্বপব্বগতে সঙ্খাৰে ৱিপস্সতো ৰূপসম্মসনং সুখুমং হোতি.

৭১১. সুখুমত্তে চ পনস্স ইদং ওপম্মং. একো কিৰ দাৰুতিণুক্কাদীসু কতপৰিচযো অদিট্ঠপুব্বপদীপো পচ্চন্তৱাসিকো নগৰমাগম্ম অন্তৰাপণে জলমানং পদীপং দিস্ৱা একং পুৰিসং পুচ্ছি অম্ভো ‘‘কিং নামেতং এৱং মনাপ’’ন্তি? তমেনং সো আহ ‘‘কিমেত্থ মনাপং, পদীপো নামেস তেলক্খযেন ৱট্টিক্খযেন চ গতমগ্গোপিস্স ন পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি. তমঞ্ঞো এৱমাহ ‘‘ইদং ওড়াৰিকং, ইমিস্সা হি ৱট্টিযা অনুপুব্বেন ডয্হমানায ততিযভাগে ততিযভাগে জালা ইতৰীতৰং পদেসং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি. তমঞ্ঞো এৱমাহ ‘‘ইদম্পি ওড়াৰিকং, ইমিস্সা হি অঙ্গুলঙ্গুলন্তৰে অড্ঢঙ্গুলড্ঢঙ্গুলন্তৰে তন্তুম্হি তন্তুম্হি অংসুম্হি অংসুম্হি জালা ইতৰীতৰং অংসুং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝিস্সতি. অংসুং পন মুঞ্চিত্ৱা ন সক্কা জালং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি.

তত্থ ‘‘তেলক্খযেন ৱট্টিক্খযেন চ পদীপস্স গতমগ্গোপি ন পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি পুৰিসস্স ঞাণং ৱিয যোগিনো আদাননিক্খেপনতো ৱস্সসতেন পৰিচ্ছিন্নৰূপে তিলক্খণাৰোপনং. ‘‘ৱট্টিযা ততিযভাগে ততিযভাগে জালা ইতৰীতৰং পদেসং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি পুৰিসস্স ঞাণং ৱিয যোগিনো ৱস্সসতস্স ততিযকোট্ঠাসপৰিচ্ছিন্নে ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপে তিলক্খণাৰোপনং. ‘‘অঙ্গুলঙ্গুলন্তৰে জালা ইতৰীতৰং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি পুৰিসস্স ঞাণং ৱিয যোগিনো দসৱস্স পঞ্চৱস্স চতুৱস্স তিৱস্স দ্ৱিৱস্স একৱস্স পৰিচ্ছিন্নে ৰূপে তিলক্খণাৰোপনং. ‘‘অড্ঢঙ্গুলড্ঢঙ্গুলন্তৰে জালা ইতৰীতৰং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি পুৰিসস্স ঞাণং ৱিয যোগিনো একেকউতুৱসেন একং ৱস্সং তিধা, ছধা চ ৱিভজিত্ৱা চতুমাস-দ্ৱিমাসপৰিচ্ছিন্নে ৰূপে তিলক্খণাৰোপনং. ‘‘তন্তুম্হি তন্তুম্হি জালা ইতৰীতৰং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি পুৰিসস্স ঞাণং ৱিয যোগিনো কাড়জুণ্হৱসেন, ৰত্তিন্দিৱৱসেন, একৰত্তিন্দিৱং ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা পুব্বণ্হাদিৱসেন চ পৰিচ্ছিন্নে ৰূপে তিলক্খণাৰোপনং. ‘‘অংসুম্হি অংসুম্হি জালা ইতৰীতৰং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝিস্সতী’’তি পুৰিসস্স ঞাণং ৱিয যোগিনো অভিক্কমাদিৱসেন চেৱ উদ্ধৰণাদীসু চ একেককোট্ঠাসৱসেন পৰিচ্ছিন্নে ৰূপে তিলক্খণাৰোপনন্তি.

৭১২. সো এৱং নানাকাৰেহি ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপে তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা পুন তদেৱ ৰূপং ৱিসঙ্খৰিত্ৱা আহাৰমযাদিৱসেন চত্তাৰো কোট্ঠাসে কত্ৱা একেককোট্ঠাসে তিলক্খণং আৰোপেতি. তত্ৰাস্স আহাৰমযং ৰূপং ছাতসুহিতৱসেন পাকটং হোতি. ছাতকালে সমুট্ঠিতং ৰূপং হি ঝত্তং হোতি কিলন্তং, ঝামখাণুকো ৱিয, অঙ্গাৰপচ্ছিযং নিলীনকাকো ৱিয চ দুব্বণ্ণং দুস্সণ্ঠিতং. সুহিতকালে সমুট্ঠিতং ধাতং পীণিতং মুদু সিনিদ্ধং ফস্সৱন্তং হোতি. সো তং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘ছাতকালে পৱত্তৰূপং সুহিতকালং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. সুহিতকালে সমুট্ঠিতম্পি ছাতকালং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৱং তত্থ তিলক্খণং আৰোপেতি.

৭১৩. উতুমযং সীতুণ্হৱসেন পাকটং হোতি. উণ্হকালে সমুট্ঠিতং ৰূপং হি ঝত্তং হোতি কিলন্তং দুব্বণ্ণং. সীতউতুনা সমুট্ঠিতং ৰূপং ধাতং পীণিতং সিনিদ্ধং হোতি. সো তং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘উণ্হকালে পৱত্তৰূপং সীতকালং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. সীতকালে পৱত্তৰূপং উণ্হকালং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৱং তত্থ তিলক্খণং আৰোপেতি.

৭১৪. কম্মজং আযতনদ্ৱাৰৱসেন পাকটং হোতি. চক্খুদ্ৱাৰস্মিং হি চক্খুকাযভাৱদসকৱসেন তিংস কম্মজৰূপানি, উপত্থম্ভকানি পন তেসং উতুচিত্তাহাৰসমুট্ঠানানি চতুৱীসতীতি চতুপণ্ণাস হোন্তি. তথা সোতঘানজিৱ্হাদ্ৱাৰেসু. কাযদ্ৱাৰে কাযভাৱদসকৱসেন চেৱ উতুসমুট্ঠানাদিৱসেন চ চতুচত্তালীস. মনোদ্ৱাৰে হদযৱত্থুকাযভাৱদসকৱসেন চেৱ উতুসমুট্ঠানাদিৱসেন চ চতুপণ্ণাসমেৱ.

সো সব্বম্পি তং ৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে পৱত্তৰূপং সোতদ্ৱাৰং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. সোতদ্ৱাৰে পৱত্তৰূপং ঘানদ্ৱাৰং. ঘানদ্ৱাৰে পৱত্তৰূপং জিৱ্হাদ্ৱাৰং. জিৱ্হাদ্ৱাৰে পৱত্তৰূপং কাযদ্ৱাৰং. কাযদ্ৱাৰে পৱত্তৰূপং মনোদ্ৱাৰং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৱং তত্থ তিলক্খণং আৰোপেতি.

৭১৫. চিত্তসমুট্ঠানং সোমনস্সিতদোমনস্সিতৱসেন পাকটং হোতি, সোমনস্সিতকালে উপ্পন্নং হি ৰূপং সিনিদ্ধং মুদু পীণিতং ফস্সৱন্তং হোতি. দোমনস্সিতকালে উপ্পন্নং ঝত্তং কিলন্তং দুব্বণ্ণং হোতি. সো তং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘সোমনস্সিতকালে পৱত্তৰূপং দোমনস্সিতকালং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি. দোমনস্সিতকালে পৱত্তৰূপং সোমনস্সিতকালং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৱং তত্থ তিলক্খণং আৰোপেতি.

তস্সেৱং চিত্তসমুট্ঠানৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা তত্থ তিলক্খণং আৰোপযতো অযমত্থো পাকটো হোতি –

জীৱিতং অত্তভাৱো চ, সুখদুক্খা চ কেৱলা;

একচিত্তসমাযুত্তা, লহুসো ৱত্ততে খণো.

চুল্লাসীতি সহস্সানি, কপ্পং তিট্ঠন্তি যে মৰূ;

ন ত্ৱেৱ তেপি তিট্ঠন্তি, দ্ৱীহি চিত্তেহি সমোহিতা.

যে নিৰুদ্ধা মৰন্তস্স, তিট্ঠমানস্স ৱা ইধ;

সব্বেৱ সদিসা খন্ধা, গতা অপ্পটিসন্ধিকা.

অনন্তৰা চ যে ভগ্গা, যে চ ভগ্গা অনাগতে;

তদন্তৰা নিৰুদ্ধানং, ৱেসমং নত্থি লক্খণে.

অনিব্বত্তেন ন জাতো, পচ্চুপ্পন্নেন জীৱতি;

চিত্তভঙ্গা মতো লোকো, পঞ্ঞত্তি পৰমত্থিযা.

অনিধানগতা ভগ্গা, পুঞ্জো নত্থি অনাগতে;

নিব্বত্তা যেপি তিট্ঠন্তি, আৰগ্গে সাসপূপমা.

নিব্বত্তানঞ্চ ধম্মানং, ভঙ্গো নেসং পুৰক্খতো;

পলোকধম্মা তিট্ঠন্তি, পুৰাণেহি অমিস্সিতা.

অদস্সনতো আযন্তি, ভগ্গা গচ্ছন্তুদস্সনং;

ৱিজ্জুপ্পাদোৱ আকাসে, উপ্পজ্জন্তি ৱযন্তি চাতি. (মহানি. ১০);

৭১৬. এৱং আহাৰমযাদীসু তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা পুন ধম্মতাৰূপে তিলক্খণং আৰোপেতি. ধম্মতাৰূপং নাম বহিদ্ধা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধং অযলোহতিপুসীসসুৱণ্ণৰজতমুত্তামণিৱেড়ুৰিযসঙ্খসিলাপৱাড়লোহিতঙ্গমসাৰগল্লভূমিপাসাণপব্বততিণৰুক্খলতাদিভেদং ৱিৱট্টকপ্পতো পট্ঠায উপ্পজ্জনকৰূপং. তদস্স অসোকঙ্কুৰাদিৱসেন পাকটং হোতি.

অসোকঙ্কুৰং হি আদিতোৱ তনুৰত্তং হোতি, ততো দ্ৱীহতীহচ্চযেন ঘনৰত্তং, পুন দ্ৱীহতীহচ্চযেন মন্দৰত্তং, ততো তৰুণপল্লৱৱণ্ণং, ততো পৰিণতপল্লৱৱণ্ণং, ততো হৰিতপণ্ণৱণ্ণং. ততো নীলপণ্ণৱণ্ণং. ততো নীলপণ্ণৱণ্ণকালতো পট্ঠায সভাগৰূপসন্ততিমনুপ্পবন্ধাপযমানং সংৱচ্ছৰমত্তেন পণ্ডুপলাসং হুত্ৱা ৱণ্টতো ছিজ্জিত্ৱা পততি.

সো তং পৰিগ্গহেত্ৱা ‘‘তনুৰত্তকালে পৱত্তৰূপং ঘনৰত্তকালং অপ্পত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. ঘনৰত্তকালে পৱত্তৰূপং মন্দৰত্তকালং. মন্দৰত্তকালে পৱত্তৰূপং তৰুণপল্লৱৱণ্ণকালং. তৰুণপল্লৱৱণ্ণকালে পৱত্তং পৰিণতপল্লৱৱণ্ণকালং. পৰিণতপল্লৱৱণ্ণকালে পৱত্তং হৰিতপণ্ণৱণ্ণকালং. হৰিতপণ্ণকালে পৱত্তং নীলপণ্ণৱণ্ণকালং. নীলপণ্ণৱণ্ণকালে পৱত্তং পণ্ডুপলাসকালং. পণ্ডুপলাসকালে পৱত্তং ৱণ্টতো ছিজ্জিত্ৱা পতনকালং অপ্পত্ৱাৱ নিৰুজ্ঝতি, তস্মা তং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি তিলক্খণং আৰোপেতি, এৱং তত্থ তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা ইমিনা নযেন সব্বম্পি ধম্মতাৰূপং সম্মসতি.

এৱং তাৱ ৰূপসত্তকৱসেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসতি.

অৰূপসত্তকসম্মসনকথা

৭১৭. যং পন ৱুত্তং ‘‘অৰূপসত্তকৱসেনা’’তি, তত্থ অযং মাতিকা – কলাপতো, যমকতো, খণিকতো, পটিপাটিতো, দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো, মানসমুগ্ঘাটনতো, নিকন্তিপৰিযাদানতোতি.

তত্থ কলাপতোতি ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা. কথং কলাপতো সম্মসতীতি? ইধ ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘‘যে ইমে ‘কেসা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’তি সম্মসনে উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, যে চ ‘লোমা…পে… মত্থলুঙ্গং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি সম্মসনে উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, সব্বে তে ইতৰীতৰং অপ্পত্ৱা পব্বংপব্বং ওধিওধি হুত্ৱা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলা ৱিয তটতটাযন্তা ৱিনট্ঠা, তস্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা’’তি. অযং তাৱ ৱিসুদ্ধিকথাযং নযো.

অৰিযৱংসকথাযং পন ‘‘হেট্ঠা ৰূপসত্তকে সত্তসু ঠানেসু ‘ৰূপং অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি পৱত্তং চিত্তং অপৰেন চিত্তেন ‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি সম্মসন্তো ‘কলাপতো সম্মসতী’তি’’ ৱুত্তং, তং যুত্ততৰং. তস্মা সেসানিপি তেনেৱ নযেন ৱিভজিস্সাম.

৭১৮. যমকতোতি ইধ ভিক্খু আদাননিক্খেপৰূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৱা তম্পি চিত্তং অপৰেন চিত্তেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপং, আহাৰমযং, উতুমযং, কম্মজং, চিত্তসমুট্ঠানং, ধম্মতাৰূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৱা তম্পি চিত্তং অপৰেন চিত্তেন ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. এৱং যমকতো সম্মসতি নাম.

৭১৯. খণিকতোতি ইধ ভিক্খু আদাননিক্খেপৰূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৱা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন, চতুত্থং পঞ্চমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপং, আহাৰমযং, উতুমযং, কম্মজং, চিত্তসমুট্ঠানং, ধম্মতাৰূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৱা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন, চতুত্থং পঞ্চমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. এৱং ৰূপপৰিগ্গাহকচিত্ততো পট্ঠায চত্তাৰি চত্তাৰি চিত্তানি সম্মসন্তো খণিকতো সম্মসতি নাম.

৭২০. পটিপাটিতোতি আদাননিক্খেপৰূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৱা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন…পে… দসমং একাদসমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসতি. ৱযোৱুড্ঢত্থঙ্গমৰূপং, আহাৰমযং, উতুমযং, কম্মজং, চিত্তসমুট্ঠানং, ধম্মতাৰূপং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি সম্মসিত্ৱা তং পঠমচিত্তং দুতিযচিত্তেন, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন…পে… দসমং একাদসমেন ‘‘এতম্পি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি এৱং ৱিপস্সনা পটিপাটিযা সকলম্পি দিৱসভাগং সম্মসিতুং ৱট্টেয্য. যাৱ দসমচিত্তসম্মসনা পন ৰূপকম্মট্ঠানম্পি অৰূপকম্মট্ঠানম্পি পগুণং হোতি. তস্মা দসমেযেৱ ঠপেতব্বন্তি ৱুত্তং. এৱং সম্মসন্তো পটিপাটিতো সম্মসতি নাম.

৭২১. দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো মানউগ্ঘাটনতো নিকন্তিপৰিযাদানতোতি ইমেসু তীসু ৱিসুং সম্মসননযো নাম নত্থি. যং পনেতং হেট্ঠা ৰূপং, ইধ চ অৰূপং পৰিগ্গহিতং, তং পস্সন্তো ৰূপাৰূপতো উদ্ধং অঞ্ঞং সত্তং নাম ন পস্সতি. সত্তস্স অদস্সনতো পট্ঠায সত্তসঞ্ঞা উগ্ঘাটিতা হোতি. সত্তসঞ্ঞং উগ্ঘাটিতচিত্তেন সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হতো দিট্ঠি নুপ্পজ্জতি. দিট্ঠিযা অনুপ্পজ্জমানায দিট্ঠি উগ্ঘাটিতা নাম হোতি. দিট্ঠিউগ্ঘাটিতচিত্তেন সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হতো মানো নুপ্পজ্জতি. মানে অনুপ্পজ্জন্তে মানো সমুগ্ঘাটিতো নাম হোতি. মানসমুগ্ঘাটিতচিত্তেন সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হতো তণ্হা নুপ্পজ্জতি. তণ্হায অনুপ্পজ্জন্তিযা নিকন্তি পৰিযাদিণ্ণা নাম হোতীতি ইদং তাৱ ৱিসুদ্ধিকথাযং ৱুত্তং.

অৰিযৱংসকথাযং পন ‘‘দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো মানসমুগ্ঘাটনতো নিকন্তিপৰিযাদানতো’’তি মাতিকং ঠপেত্ৱা অযং নযো দস্সিতো.

‘‘অহং ৱিপস্সামি, মম ৱিপস্সনা’’তি গণ্হতো হি দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নাম ন হোতি. ‘‘সঙ্খাৰাৱ সঙ্খাৰে ৱিপস্সন্তি সম্মসন্তি ৱৱত্থপেন্তি পৰিগ্গণ্হন্তি পৰিচ্ছিন্দন্তী’’তি গণ্হতো পন দিট্ঠিউগ্ঘাটনং নাম হোতি.

‘‘সুট্ঠু ৱিপস্সামি, মনাপং ৱিপস্সামী’’তি গণ্হতো মানসমুগ্ঘাটো নাম ন হোতি. ‘‘সঙ্খাৰাৱ সঙ্খাৰে ৱিপস্সন্তি সম্মসন্তি ৱৱত্থপেন্তি পৰিগ্গণ্হন্তি পৰিচ্ছিন্দন্তী’’তি গণ্হতো পন মানসমুগ্ঘাটো নাম হোতি.

‘‘ৱিপস্সিতুং সক্কোমী’’তি ৱিপস্সনং অস্সাদেন্তস্স নিকন্তিপৰিযাদানং নাম ন হোতি. ‘‘সঙ্খাৰাৱ সঙ্খাৰে ৱিপস্সন্তি সম্মসন্তি ৱৱত্থপেন্তি পৰিগ্গণ্হন্তি পৰিচ্ছিন্দন্তী’’তি গণ্হতো পন নিকন্তিপৰিযাদানং নাম হোতি.

সচে সঙ্খাৰা অত্তা ভৱেয্যুং, অত্তাতি গহেতুং ৱট্টেয্যুং, অনত্তা চ পন অত্তাতি গহিতা, তস্মা তে অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তা, হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা, উপ্পাদৱযপটিপীড়নট্ঠেন দুক্খাতি পস্সতো দিট্ঠিউগ্ঘাটনং নাম হোতি.

সচে সঙ্খাৰা নিচ্চা ভৱেয্যুং, নিচ্চাতি গহেতুং ৱট্টেয্যুং, অনিচ্চা চ পন নিচ্চাতি গহিতা, তস্মা তে হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা, উপ্পাদৱযপটিপীড়নট্ঠেন দুক্খা, অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সতো মানসমুগ্ঘাটো নাম হোতি.

সচে সঙ্খাৰা সুখা ভৱেয্যুং, সুখাতি গহেতুং ৱট্টেয্যুং, দুক্খা চ পন সুখাতি গহিতা, তস্মা তে উপ্পাদৱযপটিপীড়নট্ঠেন দুক্খা, হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা, অৱসৱত্তনট্ঠেন অনত্তাতি পস্সতো নিকন্তিপৰিযাদানং নাম হোতি.

এৱং সঙ্খাৰে অনত্ততো পস্সন্তস্স দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নাম হোতি. অনিচ্চতো পস্সন্তস্স মানসমুগ্ঘাটনং নাম হোতি. দুক্খতো পস্সন্তস্স নিকন্তিপৰিযাদানং নাম হোতি. ইতি অযং ৱিপস্সনা অত্তনো অত্তনো ঠানেযেৱ তিট্ঠতীতি.

এৱং অৰূপসত্তকৱসেনাপি তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসতি. এত্তাৱতা পনস্স ৰূপকম্মট্ঠানম্পি অৰূপকম্মট্ঠানম্পি পগুণং হোতি.

৭২২. সো এৱং পগুণৰূপাৰূপকম্মট্ঠানো যা উপৰি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন সব্বাকাৰতো পত্তব্বা অট্ঠাৰস মহাৱিপস্সনা, তাসং ইধেৱ তাৱ একদেসং পটিৱিজ্ঝন্তো তপ্পটিপক্খে ধম্মে পজহতি.

অট্ঠাৰস মহাৱিপস্সনা নাম অনিচ্চানুপস্সনাদিকা পঞ্ঞা. যাসু অনিচ্চানুপস্সনং ভাৱেন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খানুপস্সনং ভাৱেন্তো সুখসঞ্ঞং পজহতি, অনত্তানুপস্সনং ভাৱেন্তো অত্তসঞ্ঞং পজহতি, নিব্বিদানুপস্সনং ভাৱেন্তো নন্দিং পজহতি, ৱিৰাগানুপস্সনং ভাৱেন্তো ৰাগং পজহতি, নিৰোধানুপস্সনং ভাৱেন্তো সমুদযং পজহতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনং ভাৱেন্তো আদানং পজহতি, খযানুপস্সনং ভাৱেন্তো ঘনসঞ্ঞং পজহতি, ৱযানুপস্সনং ভাৱেন্তো আযূহনং পজহতি, ৱিপৰিণামানুপস্সনং ভাৱেন্তো ধুৱসঞ্ঞং পজহতি, অনিমিত্তানুপস্সনং ভাৱেন্তো নিমিত্তং পজহতি, অপ্পণিহিতানুপস্সনং ভাৱেন্তো পণিধিং পজহতি, সুঞ্ঞতানুপস্সনং ভাৱেন্তো অভিনিৱেসং পজহতি, অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনং ভাৱেন্তো সাৰাদানাভিনিৱেসং পজহতি, যথাভূতঞাণদস্সনং ভাৱেন্তো সম্মোহাভিনিৱেসং পজহতি, আদীনৱানুপস্সনং ভাৱেন্তো আলযাভিনিৱেসং পজহতি, পটিসঙ্খানুপস্সনং ভাৱেন্তো অপ্পটিসঙ্খং পজহতি, ৱিৱট্টানুপস্সনং ভাৱেন্তো সংযোগাভিনিৱেসং পজহতি.

তাসু যস্মা ইমিনা অনিচ্চাদিলক্খণত্তযৱসেন সঙ্খাৰা দিট্ঠা, তস্মা অনিচ্চ-দুক্খ-অনত্তানুপস্সনা পটিৱিদ্ধা হোন্তি. যস্মা চ ‘‘যা চ অনিচ্চানুপস্সনা যা চ অনিমিত্তানুপস্সনা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নানং’’. তথা ‘‘যা চ দুক্খানুপস্সনা যা চ অপ্পণিহিতানুপস্সনা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নানং’’. ‘‘যা চ অনত্তানুপস্সনা যা চ সুঞ্ঞতানুপস্সনা, ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পটি. ম. ১.২২৭) ৱুত্তং. তস্মা তাপি পটিৱিদ্ধা হোন্তি.

অধিপঞ্ঞাধম্মৱিপস্সনা পন সব্বাপি ৱিপস্সনা. যথাভূতঞাণদস্সনং কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিযা এৱ সঙ্গহিতং. ইতি ইদম্পি দ্ৱযং পটিৱিদ্ধমেৱ হোতি. সেসেসু ৱিপস্সনাঞাণেসু কিঞ্চি পটিৱিদ্ধং, কিঞ্চি অপ্পটিৱিদ্ধং, তেসং ৱিভাগং পৰতো আৱিকৰিস্সাম.

যদেৱ হি পটিৱিদ্ধং, তং সন্ধায ইদং ৱুত্তং ‘‘এৱং পগুণৰূপাৰূপকম্মট্ঠানো যা উপৰি ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন সব্বাকাৰতো পত্তব্বা অট্ঠাৰস মহাৱিপস্সনা. তাসং ইধেৱ তাৱ একদেসং পটিৱিজ্ঝন্তো তপ্পটিপক্খে ধম্মে পজহতী’’তি.

উদযব্বযঞাণকথা

৭২৩. সো এৱং অনিচ্চানুপস্সনাদিপটিপক্খানং নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানেন ৱিসুদ্ধঞাণো সম্মসনঞাণস্স পাৰং গন্ত্ৱা, যং তং সম্মসনঞাণানন্তৰং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ১.৬) উদযব্বযানুপস্সনং ৱুত্তং, তস্স অধিগমায যোগং আৰভতি. আৰভমানো চ সঙ্খেপতো তাৱ আৰভতি. তত্ৰাযং পাড়ি –

‘‘কথং পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মানং ৱিপৰিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণং? জাতং ৰূপং পচ্চুপ্পন্নং, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো, ৱিপৰিণামলক্খণং ৱযো, অনুপস্সনা ঞাণং. জাতা ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং… জাতং চক্খু…পে… জাতো ভৱো পচ্চুপ্পন্নো, তস্স নিব্বত্তিলক্খণং উদযো, ৱিপৰিণামলক্খণং ৱযো, অনুপস্সনা ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৯).

সো ইমিনা পাড়িনযেন জাতস্স নামৰূপস্স নিব্বত্তিলক্খণং জাতিং উপ্পাদং অভিনৱাকাৰং ‘‘উদযো’’তি, ৱিপৰিণামলক্খণং খযং ভঙ্গং ‘‘ৱযো’’তি সমনুপস্সতি. সো এৱং পজানাতি ‘‘ইমস্স নামৰূপস্স উপ্পত্তিতো পুব্বে অনুপ্পন্নস্স ৰাসি ৱা নিচযো ৱা নত্থি, উপ্পজ্জমানস্সাপি ৰাসিতো ৱা নিচযতো ৱা আগমনং নাম নত্থি, নিৰুজ্ঝমানস্সাপি দিসাৱিদিসাগমনং নাম নত্থি, নিৰুদ্ধস্সাপি একস্মিং ঠানে ৰাসিতো নিচযতো নিধানতো অৱট্ঠানং নাম নত্থি. যথা পন ৱীণায ৱাদিযমানায উপ্পন্নসদ্দস্স নেৱ উপ্পত্তিতো পুব্বে সন্নিচযো অত্থি, ন উপ্পজ্জমানো সন্নিচযতো আগতো, ন নিৰুজ্ঝমানস্স দিসাৱিদিসাগমনং অত্থি, ন নিৰুদ্ধো কত্থচি সন্নিচিতো তিট্ঠতি, অথ খো ৱীণঞ্চ উপৱীণঞ্চ পুৰিসস্স চ তজ্জং ৱাযামং পটিচ্চ অহুত্ৱা সম্ভোতি, হুত্ৱা পটিৱেতি. এৱং সব্বেপি ৰূপাৰূপিনো ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি.

৭২৪. এৱং সঙ্খেপতো উদযব্বযমনসিকাৰং কত্ৱা পুন যানি এতস্সেৱ উদযব্বযঞাণস্স ৱিভঙ্গে –

‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৰূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা… কম্মসমুদযা… আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি.

‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. তণ্হানিৰোধা… কম্মনিৰোধা… আহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সন্তোপি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি’’ (পটি. ম. ১.৫০).

তথা ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. তণ্হাসমুদযা… কম্মসমুদযা… ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযোতি পচ্চযসমুদযট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি. অৱিজ্জানিৰোধা… তণ্হানিৰোধা… কম্মনিৰোধা… ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধোতি পচ্চযনিৰোধট্ঠেন ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সন্তো ইমানি পঞ্চ লক্খণানি পস্সতি’’ (পটি. ম. ১.৫০).

ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱিয চ সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণক্খন্ধানং. অযং পন ৱিসেসো, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে ‘‘নামৰূপসমুদযা, নামৰূপনিৰোধা’’তি –

এৱং একেকস্স খন্ধস্স উদযব্বযদস্সনে দস দস কত্ৱা পঞ্ঞাস লক্খণানি ৱুত্তানি. তেসং ৱসেন এৱম্পি ৰূপস্স উদযো এৱম্পি ৰূপস্স ৱযো, এৱম্পি ৰূপং উদেতি, এৱম্পি ৰূপং ৱেতীতি পচ্চযতো চেৱ খণতো চ ৱিত্থাৰেন মনসিকাৰং কৰোতি.

৭২৫. তস্সেৱং মনসিকৰোতো ‘‘ইতি কিৰিমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি ঞাণং ৱিসদতৰং হোতি. তস্সেৱং পচ্চযতো চেৱ খণতো চ দ্ৱেধা উদযব্বযং পস্সতো সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদা পাকটা হোন্তি.

৭২৬. যঞ্হি সো অৱিজ্জাদিসমুদযা খন্ধানং সমুদযং, অৱিজ্জাদিনিৰোধা চ খন্ধানং নিৰোধং পস্সতি, ইদমস্স পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনং. যং পন নিব্বত্তিলক্খণৱিপৰিণামলক্খণানি পস্সন্তো খন্ধানং উদযব্বযং পস্সতি, ইদমস্স খণতো উদযব্বযদস্সনং, উপ্পত্তিক্খণেযেৱ হি নিব্বত্তিলক্খণং. ভঙ্গক্খণে চ ৱিপৰিণামলক্খণং.

৭২৭. ইচ্চস্সেৱং পচ্চযতো চেৱ খণতো চ দ্ৱেধা উদযব্বযং পস্সতো পচ্চযতো উদযদস্সনেন সমুদযসচ্চং পাকটং হোতি জনকাৱবোধতো. খণতো উদযদস্সনেন দুক্খসচ্চং পাকটং হোতি জাতিদুক্খাৱবোধতো. পচ্চযতো ৱযদস্সনেন নিৰোধসচ্চং পাকটং হোতি পচ্চযানুপ্পাদেন পচ্চযৱতং অনুপ্পাদাৱবোধতো. খণতো ৱযদস্সনেন দুক্খসচ্চমেৱ পাকটং হোতি মৰণদুক্খাৱবোধতো. যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনং, মগ্গোৱাযং লোকিকোতি মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি তত্ৰ সম্মোহৱিঘাততো.

৭২৮. পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনুলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি, ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৪; সং. নি. ২.২১; উদা. ১) অৱবোধতো. পচ্চযতো ৱযদস্সনেন পটিলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পাকটো হোতি, ‘‘ইমস্স নিৰোধা ইদং নিৰুজ্ঝতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৬; সং. নি. ২.২১; উদা. ২) অৱবোধতো. খণতো পন উদযব্বযদস্সনেন পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা পাকটা হোন্তি সঙ্খতলক্খণাৱবোধতো. উদযব্বযৱন্তো হি সঙ্খতা, তে চ পটিচ্চসমুপ্পন্নাতি.

৭২৯. পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন একত্তনযো পাকটো হোতি হেতুফলসম্বন্ধেন সন্তানস্স অনুপচ্ছেদাৱবোধতো. অথ সুট্ঠুতৰং উচ্ছেদদিট্ঠিং পজহতি. খণতো উদযদস্সনেন নানত্তনযো পাকটো হোতি নৱনৱানং উপ্পাদাৱবোধতো. অথ সুট্ঠুতৰং সস্সতদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো চস্স উদযব্বযদস্সনেন অব্যাপাৰনযো পাকটো হোতি ধম্মানং অৱসৱত্তিভাৱাৱবোধতো. অথ সুট্ঠুতৰং অত্তদিট্ঠিং পজহতি. পচ্চযতো পন উদযদস্সনেন এৱংধম্মতানযো পাকটো হোতি পচ্চযানুৰূপেন ফলস্স উপ্পাদাৱবোধতো. অথ সুট্ঠুতৰং অকিৰিযদিট্ঠিং পজহতি.

৭৩০. পচ্চযতো চস্স উদযদস্সনেন অনত্তলক্খণং পাকটং হোতি ধম্মানং নিৰীহকত্তপচ্চযপটিবদ্ধৱুত্তিতাৱবোধতো. খণতো উদযব্বযদস্সনেন অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি হুত্ৱা অভাৱাৱবোধতো, পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱেকাৱবোধতো চ. দুক্খলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযেহি পটিপীড়নাৱবোধতো. সভাৱলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নাৱবোধতো. সভাৱলক্খণে সঙ্খতলক্খণস্স তাৱকালিকত্তম্পি পাকটং হোতি উদযক্খণে ৱযস্স, ৱযক্খণে চ উদযস্স অভাৱাৱবোধতোতি.

৭৩১. তস্সেৱং পাকটীভূতসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণভেদস্স ‘‘এৱং কিৰ নামিমে ধম্মা অনুপ্পন্নপুব্বা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চনৱাৱ হুত্ৱা সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তি. ন কেৱলঞ্চ নিচ্চনৱা, সূৰিযুগ্গমনে উস্সাৱবিন্দু ৱিয উদকবুব্বুড়ো ৱিয উদকে দণ্ডৰাজি ৱিয আৰগ্গে সাসপো ৱিয ৱিজ্জুপ্পাদো ৱিয চ পৰিত্তট্ঠাযিনো. মাযামৰীচিসুপিনন্তঅলাতচক্কগন্ধব্বনগৰফেণকদলিআদযো ৱিয অস্সাৰা নিস্সাৰাতি চাপি উপট্ঠহন্তি.

এত্তাৱতানেন ‘‘ৱযধম্মমেৱ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৱযং উপেতী’’তি ইমিনা আকাৰেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনং নাম তৰুণৱিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি, যস্সাধিগমা আৰদ্ধৱিপস্সকোতি সঙ্খং গচ্ছতি.

ৱিপস্সনুপক্কিলেসকথা