১৪. খন্ধনিদ্দেসো
পঞ্ঞাকথা
৪২১. ইদানি যস্মা এৱং অভিঞ্ঞাৱসেন অধিগতানিসংসায থিৰতৰায সমাধিভাৱনায সমন্নাগতেন ভিক্খুনা সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযন্তি এত্থ চিত্তসীসেন নিদ্দিট্ঠো সমাধি সব্বাকাৰেন ভাৱিতো হোতি.
তদনন্তৰা পন পঞ্ঞা ভাৱেতব্বা. সা চ অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা ৱিঞ্ঞাতুম্পি তাৱ ন সুকৰা, পগেৱ ভাৱেতুং. তস্মা তস্সা ৱিত্থাৰং ভাৱনানযঞ্চ দস্সেতুং ইদং পঞ্হাকম্মং হোতি.
কা পঞ্ঞা, কেনট্ঠেন পঞ্ঞা, কানস্সা লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি, কতিৱিধা পঞ্ঞা, কথং ভাৱেতব্বা, পঞ্ঞাভাৱনায কো আনিসংসোতি?
৪২২. তত্ৰিদং ৱিস্সজ্জনং, কা পঞ্ঞাতি পঞ্ঞা বহুৱিধা নানপ্পকাৰা. তং সব্বং ৱিভাৱযিতুং আৰব্ভমানং ৱিস্সজ্জনং অধিপ্পেতঞ্চেৱ অত্থং ন সাধেয্য, উত্তৰি চ ৱিক্খেপায সংৱত্তেয্য, তস্মা ইধ অধিপ্পেতমেৱ সন্ধায ৱদাম. কুসলচিত্তসম্পযুত্তং ৱিপস্সনাঞাণং পঞ্ঞা.
৪২৩. কেনট্ঠেন পঞ্ঞাতি পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. কিমিদং পজাননং নাম? সঞ্জাননৱিজাননাকাৰৱিসিট্ঠং নানপ্পকাৰতো জাননং. সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণপঞ্ঞানং হি সমানেপি জাননভাৱে, সঞ্ঞা ‘‘নীলং পীতক’’ন্তি আৰম্মণসঞ্জাননমত্তমেৱ হোতি. ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি লক্খণপটিৱেধং পাপেতুং ন সক্কোতি. ৱিঞ্ঞাণং ‘‘নীলং পীতক’’ন্তি আৰম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণপটিৱেধঞ্চ পাপেতি. উস্সক্কিত্ৱা পন মগ্গপাতুভাৱং পাপেতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞা ৱুত্তনযৱসেন আৰম্মণঞ্চ জানাতি, লক্খণপটিৱেধঞ্চ পাপেতি, উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপাতুভাৱঞ্চ পাপেতি.
যথা হি হেৰঞ্ঞিকফলকে ঠপিতং কহাপণৰাসিং একো অজাতবুদ্ধিদাৰকো, একো গামিকপুৰিসো, একো হেৰঞ্ঞিকোতি তীসু জনেসু পস্সমানেসু অজাতবুদ্ধিদাৰকো কহাপণানং চিত্তৱিচিত্তদীঘচতুৰস্সপৰিমণ্ডলভাৱমত্তমেৱ জানাতি, ‘‘ইদং মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগং ৰতনসম্মত’’ন্তি ন জানাতি. গামিকপুৰিসো চিত্তৱিচিত্তাদিভাৱং জানাতি, ‘‘ইদং মনুস্সানং উপভোগপৰিভোগং ৰতনসম্মত’’ন্তি চ. ‘‘অযং ছেকো, অযং কূটো, অযং অদ্ধসাৰো’’তি ইমং পন ৱিভাগং ন জানাতি. হেৰঞ্ঞিকো সব্বেপি তে পকাৰে জানাতি, জানন্তো চ কহাপণং ওলোকেত্ৱাপি জানাতি, আকোটিতস্স সদ্দং সুত্ৱাপি, গন্ধং ঘাযিত্ৱাপি, ৰসং সাযিত্ৱাপি, হত্থেন ধাৰযিত্ৱাপি, অসুকস্মিং নাম গামে ৱা নিগমে ৱা নগৰে ৱা পব্বতে ৱা নদীতীৰে ৱা কতোতিপি, অসুকাচৰিযেন কতোতিপি জানাতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং.
সঞ্ঞা হি অজাতবুদ্ধিনো দাৰকস্স কহাপণদস্সনং ৱিয হোতি, নীলাদিৱসেন আৰম্মণস্স উপট্ঠানাকাৰমত্তগহণতো. ৱিঞ্ঞাণং গামিকস্স পুৰিসস্স কহাপণদস্সনমিৱ হোতি, নীলাদিৱসেন আৰম্মণাকাৰগহণতো, উদ্ধংপি চ লক্খণপটিৱেধসম্পাপনতো. পঞ্ঞা হেৰঞ্ঞিকস্স কহাপণদস্সনমিৱ হোতি, নীলাদিৱসেন আৰম্মণাকাৰং গহেত্ৱা, লক্খণপটিৱেধঞ্চ পাপেত্ৱা, ততো উদ্ধম্পি মগ্গপাতুভাৱপাপনতো. তস্মা যদেতং সঞ্জাননৱিজাননাকাৰৱিসিট্ঠং নানপ্পকাৰতো জাননং. ইদং পজাননন্তি ৱেদিতব্বং. ইদং সন্ধায হি এতং ৱুত্তং ‘‘পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা’’তি.
সা পনেসা যত্থ সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানি, ন তত্থ একংসেন হোতি. যদা পন হোতি, তদা অৱিনিব্ভুত্তা তেহি ধম্মেহি ‘‘অযং সঞ্ঞা, ইদং ৱিঞ্ঞাণং, অযং পঞ্ঞা’’তি ৱিনিব্ভুজ্জিত্ৱা অলব্ভনেয্যনানত্তা সুখুমা দুদ্দসা. তেনাহ আযস্মা নাগসেনো ‘‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কত’’ন্তি. কিং, ভন্তে, নাগসেন ভগৱতা দুক্কৰং কতন্তি? ‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতং যং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একাৰম্মণে পৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাতং অযং ফস্সো, অযং ৱেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬).
৪২৪. কানস্সা লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি এত্থ পন ধম্মসভাৱপটিৱেধলক্খণা পঞ্ঞা, ধম্মানং সভাৱপটিচ্ছাদকমোহন্ধকাৰৱিদ্ধংসনৰসা, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং জানাতি পস্সতী’’তি (অ. নি. ১০.২) ৱচনতো পন সমাধি তস্সা পদট্ঠানং.
পঞ্ঞাপভেদকথা
৪২৫. কতিৱিধা পঞ্ঞাতি ধম্মসভাৱপটিৱেধলক্খণেন তাৱ একৱিধা. লোকিযলোকুত্তৰৱসেন দুৱিধা. তথা সাসৱানাসৱাদিৱসেন, নামৰূপৱৱত্থাপনৱসেন, সোমনস্সুপেক্খাসহগতৱসেন, দস্সনভাৱনাভূমিৱসেন চ. তিৱিধা চিন্তাসুতভাৱনামযৱসেন. তথা পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণাৰম্মণৱসেন, আযাপাযউপাযকোসল্লৱসেন, অজ্ঝত্তাভিনিৱেসাদিৱসেন চ. চতুব্বিধা চতূসু সচ্চেসু ঞাণৱসেন চতুপটিসম্ভিদাৱসেন চাতি.
৪২৬. তত্থ একৱিধকোট্ঠাসো উত্তানত্থোযেৱ. দুৱিধকোট্ঠাসে লোকিযমগ্গসম্পযুত্তা লোকিযা. লোকুত্তৰমগ্গসম্পযুত্তা লোকুত্তৰাতি এৱং লোকিযলোকুত্তৰৱসেন দুৱিধা.
দুতিযদুকে আসৱানং আৰম্মণভূতা সাসৱা. তেসং অনাৰম্মণা অনাসৱা. অত্থতো পনেসা লোকিযলোকুত্তৰাৱ হোতি. আসৱসম্পযুত্তা সাসৱা. আসৱৱিপ্পযুত্তা অনাসৱাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং সাসৱানাসৱাদিৱসেন দুৱিধা.
ততিযদুকে যা ৱিপস্সনং আৰভিতুকামস্স চতুন্নং অৰূপক্খন্ধানং ৱৱত্থাপনে পঞ্ঞা, অযং নামৱৱত্থাপনপঞ্ঞা. যা ৰূপক্খন্ধস্স ৱৱত্থাপনে পঞ্ঞা, অযং ৰূপৱৱত্থাপনপঞ্ঞাতি এৱং নামৰূপৱৱত্থাপনৱসেন দুৱিধা.
চতুত্থদুকে দ্ৱীসু কামাৱচৰকুসলচিত্তেসু সোড়সসু চ পঞ্চকনযেন চতুক্কজ্ঝানিকেসু মগ্গচিত্তেসু পঞ্ঞা সোমনস্সসহগতা. দ্ৱীসু কামাৱচৰকুসলচিত্তেসু চতূসু চ পঞ্চমজ্ঝানিকেসু মগ্গচিত্তেসু পঞ্ঞা উপেক্খাসহগতাতি এৱং সোমনস্সুপেক্খাসহগতৱসেন দুৱিধা.
পঞ্চমদুকে পঠমমগ্গপঞ্ঞা দস্সনভূমি. অৱসেসমগ্গত্তযপঞ্ঞা ভাৱনাভূমীতি এৱং দস্সনভাৱনাভূমিৱসেন দুৱিধা.
৪২৭. তিকেসু পঠমত্তিকে পৰতো অস্সুত্ৱা পটিলদ্ধপঞ্ঞা অত্তনো চিন্তাৱসেন নিপ্ফন্নত্তা চিন্তামযা. পৰতো সুত্ৱা পটিলদ্ধপঞ্ঞা সুতৱসেন নিপ্ফন্নত্তা সুতমযা. যথা তথা ৱা ভাৱনাৱসেন নিপ্ফন্না অপ্পনাপ্পত্তা পঞ্ঞা ভাৱনামযা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘তত্থ কতমা চিন্তামযা পঞ্ঞা? যোগৱিহিতেসু ৱা কম্মাযতনেসু যোগৱিহিতেসু ৱা সিপ্পাযতনেসু যোগৱিহিতেসু ৱা ৱিজ্জাট্ঠানেসু কম্মস্সকতং ৱা সচ্চানুলোমিকং ৱা ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱা ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৱা, যং এৱৰূপিং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং ৰুচিং মুতিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানখন্তিং পৰতো অস্সুত্ৱা পটিলভতি, অযং ৱুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা…পে… সুত্ৱা পটিলভতি, অযং ৱুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা. সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৱনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৱিভ. ৭৬৮).
এৱং চিন্তাসুতভাৱনামযৱসেন তিৱিধা.
দুতিযত্তিকে কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তা পঞ্ঞা পৰিত্তাৰম্মণা. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰে আৰব্ভ পৱত্তা মহগ্গতাৰম্মণা. সা লোকিযৱিপস্সনা. নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তা অপ্পমাণাৰম্মণা. সা লোকুত্তৰৱিপস্সনাতি এৱং পৰিত্তমহগ্গতাপ্পমাণাৰম্মণৱসেন তিৱিধা.
ততিযত্তিকে আযো নাম ৱুদ্ধি, সা দুৱিধা অনত্থহানিতো অত্থুপ্পত্তিতো চ. তত্থ কোসল্লং আযকোসল্লং. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমং আযকোসল্লং? ইমে মে ধম্মে মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ অকুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ অকুসলা ধম্মা পহীযন্তি, ইমে ৱা পনিমে ধম্মে মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি. উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা সংৱত্তন্তীতি, যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৱিচযো সম্মাদিট্ঠি, ইদং ৱুচ্চতি আযকোসল্ল’’ন্তি (ৱিভ. ৭৭১).
অপাযোতি পন অৱুদ্ধি, সাপি দুৱিধা অত্থহানিতো চ অনত্থুপ্পত্তিতো চ. তত্থ কোসল্লং অপাযকোসল্লং. যথাহ ‘‘তত্থ কতমং অপাযকোসল্লং? ইমে ধম্মে মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না চেৱ কুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তী’’তিআদি (ৱিভ. ৭৭১).
সব্বত্থ পন তেসং তেসং ধম্মানং উপাযেসু নিব্বত্তিকাৰণেসু তংখণপ্পৱত্তং ঠানুপ্পত্তিকং কোসল্লং উপাযকোসল্লং নাম. যথাহ – ‘‘সব্বাপি তত্ৰুপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্ল’’ন্তি (ৱিভ. ৭৭১). এৱং আযাপাযউপাযকোসল্লৱসেন তিৱিধা.
চতুত্থত্তিকে অত্তনো খন্ধে গহেত্ৱা আৰদ্ধা ৱিপস্সনা পঞ্ঞা অজ্ঝত্তাভিনিৱেসা. পৰস্স খন্ধে বাহিৰং ৱা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপং গহেত্ৱা আৰদ্ধা বহিদ্ধাভিনিৱেসা. উভযং গহেত্ৱা আৰদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভিনিৱেসাতি এৱং অজ্ঝত্তাভিনিৱেসাদিৱসেন তিৱিধা.
৪২৮. চতুক্কেসু পঠমচতুক্কে দুক্খসচ্চং আৰব্ভ পৱত্তং ঞাণং দুক্খে ঞাণং. দুক্খসমুদযং আৰব্ভ পৱত্তং ঞাণং দুক্খসমুদযে ঞাণং. দুক্খনিৰোধং আৰব্ভ পৱত্তং ঞাণং দুক্খনিৰোধে ঞাণং. দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদং আৰব্ভ পৱত্তং ঞাণং দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণন্তি এৱং চতূসু সচ্চেসু ঞাণৱসেন চতুব্বিধা.
দুতিযচতুক্কে চতস্সো পটিসম্ভিদা নাম অত্থাদীসু পভেদগতানি চত্তাৰি ঞাণানি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. তত্ৰধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮).
তত্থ অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলস্সেতং অধিৱচনং. হেতুফলং হি যস্মা হেতুঅনুসাৰেন অৰিযতি অধিগমিযতি সম্পাপুণিযতি, তস্মা অত্থোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযসম্ভূতং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৱিপাকো, কিৰিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অত্থোতি ৱেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং অত্থে পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মোতিপি সঙ্খেপতো পচ্চযস্সেতং অধিৱচনং. পচ্চযো হি যস্মা তং তং দহতি পৱত্তেতি ৱা সম্পাপুণিতুং ৱা দেতি, তস্মা ধম্মোতি ৱুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু, অৰিযমগ্গো, ভাসিতং, কুসলং, অকুসলন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মোতি ৱেদিতব্বা. তং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.
অযমেৱ হি অত্থো অভিধম্মে –
‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. দুক্খসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. যম্হা ধম্মা তে ধম্মা জাতা ভূতা সঞ্জাতা নিব্বত্তা অভিনিব্বত্তা পাতুভূতা, তেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. জৰামৰণে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. জৰামৰণসমুদযে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা…পে… সঙ্খাৰনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. ইধ ভিক্খু ধম্মং জানাতি সুত্তং গেয্যং…পে… ৱেদল্লং. অযং ৱুচ্চতি ধম্মপটিসম্ভিদা. সো তস্স তস্সেৱ ভাসিতস্স অত্থং জানাতি ‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো, অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’তি. অযং ৱুচ্চতি অত্থপটিসম্ভিদা. কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… ইমে ধম্মা কুসলা. ইমেসু ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৭১৯ আদযো) নযেন ৱিভজিত্ৱা দস্সিতো.
তত্ৰধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ যা সভাৱনিৰুত্তি অব্যভিচাৰী ৱোহাৰো. তদভিলাপে তস্স ভাসনে উদীৰণে তং ভাসিতং লপিতং উদীৰিতং সুত্ৱাৱ অযং সভাৱনিৰুত্তি, অযং ন সভাৱনিৰুত্তীতি এৱং তস্সা ধম্মনিৰুত্তিসঞ্ঞিতায সভাৱনিৰুত্তিযা মাগধিকায সব্বসত্তানং মূলভাসায পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা. নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাপ্পত্তো হি ফস্সো ৱেদনাতি এৱমাদিৱচনং সুত্ৱাৱ অযং সভাৱনিৰুত্তীতি জানাতি. ফস্সা ৱেদনোতি এৱমাদিকং পন অযং ন সভাৱনিৰুত্তীতি.
ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থ ঞাণমাৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স ঞাণাৰম্মণং ঞাণং, যথাৱুত্তেসু ৱা তেসু ঞাণেসু সগোচৰকিচ্চাদিৱসেন ৱিত্থাৰতো ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদাতি অত্থো.
৪২৯. চতস্সোপি চেতা পটিসম্ভিদা দ্ৱীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি সেক্খভূমিযঞ্চ অসেক্খভূমিযঞ্চ.
তত্থ অগ্গসাৱকানং মহাসাৱকানঞ্চ অসেক্খভূমিযং পভেদগতা. আনন্দত্থেৰচিত্তগহপতিধম্মিকউপাসকউপালিগহপতিখুজ্জুত্তৰাউপাসিকাদীনং সেক্খভূমিযং. এৱং দ্ৱীসু ভূমীসু পভেদং গচ্ছন্তিযোপি চেতা অধিগমেন পৰিযত্তিযা সৱনেন পৰিপুচ্ছায পুব্বযোগেন চাতি ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি ৱিসদা হোন্তি.
তত্থ অধিগমো নাম অৰহত্তপ্পত্তি. পৰিযত্তি নাম বুদ্ধৱচনস্স পৰিযাপুণনং. সৱনং নাম সক্কচ্চং অত্থিং কত্ৱা ধম্মস্সৱনং. পৰিপুচ্ছা নাম পাড়িঅট্ঠকথাদীসু গণ্ঠিপদঅত্থপদৱিনিচ্ছযকথা, পুব্বযোগো নাম পুব্ববুদ্ধানং সাসনে গতপচ্চাগতিকভাৱেন যাৱ অনুলোমং গোত্ৰভুসমীপং, তাৱ ৱিপস্সনানুযোগো.
অপৰে আহু –
‘‘পুব্বযোগো বাহুসচ্চং, দেসভাসা চ আগমো;
পৰিপুচ্ছা অধিগমো, গৰুসন্নিস্সযো তথা;
মিত্তসম্পত্তি চেৱাতি, পটিসম্ভিদপচ্চযা’’তি.
তত্থ পুব্বযোগো ৱুত্তনযোৱ. বাহুসচ্চং নাম তেসু তেসু সত্থেসু চ সিপ্পাযতনেসু চ কুসলতা. দেসভাসা নাম একসতৱোহাৰকুসলতা. ৱিসেসেন পন মাগধিকে কোসল্লং. আগমো নাম অন্তমসো ওপম্মৱগ্গমত্তস্সপি বুদ্ধৱচনস্স পৰিযাপুণনং. পৰিপুচ্ছা নাম একগাথাযপি অত্থৱিনিচ্ছযপুচ্ছনং. অধিগমো নাম সোতাপন্নতা ৱা…পে… অৰহত্তং ৱা. গৰুসন্নিস্সযো নাম সুতপটিভানবহুলানং গৰূনং সন্তিকে ৱাসো. মিত্তসম্পত্তি নাম তথাৰূপানংযেৱ মিত্তানং পটিলাভোতি.
তত্থ বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ পুব্বযোগঞ্চেৱ অধিগমঞ্চ নিস্সায পটিসম্ভিদা পাপুণন্তি. সাৱকা সব্বানিপি এতানি কাৰণানি. পটিসম্ভিদাপ্পত্তিযা চ পাটিযেক্কো কম্মট্ঠানভাৱনানুযোগো নাম নত্থি. সেক্খানং পন সেক্খফলৱিমোক্খন্তিকা. অসেক্খানং অসেক্খফলৱিমোক্খন্তিকাৱ পটিসম্ভিদাপ্পত্তি হোতি. তথাগতানং হি দসবলানি ৱিয অৰিযানং অৰিযফলেনেৱ পটিসম্ভিদা ইজ্ঝন্তীতি ইমা পটিসম্ভিদা সন্ধায ৱুত্তং চতুপটিসম্ভিদাৱসেন চতুব্বিধাতি.
পঞ্ঞাভূমি-মূল-সৰীৰৱৱত্থানং
৪৩০. কথং ভাৱেতব্বাতি এত্থ পন যস্মা ইমায পঞ্ঞায খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা ধম্মা ভূমি. সীলৱিসুদ্ধি চেৱ চিত্তৱিসুদ্ধি চাতি ইমা দ্ৱে ৱিসুদ্ধিযো মূলং. দিট্ঠিৱিসুদ্ধি, কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধি, মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ইমা পঞ্চ ৱিসুদ্ধিযো সৰীৰং. তস্মা তেসু ভূমিভূতেসু ধম্মেসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱসেন ঞাণপৰিচযং কত্ৱা মূলভূতা দ্ৱে ৱিসুদ্ধিযো সম্পাদেত্ৱা সৰীৰভূতা পঞ্চ ৱিসুদ্ধিযো সম্পাদেন্তেন ভাৱেতব্বা. অযমেত্থ সঙ্খেপো.
৪৩১. অযং পন ৱিত্থাৰো, যং তাৱ ৱুত্তং ‘‘খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা ধম্মা ভূমী’’তি, এত্থ খন্ধাতি পঞ্চ খন্ধা ৰূপক্খন্ধো ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি.
ৰূপক্খন্ধকথা
৪৩২. তত্থ যং কিঞ্চি সীতাদীহি ৰুপ্পনলক্খণং ধম্মজাতং, সব্বং তং একতো কত্ৱা ৰূপক্খন্ধোতি ৱেদিতব্বং.
তদেতং ৰুপ্পনলক্খণেন একৱিধম্পি ভূতোপাদাযভেদতো দুৱিধং.
তত্থ ভূতৰূপং চতুব্বিধং – পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতূতি. তাসং লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানানি চতুধাতুৱৱত্থানে ৱুত্তানি. পদট্ঠানতো পন তা সব্বাপি অৱসেসধাতুত্তযপদট্ঠানা.
উপাদাৰূপং চতুৱীসতিৱিধং – চক্খু, সোতং, ঘানং, জিৱ্হা, কাযো, ৰূপং, সদ্দো, গন্ধো, ৰসো, ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসিন্দ্ৰিযং, জীৱিতিন্দ্ৰিযং, হদযৱত্থু, কাযৱিঞ্ঞত্তি, ৱচীৱিঞ্ঞত্তি, আকাসধাতু, ৰূপস্স লহুতা, ৰূপস্স মুদুতা, ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা, ৰূপস্স উপচযো, ৰূপস্স সন্ততি, ৰূপস্স জৰতা, ৰূপস্স অনিচ্চতা, কবড়ীকাৰো আহাৰোতি.
৪৩৩. তত্থ ৰূপাভিঘাতাৰহতপ্পসাদলক্খণং দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা চক্খু, ৰূপেসু আৱিঞ্ছনৰসং, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
সদ্দাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং, সোতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা সোতং, সদ্দেসু আৱিঞ্ছনৰসং, সোতৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, সোতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
গন্ধাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং, ঘাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা ঘানং, গন্ধেসু আৱিঞ্ছনৰসং, ঘানৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ঘাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.
ৰসাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণা, সাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৱা জিৱ্হা, ৰসেসু আৱিঞ্ছনৰসা, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানা, সাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানা.
ফোট্ঠব্বাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণো ৱা কাযো, ফোট্ঠব্বেসু আৱিঞ্ছনৰসো, কাযৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানো.
৪৩৪. কেচি পন ‘‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খু, ৱাযুপথৱীআপাধিকানং ভূতানং পসাদা সোতঘানজিৱ্হা, কাযো সব্বেসম্পী’’তি ৱদন্তি. অপৰে ‘‘তেজাধিকানং পসাদো চক্খু, ৱিৱৰৱাযুআপপথৱাধিকানং সোতঘানজিৱ্হাকাযা’’তি ৱদন্তি. তে ৱত্তব্বা ‘‘সুত্তং আহৰথা’’তি. অদ্ধা সুত্তমেৱ ন দক্খিস্সন্তি. কেচি পনেত্থ ‘‘তেজাদীনং গুণেহি ৰূপাদীহি অনুগয্হভাৱতো’’তি কাৰণং দস্সেন্তি. তে ৱত্তব্বা ‘‘কো পনেৱমাহৰূপাদযো তেজাদীনং গুণা’তি. অৱিনিব্ভোগৱুত্তীসু হি ভূতেসু অযং ইমস্স গুণো অযং ইমস্স গুণোতি ন লব্ভা ৱত্তু’’ন্তি. অথাপি ৱদেয্যুং ‘‘যথা তেসু তেসু সম্ভাৰেসু তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতায পথৱীআদীনং সন্ধাৰণাদীনি কিচ্চানি ইচ্ছথ, এৱং তেজাদিঅধিকেসু সম্ভাৰেসু ৰূপাদীনং অধিকভাৱদস্সনতো ইচ্ছিতব্বমেতং ৰূপাদযো তেসং গুণা’’তি. তে ৱত্তব্বা ‘‘ইচ্ছেয্যাম, যদি আপাধিকস্স আসৱস্স গন্ধতো পথৱীঅধিকে কপ্পাসে গন্ধো অধিকতৰো সিযা, তেজাধিকস্স চ উণ্হোদকস্স ৱণ্ণতো সীতুদকস্স ৱণ্ণো পৰিহাযেথ’’. যস্মা পনেতং উভযম্পি নত্থি, তস্মা পহাযেতং এতেসং নিস্সযভূতানং ৱিসেসকপ্পনং, ‘‘যথা অৱিসেসেপি এককলাপে ভূতানং ৰূপৰসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসা হোন্তি, এৱং চক্খুপসাদাদযো অৱিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্মিং ৱিসেসকাৰণে’’তি গহেতব্বমেতং.
কিং পন তং যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধাৰণং? কম্মমেৱ নেসং ৱিসেসকাৰণং. তস্মা কম্মৱিসেসতো এতেসং ৱিসেসো, ন ভূতৱিসেসতো. ভূতৱিসেসে হি সতি পসাদোৱ ন উপ্পজ্জতি. সমানানঞ্হি পসাদো, ন ৱিসমানানন্তি পোৰাণা.
৪৩৫. এৱং কম্মৱিসেসতো ৱিসেসৱন্তেসু চ এতেসু চক্খুসোতানি অসম্পত্তৱিসযগাহকানি, অত্তনো নিস্সযং অনল্লীননিস্সযে এৱ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণহেতুত্তা. ঘানজিৱ্হাকাযা সম্পত্তৱিসযগাহকা, নিস্সযৱসেন চেৱ, সযঞ্চ, অত্তনো নিস্সযং অল্লীনেযেৱ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণহেতুত্তা.
৪৩৬. চক্খু চেত্থ যদেতং লোকে নীলপখুমসমাকিণ্ণকণ্হসুক্কমণ্ডলৱিচিত্তং নীলুপ্পলদলসন্নিভং চক্খূতি ৱুচ্চতি. তস্স সসম্ভাৰচক্খুনো সেতমণ্ডলপৰিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে অভিমুখে ঠিতানং সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিপদেসে সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৱিয সত্ত অক্খিপটলানিব্যাপেত্ৱা ধাৰণন্হাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমাৰো ৱিয সন্ধাৰণবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকাৰং উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং ৱণ্ণগন্ধৰসাদীহি পৰিৱুতং পমাণতো ঊকাসিৰমত্তং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. ৱুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা –
‘‘যেন চক্খুপসাদেন, ৰূপানি মনুপস্সতি;
পৰিত্তং সুখুমং এতং, ঊকাসিৰসমূপম’’ন্তি.
সসম্ভাৰসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৱেধকসণ্ঠানে পদেসে সোতং ৱুত্তপ্পকাৰাহি ধাতূহি কতূপকাৰং উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং ৱণ্ণাদীহি পৰিৱুতং সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি.
সসম্ভাৰঘানবিলস্স অন্তো অজপদসণ্ঠানে পদেসে ঘানং যথাৱুত্তপ্পকাৰুপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰং ঘানৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি.
সসম্ভাৰজিৱ্হামজ্ঝস্স উপৰি উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে জিৱ্হা যথাৱুত্তপ্পকাৰুপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰা জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানা তিট্ঠতি.
যাৱতা পন ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণৰূপং নাম অত্থি. সব্বত্থ কাযো কপ্পাসপটলে স্নেহো ৱিয ৱুত্তপ্পকাৰুপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰোৱ হুত্ৱা কাযৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানো তিট্ঠতি.
ৱম্মিকউদকাকাসগামসিৱথিকসঙ্খাতসগোচৰনিন্না ৱিয চ অহিসুসুমাৰপক্খীকুক্কুৰসিঙ্গালাৰূপাদিসগোচৰনিন্নাৱ এতে চক্খাদযোতি দট্ঠব্বা.
৪৩৭. ততো পৰেসু পন ৰূপাদীসু চক্খুপটিহননলক্খণং ৰূপং, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসং, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানং, চতুমহাভূতপদট্ঠানং. যথা চেতং তথা সব্বানিপি উপাদাৰূপানি. যত্থ পন ৱিসেসো অত্থি, তত্থ ৱক্খাম. তযিদং নীলং পীতকন্তিআদিৱসেন অনেকৱিধং.
সোতপটিহননলক্খণো সদ্দো, সোতৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. ভেৰিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দোতিআদিনা নযেন অনেকৱিধো.
ঘানপটিহননলক্খণো গন্ধো, ঘানৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. মূলগন্ধো সাৰগন্ধোতিআদিনা নযেন অনেকৱিধো.
জিৱ্হাপটিহননলক্খণো ৰসো, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. মূলৰসো খন্ধৰসোতিআদিনা নযেন অনেকৱিধো.
৪৩৮. ইত্থিভাৱলক্খণং ইত্থিন্দ্ৰিযং, ইত্থীতি পকাসনৰসং, ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠানং. পুৰিসভাৱলক্খণং পুৰিসিন্দ্ৰিযং, পুৰিসোতি পকাসনৰসং, পুৰিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠানং. তদুভযম্পি কাযপ্পসাদো ৱিয সকলসৰীৰং ব্যাপকমেৱ, ন চ কাযপসাদেন ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৱা অট্ঠিতোকাসে ঠিতন্তি ৱাতি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, ৰূপৰসাদযো ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্কৰো নত্থি.
৪৩৯. সহজৰূপানুপালনলক্খণং জীৱিতিন্দ্ৰিযং, তেসং পৱত্তনৰসং, তেসঞ্ঞেৱ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানং. সন্তেপি চ অনুপালনলক্খণাদিম্হি ৱিধানে অত্থিক্খণেযেৱ তং সহজৰূপানি অনুপালেতি উদকং ৱিয উপ্পলাদীনি. যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নেপি চ ধম্মে পালেতি ধাতি ৱিয কুমাৰং. সযং পৱত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৱ চ পৱত্ততি নিযামকো ৱিয. ন ভঙ্গতো উদ্ধং পৱত্ততি, অত্তনো চ পৱত্তযিতব্বানঞ্চ অভাৱা. ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতি, সযং ভিজ্জমানত্তা. খীযমানো ৱিয ৱট্টিস্নেহো দীপসিখং. ন চ অনুপালনপৱত্তনট্ঠপনানুভাৱৱিৰহিতং, যথাৱুত্তক্খণে তস্স তস্স সাধনতোতি দট্ঠব্বং.
৪৪০. মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং নিস্সযলক্খণং হদযৱত্থু, তাসঞ্ঞেৱ ধাতূনং আধাৰণৰসং, উব্বহনপচ্চুপট্ঠানং. হদযস্স অন্তো কাযগতাসতিকথাযং ৱুত্তপ্পকাৰং লোহিতং নিস্সায সন্ধাৰণাদিকিচ্চেহি ভূতেহি কতূপকাৰং উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং আযুনা অনুপালিযমানং মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনঞ্চেৱ তংসম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৱত্থুভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি.
৪৪১. অভিক্কমাদিপৱত্তকচিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুযা সহজৰূপকাযথম্ভনসন্ধাৰণচলনস্স পচ্চযো আকাৰৱিকাৰো কাযৱিঞ্ঞত্তি, অধিপ্পাযপকাসনৰসা, কাযৱিপ্ফন্দনহেতুভাৱপচ্চুপট্ঠানা, চিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুপদট্ঠানা. সা পনেসা কাযৱিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তেন কাযৱিপ্ফন্দনসঙ্খাতেন কাযেন ৱিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘কাযৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱুচ্চতি. তায চ পন চলিতেহি চিত্তজৰূপেহি অভিসম্বন্ধানং উতুজাদীনম্পি চলনতো অভিক্কমাদযো পৱত্তন্তীতি ৱেদিতব্বা.
ৱচীভেদপৱত্তকচিত্তসমুট্ঠানপথৱীধাতুযা উপাদিণ্ণঘট্টনস্স পচ্চযো আকাৰৱিকাৰো ৱচীৱিঞ্ঞত্তি, অধিপ্পাযপ্পকাসনৰসা, ৱচীঘোসহেতুভাৱপচ্চুপট্ঠানা, চিত্তসমুট্ঠানপথৱীধাতুপদট্ঠানা. সা পনেসা ৱচীঘোসেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তায ৱচীঘোসসঙ্খাতায ৱাচায ৱিঞ্ঞেয্যত্তা ‘‘ৱচীৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱুচ্চতি. যথা হি অৰঞ্ঞে উস্সাপেত্ৱা বন্ধগোসীসাদিউদকনিমিত্তং দিস্ৱা উদকমেত্থ অত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং কাযৱিপ্ফন্দনঞ্চেৱ ৱচীঘোসঞ্চ গহেত্ৱা কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযোপি ৱিঞ্ঞাযন্তি.
৪৪২. ৰূপপৰিচ্ছেদলক্খণা আকাসধাতু, ৰূপপৰিযন্তপ্পকাসনৰসা, ৰূপমৰিযাদাপচ্চুপট্ঠানা, অসম্ফুট্ঠভাৱচ্ছিদ্দৱিৱৰভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱা, পৰিচ্ছিন্নৰূপপদট্ঠানা. যায পৰিচ্ছিন্নেসু ৰূপেসু ইদমিতো উদ্ধমধো তিৰিযন্তি চ হোতি.
৪৪৩. অদন্ধতালক্খণা ৰূপস্স লহুতা, ৰূপানং গৰুভাৱৱিনোদনৰসা, লহুপৰিৱত্তিতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুৰূপপদট্ঠানা. অথদ্ধতালক্খণা ৰূপস্স মুদুতা, ৰূপানং থদ্ধভাৱৱিনোদনৰসা, সব্বকিৰিযাসু অৱিৰোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুৰূপপদট্ঠানা. সৰীৰকিৰিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৱলক্খণা ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা, অকম্মঞ্ঞতাৱিনোদনৰসা, অদুব্বলভাৱপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞৰূপপদট্ঠানা.
এতা পন তিস্সো ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিজহন্তি, এৱং সন্তেপি যো অৰোগিনো ৱিয ৰূপানং লহুভাৱো অদন্ধতা লহুপৰিৱত্তিপ্পকাৰো ৰূপদন্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ৰূপস্স লহুতা. যো পন সুপৰিমদ্দিতচম্মস্সেৱ ৰূপানং মুদুভাৱো সব্বকিৰিযাৱিসেসেসু ৱসৱত্তনভাৱমদ্দৱপ্পকাৰো ৰূপত্থদ্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ৰূপস্স মুদুতা. যো পন সুদন্তসুৱণ্ণস্সেৱ ৰূপানং কম্মঞ্ঞভাৱো সৰীৰকিৰিযানুকূলভাৱপ্পকাৰো সৰীৰকিৰিযানং অননুকূলকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতাতি এৱমেতাসং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
৪৪৪. আচযলক্খণো ৰূপস্স উপচযো, পুব্বন্ততো ৰূপানং উম্মুজ্জাপনৰসো, নিয্যাতনপচ্চুপট্ঠানো, পৰিপুণ্ণভাৱপচ্চুপট্ঠানো ৱা, উপচিতৰূপপদট্ঠানো. পৱত্তিলক্খণা ৰূপস্স সন্ততি, অনুপ্পবন্ধনৰসা, অনুপচ্ছেদপচ্চুপট্ঠানা, অনুপ্পবন্ধকৰূপপদট্ঠানা. উভযম্পেতং জাতিৰূপস্সেৱাধিৱচনং, আকাৰনানত্ততো পন ৱেনেয্যৱসেন চ ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি উদ্দেসদেসনা কতা. যস্মা পনেত্থ অত্থতো নানত্তং নত্থি, তস্মা ইমেসং পদানং নিদ্দেসে ‘‘যো আযতনানং আচযো, সো ৰূপস্স উপচযো. যো ৰূপস্স উপচযো, সা ৰূপস্স সন্ততী’’তি (ধ. স. ৬৪১-৬৪২) ৱুত্তং. অট্ঠকথাযম্পি ‘‘আচযো নাম নিব্বত্তি, উপচযো নাম ৱড্ঢি, সন্ততি নাম পৱত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১) ৱত্ৱা ‘‘নদীতীৰে খতকূপকম্হি উদকুগ্গমনকালো ৱিয আচযো নিব্বত্তি, পৰিপুণ্ণকালো ৱিয উপচযো ৱড্ঢি, অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা গমনকালো ৱিয সন্ততি পৱত্তী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৬৪১) উপমা কতা.
উপমাৱসানে চ ‘‘এৱং কিং কথিতং হোতি? আযতনেন আচযো কথিতো, আচযেন আযতনং কথিত’’ন্তি ৱুত্তং. তস্মা যা ৰূপানং পঠমাভিনিব্বত্তি, সা আচযো. যা তেসং উপৰি অঞ্ঞেসম্পি নিব্বত্তমানানং নিব্বত্তি, সা ৱড্ঢিআকাৰেন উপট্ঠানতো উপচযো. যা তেসম্পি উপৰি পুনপ্পুনং অঞ্ঞেসং নিব্বত্তমানানং নিব্বত্তি, সা অনুপবন্ধাকাৰেন উপট্ঠানতো সন্ততীতি চ পৱুচ্চতীতি ৱেদিতব্বা.
ৰূপপৰিপাকলক্খণা জৰতা, উপনযনৰসা, সভাৱানপগমেপি নৱভাৱাপগমপচ্চুপট্ঠানা ৱীহিপুৰাণভাৱো ৱিয, পৰিপচ্চমানৰূপপদট্ঠানা. খণ্ডিচ্চাদিভাৱেন দন্তাদীসু ৱিকাৰদস্সনতো ইদং পাকটজৰং সন্ধায ৱুত্তং. অৰূপধম্মানং পন পটিচ্ছন্নজৰা নাম হোতি, তস্সা এস ৱিকাৰো নত্থি, যা চ পথৱী উদকপব্বতচন্দিমসূৰিযাদীসু অৱীচিজৰা নাম.
পৰিভেদলক্খণা ৰূপস্স অনিচ্চতা, সংসীদনৰসা, খযৱযপচ্চুপট্ঠানা, পৰিভিজ্জমানৰূপপদট্ঠানা.
৪৪৫. ওজালক্খণো কবড়ীকাৰো আহাৰো, ৰূপাহৰণৰসো, উপত্থম্ভনপচ্চুপট্ঠানো, কবড়ং কত্ৱা আহৰিতব্বৱত্থুপদট্ঠানো. যায ওজায সত্তা যাপেন্তি, তস্সা এতং অধিৱচনং.
৪৪৬. ইমানি তাৱ পাড়িযং আগতৰূপানেৱ. অট্ঠকথাযং পন বলৰূপং সম্ভৱৰূপং জাতিৰূপং ৰোগৰূপং একচ্চানং মতেন মিদ্ধৰূপন্তি এৱং অঞ্ঞানিপি ৰূপানি আহৰিত্ৱা ‘‘অদ্ধা মুনীসি সম্বুদ্ধো, নত্থি নীৱৰণা তৱা’’তিআদীনি (সু. নি. ৫৪৬) ৱত্ৱা মিদ্ধৰূপং তাৱ নত্থিযেৱাতি পটিক্খিত্তং. ইতৰেসু ৰোগৰূপং জৰতাঅনিচ্চতাগ্গহণেন গহিতমেৱ, জাতিৰূপং উপচযসন্ততিগ্গহণেন, সম্ভৱৰূপং আপোধাতুগ্গহণেন, বলৰূপং ৱাযোধাতুগ্গহণেন গহিতমেৱ. তস্মা তেসু একম্পি ৱিসুং নত্থীতি সন্নিট্ঠানং কতং.
ইতি ইদং চতুৱীসতিৱিধং উপাদাৰূপং পুব্বে ৱুত্তং চতুব্বিধং ভূতৰূপঞ্চাতি অট্ঠৱীসতিৱিধং ৰূপং হোতি অনূনমনধিকং.
৪৪৭. তং সব্বম্পি ন হেতু অহেতুকং হেতুৱিপ্পযুত্তং সপ্পচ্চযং লোকিযং সাসৱমেৱাতিআদিনা নযেন একৱিধং.
অজ্ঝত্তিকং বাহিৰং, ওড়াৰিকং সুখুমং, দূৰে সন্তিকে, নিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নং, পসাদৰূপং নপসাদৰূপং, ইন্দ্ৰিযং অনিন্দ্ৰিযং, উপাদিণ্ণং অনুপাদিণ্ণন্তিআদিৱসেন দুৱিধং.
তত্থ চক্খাদিপঞ্চৱিধং অত্তভাৱং অধিকিচ্চ পৱত্তত্তা অজ্ঝত্তিকং, সেসং ততো বাহিৰত্তা বাহিৰং. চক্খাদীনি নৱ আপোধাতুৱজ্জিতা তিস্সো ধাতুযো চাতি দ্ৱাদসৱিধং ঘট্টনৱসেন গহেতব্বতো ওড়াৰিকং, সেসং ততো ৱিপৰীতত্তা সুখুমং. যং সুখুমং তদেৱ দুপ্পটিৱিজ্ঝসভাৱত্তা দূৰে, ইতৰং সুপ্পটিৱিজ্ঝসভাৱত্তা সন্তিকে. চতস্সো ধাতুযো, চক্খাদীনি তেৰস, কবড়ীকাৰাহাৰো চাতি অট্ঠাৰসৱিধং ৰূপং পৰিচ্ছেদৱিকাৰলক্খণভাৱং অতিক্কমিত্ৱা সভাৱেনেৱ পৰিগ্গহেতব্বতো নিপ্ফন্নং, সেসং তব্বিপৰীততায অনিপ্ফন্নং. চক্খাদিপঞ্চৱিধং ৰূপাদীনং গহণপচ্চযভাৱেন আদাসতলং ৱিয ৱিপ্পসন্নত্তা পসাদৰূপং, ইতৰং ততো ৱিপৰীতত্তা নপসাদৰূপং. পসাদৰূপমেৱ ইত্থিন্দ্ৰিযাদিত্তযেন সদ্ধিং অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং, সেসং ততো ৱিপৰীতত্তা অনিন্দ্ৰিযং. যং কম্মজন্তি পৰতো ৱক্খাম, তং কম্মেন উপাদিণ্ণত্তা উপাদিণ্ণং, সেসং ততো ৱিপৰীতত্তা অনুপাদিণ্ণং.
৪৪৮. পুন সব্বমেৱ ৰূপং সনিদস্সনকম্মজাদীনং তিকানং ৱসেন তিৱিধং হোতি. তত্থ ওড়াৰিকে ৰূপং সনিদস্সনসপ্পটিঘং, সেসং অনিদস্সনসপ্পটিঘং. সব্বম্পি সুখুমং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং. এৱং তাৱ সনিদস্সনত্তিকৱসেন তিৱিধং. কম্মজাদিত্তিকৱসেন পন কম্মতো জাতং কম্মজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অকম্মজং, নকুতোচিজাতং নেৱ কম্মজং নাকম্মজং. চিত্ততো জাতং চিত্তজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অচিত্তজং, নকুতোচিজাতং নেৱ চিত্তজং নাচিত্তজং, আহাৰতো জাতং আহাৰজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অনাহাৰজং, নকুতোচিজাতং নেৱ আহাৰজং নঅনাহাৰজং. উতুতো জাতং উতুজং, তদঞ্ঞপচ্চযজাতং অনুতুজং, নকুতোচিজাতং নেৱ উতুজং নঅনুতুজন্তি এৱং কম্মজাদিত্তিকৱসেন তিৱিধং.
৪৪৯. পুন দিট্ঠাদিৰূপৰূপাদিৱত্থাদিচতুক্কৱসেন চতুব্বিধং. তত্থ ৰূপাযতনং দিট্ঠং নাম দস্সনৱিসযত্তা, সদ্দাযতনং সুতং নাম সৱনৱিসযত্তা, গন্ধৰসফোট্ঠব্বত্তযং মুতং নাম সম্পত্তগাহকইন্দ্ৰিযৱিসযত্তা, সেসং ৱিঞ্ঞাতং নাম ৱিঞ্ঞাণস্সেৱ ৱিসযত্তাতি এৱং তাৱ দিট্ঠাদিচতুক্কৱসেন চতুব্বিধং.
নিপ্ফন্নৰূপং পনেত্থ ৰূপৰূপং নাম, আকাসধাতু পৰিচ্ছেদৰূপং নাম, কাযৱিঞ্ঞত্তিআদি কম্মঞ্ঞতাপৰিযন্তং ৱিকাৰৰূপং নাম, জাতিজৰাভঙ্গং লক্খণৰূপং নামাতি এৱং ৰূপৰূপাদিচতুক্কৱসেন চতুব্বিধং.
যং পনেত্থ হদযৰূপং নাম, তং ৱত্থু ন দ্ৱাৰং. ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং দ্ৱাৰং ন ৱত্থু. পসাদৰূপং ৱত্থু চেৱ দ্ৱাৰঞ্চ. সেসং নেৱ ৱত্থু ন দ্ৱাৰন্তি এৱং ৱত্থাদিচতুক্কৱসেন চতুব্বিধং.
৪৫০. পুন একজং, দ্ৱিজং, তিজং, চতুজং, নকুতোচিজাতন্তি ইমেসং ৱসেন পঞ্চৱিধং. তত্থ কম্মজমেৱ চিত্তজমেৱ চ একজং নাম. তেসু সদ্ধিং হদযৱত্থুনা ইন্দ্ৰিযৰূপং কম্মজমেৱ. ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং চিত্তজমেৱ. যং পন চিত্ততো চ উতুতো চ জাতং, তং দ্ৱিজং নাম, তং সদ্দাযতনমেৱ. যং উতুচিত্তাহাৰেহি জাতং, তং তিজং নাম, তং পন লহুতাদিত্তযমেৱ. যং চতূহিপি কম্মাদীহি জাতং, তং চতুজং নাম, তং লক্খণৰূপৱজ্জং অৱসেসং হোতি. লক্খণৰূপং পন নকুতোচিজাতং. কস্মা? ন হি উপ্পাদস্স উপ্পাদো অত্থি, উপ্পন্নস্স চ পৰিপাকভেদমত্তং ইতৰদ্ৱযং. যম্পি ‘‘ৰূপাযতনং সদ্দাযতনং গন্ধাযতনং ৰসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং আকাসধাতু আপোধাতু ৰূপস্স লহুতা, ৰূপস্স মুদুতা, ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা, ৰূপস্স উপচযো, ৰূপস্স সন্ততি, কবড়ীকাৰো আহাৰো, ইমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা’’তিআদীসু (ধ. স. ১২০১) জাতিযা কুতোচিজাতত্তং অনুঞ্ঞাতং, তং পন ৰূপজনকপচ্চযানং কিচ্চানুভাৱক্খণে দিট্ঠত্তাতি ৱেদিতব্বং.
ইদং তাৱ ৰূপক্খন্ধে ৱিত্থাৰকথামুখং.
ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধকথা
৪৫১. ইতৰেসু পন যংকিঞ্চি ৱেদযিতলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৱা ৱেদনাক্খন্ধো; যংকিঞ্চি সঞ্জাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৱা সঞ্ঞাক্খন্ধো; যংকিঞ্চি অভিসঙ্খৰণলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৱা সঙ্খাৰক্খন্ধো; যংকিঞ্চি ৱিজাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৱা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৱেদিতব্বো. তত্থ যস্মা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধে ৱিঞ্ঞাতে ইতৰে সুৱিঞ্ঞেয্যা হোন্তি, তস্মা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধং আদিং কত্ৱা ৱণ্ণনং কৰিস্সাম.
যংকিঞ্চি ৱিজাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৱা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো ৱেদিতব্বোতি হি ৱুত্তং. কিঞ্চ ৱিজাননলক্খণং ৱিঞ্ঞাণং? যথাহ ‘‘ৱিজানাতি ৱিজানাতীতি খো, আৱুসো, তস্মা ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৪৯). ৱিঞ্ঞাণং চিত্তং মনোতি অত্থতো একং. তদেতং ৱিজাননলক্খণেন সভাৱতো একৱিধম্পি জাতিৱসেন তিৱিধং কুসলং, অকুসলং, অব্যাকতঞ্চ.
৪৫২. তত্থ কুসলং ভূমিভেদতো চতুব্বিধং কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং লোকুত্তৰঞ্চ. তত্থ কামাৱচৰং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খাৰভেদতো অট্ঠৱিধং. সেয্যথিদং – সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং সসঙ্খাৰঞ্চ, তথা ঞাণৱিপ্পযুত্তং. উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং সসঙ্খাৰঞ্চ, তথা ঞাণৱিপ্পযুত্তং.
যদা হি দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং অঞ্ঞং ৱা সোমনস্সহেতুং আগম্ম হট্ঠপহট্ঠো ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তং (ম. নি. ১.৪৪১) সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা অসংসীদন্তো অনুস্সাহিতো পৰেহি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোতি, তদাস্স সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং চিত্তং অসঙ্খাৰং হোতি. যদা পন ৱুত্তনযেন হট্ঠতুট্ঠো সম্মাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা অমুত্তচাগতাদিৱসেন সংসীদমানো ৱা পৰেহি ৱা উস্সাহিতো কৰোতি, তদাস্স তদেৱ চিত্তং সসঙ্খাৰং হোতি. ইমস্মিঞ্হি অত্থে সঙ্খাৰোতি এতং অত্তনো ৱা পৰেসং ৱা ৱসেন পৱত্তস্স পুব্বপযোগস্সাধিৱচনং. যদা পন ঞাতিজনস্স পটিপত্তিদস্সনেন জাতপৰিচযা বালদাৰকা ভিক্খূ দিস্ৱা সোমনস্সজাতা সহসা কিঞ্চিদেৱ হত্থগতং দদন্তি ৱা ৱন্দন্তি ৱা, তদা ততিযং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন ‘‘দেথ ৱন্দথাতি’’ ঞাতীহি উস্সাহিতা এৱং পটিপজ্জন্তি, তদা চতুত্থং চিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা পন দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদীনং অসম্পত্তিং অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱং আগম্ম চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি. এৱং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খাৰভেদতো অট্ঠৱিধং কামাৱচৰকুসলং ৱেদিতব্বং.
ৰূপাৱচৰং পন ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৱিধং হোতি. সেয্যথিদং, ৱিতক্কৱিচাৰপীতিসুখসমাধিযুত্তং পঠমং, অতিক্কন্তৱিতক্কং দুতিযং, ততো অতিক্কন্তৱিচাৰং ততিযং, ততো ৱিৰত্তপীতিকং চতুত্থং, অত্থঙ্গতসুখং উপেক্খাসমাধিযুত্তং পঞ্চমন্তি.
অৰূপাৱচৰং চতুন্নং আৰুপ্পানং যোগৱসেন চতুব্বিধং. ৱুত্তপ্পকাৰেন হি আকাসানঞ্চাযতনজ্ঝানেন সম্পযুত্তং পঠমং, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীহি দুতিযততিযচতুত্থানি. লোকুত্তৰং চতুমগ্গসম্পযোগতো চতুব্বিধন্তি এৱং তাৱ কুসলৱিঞ্ঞাণমেৱ একৱীসতিৱিধং হোতি.
৪৫৩. অকুসলং পন ভূমিতো একৱিধং কামাৱচৰমেৱ, মূলতো তিৱিধং লোভমূলং দোসমূলং মোহমূলঞ্চ.
তত্থ লোভমূলং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খাৰভেদতো অট্ঠৱিধং. সেয্যথিদং, সোমনস্সসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং সসঙ্খাৰঞ্চ, তথা দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তং. উপেক্খাসহগতং দিট্ঠিগতসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং সসঙ্খাৰঞ্চ, তথা দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তং.
যদা হি ‘‘নত্থি কামেসু আদীনৱো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৯) আদিনা নযেন মিচ্ছাদিট্ঠিং পুৰক্খত্ৱা হট্ঠতুট্ঠো কামে ৱা পৰিভুঞ্জতি, দিট্ঠমঙ্গলাদীনি ৱা সাৰতো পচ্চেতি সভাৱতিক্খেনেৱ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা পঠমং অকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা দুতিযং. যদা মিচ্ছাদিট্ঠিং অপুৰক্খত্ৱা কেৱলং হট্ঠতুট্ঠো মেথুনং ৱা সেৱতি, পৰসম্পত্তিং ৱা অভিজ্ঝাযতি, পৰভণ্ডং ৱা হৰতি সভাৱতিক্খেনেৱ অনুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা ততিযং. যদা মন্দেন সমুস্সাহিতেন চিত্তেন, তদা চতুত্থং. যদা পন কামানং ৱা অসম্পত্তিং আগম্ম অঞ্ঞেসং ৱা সোমনস্সহেতূনং অভাৱেন চতূসুপি ৱিকপ্পেসু সোমনস্সৰহিতা হোন্তি, তদা সেসানি চত্তাৰি উপেক্খাসহগতানি উপ্পজ্জন্তীতি এৱং সোমনস্সুপেক্খাদিট্ঠিগতসঙ্খাৰভেদতো অট্ঠৱিধং লোভমূলং ৱেদিতব্বং.
দোসমূলং পন দোমনস্সসহগতং পটিঘসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰং সসঙ্খাৰন্তি দুৱিধমেৱ হোতি, তস্স পাণাতিপাতাদীসু তিক্খমন্দপ্পৱত্তিকালে পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
মোহমূলং উপেক্খাসহগতং ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তঞ্চাতি দুৱিধং. তস্স সন্নিট্ঠানৱিক্খেপকালে পৱত্তি ৱেদিতব্বাতি এৱং অকুসলৱিঞ্ঞাণং দ্ৱাদসৱিধং হোতি.
৪৫৪. অব্যাকতং জাতিভেদতো দুৱিধং ৱিপাকং কিৰিযঞ্চ. তত্থ ৱিপাকং ভূমিতো চতুব্বিধং কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰং লোকুত্তৰঞ্চ. তত্থ কামাৱচৰং দুৱিধং কুসলৱিপাকং অকুসলৱিপাকঞ্চ. কুসলৱিপাকম্পি দুৱিধং অহেতুকং সহেতুকঞ্চ.
তত্থ অলোভাদিৱিপাকহেতুৱিৰহিতং অহেতুকং, তং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনকিচ্চা মনোধাতু, সন্তীৰণাদিকিচ্চা দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো চাতি অট্ঠৱিধং.
তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতৰূপৱিজাননলক্খণং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, ৰূপমত্তাৰম্মণৰসং, ৰূপাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ৰূপাৰম্মণায কিৰিযমনোধাতুযা অপগমপদট্ঠানং. সোতাদিসন্নিস্সিতসদ্দাদিৱিজাননলক্খণানি সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি, সদ্দাদিমত্তাৰম্মণৰসানি, সদ্দাদিঅভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানানি, সদ্দাৰম্মণাদীনং কিৰিযমনোধাতূনং অপগমপদট্ঠানানি.
চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তৰং ৰূপাদিৱিজাননলক্খণা মনোধাতু, ৰূপাদিসম্পটিচ্ছনৰসা, তথাভাৱপচ্চুপট্ঠানা, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিঅপগমপদট্ঠানা.
অহেতুকৱিপাকা সড়াৰম্মণৱিজাননলক্খণা দুৱিধাপি সন্তীৰণাদিকিচ্চা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, সন্তীৰণাদিৰসা, তথাভাৱপচ্চুপট্ঠানা, হদযৱত্থুপদট্ঠানা. সোমনস্সুপেক্খাযোগতো পন দ্ৱিপঞ্চট্ঠানভেদতো চ তস্সা ভেদো. এতাসু হি একা একন্তমিট্ঠাৰম্মণে পৱত্তিসব্ভাৱতো সোমনস্সসম্পযুত্তা হুত্ৱা সন্তীৰণতদাৰম্মণৱসেন পঞ্চদ্ৱাৰে চেৱ জৱনাৱসানে চ পৱত্তনতো দ্ৱিট্ঠানা হোতি. একা ইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণে পৱত্তিসব্ভাৱতো উপেক্খাসম্পযুত্তা হুত্ৱা সন্তীৰণতদাৰম্মণপটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন পৱত্তনতো পঞ্চট্ঠানা হোতি.
অট্ঠৱিধম্পি চেতং অহেতুকৱিপাকৱিঞ্ঞাণং নিযতানিযতাৰম্মণত্তা দুৱিধং. উপেক্খাসুখসোমনস্সভেদতো তিৱিধং. ৱিঞ্ঞাণপঞ্চকং হেত্থ নিযতাৰম্মণং যথাক্কমং ৰূপাদীসুযেৱ পৱত্তিতো, সেসং অনিযতাৰম্মণং. তত্ৰ হি মনোধাতু পঞ্চসুপি ৰূপাদীসু পৱত্ততি, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযং ছসূতি. কাযৱিঞ্ঞাণং পনেত্থ সুখযুত্তং, দ্ৱিট্ঠানা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সোমনস্সযুত্তা, সেসং উপেক্খাযুত্তন্তি. এৱং তাৱ কুসলৱিপাকাহেতুকং অট্ঠৱিধং ৱেদিতব্বং.
অলোভাদিৱিপাকহেতুসম্পযুত্তং পন সহেতুকং, তং কামাৱচৰকুসলং ৱিয সোমনস্সাদি ভেদতো অট্ঠৱিধং. যথা পন কুসলং দানাদিৱসেন ছসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি, ন ইদং তথা. ইদঞ্হি পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিতদাৰম্মণৱসেন পৰিত্তধম্মপৰিযাপন্নেসুযেৱ ছসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. সঙ্খাৰাসঙ্খাৰভাৱো পনেত্থ আগমনাদিৱসেন ৱেদিতব্বো. সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ ৱিসেসে অসতিপি আদাসতলাদীসু মুখনিমিত্তং ৱিয নিৰুস্সাহং ৱিপাকং, মুখং ৱিয সউস্সাহং কুসলন্তি ৱেদিতব্বং.
কেৱলং হি অকুসলৱিপাকং অহেতুকমেৱ, তং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনকিচ্চা মনোধাতু, সন্তীৰণাদিকিচ্চা পঞ্চট্ঠানা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি সত্তৱিধং. তং লক্খণাদিতো কুসলাহেতুকৱিপাকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
কেৱলঞ্হি কুসলৱিপাকানি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণানি, ইমানি অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তাৰম্মণানি. তানি চ উপেক্খাসুখসোমনস্সভেদতো তিৱিধানি, ইমানি দুক্খউপেক্খাৱসেন দুৱিধানি. এত্থ হি কাযৱিঞ্ঞাণং দুক্খসহগতমেৱ, সেসানি উপেক্খাসহগতানি. সা চ তেসু উপেক্খা হীনা দুক্খং ৱিয নাতিতিখিণা, ইতৰেসু উপেক্খা পণীতা সুখং ৱিয নাতিতিখিণা. ইতি ইমেসং সত্তন্নং অকুসলৱিপাকানং পুৰিমানঞ্চ সোড়সন্নং কুসলৱিপাকানং ৱসেন কামাৱচৰং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং তেৱীসতিৱিধং.
ৰূপাৱচৰং পন কুসলং ৱিয পঞ্চৱিধং. কুসলং পন সমাপত্তিৱসেন জৱনৱীথিযং পৱত্ততি. ইদং উপপত্তিযং পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন. যথা চ ৰূপাৱচৰং, এৱং অৰূপাৱচৰম্পি কুসলং ৱিয চতুব্বিধং. পৱত্তিভেদোপিস্স ৰূপাৱচৰে ৱুত্তনযো এৱ. লোকুত্তৰৱিপাকং চতুমগ্গযুত্তচিত্তফলত্তা চতুব্বিধং, তং মগ্গৱীথিৱসেন চেৱ সমাপত্তিৱসেন চ দ্ৱিধা পৱত্ততি. এৱং সব্বম্পি চতূসু ভূমীসু ছত্তিংসৱিধং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং হোতি.
কিৰিযং পন ভূমিভেদতো তিৱিধং কামাৱচৰং ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰঞ্চ. তত্থ কামাৱচৰং দুৱিধং অহেতুকং সহেতুকঞ্চ. তত্থ অলোভাদিকিৰিযহেতুৱিৰহিতং অহেতুকং, তং মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদতো দুৱিধং.
তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপুৰেচৰৰূপাদিৱিজাননলক্খণা মনোধাতু, আৱজ্জনৰসা, ৰূপাদিঅভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানা, ভৱঙ্গৱিচ্ছেদপদট্ঠানা, সা উপেক্খাযুত্তাৱ হোতি.
মনোৱিঞ্ঞাণধাতু পন দুৱিধা সাধাৰণা অসাধাৰণা চ. তত্থ সাধাৰণা উপেক্খাসহগতাহেতুককিৰিযা সড়াৰম্মণৱিজাননলক্খণা, কিচ্চৱসেন পঞ্চদ্ৱাৰমনোদ্ৱাৰেসু ৱোট্ঠব্বনাৱজ্জনৰসা, তথাভাৱপচ্চুপট্ঠানা, অহেতুকৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু ভৱঙ্গানং অঞ্ঞতৰাপগমপদট্ঠানা.
অসাধাৰণা সোমনস্সসহগতাহেতুককিৰিযা সড়াৰম্মণৱিজাননলক্খণা, কিচ্চৱসেন অৰহতং অনুড়াৰেসু ৱত্থূসু হসিতুপ্পাদনৰসা, তথাভাৱপচ্চুপট্ঠানা, একন্ততো হদযৱত্থুপদট্ঠানাতি. ইতি কামাৱচৰকিৰিযং অহেতুকং তিৱিধং.
সহেতুকং পন সোমনস্সাদিভেদতো কুসলং ৱিয অট্ঠৱিধং. কেৱলঞ্হি কুসলং সেক্খপুথুজ্জনানং উপ্পজ্জতি, ইদং অৰহতংযেৱাতি অযমেত্থ ৱিসেসো. এৱং তাৱ কামাৱচৰং একাদসৱিধং.
ৰূপাৱচৰং পন অৰূপাৱচৰঞ্চ কুসলং ৱিয পঞ্চৱিধং চতুব্বিধঞ্চ হোতি. অৰহতং উপ্পত্তিৱসেনেৱ চস্স কুসলতো ৱিসেসো ৱেদিতব্বোতি. এৱং সব্বম্পি তীসু ভূমীসু ৱীসতিৱিধং কিৰিযৱিঞ্ঞাণং হোতি.
৪৫৫. ইতি একৱীসতি কুসলানি দ্ৱাদসাকুসলানি ছত্তিংস ৱিপাকানি ৱীসতি কিৰিযানীতি সব্বানিপি একূননৱুতি ৱিঞ্ঞাণানি হোন্তি. যানি পটিসন্ধিভৱঙ্গাৱজ্জনদস্সনসৱনঘাযনসাযনফুসনসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণৱোট্ঠব্বনজৱনতদাৰম্মণচুতিৱসেন চুদ্দসহি আকাৰেহি পৱত্তন্তি.
কথং? যদা হি অট্ঠন্নং কামাৱচৰকুসলানং আনুভাৱেন দেৱমনুস্সেসু সত্তা নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মৰণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং কত্ৱা অট্ঠ সহেতুককামাৱচৰৱিপাকানি, মনুস্সেসু পণ্ডকাদিভাৱং আপজ্জমানানং দুব্বলদ্ৱিহেতুককুসলৱিপাকউপেক্খাসহগতাহেতুকৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু চাতি পটিসন্ধিৱসেন নৱ ৱিপাকচিত্তানি পৱত্তন্তি. যদা ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকুসলানুভাৱেন ৰূপাৰূপভৱেসু নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মৰণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মনিমিত্তমেৱ আৰম্মণং কত্ৱা নৱ ৰূপাৰূপাৱচৰৱিপাকানি পটিসন্ধিৱসেন পৱত্তন্তি.
যদা পন অকুসলানুভাৱেন অপাযে নিব্বত্তন্তি, তদা নেসং মৰণকালে পচ্চুপট্ঠিতং কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং কত্ৱা একা অকুসলৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পটিসন্ধিৱসেন পৱত্ততীতি এৱং তাৱেত্থ একূনৱীসতিযা ৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং পটিসন্ধিৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণে পন নিৰুদ্ধে তং তং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমনুবন্ধমানং তস্স তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকভূতং তস্মিঞ্ঞেৱ আৰম্মণে তাদিসমেৱ ভৱঙ্গৱিঞ্ঞাণং নাম পৱত্ততি, পুনপি তাদিসন্তি এৱং অসতি সন্তানৱিনিৱত্তকে অঞ্ঞস্মিং চিত্তুপ্পাদে নদীসোতং ৱিয সুপিনং অপস্সতো নিদ্দোক্কমনকালাদীসু অপৰিমাণসঙ্খ্যম্পি পৱত্ততিযেৱাতি এৱং তেসঞ্ঞেৱ ৱিঞ্ঞাণানং ভৱঙ্গৱসেনাপি পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
এৱং পৱত্তে পন ভৱঙ্গসন্তানে যদা সত্তানং ইন্দ্ৰিযানি আৰম্মণগহণক্খমানি হোন্তি, তদা চক্খুস্সাপাথগতে ৰূপে ৰূপং পটিচ্চ চক্খুপসাদস্স ঘট্টনা হোতি, ততো ঘট্টনানুভাৱেন ভৱঙ্গচলনং হোতি, অথ নিৰুদ্ধে ভৱঙ্গে তদেৱ ৰূপং আৰম্মণং কত্ৱা ভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দমানা ৱিয আৱজ্জনকিচ্চং সাধযমানা কিৰিযমনোধাতু উপ্পজ্জতি. সোতদ্ৱাৰাদীসুপি এসেৱ নযো. মনোদ্ৱাৰে পন ছব্বিধেপি আৰম্মণে আপাথগতে ভৱঙ্গচলনানন্তৰং ভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দমানা ৱিয আৱজ্জনকিচ্চং সাধযমানা অহেতুককিৰিযমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পজ্জতি উপেক্খাসহগতাতি এৱং দ্ৱিন্নং কিৰিযৱিঞ্ঞাণানং আৱজ্জনৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
আৱজ্জনানন্তৰং পন চক্খুদ্ৱাৰে তাৱ দস্সনকিচ্চং সাধযমানং চক্খুপসাদৱত্থুকং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতদ্ৱাৰাদীসু সৱনাদিকিচ্চং সাধযমানানি সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি পৱত্তন্তি. তানি ইট্ঠইট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৱিসযেসু কুসলৱিপাকানি, অনিট্ঠঅনিট্ঠমজ্ঝত্তেসু ৱিসযেসু অকুসলৱিপাকানীতি এৱং দসন্নং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং দস্সনসৱনঘাযনসাযনফুসনৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং তজ্জা মনোধাতূ’’তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ১৮৪) পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তৰা তেসঞ্ঞেৱ ৱিসযং সম্পটিচ্ছমানা কুসলৱিপাকানন্তৰং কুসলৱিপাকা, অকুসলৱিপাকানন্তৰং অকুসলৱিপাকা মনোধাতু উপ্পজ্জতি. এৱং দ্ৱিন্নং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং সম্পটিচ্ছনৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
‘‘মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং মনো মানসং তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮৪) ৱচনতো পন মনোধাতুযা সম্পটিচ্ছিতমেৱ ৱিসযং সন্তীৰযমানা অকুসলৱিপাকমনোধাতুযা অনন্তৰা অকুসলৱিপাকা, কুসলৱিপাকায অনন্তৰা ইট্ঠাৰম্মণে সোমনস্সসহগতা, ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাসহগতা উপ্পজ্জতি ৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি এৱং তিণ্ণং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং সন্তীৰণৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
সন্তীৰণানন্তৰং পন তমেৱ ৱিসযং ৱৱত্থাপযমানা উপ্পজ্জতি কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতাতি এৱং একস্সেৱ কিৰিযৱিঞ্ঞাণস্স ৱোট্ঠব্বনৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
ৱোট্ঠব্বনানন্তৰং পন সচে মহন্তং হোতি ৰূপাদিআৰম্মণং, অথ যথাৱৱত্থাপিতে ৱিসযে অট্ঠন্নং ৱা কামাৱচৰকুসলানং দ্ৱাদসন্নং ৱা অকুসলানং নৱন্নং ৱা অৱসেসকামাৱচৰকিৰিযানং অঞ্ঞতৰৱসেন ছ সত্ত ৱা জৱনানি জৱন্তি, এসো তাৱ পঞ্চদ্ৱাৰে নযো.
মনোদ্ৱাৰে পন মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনানন্তৰং তানিযেৱ. গোত্ৰভুতো উদ্ধং ৰূপাৱচৰতো পঞ্চ কুসলানি পঞ্চ কিৰিযানি, অৰূপাৱচৰতো চত্তাৰি কুসলানি চত্তাৰি কিৰিযানি, লোকুত্তৰতো চত্তাৰি মগ্গচিত্তানি চত্তাৰি ফলচিত্তানীতি ইমেসু যং যং লদ্ধপচ্চযং হোতি, তং তং জৱতীতি এৱং পঞ্চপঞ্ঞাসায কুসলাকুসলকিৰিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং জৱনৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
জৱনাৱসানে পন সচে পঞ্চদ্ৱাৰে অতিমহন্তং, মনোদ্ৱাৰে চ ৱিভূতমাৰম্মণং হোতি, অথ কামাৱচৰসত্তানং কামাৱচৰজৱনাৱসানে ইট্ঠাৰম্মণাদীনং পুৰিমকম্মজৱনচিত্তাদীনঞ্চ ৱসেন যো যো পচ্চযো লদ্ধো হোতি, তস্স তস্স ৱসেন অট্ঠসু সহেতুককামাৱচৰৱিপাকেসু তীসু ৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতূসু চ অঞ্ঞতৰং পটিসোতগতং নাৱং অনুবন্ধমানং কিঞ্চি অন্তৰং উদকমিৱ ভৱঙ্গস্সাৰম্মণতো অঞ্ঞস্মিং আৰম্মণে জৱিতং জৱনমনুবন্ধং দ্ৱিক্খত্তুং সকিং ৱা ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. তদেতং জৱনাৱসানে ভৱঙ্গস্স আৰম্মণে পৱত্তনাৰহং সমানং তস্স জৱনস্স আৰম্মণং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তত্তা তদাৰম্মণন্তি ৱুচ্চতি. এৱং একাদসন্নং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
তদাৰম্মণাৱসানে পন পুন ভৱঙ্গমেৱ পৱত্ততি, ভৱঙ্গে ৱিচ্ছিন্নে পুন আৱজ্জনাদীনীতি এৱং লদ্ধপচ্চযচিত্তসন্তানং ভৱঙ্গানন্তৰং আৱজ্জনং আৱজ্জনানন্তৰং দস্সনাদীনীতি চিত্তনিযমৱসেনেৱ পুনপ্পুনং তাৱ পৱত্ততি, যাৱ একস্মিং ভৱে ভৱঙ্গস্স পৰিক্খযো. একস্মিং হি ভৱে যং সব্বপচ্ছিমং ভৱঙ্গচিত্তং, তং ততো চৱনত্তা চুতীতি ৱুচ্চতি. তস্মা তম্পি একূনৱীসতিৱিধমেৱ হোতি. এৱং একূনৱীসতিযা ৱিপাকৱিঞ্ঞাণানং চুতিৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
চুতিতো পন পুন পটিসন্ধি, পটিসন্ধিতো পুন ভৱঙ্গন্তি এৱং ভৱগতিঠিতিনিৱাসেসু সংসৰমানানং সত্তানং অৱিচ্ছিন্নং চিত্তসন্তানং পৱত্ততিযেৱ. যো পনেত্থ অৰহত্তং পাপুণাতি, তস্স চুতিচিত্তে নিৰুদ্ধে নিৰুদ্ধমেৱ হোতীতি.
ইদং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধে ৱিত্থাৰকথামুখং.
ৱেদনাক্খন্ধকথা
৪৫৬. ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘যংকিঞ্চি ৱেদযিতলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৱা ৱেদনাক্খন্ধো ৱেদিতব্বো’’তি, এত্থাপি ৱেদযিতলক্খণং নাম ৱেদনাৱ. যথাহ – ‘‘ৱেদযতি ৱেদযতীতি খো আৱুসো, তস্মা ৱেদনাতি ৱুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০). সা পন ৱেদযিতলক্খণেন সভাৱতো একৱিধাপি জাতিৱসেন তিৱিধা হোতি কুসলা, অকুসলা, অব্যাকতা চাতি.
তত্থ কামাৱচৰং সোমনস্সুপেক্খাঞাণসঙ্খাৰভেদতো অট্ঠৱিধন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তেন কুসলৱিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা কুসলা, অকুসলেন সম্পযুত্তা অকুসলা, অব্যাকতেন সম্পযুত্তা অব্যাকতাতি ৱেদিতব্বা. সা সভাৱভেদতো পঞ্চৱিধা হোতি – সুখং দুক্খং সোমনস্সং দোমনস্সং উপেক্খাতি.
তত্থ কুসলৱিপাকেন কাযৱিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তং সুখং. অকুসলৱিপাকেন দুক্খং. কামাৱচৰতো চতূহি কুসলেহি, চতূহি সহেতুকৱিপাকেহি, একেন অহেতুকৱিপাকেন, চতূহি সহেতুককিৰিযেহি, একেন অহেতুককিৰিযেন, চতূহি অকুসলেহি, ৰূপাৱচৰতো ঠপেত্ৱা পঞ্চমজ্ঝানৱিঞ্ঞাণং চতূহি কুসলেহি, চতূহি ৱিপাকেহি, চতূহি কিৰিযেহি, লোকুত্তৰং পন যস্মা অঝানিকং নাম নত্থি, তস্মা অট্ঠ লোকুত্তৰানি পঞ্চন্নং ঝানানং ৱসেন চত্তালীসং হোন্তি. তেসু ঠপেত্ৱা অট্ঠ পঞ্চমজ্ঝানিকানি সেসেহি দ্ৱত্তিংসায কুসলৱিপাকেহীতি এৱং সোমনস্সং দ্ৱাসট্ঠিযা ৱিঞ্ঞাণেহি সম্পযুত্তং. দোমনস্সং দ্ৱীহি অকুসলেহি. উপেক্খা অৱসেসপঞ্চপঞ্ঞাসায ৱিঞ্ঞাণেহি সম্পযুত্তা.
তত্থ ইট্ঠফোট্ঠব্বানুভৱনলক্খণং সুখং, সম্পযুত্তানং উপব্ৰূহনৰসং, কাযিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্ৰিযপদট্ঠানং.
অনিট্ঠফোট্ঠব্বানুভৱনলক্খণং দুক্খং, সম্পযুত্তানং মিলাপনৰসং, কাযিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, কাযিন্দ্ৰিযপদট্ঠানং.
ইট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণং সোমনস্সং, যথা তথা ৱা ইট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসং, চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানং, পস্সদ্ধিপদট্ঠানং.
অনিট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণং দোমনস্সং, যথা তথা ৱা অনিট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসং, চেতসিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, একন্তেনেৱ হদযৱত্থুপদট্ঠানং.
মজ্ঝত্তৱেদযিতলক্খণা উপেক্খা, সম্পযুত্তানং নাতিউপব্ৰূহনমিলাপনৰসা, সন্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা, নিপ্পীতিকচিত্তপদট্ঠানাতি.
ইদং ৱেদনাক্খন্ধে ৱিত্থাৰকথামুখং.
সঞ্ঞাক্খন্ধকথা
৪৫৭. ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘যংকিঞ্চি সঞ্জাননলক্খণং, সব্বং তং একতো কত্ৱা সঞ্ঞাক্খন্ধো ৱেদিতব্বো’’তি, এত্থাপি সঞ্জাননলক্খণং নাম সঞ্ঞাৱ. যথাহ – ‘‘সঞ্জানাতি সঞ্জানাতীতি খো, আৱুসো, তস্মা সঞ্ঞাতি ৱুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫০). সা পনেসা সঞ্জাননলক্খণেন সভাৱতো একৱিধাপি জাতিৱসেন তিৱিধা হোতি কুসলা, অকুসলা, অব্যাকতা চ.