১৫. আযতনধাতুনিদ্দেসো
আযতনৱিত্থাৰকথা
৫১০. আযতনানীতি দ্ৱাদসাযতনানি – চক্খাযতনং, ৰূপাযতনং, সোতাযতনং, সদ্দাযতনং, ঘানাযতনং, গন্ধাযতনং, জিৱ্হাযতনং, ৰসাযতনং, কাযাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, মনাযতনং, ধম্মাযতনন্তি. তত্থ –
অত্থ লক্খণ তাৱত্ৱ, কম সঙ্খেপ ৱিত্থাৰা;
তথা দট্ঠব্বতো চেৱ, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ ৱিসেসতো তাৱ চক্খতীতি চক্খু, ৰূপং অস্সাদেতি ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো. ৰূপযতীতি ৰূপং, ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. সপ্পতীতি সদ্দো, উদাহৰিযতীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. গন্ধযতীতি গন্ধো. অত্তনো ৱত্থুং সূচযতীতি অত্থো. জীৱিতং অৱ্হযতীতি জিৱ্হা. ৰসন্তি তং সত্তাতি ৰসো, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. ফুসিযতীতি ফোট্ঠব্বং. মুনাতীতি মনো. অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তীতি ধম্মা.
৫১১. অৱিসেসতো পন আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৱেদিতব্বং. চক্খুৰূপাদীসু হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৱনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘটন্তি, ৱাযমন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তে চ আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি, ৱিত্থাৰেন্তীতি ৱুত্তং হোতি, ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসাৰে পৱত্তং অতীৱ আযতং সংসাৰদুক্খং যাৱ ন নিৱত্ততি, তাৱ নযন্তেৱ, পৱত্তযন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ইতি সব্বেপিমে ধম্মা আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনং আযতনন্তি ৱুচ্চন্তি.
৫১২. অপিচ নিৱাসট্ঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সৰাযতনং ৱাসুদেৱাযতন’’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং আযতনন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘সুৱণ্ণাযতনং ৰজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰম্মে আযতনে সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১০২) কাৰণং.
চক্খুআদীসু চাপি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৱসন্তি তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি চক্খাদযো চ নেসং নিৱাসট্ঠানং. চক্খাদীসু চ তে আকিণ্ণা তন্নিস্সিতত্তা তদাৰম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো নেসং আকৰো. চক্খাদযো চ নেসং সমোসৰণট্ঠানং, তত্থ তত্থ ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন সমোসৰণতো. চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো, তন্নিস্সযাৰম্মণভাৱেন তত্থেৱ উপ্পত্তিতো. চক্খাদযো চ নেসং কাৰণং, তেসং অভাৱে অভাৱতোতি. ইতি নিৱাসট্ঠানট্ঠেন, আকৰট্ঠেন, সমোসৰণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কাৰণট্ঠেনচাতি ইমেহিপি কাৰণেহি এতে ধম্মা আযতনং আযতনন্তি ৱুচ্চন্তি.
তস্মা যথাৱুত্তেন অত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি এৱং তাৱেত্থ অত্থতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫১৩. লক্খণাতি চক্খাদীনং লক্খণতোপেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তানি চ পন তেসং লক্খণানি খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
তাৱত্ৱতোতি তাৱভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – চক্খাদযোপি হি ধম্মা এৱ, এৱং সতি ধম্মাযতনমিচ্চেৱ অৱত্ৱা কস্মা দ্ৱাদসাযতনানীতি ৱুত্তানীতি চে. ছৱিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো ইধ ছন্নং ৱিঞ্ঞাণকাযানং দ্ৱাৰভাৱেন আৰম্মণভাৱেন চ ৱৱত্থানতো অযমেতেসং ভেদো হোতীতি দ্ৱাদস ৱুত্তানি, চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিপৰিযাপন্নস্স হি ৱিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, ৰূপাযতনমেৱ চাৰম্মণং, তথা ইতৰানি ইতৰেসং. ছট্ঠস্স পন ভৱঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসোৱ উপ্পত্তিদ্ৱাৰং, অসাধাৰণমেৱ চ ধম্মাযতনং আৰম্মণন্তি. ইতি ছন্নং ৱিঞ্ঞাণকাযানং উপ্পত্তিদ্ৱাৰাৰম্মণৱৱত্থানতো দ্ৱাদস ৱুত্তানীতি এৱমেত্থ তাৱত্ৱতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫১৪. কমতোতি ইধাপি পুব্বে ৱুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি. অজ্ঝত্তিকেসু হি আযতনেসু সনিদস্সনসপ্পটিঘৱিসযত্তা চক্খাযতনং পাকটন্তি পঠমং দেসিতং, ততো অনিদস্সনসপ্পটিঘৱিসযানি সোতাযতনাদীনি. অথ ৱা দস্সনানুত্তৰিযসৱনানুত্তৰিযহেতুভাৱেন বহূপকাৰত্তা অজ্ঝত্তিকেসু চক্খাযতনসোতাযতনানি পঠমং দেসিতানি, ততো ঘানাযতনাদীনি তীণি, পঞ্চন্নম্পি গোচৰৱিসযত্তা অন্তে মনাযতনং, চক্খাযতনাদীনং পন গোচৰত্তা তস্স তস্স অন্তৰন্তৰানি বাহিৰেসু ৰূপাযতনাদীনি. অপিচ ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণৱৱত্থানতোপি অযমেতেসং কমো ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২১; সং. নি. ২.৪৩). এৱং কমতোপেত্থ ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫১৫. সঙ্খেপৱিত্থাৰাতি সঙ্খেপতো হি মনাযতনস্স চেৱ ধম্মাযতনেকদেসস্স চ নামেন তদৱসেসানঞ্চ আযতনানং ৰূপেন সঙ্গহিতত্তা দ্ৱাদসাপি আযতনানি নামৰূপমত্তমেৱ হোন্তি. ৱিত্থাৰতো পন অজ্ঝত্তিকেসু তাৱ চক্খাযতনং জাতিৱসেন চক্খুপসাদমত্তমেৱ, পচ্চযগতিনিকাযপুগ্গলভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. তথা সোতাযতনাদীনি চত্তাৰি. মনাযতনং কুসলাকুসলৱিপাককিৰিযৱিঞ্ঞাণভেদেন একূননৱুতিপ্পভেদং একৱীসুত্তৰসতপ্পভেদঞ্চ. ৱত্থুপটিপদাদিভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. ৰূপসদ্দগন্ধৰসাযতনানি ৱিসভাগপচ্চযাদিভেদতো অনন্তপ্পভেদানি. ফোট্ঠব্বাযতনং পথৱীধাতুতেজোধাতুৱাযোধাতুৱসেন তিপ্পভেদং. পচ্চযাদিভেদতো অনেকপ্পভেদং. ধম্মাযতনং ৱেদনাসঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধসুখুমৰূপনিব্বানানং সভাৱনানত্তভেদতো অনেকপ্পভেদন্তি. এৱং সঙ্খেপৱিত্থাৰা ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫১৬. দট্ঠব্বতোতি এত্থ পন সব্বানেৱ সঙ্খতানি আযতনানি অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. ন হি তানি পুব্বে উদযা কুতোচি আগচ্ছন্তি, নপি উদ্ধং ৱযা কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি, অথ খো পুব্বে উদযা অপ্পটিলদ্ধসভাৱানি, উদ্ধং ৱযা পৰিভিন্নসভাৱানি, পুব্বন্তাপৰন্তৱেমজ্ঝে পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায অৱসানি পৱত্তন্তি. তস্মা অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. তথা নিৰীহকতো অব্যাপাৰতো চ. ন হি চক্খুৰূপাদীনং এৱং হোতি ‘‘অহো ৱত অম্হাকং সামগ্গিযং ৱিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জেয্যা’’তি, ন চ তানি ৱিঞ্ঞাণুপ্পাদনত্থং দ্ৱাৰভাৱেন ৱত্থুভাৱেন আৰম্মণভাৱেন ৱা ঈহন্তি, ন ব্যাপাৰমাপজ্জন্তি, অথ খো ধম্মতাৱেসা, যং চক্খুৰূপাদিসামগ্গিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি সম্ভৱন্তীতি. তস্মা নিৰীহকতো অব্যাপাৰতো চ দট্ঠব্বানি. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি সুঞ্ঞগামো ৱিয দট্ঠব্বানি, ধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিতত্তা. বাহিৰানি গামঘাতকচোৰা ৱিয, অজ্ঝত্তিকানং অভিঘাতকত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খু, ভিক্খৱে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেহি ৰূপেহী’’তি ৱিত্থাৰো. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি ছ পাণকা ৱিয দট্ঠব্বানি, বাহিৰানি তেসং গোচৰা ৱিযাতি. এৱমেত্থ দট্ঠব্বতো ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
ইদং তাৱ আযতনানং ৱিত্থাৰকথামুখং.
ধাতুৱিত্থাৰকথা
৫১৭. তদনন্তৰা পন ধাতুযোতি অট্ঠাৰস ধাতুযো – চক্খুধাতু, ৰূপধাতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু, সোতধাতু, সদ্দধাতু, সোতৱিঞ্ঞাণধাতু, ঘানধাতু, গন্ধধাতু, ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু, জিৱ্হাধাতু, ৰসধাতু, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু, কাযধাতু, ফোট্ঠব্বধাতু, কাযৱিঞ্ঞাণধাতু, মনোধাতু, ধম্মধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি. তত্থ –
অত্থতো লক্খণাদীহি, কম তাৱত্ৱসঙ্খতো;
পচ্চযা অথ দট্ঠব্বা, ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ অত্থতোতি চক্খতীতি চক্খু. ৰূপযতীতি ৰূপং. চক্খুস্স ৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি এৱমাদিনা তাৱ নযেন চক্খাদীনং ৱিসেসত্থতো ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো. অৱিসেসেন পন ৱিদহতি, ধীযতে, ৱিধানং, ৱিধীযতে এতায, এত্থ ৱা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কাৰণভাৱেন ৱৱত্থিতা হুত্ৱা সুৱণ্ণৰজতাদিধাতুযো ৱিয সুৱণ্ণৰজতাদিং, অনেকপ্পকাৰং সংসাৰদুক্খং ৱিদহন্তি. ভাৰহাৰেহি চ ভাৰো ৱিয, সত্তেহি ধীযন্তে, ধাৰিযন্তীতি অত্থো. দুক্খৱিধানমত্তমেৱ চেসা, অৱসৱত্তনতো. এতাহি চ কৰণভূতাহি সংসাৰদুক্খং সত্তেহি অনুৱিধীযতি. তথাৱিহিতঞ্চ তং এতাস্ৱেৱ ধীযতি, ঠপিযতীতি অত্থো. ইতি চক্খাদীসু একেকো ধম্মো যথাসম্ভৱং ৱিদহতি, ধীযতীতিআদিনা অত্থৱসেন ধাতূতি ৱুচ্চতি.
৫১৮. অপিচ যথা তিত্থিযানং অত্তা নাম সভাৱতো নত্থি, ন এৱমেতা, এতা পন অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধাতুযো. যথা লোকে ৱিচিত্তা হৰিতালমনোসিলাদযো সেলাৱযৱা ধাতুযোতি ৱুচ্চন্তি, এৱমেতাপি ধাতুযো ৱিয ধাতুযো. ৱিচিত্তা হেতে ঞাণঞেয্যাৱযৱাতি. যথা ৱা সৰীৰসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৱযৱভূতেসু ৰসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগলক্খণপৰিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৱমেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৱস্স অৱযৱেসু ধাতুসমঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসভাগলক্খণপৰিচ্ছিন্না হেতে চক্খাদযোতি. অপিচ ধাতূতি নিজ্জীৱমত্তস্সেৱেতং অধিৱচনং. তথা হি ভগৱা ‘‘ছ ধাতুৰো অযং ভিক্খু পুৰিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৪) জীৱসঞ্ঞাসমূহননত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি.
তস্মা যথাৱুত্তেন অত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চ চক্খুধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণঞ্চ তং ধাতু চ মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি. এৱং তাৱেত্থ অত্থতো ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫১৯. লক্খণাদিতোতি চক্খাদীনং লক্খণাদিতোপেত্থ ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো. তানি চ পন নেসং লক্খণাদীনি খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.
কমতোতি ইধাপি পুব্বে ৱুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৱ যুজ্জতি. সো চ পনাযং হেতুফলানুপুব্বৱৱত্থানৱসেন ৱুত্তো. চক্খুধাতু ৰূপধাতূতি ইদঞ্হি দ্ৱযং হেতু, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতূতি ফলং. এৱং সব্বত্থ.
৫২০. তাৱত্ৱতোতি তাৱভাৱতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেসু তেসু হি সুত্তাভিধম্মপ্পদেসেসু ‘‘আভাধাতু, সুভধাতু, আকাসানঞ্চাযতনধাতু, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনধাতু, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনধাতু, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধাতু, সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধধাতু’’ (সং. নি. ২.৯৫), ‘‘কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৱিহিংসাধাতু, নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৱিহিংসাধাতু’’ (ৱিভ. ১৮২; দী. নি. ৩.৩০৫; ম. নি. ৩.১২৫), ‘‘সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৱিজ্জাধাতু’’ (ৱিভ. ১৮০; ম. নি. ৩.১২৫), ‘‘আৰম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পৰক্কমধাতু’’ (সং. নি. ৫.১৮৩), ‘‘হীনধাতু, মজ্ঝিমধাতু, পণীতধাতু’’ (দী. নি. ৩.৩০৫), ‘‘পথৱীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৱাযোধাতু (দী. নি. ৩.৩১১), আকাসধাতু, ৱিঞ্ঞাণধাতু’’ (ম. নি. ৩.১২৫; ৱিভ. ১৭২), ‘‘সঙ্খতধাতু, অসঙ্খতধাতু’’ (ম. নি. ৩.১২৫), ‘‘অনেকধাতু নানাধাতু লোকো’’তি (দী. নি. ২.৩৬৬; ম. নি. ১.১৪৮) এৱমাদযো অঞ্ঞাপি ধাতুযো দিস্সন্তি. এৱং সতি সব্বাসং ৱসেন পৰিচ্ছেদং অকত্ৱা কস্মা অট্ঠাৰসাতি অযমেৱ পৰিচ্ছেদো কতোতি চে. সভাৱতো ৱিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা.
ৰূপধাতুযেৱ হি আভাধাতু, সুভধাতু পন ৰূপাদিপটিবদ্ধা. কস্মা, সুভনিমিত্তত্তা. সুভনিমিত্তঞ্হি সুভধাতু. তঞ্চ ৰূপাদিৱিনিমুত্তং ন ৱিজ্জতি. কুসলৱিপাকাৰম্মণা ৱা ৰূপাদযো এৱ সুভধাতূতি ৰূপাদিমত্তমেৱেসা. আকাসানঞ্চাযতনধাতুআদীসু চিত্তং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযেৱ, সেসা ধম্মধাতু. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধধাতু পন সভাৱতো নত্থি. ধাতুদ্ৱযনিৰোধমত্তমেৱ হি সা.
কামধাতু ধম্মধাতুমত্তং ৱা হোতি. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো’’তি (ৱিভ. ১৮২). অট্ঠাৰসাপি ৱা ধাতুযো. যথাহ – ‘‘হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা ৰূপা ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং, অযং ৱুচ্চতি কামধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২).
নেক্খম্মধাতু ধম্মধাতু এৱ, ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২) ৱচনতো মনোৱিঞ্ঞাণধাতুপি হোতিযেৱ. ব্যাপাদৱিহিংসা-অব্যাপাদ-অৱিহিংসাসুখ-দুক্খ-সোমনস্স-দোমনস্সুপেক্খা-অৱিজ্জাআৰম্ভ-নিক্কম-পৰক্কমধাতুযো ধম্মধাতুযেৱ.
হীনমজ্ঝিমপণীতধাতুযো অট্ঠাৰস ধাতুমত্তমেৱ. হীনা হি চক্খাদযো হীনা ধাতু, মজ্ঝিমপণীতা মজ্ঝিমা চেৱ পণীতা চ. নিপ্পৰিযাযেন পন অকুসলা ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো হীনধাতু, লোকিযা কুসলাব্যাকতা উভোপি চক্খুধাতুআদযো চ মজ্ঝিমধাতু, লোকুত্তৰা পন ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো পণীতধাতু.
পথৱীতেজোৱাযোধাতুযো ফোট্ঠব্বধাতুযেৱ, আপোধাতু আকাসধাতু চ ধম্মধাতুযেৱ. ৱিঞ্ঞাণধাতু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসত্তৱিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খেপোযেৱ.
সত্তৰস ধাতুযো ধম্মধাতুএকদেসো চ সঙ্খতধাতু, অসঙ্খতা পন ধাতু ধম্মধাতুএকদেসোৱ. অনেকধাতুনানাধাতুলোকো পন অট্ঠাৰস ধাতুপ্পভেদমত্তমেৱাতি. ইতি সভাৱতো ৱিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা অট্ঠাৰসেৱ ৱুত্তাতি.
৫২১. অপিচ ৱিজাননসভাৱে ৱিঞ্ঞাণে জীৱসঞ্ঞীনং সঞ্ঞাসমূহননত্থম্পি অট্ঠাৰসেৱ ৱুত্তা. সন্তি হি সত্তা ৱিজাননসভাৱে ৱিঞ্ঞাণে জীৱসঞ্ঞিনো, তেসং চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদেন তস্স অনেকতং চক্খুৰূপাদিপচ্চযাযত্তৱুত্তিতায অনিচ্চতঞ্চ পকাসেত্ৱা দীঘৰত্তানুসযিতং জীৱসঞ্ঞং সমূহনিতুকামেন ভগৱতা অট্ঠাৰস ধাতুযো পকাসিতা. কিঞ্চ ভিয্যো তথা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন চ. যে চ ইমায অনতিসঙ্খেপৱিত্থাৰায দেসনায ৱেনেয্যসত্তা, তদজ্ঝাসযৱসেন চ অট্ঠাৰসেৱ পকাসিতা.
সঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন তথা তথা হি,
ধম্মং পকাসযতি এস যথা যথাস্স;
সদ্ধম্মতেজৱিহতং ৱিলযং খণেন,
ৱেনেয্যসত্তহদযেসু তমো পযাতীতি.
এৱমেত্থ তাৱত্ৱতো ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫২২. সঙ্খতোতি চক্খুধাতু তাৱ জাতিতো একো ধম্মোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি চক্খুপসাদৱসেন, তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৰূপসদ্দগন্ধৰসধাতুযো সোতপ্পসাদাদিৱসেন, ফোট্ঠব্বধাতু পন পথৱীতেজোৱাযোৱসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু কুসলাকুসলৱিপাকৱসেন দ্ৱে ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি, তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণধাতুযো. মনোধাতু পন পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনকুসলাকুসলৱিপাকসম্পটিচ্ছনৱসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. ধম্মধাতু তিণ্ণং অৰূপক্খন্ধানং সোড়সন্নং সুখুমৰূপানং অসঙ্খতায চ ধাতুযা ৱসেন ৱীসতি ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সেসকুসলাকুসলাব্যাকতৱিঞ্ঞাণৱসেন ছসত্ততি ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. এৱমেত্থ সঙ্খতোপি ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫২৩. পচ্চযাতি এত্থ চ চক্খুধাতু তাৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা ৱিপ্পযুত্তপুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতনিস্সযিন্দ্ৰিযপচ্চযানং ৱসেন ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, ৰূপধাতু পুৰেজাতঅত্থিঅৱিগতাৰম্মণপচ্চযানং ৱসেন চতূহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. এৱং সোতৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং সোতধাতুসদ্দধাতুআদযো. পঞ্চন্নং পন নেসং আৱজ্জনমনোধাতু অনন্তৰসমনন্তৰনত্থিৱিগতানন্তৰূপনিস্সযৱসেন পঞ্চহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি, তা চ পঞ্চপি সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযা. তথা সম্পটিচ্ছনমনোধাতু সন্তীৰণমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা, সা চ ৱোট্ঠব্বনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা, ৱোট্ঠব্বনমনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ জৱনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা. জৱনমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পন অনন্তৰায জৱনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা তেহি চেৱ পঞ্চহি আসেৱনপচ্চযেন চাতি ছহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. এস তাৱ পঞ্চদ্ৱাৰে নযো.
মনোদ্ৱাৰে পন ভৱঙ্গমনোৱিঞ্ঞাণধাতু আৱজ্জনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা. আৱজ্জনমনোৱিঞ্ঞাণধাতু চ জৱনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা পুৰিমেহি পঞ্চহি পচ্চযেহি পচ্চযো হোতি. ধম্মধাতু পন সত্তন্নম্পি ৱিঞ্ঞাণধাতূনং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতাদীহি বহুধা পচ্চযো হোতি. চক্খুধাতুআদযো পন একচ্চা চ ধম্মধাতু একচ্চায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণপচ্চযাদীহিপি পচ্চযা হোন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনঞ্চ ন কেৱলং চক্খুৰূপাদযো পচ্চযা হোন্তি, অথ খো আলোকাদযোপি. তেনাহু পুব্বাচৰিযা –
‘‘চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. সোতসদ্দৱিৱৰমনসিকাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং. ঘানগন্ধৱাযুমনসিকাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং. জিৱ্হাৰসআপমনসিকাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং. কাযফোট্ঠব্বপথৱীমনসিকাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং. ভৱঙ্গমনধম্মমনসিকাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি.
অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পন পচ্চযপ্পভেদো পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে আৱিভৱিস্সতীতি এৱমেত্থ পচ্চযতোপি ৱেদিতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
৫২৪. দট্ঠব্বতোতি দট্ঠব্বতোপেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি অত্থো. সব্বা এৱ হি সঙ্খতধাতুযো পুব্বন্তাপৰন্তৱিৱিত্ততো ধুৱসুভসুখত্তভাৱসুঞ্ঞতো পচ্চযাযত্তৱুত্তিতো চ দট্ঠব্বা.
ৱিসেসতো পনেত্থ ভেৰিতলং ৱিয চক্খুধাতু দট্ঠব্বা, দণ্ডো ৱিয ৰূপধাতু, সদ্দো ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. তথা আদাসতলং ৱিয চক্খুধাতু, মুখং ৱিয ৰূপধাতু, মুখনিমিত্তং ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. অথ ৱা উচ্ছুতিলা ৱিয চক্খুধাতু, যন্তচক্কযট্ঠি ৱিয ৰূপধাতু, উচ্ছুৰসতেলানি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. তথা অধৰাৰণী ৱিয চক্খুধাতু, উত্তৰাৰণী ৱিয ৰূপধাতু, অগ্গি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. এস নযো সোতধাতুআদীসু.
মনোধাতু পন যথাসম্ভৱতো চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদীনং পুৰেচৰানুচৰা ৱিয দট্ঠব্বা.
ধম্মধাতুযা ৱেদনাক্খন্ধো সল্লমিৱ সূলমিৱ চ দট্ঠব্বো. সঞ্ঞাসঙ্খাৰক্খন্ধা ৱেদনাসল্লসূলযোগাআতুৰা ৱিয, পুথুজ্জনানং ৱা সঞ্ঞা আসাদুক্খজননতো ৰিত্তমুট্ঠি ৱিয. অযথাভুচ্চনিমিত্তগাহকতো ৱনমিগো ৱিয. সঙ্খাৰা পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো অঙ্গাৰকাসুযং খিপনকপুৰিসা ৱিয. জাতি দুক্খানুবন্ধতো ৰাজপুৰিসানুবন্ধচোৰা ৱিয. সব্বানত্থাৱহস্স খন্ধসন্তানস্স হেতুতো ৱিসৰুক্খবীজানি ৱিয. ৰূপং নানাৱিধুপদ্দৱনিমিত্ততো খুৰচক্কং ৱিয দট্ঠব্বং. অসঙ্খতা পন ধাতু অমততো সন্ততো খেমতো চ দট্ঠব্বা. কস্মা? সব্বানত্থাৱহস্স পটিপক্খভূতত্তা.
মনোৱিঞ্ঞাণধাতু আৰম্মণেসু ৱৱত্থানাভাৱতো অৰঞ্ঞমক্কটো ৱিয, দুদ্দমনতো অস্সখড়ুঙ্কো ৱিয, যত্থকামনিপাতিতো ৱেহাসক্খিত্তদণ্ডো ৱিয, লোভদোসাদিনানপ্পকাৰকিলেসৱেসযোগতো ৰঙ্গনটো ৱিয দট্ঠব্বাতি.
ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৱিসুদ্ধিমগ্গে
পঞ্ঞাভাৱনাধিকাৰে
আযতনধাতুনিদ্দেসো নাম
পন্নৰসমো পৰিচ্ছেদো.