১৩. অভিঞ্ঞানিদ্দেসো
দিব্বসোতধাতুকথা
৪০০. ইদানি দিব্বসোতধাতুযা নিদ্দেসক্কমো অনুপ্পত্তো. তত্থ ততো পৰাসু চ তীসু অভিঞ্ঞাসু সো এৱং সমাহিতে চিত্তেতিআদীনং (দী. নি. ১.২৪০ আদযো) অত্থো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. সব্বত্থ পন ৱিসেসমত্তমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. তত্ৰ দিব্বায সোতধাতুযাতি এত্থ দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. দেৱানং হি সুচৰিতকম্মনিব্বত্তা পিত্তসেম্হৰুহিৰাদীহি অপলিবুদ্ধা উপক্কিলেসৱিমুত্ততায দূৰেপি আৰম্মণং সম্পটিচ্ছনসমত্থা দিব্বপসাদসোতধাতু হোতি. অযঞ্চাপি ইমস্স ভিক্খুনো ৱীৰিযভাৱনাবলনিব্বত্তা ঞাণসোতধাতু তাদিসাযেৱাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বা. অপিচ দিব্বৱিহাৰৱসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনা চ দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বা. সৱনট্ঠেন নিজ্জীৱট্ঠেন চ সোতধাতু. সোতধাতুকিচ্চকৰণেন চ সোতধাতু ৱিযাতিপি সোতধাতু. তায দিব্বায সোতধাতুযা.
ৱিসুদ্ধাযাতি পৰিসুদ্ধায নিৰুপক্কিলেসায. অতিক্কন্তমানুসিকাযাতি মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা সদ্দসৱনেন মানুসিকং মংসসোতধাতুং অতিক্কন্তায ৱীতিৱত্তিত্ৱা ঠিতায. উভো সদ্দে সুণাতীতি দ্ৱে সদ্দে সুণাতি. কতমে দ্ৱে? দিব্বে চ মানুসে চ, দেৱানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ সদ্দেতি ৱুত্তং হোতি. এতেন পদেসপৰিযাদানং ৱেদিতব্বং. যে দূৰে সন্তিকে চাতি যে সদ্দা দূৰে পৰচক্কৱাড়েপি যে চ সন্তিকে অন্তমসো সদেহসন্নিস্সিতপাণকসদ্দাপি, তে সুণাতীতি ৱুত্তং হোতি. এতেন নিপ্পদেসপৰিযাদানং ৱেদিতব্বং.
কথং পনাযং উপ্পাদেতব্বাতি? তেন ভিক্খুনা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায পৰিকম্মসমাধিচিত্তেন পঠমতৰং পকতিসোতপথে দূৰে ওড়াৰিকো অৰঞ্ঞে সীহাদীনং সদ্দো আৱজ্জিতব্বো. ৱিহাৰে ঘণ্ডিসদ্দো, ভেৰিসদ্দো, সঙ্খসদ্দো, সামণেৰদহৰভিক্খূনং সব্বথামেন সজ্ঝাযন্তানং সজ্ঝাযনসদ্দো, পকতিকথং কথেন্তানং ‘‘কিং ভন্তে, কিমাৱুসো’’তিআদিসদ্দো, সকুণসদ্দো, ৱাতসদ্দো, পদসদ্দো, পক্কুথিতউদকস্স চিচ্চিটাযনসদ্দো, আতপে সুস্সমানতালপণ্ণসদ্দো, কুন্থকিপিল্লিকাদিসদ্দোতি এৱং সব্বোড়াৰিকতো পভুতি যথাক্কমেন সুখুমসদ্দা আৱজ্জিতব্বা. তেন পুৰত্থিমায দিসায সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. পচ্ছিমায, উত্তৰায, দক্খিণায, হেট্ঠিমায, উপৰিমায দিসায, পুৰত্থিমায অনুদিসায, পচ্ছিমায, উত্তৰায, দক্খিণায অনুদিসায সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. ওড়াৰিকানম্পি সুখুমানম্পি সদ্দানং সদ্দনিমিত্তং মনসিকাতব্বং. তস্স তে সদ্দা পাকতিকচিত্তস্সাপি পাকটা হোন্তি. পৰিকম্মসমাধিচিত্তস্স পন অতিৱিয পাকটা.
তস্সেৱং সদ্দনিমিত্তং মনসিকৰোতো ইদানি দিব্বসোতধাতু উপ্পজ্জিস্সতীতি তেসু সদ্দেসু অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি. তস্মিং নিৰুদ্ধে চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি জৱন্তি, যেসং পুৰিমানি তীণি চত্তাৰি ৱা পৰিকম্মউপচাৰানুলোমগোত্ৰভুনামকানি কামাৱচৰানি, চতুত্থং পঞ্চমং ৱা অপ্পনাচিত্তং ৰূপাৱচৰং চতুত্থজ্ঝানিকং. তত্থ যং তেন অপ্পনাচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নং ঞাণং, অযং দিব্বসোতধাতূতি ৱেদিতব্বা. ততো পৰং তস্মিং সোতে পতিতো হোতি. তং থামজাতং কৰোন্তেন ‘‘এত্থন্তৰে সদ্দং সুণামী’’তি একঙ্গুলমত্তং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱড্ঢেতব্বং. ততো দ্ৱঙ্গুলচতুৰঙ্গুলঅট্ঠঙ্গুলৱিদত্থিৰতনঅন্তোগব্ভপমুখপাসাদপৰিৱেণসঙ্ঘাৰামগোচৰগামজনপদাদিৱসেন যাৱ চক্কৱাড়ং ততো ৱা ভিয্যোপি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱড্ঢেতব্বং.
এৱং অধিগতাভিঞ্ঞো এস পাদকজ্ঝানাৰম্মণেন ফুট্ঠোকাসব্ভন্তৰগতেপি সদ্দে পুন পাদকজ্ঝানং অসমাপজ্জিত্ৱাপি অভিঞ্ঞাঞাণেন সুণাতিযেৱ. এৱং সুণন্তো চ সচেপি যাৱ ব্ৰহ্মলোকা সঙ্খভেৰিপণৱাদিসদ্দেহি এককোলাহলং হোতি, পাটিযেক্কং ৱৱত্থপেতুকামতায সতি অযং সঙ্খসদ্দো অযং ভেৰিসদ্দোতি ৱৱত্থপেতুং সক্কোতিযেৱাতি.
দিব্বসোতধাতুকথা নিট্ঠিতা.
চেতোপৰিযঞাণকথা
৪০১. চেতোপৰিযঞাণকথায চেতোপৰিযঞাণাযাতি এত্থ পৰিযাতীতি পৰিযং, পৰিচ্ছিন্দতীতি অত্থো. চেতসো পৰিযং চেতোপৰিযং. চেতোপৰিযঞ্চ তং ঞাণঞ্চাতি চেতোপৰিযঞাণং. তদত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি. পৰসত্তানন্তি অত্তানং ঠপেত্ৱা সেসসত্তানং. পৰপুগ্গলানন্তি ইদম্পি ইমিনা একত্থমেৱ. ৱেনেয্যৱসেন পন দেসনাৱিলাসেন চ ব্যঞ্জননানত্তং কতং. চেতসা চেতোতি অত্তনো চিত্তেন তেসং চিত্তং. পৰিচ্চ পজানাতীতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সৰাগাদিৱসেন নানপ্পকাৰতো জানাতি.
কথং পনেতং ঞাণং উপ্পাদেতব্বন্তি? এতঞ্হি দিব্বচক্খুৱসেন ইজ্ঝতি, তং এতস্স পৰিকম্মং. তস্মা তেন ভিক্খুনা আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা দিব্বেন চক্খুনা পৰস্স হদযৰূপং নিস্সায ৱত্তমানস্স লোহিতস্স ৱণ্ণং পস্সিত্ৱা চিত্তং পৰিযেসিতব্বং. যদা হি সোমনস্সচিত্তং ৱত্ততি, তদা ৰত্তং নিগ্ৰোধপক্কসদিসং হোতি. যদা দোমনস্সচিত্তং ৱত্ততি, তদা কাড়কং জম্বুপক্কসদিসং. যদা উপেক্খাচিত্তং ৱত্ততি, তদা পসন্নতিলতেলসদিসং. তস্মা তেন ‘‘ইদং ৰূপং সোমনস্সিন্দ্ৰিযসমুট্ঠানং, ইদং দোমনস্সিন্দ্ৰিযসমুট্ঠানং, ইদং উপেক্খিন্দ্ৰিযসমুট্ঠান’’ন্তি পৰস্স হদযলোহিতৱণ্ণং পস্সিত্ৱা চিত্তং পৰিযেসন্তেন চেতোপৰিযঞাণং থামগতং কাতব্বং. এৱং থামগতে হি তস্মিং অনুক্কমেন সব্বম্পি কামাৱচৰচিত্তং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰচিত্তঞ্চ পজানাতি চিত্তা চিত্তমেৱ সঙ্কমন্তো ৱিনাপি হদযৰূপদস্সনেন. ৱুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং ‘‘আৰুপ্পে পৰস্স চিত্তং জানিতুকামো কস্স হদযৰূপং পস্সতি, কস্সিন্দ্ৰিযৱিকাৰং ওলোকেতীতি? ন কস্সচি. ইদ্ধিমতো ৱিসযো এস যদিদং যত্থ কত্থচি চিত্তং আৱজ্জন্তো সোড়সপ্পভেদং চিত্তং জানাতি. অকতাভিনিৱেসস্স পন ৱসেন অযং কথা’’তি.
সৰাগং ৱা চিত্তন্তিআদীসু পন অট্ঠৱিধং লোভসহগতং চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অৱসেসং চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং চিত্তং ৱীতৰাগং. দ্ৱে দোমনস্সচিত্তানি দ্ৱে ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চচিত্তানীতি ইমানি পন চত্তাৰি চিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেৰা তানিপি সঙ্গণ্হন্তি. দুৱিধং পন দোমনস্সচিত্তং সদোসং চিত্তং নাম. সব্বম্পি চতুভূমকং কুসলাব্যাকতং ৱীতদোসং. সেসানি দসাকুসলচিত্তানি ইমস্মিং দুকে সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি. কেচি পন থেৰা তানিপি সঙ্গণ্হন্তি.
সমোহং ৱীতমোহন্তি এত্থ পন পাটিপুগ্গলিকনযেন ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতদ্ৱযমেৱ সমোহং, মোহস্স পন সব্বাকুসলেসু সম্ভৱতো দ্ৱাদসৱিধম্পি অকুসলচিত্তং সমোহং চিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অৱসেসং ৱীতমোহং. থিনমিদ্ধানুগতং পন সংখিত্তং. উদ্ধচ্চানুগতং ৱিক্খিত্তং. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰং মহগ্গতং. অৱসেসং অমহগ্গতং. সব্বম্পি তেভূমকং সউত্তৰং. লোকুত্তৰং অনুত্তৰং. উপচাৰপ্পত্তং অপ্পনাপ্পত্তঞ্চ সমাহিতং. উভযমপ্পত্তং অসমাহিতং. তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিনিস্সৰণৱিমুত্তিপ্পত্তং ৱিমুত্তং. পঞ্চৱিধম্পি এতং ৱিমুত্তিমপ্পত্তং অৱিমুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইতি চেতোপৰিযঞাণলাভী ভিক্খু সব্বপ্পকাৰম্পি ইদং সৰাগং ৱা চিত্তং…পে… অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাতীতি.
চেতোপৰিযঞাণকথা নিট্ঠিতা.
পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণকথা
৪০২. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণকথাযং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণাযাতি (দী. নি. ১.২৪৪) পুব্বেনিৱাসানুস্সতিম্হি যং ঞাণং, তদত্থায. পুব্বেনিৱাসোতি পুব্বে অতীতজাতীসু নিৱুত্থক্খন্ধা. নিৱুত্থাতি অজ্ঝাৱুত্থা অনুভূতা অত্তনো সন্তানে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা. নিৱুত্থধম্মা ৱা. নিৱুত্থাতি গোচৰনিৱাসেন নিৱুত্থা অত্তনো ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাতা পৰিচ্ছিন্না, পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতাপি ৱা ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণাদীসু, তে বুদ্ধানংযেৱ লব্ভন্তি. পুব্বেনিৱাসানুস্সতীতি যায সতিযা পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সা পুব্বেনিৱাসানুস্সতি. ঞাণন্তি তায সতিযা সম্পযুত্তঞাণং. এৱমিমস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স অত্থায পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায এতস্স ঞাণস্স অধিগমায পত্তিযাতি ৱুত্তং হোতি.
অনেকৱিহিতন্তি অনেকৱিধং, অনেকেহি ৱা পকাৰেহি পৱত্তিতং, সংৱণ্ণিতন্তি অত্থো. পুব্বেনিৱাসন্তি সমনন্তৰাতীতভৱং আদিং কত্ৱা তত্থ তত্থ নিৱুত্থসন্তানং. অনুস্সৰতীতি খন্ধপটিপাটিৱসেন চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱা অনুগন্ত্ৱা অনুগন্ত্ৱা সৰতি. ইমঞ্হি পুব্বেনিৱাসং ছ জনা অনুস্সৰন্তি – তিত্থিযা, পকতিসাৱকা, মহাসাৱকা, অগ্গসাৱকা, পচ্চেকবুদ্ধা, বুদ্ধাতি.
তত্থ তিত্থিযা চত্তালীসংযেৱ কপ্পে অনুস্সৰন্তি, ন ততো পৰং. কস্মা, দুব্বলপঞ্ঞত্তা. তেসঞ্হি নামৰূপপৰিচ্ছেদৱিৰহিতত্তা দুব্বলা পঞ্ঞা হোতি. পকতিসাৱকা কপ্পসতম্পি কপ্পসহস্সম্পি অনুস্সৰন্তিযেৱ, বলৱপঞ্ঞত্তা. অসীতিমহাসাৱকা সতসহস্সকপ্পে অনুস্সৰন্তি. দ্ৱে অগ্গসাৱকা একং অসঙ্খ্যেয্যং সতসহস্সঞ্চ. পচ্চেকবুদ্ধা দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ. এত্তকো হি এতেসং অভিনীহাৰো. বুদ্ধানং পন পৰিচ্ছেদো নাম নত্থি.
তিত্থিযা চ খন্ধপটিপাটিমেৱ সৰন্তি, পটিপাটিং মুঞ্চিত্ৱা চুতিপটিসন্ধিৱসেন সৰিতুং ন সক্কোন্তি. তেসঞ্হি অন্ধানং ৱিয ইচ্ছিতপদেসোক্কমনং নত্থি. যথা পন অন্ধা যট্ঠিং অমুঞ্চিত্ৱাৱ গচ্ছন্তি, এৱং তে খন্ধানং পটিপাটিং অমুঞ্চিত্ৱাৱ সৰন্তি. পকতিসাৱকা খন্ধপটিপাটিযাপি অনুস্সৰন্তি চুতিপটিসন্ধিৱসেনপি সঙ্কমন্তি. তথা অসীতিমহাসাৱকা. দ্ৱিন্নং পন অগ্গসাৱকানং খন্ধপটিপাটিকিচ্চং নত্থি. একস্স অত্তভাৱস্স চুতিং দিস্ৱা পটিসন্ধিং পস্সন্তি, পুন অপৰস্স চুতিং দিস্ৱা পটিসন্ধিন্তি এৱং চুতিপটিসন্ধিৱসেনেৱ সঙ্কমন্তা গচ্ছন্তি. তথা পচ্চেকবুদ্ধা.
বুদ্ধানং পন নেৱ খন্ধপটিপাটিকিচ্চং, ন চুতিপটিসন্ধিৱসেন সঙ্কমনকিচ্চং অত্থি. তেসঞ্হি অনেকাসু কপ্পকোটীসু হেট্ঠা ৱা উপৰি ৱা যং যং ঠানং ইচ্ছন্তি, তং তং পাকটমেৱ হোতি. তস্মা অনেকাপি কপ্পকোটিযো পেয্যালপাড়িং ৱিয সংখিপিত্ৱা যং যং ইচ্ছন্তি, তত্ৰ তত্ৰেৱ ওক্কমন্তা সীহোক্কন্তৱসেন গচ্ছন্তি. এৱং গচ্ছন্তানঞ্চ নেসং ঞাণং যথা নাম কতৱালৱেধপৰিচযস্স সৰভঙ্গসদিসস্স ধনুগ্গহস্স খিত্তো সৰো অন্তৰা ৰুক্খলতাদীসু অসজ্জমানো লক্খেযেৱ পততি, ন সজ্জতি, ন ৱিৰজ্ঝতি, এৱং অন্তৰন্তৰাসু জাতীসু ন সজ্জতি, ন ৱিৰজ্ঝতি, অসজ্জমানং অৱিৰজ্ঝমানং ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানংযেৱ গণ্হাতি.
ইমেসু চ পন পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰণসত্তেসু তিত্থিযানং পুব্বেনিৱাসদস্সনং খজ্জুপনকপভাসদিসং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. পকতিসাৱকানং দীপপ্পভাসদিসং. মহাসাৱকানং উক্কাপভাসদিসং. অগ্গসাৱকানং ওসধিতাৰকপ্পভাসদিসং. পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপ্পভাসদিসং. বুদ্ধানং ৰস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসৰদসূৰিযমণ্ডলসদিসং হুত্ৱা উপট্ঠাতি.
তিত্থিযানঞ্চ পুব্বেনিৱাসানুস্সৰণং অন্ধানং যট্ঠিকোটিগমনং ৱিয হোতি. পকতিসাৱকানং দণ্ডকসেতুগমনং ৱিয. মহাসাৱকানং জঙ্ঘসেতুগমনং ৱিয. অগ্গসাৱকানং সকটসেতুগমনং ৱিয. পচ্চেকবুদ্ধানং মহাজঙ্ঘমগ্গগমনং ৱিয. বুদ্ধানং মহাসকটমগ্গগমনং ৱিয.
ইমস্মিং পন অধিকাৰে সাৱকানং পুব্বেনিৱাসানুস্সৰণং অধিপ্পেতং. তেন ৱুত্তং ‘‘অনুস্সৰতীতি খন্ধপটিপাটিৱসেন চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱা অনুগন্ত্ৱা অনুগন্ত্ৱা সৰতী’’তি.
৪০৩. তস্মা এৱমনুস্সৰিতুকামেন আদিকম্মিকেন ভিক্খুনা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তেন ৰহোগতেন পটিসল্লিনেন পটিপাটিযা চত্তাৰি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৱা অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানতো ৱুট্ঠায সব্বপচ্ছিমা নিসজ্জা আৱজ্জিতব্বা. ততো আসনপঞ্ঞাপনং, সেনাসনপ্পৱেসনং, পত্তচীৱৰপটিসামনং, ভোজনকালো, গামতো আগমনকালো, গামে পিণ্ডায চৰিতকালো, গামং পিণ্ডায পৱিট্ঠকালো, ৱিহাৰতো নিক্খমনকালো, চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৱন্দনকালো, পত্তধোৱনকালো, পত্তপটিগ্গহণকালো, পত্তপটিগ্গহণতো যাৱ মুখধোৱনা কতকিচ্চং, পচ্চূসকালে কতকিচ্চং, মজ্ঝিমযামে কতকিচ্চং, পঠমযামে কতকিচ্চন্তি এৱং পটিলোমক্কমেন সকলং ৰত্তিন্দিৱং কতকিচ্চং আৱজ্জিতব্বং. এত্তকং পন পকতিচিত্তস্সপি পাকটং হোতি. পৰিকম্মসমাধিচিত্তস্স পন অতিপাকটমেৱ.
সচে পনেত্থ কিঞ্চি ন পাকটং হোতি, পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায আৱজ্জিতব্বং. এত্তকেন দীপে জলিতে ৱিয পাকটং হোতি. এৱং পটিলোমক্কমেনেৱ দুতিযদিৱসেপি ততিযচতুত্থপঞ্চমদিৱসেপি দসাহেপি অড্ঢমাসেপি মাসেপি যাৱ সংৱচ্ছৰাপি কতকিচ্চং আৱজ্জিতব্বং. এতেনেৱ উপাযেন দসৱস্সানি ৱীসতিৱস্সানীতি যাৱ ইমস্মিং ভৱে অত্তনো পটিসন্ধি, তাৱ আৱজ্জন্তেন পুৰিমভৱে চুতিক্খণে পৱত্তিতনামৰূপং আৱজ্জিতব্বং. পহোতি হি পণ্ডিতো ভিক্খু পঠমৱাৰেনেৱ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৱা চুতিক্খণে নামৰূপমাৰম্মণং কাতুং.
যস্মা পন পুৰিমভৱে নামৰূপং অসেসং নিৰুদ্ধং অঞ্ঞং উপ্পন্নং, তস্মা তং ঠানং আহুন্দৰিকং অন্ধতমমিৱ হোতি দুদ্দসং দুপ্পঞ্ঞেন. তেনাপি ‘‘ন সক্কোমহং পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৱা চুতিক্খণে পৱত্তিতনামৰূপমাৰম্মণং কাতু’’ন্তি ধুৰনিক্খেপো ন কাতব্বো. তদেৱ পন পাদকজ্ঝানং পুনপ্পুনং সমাপজ্জিতব্বং. ততো চ ৱুট্ঠায ৱুট্ঠায তং ঠানং আৱজ্জিতব্বং.
এৱং কৰোন্তো হি সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো কূটাগাৰকণ্ণিকত্থায মহাৰুক্খং ছিন্দন্তো সাখাপলাসচ্ছেদনমত্তেনেৱ ফৰসুধাৰায ৱিপন্নায মহাৰুক্খং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তোপি ধুৰনিক্খেপং অকত্ৱাৱ কম্মাৰসালং গন্ত্ৱা তিখিণং ফৰসুং কাৰাপেত্ৱা পুন আগন্ত্ৱা ছিন্দেয্য, পুন ৱিপন্নায চ পুনপি তথেৱ কাৰেত্ৱা ছিন্দেয্য. সো এৱং ছিন্দন্তো ছিন্নস্স ছিন্নস্স পুন ছেতব্বাভাৱতো অচ্ছিন্নস্স চ ছেদনতো নচিৰস্সেৱ মহাৰুক্খং পাতেয্য, এৱমেৱং পাদকজ্ঝানা ৱুট্ঠায পুব্বে আৱজ্জিতং অনাৱজ্জিত্ৱা পটিসন্ধিমেৱ আৱজ্জন্তো নচিৰস্সেৱ পটিসন্ধিং উগ্ঘাটেত্ৱা চুতিক্খণে পৱত্তিতনামৰূপং আৰম্মণং কৰেয্যাতি. কট্ঠফালককেসোহাৰকাদীহিপি অযমত্থো দীপেতব্বো.
তত্থ পচ্ছিমনিসজ্জতো পভুতি যাৱ পটিসন্ধিতো আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তং ঞাণং পুব্বেনিৱাসঞাণং নাম ন হোতি. তং পন পৰিকম্মসমাধিঞাণং নাম হোতি. অতীতংসঞাণন্তিপি একে ৱদন্তি. তং ৰূপাৱচৰং সন্ধায ন যুজ্জতি. যদা পনস্স ভিক্খুনো পটিসন্ধিং অতিক্কম্ম চুতিক্খণে পৱত্তিতনামৰূপং আৰম্মণং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি, তস্মিঞ্চ নিৰুদ্ধে তদেৱাৰম্মণং কত্ৱা চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি জৱন্তি. সেসং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ পুৰিমানি পৰিকম্মাদিনামকানি কামাৱচৰানি হোন্তি. পচ্ছিমং ৰূপাৱচৰং চতুত্থজ্ঝানিকং অপ্পনাচিত্তং. তদাস্স যং তেন চিত্তেন সহ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ইদং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং নাম. তেন ঞাণেন সম্পযুত্তায সতিযা অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. সেয্যথিদং, একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতীতি (দী. নি. ১.২৪৪).
৪০৪. তত্থ একম্পি জাতিন্তি একম্পি পটিসন্ধিমূলং চুতিপৰিযোসানং একভৱপৰিযাপন্নং খন্ধসন্তানং. এস নযো দ্ৱেপি জাতিযোতিআদীসুপি. অনেকেপি সংৱট্টকপ্পেতিআদীসু পন পৰিহাযমানো কপ্পো সংৱট্টকপ্পো, ৱড্ঢমানো ৱিৱট্টকপ্পোতি ৱেদিতব্বো. তত্থ সংৱট্টেন সংৱট্টট্ঠাযী গহিতো হোতি, তংমূলকত্তা. ৱিৱট্টেন চ ৱিৱট্টট্ঠাযী, এৱঞ্হি সতি যানি তানি ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানি. কতমানি চত্তাৰি? সংৱট্টো, সংৱট্টট্ঠাযী, ৱিৱট্টো, ৱিৱট্টট্ঠাযীতি (অ. নি. ৪.১৫৬ থোকং ৱিসদিসং) ৱুত্তানি, তানি পৰিগ্গহিতানি হোন্তি.
তত্থ তযো সংৱট্টা – আপোসংৱট্টো, তেজোসংৱট্টো, ৱাযোসংৱট্টোতি. তিস্সো সংৱট্টসীমা – আভস্সৰা, সুভকিণ্হা, ৱেহপ্ফলাতি.
যদা কপ্পো তেজেন সংৱট্টতি, আভস্সৰতো হেট্ঠা অগ্গিনা ডয্হতি. যদা আপেন সংৱট্টতি, সুভকিণ্হতো হেট্ঠা উদকেন ৱিলীযতি. যদা ৱাযুনা সংৱট্টতি, ৱেহপ্ফলতো হেট্ঠা ৱাতেন ৱিদ্ধংসতি. ৱিত্থাৰতো পন সদাপি একং বুদ্ধখেত্তং ৱিনস্সতি.
বুদ্ধখেত্তং নাম তিৱিধং হোতি – জাতিখেত্তং, আণাখেত্তং, ৱিসযখেত্তঞ্চ. তত্থ জাতিখেত্তং দসসহস্সচক্কৱাড়পৰিযন্তং হোতি. যং তথাগতস্স পটিসন্ধিগহণাদীসু কম্পতি. আণাখেত্তং কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়পৰিযন্তং, যত্থ ৰতনসুত্তং (খু. পা. ৬.১ আদযো) খন্ধপৰিত্তং (চূড়ৱ. ২৫১; অ. নি. ৪.৬৭) ধজগ্গপৰিত্তং (সং. নি. ১.২৪৯) আটানাটিযপৰিত্তং (দী. নি. ৩.২৭৫ আদযো) মোৰপৰিত্তন্তি (জা. ১.২.১৭-১৮) ইমেসং পৰিত্তানং আনুভাৱো ৱত্ততি. ৱিসযখেত্তং অনন্তমপৰিমাণং. যং ‘‘যাৱতা ৱা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৱুত্তং, যত্থ যং যং তথাগতো আকঙ্খতি, তং তং জানাতি. এৱমেতেসু তীসু বুদ্ধখেত্তেসু একং আণাখেত্তং ৱিনস্সতি. তস্মিং পন ৱিনস্সন্তে জাতিখেত্তম্পি ৱিনট্ঠমেৱ হোতি. ৱিনস্সন্তঞ্চ একতোৱ ৱিনস্সতি, সণ্ঠহন্তম্পি একতো সণ্ঠহতি. তস্সেৱং ৱিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৱেদিতব্বং.
৪০৫. যস্মিং হি সমযে কপ্পো অগ্গিনা নস্সতি, আদিতোৱ কপ্পৱিনাসকমহামেঘো ৱুট্ঠহিত্ৱা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ে একং মহাৱস্সং ৱস্সতি. মনুস্সা তুট্ঠহট্ঠা সব্ববীজানি নীহৰিত্ৱা ৱপন্তি. সস্সেসু পন গোখাযিতকমত্তেসু জাতেসু গদ্ৰভৰৱং ৰৱন্তো একবিন্দুম্পি ন ৱস্সতি, তদা পচ্ছিন্নং পচ্ছিন্নমেৱ ৱস্সং হোতি. ইদং সন্ধায হি ভগৱতা ‘‘হোতি খো সো, ভিক্খৱে, সমযো যং বহূনি ৱস্সানি বহূনি ৱস্সসতানি বহূনি ৱস্সসহস্সানি বহূনি ৱস্সসতসহস্সানি দেৱো ন ৱস্সতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৬) ৱুত্তং. ৱস্সূপজীৱিনো সত্তা কালঙ্কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, পুপ্ফফলূপজীৱিনিযো চ দেৱতা. এৱং দীঘে অদ্ধানে ৱীতিৱত্তে তত্থ তত্থ উদকং পৰিক্খযং গচ্ছতি, অথানুপুব্বেন মচ্ছকচ্ছপাপি কালঙ্কত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তন্তি, নেৰযিকসত্তাপি. তত্থ নেৰযিকা সত্তমসূৰিযপাতুভাৱে ৱিনস্সন্তীতি একে.
ঝানং ৱিনা নত্থি ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তি, এতেসঞ্চ কেচি দুব্ভিক্খপীড়িতা কেচি অভব্বা ঝানাধিগমায, তে কথং তত্থ নিব্বত্তন্তীতি. দেৱলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৱসেন. তদা হি ‘‘ৱস্সসতসহস্সস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতী’’তি লোকব্যূহা নাম কামাৱচৰদেৱা মুত্তসিৰা ৱিকিণ্ণকেসা ৰুদমুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা ৰত্তৱত্থনিৱত্থা অতিৱিয ৱিৰূপৱেসধাৰিনো হুত্ৱা মনুস্সপথে ৱিচৰন্তা এৱং আৰোচেন্তি ‘‘মাৰিসা ইতো ৱস্সসতসহস্সস্সচ্চযেন কপ্পৱুট্ঠানং ভৱিস্সতি, অযং লোকো ৱিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দোপি উস্সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৱী সিনেৰু চ পব্বতৰাজা উদ্দয্হিস্সন্তি ৱিনস্সিস্সন্তি. যাৱ ব্ৰহ্মলোকা লোকৱিনাসো ভৱিস্সতি. মেত্তং মাৰিসা ভাৱেথ, কৰুণং, মুদিতং, উপেক্খং মাৰিসা ভাৱেথ, মাতৰং উপট্ঠহথ, পিতৰং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথা’’তি.
তেসং ৱচনং সুত্ৱা যেভুয্যেন মনুস্সা চ ভুম্মদেৱতা চ সংৱেগজাতা অঞ্ঞমঞ্ঞং মুদুচিত্তা হুত্ৱা মেত্তাদীনি পুঞ্ঞানি কৰিত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তন্তি. তত্থ দিব্বসুধাভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা ৱাযোকসিণে পৰিকম্মং কত্ৱা ঝানং পটিলভন্তি. তদঞ্ঞে পন অপৰাপৰিযৱেদনীযেন কম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তন্তি. অপৰাপৰিযৱেদনীযকম্মৰহিতো হি সংসাৰে সংসৰমানো সত্তো নাম নত্থি. তেপি তত্থ তথেৱ ঝানং পটিলভন্তি. এৱং দেৱলোকে পটিলদ্ধজ্ঝানৱসেন সব্বেপি ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তন্তীতি.
ৱস্সূপচ্ছেদতো পন উদ্ধং দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন দুতিযো সূৰিযো পাতুভৱতি. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা ‘‘হোতি খো সো, ভিক্খৱে, সমযো’’তি সত্তসূৰিযং (অ. নি. ৭.৬৬) ৱিত্থাৰেতব্বং. পাতুভূতে চ পন তস্মিং নেৱ ৰত্তিপৰিচ্ছেদো, ন দিৱাপৰিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি. একো সূৰিযো উট্ঠেতি, একো অত্থং গচ্ছতি. অৱিচ্ছিন্নসূৰিযসন্তাপোৱ লোকো হোতি. যথা চ পকতিসূৰিযে সূৰিযদেৱপুত্তো হোতি, এৱং কপ্পৱিনাসকসূৰিযে নত্থি. তত্থ পকতিসূৰিযে ৱত্তমানে আকাসে ৱলাহকাপি ধূমসিখাপি চৰন্তি. কপ্পৱিনাসকসূৰিযে ৱত্তমানে ৱিগতধূমৱলাহকং আদাসমণ্ডলং ৱিয নিম্মলং নভং হোতি. ঠপেত্ৱা পঞ্চ মহানদিযো সেসকুন্নদীআদীসু উদকং সুস্সতি.
ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ততিযো সূৰিযো পাতুভৱতি. যস্স পাতুভাৱা মহানদিযোপি সুস্সন্তি.
ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন চতুত্থো সূৰিযো পাতুভৱতি. যস্স পাতুভাৱা হিমৱতি মহানদীনং পভৱা ‘‘সীহপপাতো হংসপাতনো কণ্ণমুণ্ডকো ৰথকাৰদহো অনোতত্তদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো’’তি ইমে সত্ত মহাসৰা সুস্সন্তি.
ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন পঞ্চমো সূৰিযো পাতুভৱতি. যস্স পাতুভাৱা অনুপুব্বেন মহাসমুদ্দে অঙ্গুলিপব্বতেমনমত্তম্পি উদকং ন সণ্ঠাতি.
ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন ছট্ঠো সূৰিযো পাতুভৱতি. যস্স পাতুভাৱা সকলচক্কৱাড়ং একধূমং হোতি. পৰিযাদিণ্ণসিনেহং ধূমেন. যথা চিদং, এৱং কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ানিপি.
ততোপি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন সত্তমো সূৰিযো পাতুভৱতি. যস্স পাতুভাৱা সকলচক্কৱাড়ং একজালং হোতি সদ্ধিং কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েহি. যোজনসতিকাদিভেদানি সিনেৰুকূটানিপি পলুজ্জিত্ৱা আকাসেযেৱ অন্তৰধাযন্তি. সা অগ্গিজালা উট্ঠহিত্ৱা চাতুমহাৰাজিকে গণ্হাতি. তত্থ কনকৱিমানৰতনৱিমানমণিৱিমানানি ঝাপেত্ৱা তাৱতিংসভৱনং গণ্হাতি. এতেনেৱ উপাযেন যাৱ পঠমজ্ঝানভূমিং গণ্হাতি. তত্থ তযোপি ব্ৰহ্মলোকে ঝাপেত্ৱা আভস্সৰে আহচ্চ তিট্ঠতি. সা যাৱ অণুমত্তম্পি সঙ্খাৰগতং অত্থি, তাৱ ন নিব্বাযতি. সব্বসঙ্খাৰপৰিক্খযা পন সপ্পিতেলঝাপনগ্গিসিখা ৱিয ছাৰিকম্পি অনৱসেসেত্ৱা নিব্বাযতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপৰিআকাসো একো হোতি মহন্ধকাৰো.
৪০৬. অথ দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন মহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা পঠমং সুখুমং সুখুমং ৱস্সতি. অনুপুব্বেন কুমুদনাড়যট্ঠিমুসলতালক্খন্ধাদিপ্পমাণাহি ধাৰাহি ৱস্সন্তো কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসু সব্বং দড্ঢট্ঠানং পূৰেত্ৱা অন্তৰধাযতি. তং উদকং হেট্ঠা চ তিৰিযঞ্চ ৱাতো সমুট্ঠহিত্ৱা ঘনং কৰোতি পৰিৱটুমং পদুমিনিপত্তে উদকবিন্দুসদিসং. কথং তাৱ মহন্তং উদকৰাসিং ঘনং কৰোতীতি চে? ৱিৱৰসম্পদানতো. তঞ্হিস্স তম্হি তম্হি ৱিৱৰং দেতি. তং এৱং ৱাতেন সম্পিণ্ডিযমানং ঘনং কৰিযমানং পৰিক্খযমানং অনুপুব্বেন হেট্ঠা ওতৰতি. ওতিণ্ণে ওতিণ্ণে উদকে ব্ৰহ্মলোকট্ঠানে ব্ৰহ্মলোকা, উপৰি চতুকামাৱচৰদেৱলোকট্ঠানে চ দেৱলোকা পাতুভৱন্তি.
পুৰিমপথৱিট্ঠানং ওতিণ্ণে পন বলৱৱাতা উপ্পজ্জন্তি. তে তং পিহিতদ্ৱাৰে ধমকৰণে ঠিতউদকমিৱ নিৰস্সাসং কত্ৱা ৰুন্ধন্তি. মধুৰোদকং পৰিক্খযং গচ্ছমানং উপৰি ৰসপথৱিং সমুট্ঠাপেতি. সা ৱণ্ণসম্পন্না চেৱ হোতি গন্ধৰসসম্পন্না চ নিৰুদকপাযাসস্স উপৰি পটলং ৱিয.
তদা চ আভস্সৰব্ৰহ্মলোকে পঠমতৰাভিনিব্বত্তা সত্তা আযুক্খযা ৱা পুঞ্ঞক্খযা ৱা ততো চৱিত্ৱা ইধূপপজ্জন্তি. তে হোন্তি সযংপভা অন্তলিক্খচৰা. তে অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১১৯) ৱুত্তনযেন তং ৰসপথৱিং সাযিত্ৱা তণ্হাভিভূতা আলুপ্পকাৰকং পৰিভুঞ্জিতুং উপক্কমন্তি. অথ নেসং সযংপভা অন্তৰধাযতি, অন্ধকাৰো হোতি. তে অন্ধকাৰং দিস্ৱা ভাযন্তি.
ততো নেসং ভযং নাসেত্ৱা সূৰভাৱং জনযন্তং পৰিপুণ্ণপণ্ণাসযোজনং সূৰিযমণ্ডলং পাতুভৱতি, তে তং দিস্ৱা ‘‘আলোকং পটিলভিম্হা’’তি হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা ‘‘অম্হাকং ভীতানং ভযং নাসেত্ৱা সূৰভাৱং জনযন্তো উট্ঠিতো, তস্মা ‘‘সূৰিযো হোতূ’’তি সূৰিযোত্ৱেৱস্স নামং কৰোন্তি.
অথ সূৰিযে দিৱসং আলোকং কত্ৱা অত্থঙ্গতে যম্পি আলোকং লভিম্হা, সোপি নো নট্ঠোতি পুন ভীতা হোন্তি. তেসং এৱং হোতি ‘‘সাধু ৱতস্স সচে অঞ্ঞং আলোকং লভেয্যামা’’তি. তেসং চিত্তং ঞত্ৱা ৱিয একূনপণ্ণাসযোজনং চন্দমণ্ডলং পাতুভৱতি. তে তং দিস্ৱা ভিয্যোসো মত্তায হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা ‘‘অম্হাকং ছন্দং ঞত্ৱা ৱিয উট্ঠিতো, তস্মা চন্দো হোতূ’’তি চন্দোত্ৱেৱস্স নামং কৰোন্তি. এৱং চন্দিমসূৰিযেসু পাতুভূতেসু নক্খত্তানি তাৰকৰূপানি পাতুভৱন্তি.
ততো পভুতি ৰত্তিন্দিৱা পঞ্ঞাযন্তি, অনুক্কমেন চ মাসদ্ধমাসউতুসংৱচ্ছৰা. চন্দিমসূৰিযানং পন পাতুভূতদিৱসেযেৱ সিনেৰুচক্কৱাড়হিমৱন্তপব্বতা পাতুভৱন্তি. তে চ খো অপুব্বং অচৰিমং ফগ্গুণপুণ্ণমদিৱসেযেৱ পাতুভৱন্তি. কথং? যথা নাম কঙ্গুভত্তে পচ্চমানে একপ্পহাৰেনেৱ পুপ্ফুড়কানি উট্ঠহন্তি. একে পদেসা থূপথূপা হোন্তি, একে নিন্ননিন্না, একে সমসমা. এৱমেৱং থূপথূপট্ঠানে পব্বতা হোন্তি, নিন্ননিন্নট্ঠানে সমুদ্দা, সমসমট্ঠানে দীপাতি.
অথ তেসং সত্তানং ৰসপথৱিং পৰিভুঞ্জন্তানং কমেন একচ্চে ৱণ্ণৱন্তো, একচ্চে দুব্বণ্ণা হোন্তি. তত্থ ৱণ্ণৱন্তো দুব্বণ্ণে অতিমঞ্ঞন্তি. তেসং অতিমানপচ্চযা সাপি ৰসপথৱী অন্তৰধাযতি. ভূমিপপ্পটকো পাতুভৱতি. অথ নেসং তেনেৱ নযেন সোপি অন্তৰধাযতি. পদালতা পাতুভৱতি. তেনেৱ নযেন সাপি অন্তৰধাযতি. অকট্ঠপাকো সালি পাতুভৱতি অকণো অথুসো সুদ্ধো সুগন্ধো তণ্ডুলপ্ফলো.
ততো নেসং ভাজনানি উপ্পজ্জন্তি. তে সালিং ভাজনে ঠপেত্ৱা পাসাণপিট্ঠিযা ঠপেন্তি, সযমেৱ জালসিখা উট্ঠহিত্ৱা তং পচতি. সো হোতি ওদনো সুমনজাতিপুপ্ফসদিসো, ন তস্স সূপেন ৱা ব্যঞ্জনেন ৱা কৰণীযং অত্থি. যং যং ৰসং ভুঞ্জিতুকামা হোন্তি, তং তং ৰসোৱ হোতি. তেসং তং ওড়াৰিকং আহাৰং আহৰযতং ততো পভুতি মুত্তকৰীসং সঞ্জাযতি. অথ নেসং তস্স নিক্খমনত্থায ৱণমুখানি পভিজ্জন্তি, পুৰিসস্স পুৰিসভাৱো, ইত্থিযাপি ইত্থিভাৱো পাতুভৱতি.
তত্ৰ সুদং ইত্থী পুৰিসং, পুৰিসো চ ইত্থিং অতিৱেলং উপনিজ্ঝাযতি. তেসং অতিৱেলং উপনিজ্ঝাযনপচ্চযা কামপৰিড়াহো উপ্পজ্জতি. ততো মেথুনধম্মং পটিসেৱন্তি. তে অসদ্ধম্মপটিসেৱনপচ্চযা ৱিঞ্ঞূহি গৰহিযমানা ৱিহেঠিযমানা তস্স অসদ্ধম্মস্স পটিচ্ছাদনহেতু অগাৰানি কৰোন্তি. তে অগাৰং অজ্ঝাৱসমানা অনুক্কমেন অঞ্ঞতৰস্স অলসজাতিকস্স সত্তস্স দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তা সন্নিধিং কৰোন্তি. ততো পভুতি কণোপি থুসোপি তণ্ডুলং পৰিযোনন্ধতি, লাযিতট্ঠানম্পি ন পটিৱিৰূহতি.
তে সন্নিপতিত্ৱা অনুত্থুনন্তি ‘‘পাপকা ৱত ভো ধম্মা সত্তেসু পাতুভূতা, মযং হি পুব্বে মনোমযা অহুম্হা’’তি অগ্গঞ্ঞসুত্তে (দী. নি. ৩.১২৮) ৱুত্তনযেন ৱিত্থাৰেতব্বং. ততো মৰিযাদং ঠপেন্তি. অথ অঞ্ঞতৰো সত্তো অঞ্ঞস্স ভাগং অদিন্নং আদিযতি. তং দ্ৱিক্খত্তুং পৰিভাসেত্ৱা ততিযৱাৰে পাণিলেট্টুদণ্ডেহি পহৰন্তি. তে এৱং অদিন্নাদানগৰহমুসাৱাদদণ্ডাদানেসু উপ্পন্নেসু সন্নিপতিত্ৱা চিন্তযন্তি ‘‘যংনূন মযং একং সত্তং সম্মন্নেয্যাম, যো নো সম্মা খীযিতব্বং খীযেয্য, গৰহিতব্বং গৰহেয্য, পব্বাজেতব্বং পব্বাজেয্য, মযং পনস্স সালীনং ভাগং অনুপ্পদস্সামা’’তি.
এৱং কতসন্নিট্ঠানেসু পন সত্তেসু ইমস্মিং তাৱ কপ্পে অযমেৱ ভগৱা বোধিসত্তভূতো তেন সমযেন তেসু সত্তেসু অভিৰূপতৰো চ দস্সনীযতৰো চ মহেসক্খতৰো চ বুদ্ধিসম্পন্নো পটিবলো নিগ্গহপগ্গহং কাতুং. তে তং উপসঙ্কমিত্ৱা যাচিত্ৱা সম্মন্নিংসু. সো তেন মহাজনেন সম্মতোতি মহাসম্মতো, খেত্তানং অধিপতীতি খত্তিযো, ধম্মেন সমেন পৰে ৰঞ্জেতীতি ৰাজাতি তীহি নামেহি পঞ্ঞাযিত্থ. যঞ্হি লোকে অচ্ছৰিযট্ঠানং, বোধিসত্তোৱ তত্থ আদিপুৰিসোতি এৱং বোধিসত্তং আদিং কত্ৱা খত্তিযমণ্ডলে সণ্ঠিতে অনুপুব্বেন ব্ৰাহ্মণাদযোপি ৱণ্ণা সণ্ঠহিংসু.
তত্থ কপ্পৱিনাসকমহামেঘতো যাৱ জালুপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যং সংৱট্টোতি ৱুচ্চতি.
কপ্পৱিনাসকজালুপচ্ছেদতো যাৱ কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়পৰিপূৰকো সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং সংৱট্টট্ঠাযীতি ৱুচ্চতি.
সম্পত্তিমহামেঘতো যাৱ চন্দিমসূৰিযপাতুভাৱো, ইদং ততিযং অসঙ্খ্যেয্যং ৱিৱট্টোতি ৱুচ্চতি.
চন্দিমসূৰিযপাতুভাৱতো যাৱ পুন কপ্পৱিনাসকমহামেঘো, ইদং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যং ৱিৱট্টট্ঠাযীতি ৱুচ্চতি. ইমানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৱং তাৱ অগ্গিনা ৱিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৱেদিতব্বং.
৪০৭. যস্মিং পন সমযে কপ্পো উদকেন নস্সতি, আদিতোৱ কপ্পৱিনাসকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৱাতি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং. অযং পন ৱিসেসো, যথা তত্থ দুতিযসূৰিযো, এৱমিধ কপ্পৱিনাসকো খাৰুদকমহামেঘো ৱুট্ঠাতি. সো আদিতো সুখুমং সুখুমং ৱস্সন্তো অনুক্কমেন মহাধাৰাহি কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ানং পূৰেন্তো ৱস্সতি. খাৰুদকেন ফুট্ঠফুট্ঠা পথৱীপব্বতাদযো ৱিলীযন্তি, উদকং সমন্ততো ৱাতেহি ধাৰিযতি. পথৱিতো যাৱ দুতিযজ্ঝানভূমিং উদকং গণ্হাতি. তত্থ তযোপি ব্ৰহ্মলোকে ৱিলীযাপেত্ৱা সুভকিণ্হে আহচ্চ তিট্ঠতি. তং যাৱ অণুমত্তম্পি সঙ্খাৰগতং অত্থি, তাৱ ন ৱূপসম্মতি. উদকানুগতং পন সব্বসঙ্খাৰগতং অভিভৱিত্ৱা সহসা ৱূপসম্মতি অন্তৰধানং গচ্ছতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপৰিআকাসো একো হোতি মহন্ধকাৰোতি সব্বং ৱুত্তসদিসং. কেৱলং পনিধ আভস্সৰব্ৰহ্মলোকং আদিং কত্ৱা লোকো পাতুভৱতি. সুভকিণ্হতো চ চৱিত্ৱা আভস্সৰট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি.
তত্থ কপ্পৱিনাসকমহামেঘতো যাৱ কপ্পৱিনাসকুদকূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যং. উদকূপচ্ছেদতো যাৱ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং. সম্পত্তিমহামেঘতো…পে… ইমানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৱং উদকেন ৱিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৱেদিতব্বং.
৪০৮. যস্মিং সমযে কপ্পো ৱাতেন ৱিনস্সতি, আদিতোৱ কপ্পৱিনাসকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৱাতি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং. অযং পন ৱিসেসো, যথা তত্থ দুতিযসূৰিযো, এৱমিধ কপ্পৱিনাসনত্থং ৱাতো সমুট্ঠাতি. সো পঠমং থূলৰজং উট্ঠাপেতি. ততো সণ্হৰজং সুখুমৱালিকং থূলৱালিকং সক্খৰপাসাণাদযোতি যাৱ কূটাগাৰমত্তে পাসাণে ৱিসমট্ঠানে ঠিতমহাৰুক্খে চ উট্ঠাপেতি. তে পথৱিতো নভমুগ্গতা ন চ পুন পতন্তি. তত্থেৱ চুণ্ণৱিচুণ্ণা হুত্ৱা অভাৱং গচ্ছন্তি.
অথানুক্কমেন হেট্ঠা মহাপথৱিযা ৱাতো সমুট্ঠহিত্ৱা পথৱিং পৰিৱত্তেত্ৱা উদ্ধংমূলং কত্ৱা আকাসে খিপতি. যোজনসতপ্পমাণাপি পথৱিপ্পদেসা দ্ৱিযোজনতিযোজনচতুযোজনপঞ্চযোজনসতপ্পমাণাপি ভিজ্জিত্ৱা ৱাতৱেগেন খিত্তা আকাসেযেৱ চুণ্ণৱিচুণ্ণা হুত্ৱা অভাৱং গচ্ছন্তি. চক্কৱাড়পব্বতম্পি সিনেৰুপব্বতম্পি ৱাতো উক্খিপিত্ৱা আকাসে খিপতি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অভিহন্ত্ৱা চুণ্ণৱিচুণ্ণা হুত্ৱা ৱিনস্সন্তি. এতেনেৱ উপাযেন ভুম্মট্ঠকৱিমানানি চ আকাসট্ঠকৱিমানানি চ ৱিনাসেন্তো ছকামাৱচৰদেৱলোকে ৱিনাসেত্ৱা কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ানি ৱিনাসেতি. তত্থ চক্কৱাড়া চক্কৱাড়েহি হিমৱন্তা হিমৱন্তেহি সিনেৰূ সিনেৰূহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমাগন্ত্ৱা চুণ্ণৱিচুণ্ণা হুত্ৱা ৱিনস্সন্তি. পথৱিতো যাৱ ততিযজ্ঝানভূমিং ৱাতো গণ্হাতি. তত্থ তযোপি ব্ৰহ্মলোকে ৱিনাসেত্ৱা ৱেহপ্ফলং আহচ্চ তিট্ঠতি. এৱং সব্বসঙ্খাৰগতং ৱিনাসেত্ৱা সযম্পি ৱিনস্সতি. হেট্ঠাআকাসেন সহ উপৰিআকাসো একো হোতি মহন্ধকাৰোতি সব্বং ৱুত্তসদিসং. ইধ পন সুভকিণ্হব্ৰহ্মলোকং আদিং কত্ৱা লোকো পাতুভৱতি. ৱেহপ্ফলতো চ চৱিত্ৱা সুভকিণ্হট্ঠানাদীসু সত্তা নিব্বত্তন্তি.
তত্থ কপ্পৱিনাসকমহামেঘতো যাৱ কপ্পৱিনাসকৱাতূপচ্ছেদো, ইদমেকং অসঙ্খ্যেয্যং. ৱাতূপচ্ছেদতো যাৱ সম্পত্তিমহামেঘো, ইদং দুতিযং অসঙ্খ্যেয্যং…পে… ইমানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি একো মহাকপ্পো হোতি. এৱং ৱাতেন ৱিনাসো চ সণ্ঠহনঞ্চ ৱেদিতব্বং.
৪০৯. কিংকাৰণা এৱং লোকো ৱিনস্সতি? অকুসলমূলকাৰণা. অকুসলমূলেসু হি উস্সন্নেসু এৱং লোকো ৱিনস্সতি. সো চ খো ৰাগে উস্সন্নতৰে অগ্গিনা ৱিনস্সতি. দোসে উস্সন্নতৰে উদকেন ৱিনস্সতি. কেচি পন দোসে উস্সন্নতৰে অগ্গিনা. ৰাগে উস্সন্নতৰে উদকেনাতি ৱদন্তি. মোহে উস্সন্নতৰে ৱাতেন ৱিনস্সতি. এৱং ৱিনস্সন্তোপি চ নিৰন্তৰমেৱ সত্তৱাৰে অগ্গিনা ৱিনস্সতি. অট্ঠমে ৱাৰে উদকেন. পুন সত্তৱাৰে অগ্গিনা. অট্ঠমে ৱাৰে উদকেনাতি এৱং অট্ঠমে অট্ঠমে ৱাৰে ৱিনস্সন্তো সত্তক্খত্তুং উদকেন ৱিনস্সিত্ৱা পুন সত্তৱাৰে অগ্গিনা নস্সতি. এত্তাৱতা তেসট্ঠি কপ্পা অতীতা হোন্তি. এত্থন্তৰে উদকেন নস্সনৱাৰং সম্পত্তম্পি পটিবাহিত্ৱা লদ্ধোকাসো ৱাতো পৰিপুণ্ণচতুসট্ঠিকপ্পাযুকে সুভকিণ্হে ৱিদ্ধংসেন্তো লোকং ৱিনাসেতি.
৪১০. পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তোপি চ কপ্পানুস্সৰণকো ভিক্খু এতেসু কপ্পেসু অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে অনুস্সৰতি. কথং? ‘‘অমুত্ৰাসি’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.২৪৪) নযেন.
তত্থ অমুত্ৰাসিন্তি অমুম্হি সংৱট্টকপ্পে অহং অমুম্হি ভৱে ৱা যোনিযা ৱা গতিযা ৱা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা ৱা সত্তাৱাসে ৱা সত্তনিকাযে ৱা আসিং. এৱংনামোতি তিস্সো ৱা ফুস্সো ৱা. এৱংগোত্তোতি কচ্চানো ৱা কস্সপো ৱা. ইদমস্স অতীতভৱে অত্তনো নামগোত্তানুস্সৰণৱসেন ৱুত্তং. সচে পন তস্মিং কালে অত্তনো ৱণ্ণসম্পত্তিং ৱা লূখপণীতজীৱিকভাৱং ৱা সুখদুক্খবহুলতং ৱা অপ্পাযুকদীঘাযুকভাৱং ৱা অনুস্সৰিতুকামো হোতি, তম্পি অনুস্সৰতিযেৱ. তেনাহ ‘‘এৱংৱণ্ণো…পে… এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি.
তত্থ এৱংৱণ্ণোতি ওদাতো ৱা সামো ৱা. এৱমাহাৰোতি সালিমংসোদনাহাৰো ৱা পৱত্তফলভোজনো ৱা. এৱং সুখদুক্খপটিসংৱেদীতি অনেকপ্পকাৰেন কাযিকচেতসিকানং সামিসনিৰামিসাদিপ্পভেদানং ৱা সুখদুক্খানং পটিসংৱেদী. এৱমাযুপৰিযন্তোতি এৱং ৱস্সসতপৰিমাণাযুপৰিযন্তো ৱা চতুৰাসীতিকপ্পসতসহস্সাযুপৰিযন্তো ৱা. সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিন্তি সোহং ততো ভৱতো যোনিতো গতিতো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিতো সত্তাৱাসতো সত্তনিকাযতো ৱা চুতো পুন অমুকস্মিং নাম ভৱে যোনিযা গতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৱাসে সত্তনিকাযে ৱা উদপাদিং. তত্ৰাপাসিন্তি অথ তত্ৰাপি ভৱে যোনিযা গতিযা ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযা সত্তাৱাসে সত্তনিকাযে ৱা পুন অহোসিং. এৱংনামোতিআদি ৱুত্তনযমেৱ.
অপিচ যস্মা অমুত্ৰাসিন্তি ইদং অনুপুব্বেন আৰোহন্তস্স যাৱদিচ্ছকং অনুস্সৰণং. সো ততো চুতোতি পটিনিৱত্তন্তস্স পচ্চৱেক্খণং, তস্মা ‘‘ইধূপপন্নো’’তি ইমিস্সা ইধূপপত্তিযা অনন্তৰমেৱস্স উপপত্তিট্ঠানং সন্ধায ‘‘অমুত্ৰ উদপাদি’’ন্তি ইদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্ৰাপাসিন্তি এৱমাদি পনস্স তত্ৰ ইমিস্সা উপপত্তিযা অনন্তৰে উপপত্তিট্ঠানে নামগোত্তাদীনং অনুস্সৰণদস্সনত্থং ৱুত্তং. সো ততো চুতো ইধূপপন্নোতি স্ৱাহং ততো অনন্তৰূপপত্তিট্ঠানতো চুতো ইধ অসুকস্মিং নাম খত্তিযকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণকুলে ৱা নিব্বত্তোতি. ইতীতি এৱং. সাকাৰং সউদ্দেসন্তি নামগোত্তৱসেন সউদ্দেসং, ৱণ্ণাদিৱসেন সাকাৰং. নামগোত্তেন হি সত্তো তিস্সো কস্সপোতি উদ্দিসীযতি. ৱণ্ণাদীহি সামো ওদাতোতি নানত্ততো পঞ্ঞাযতি. তস্মা নামগোত্তং উদ্দেসো, ইতৰে আকাৰা. অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসমনুস্সৰতীতি ইদং উত্তানত্থমেৱাতি.
পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণকথা নিট্ঠিতা.
চুতূপপাতঞাণকথা
৪১১. সত্তানং চুতূপপাতঞাণকথায চুতূপপাতঞাণাযাতি (দী. নি. ১.২৪৭) চুতিযা চ উপপাতে চ ঞাণায. যেন ঞাণেন সত্তানং চুতি চ উপপাতো চ ঞাযতি, তদত্থং দিব্বচক্খুঞাণত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতীতি পৰিকম্মচিত্তং অভিনীহৰতি চেৱ অভিনিন্নামেতি চ. সোতি সো কতচিত্তাভিনীহাৰো ভিক্খু. দিব্বেনাতিআদীসু পন দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দেৱতানঞ্হি সুচৰিতকম্মনিব্বত্তং পিত্তসেম্হৰুহিৰাদীহি অপলিবুদ্ধং উপক্কিলেসৱিমুত্ততায দূৰেপি আৰম্মণং সম্পটিচ্ছনসমত্থং দিব্বং পসাদচক্খু হোতি. ইদঞ্চাপি ৱীৰিযভাৱনাবলনিব্বত্তং ঞাণচক্খু তাদিসমেৱাতি দিব্বসদিসত্তা দিব্বং. দিব্বৱিহাৰৱসেন পটিলদ্ধত্তা অত্তনা চ দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তাপি দিব্বং. আলোকপৰিগ্গহেন মহাজুতিকত্তাপি দিব্বং. তিৰোকুট্টাদিগতৰূপদস্সনেন মহাগতিকত্তাপি দিব্বং. তং সব্বং সদ্দসত্থানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং.
দস্সনট্ঠেন চক্খু. চক্খুকিচ্চকৰণেন চক্খুমিৱাতিপি চক্খু. চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুত্তা ৱিসুদ্ধং. যো হি চুতিমত্তমেৱ পস্সতি, ন উপপাতং. সো উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো উপপাতমত্তমেৱ পস্সতি, ন চুতিং, সো নৱসত্তপাতুভাৱদিট্ঠিং গণ্হাতি. যো পন তদুভযং পস্সতি, সো যস্মা দুৱিধম্পি তং দিট্ঠিগতং অতিৱত্ততি. তস্মাস্স তংদস্সনং দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতু হোতি. উভযম্পি চেতং বুদ্ধপুত্তা পস্সন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘চুতূপপাতদস্সনেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিহেতুত্তা ৱিসুদ্ধ’’ন্তি.
মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা ৰূপদস্সনেন অতিক্কন্তমানুসকং, মানুসকং ৱা মংসচক্খুং অতিক্কন্তত্তা অতিক্কন্তমানুসকন্তি ৱেদিতব্বং. তেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন. সত্তে পস্সতীতি মনুস্সানং মংসচক্খুনা ৱিয সত্তে ওলোকেতি.
চৱমানে উপপজ্জমানেতি এত্থ চুতিক্খণে উপপত্তিক্খণে ৱা দিব্বচক্খুনা দট্ঠুং ন সক্কা. যে পন আসন্নচুতিকা ইদানি চৱিস্সন্তি, তে চৱমানা. যে চ গহিতপটিসন্ধিকা সম্পতিনিব্বত্তাৱ, তে উপপজ্জমানাতি অধিপ্পেতা. তে এৱৰূপে চৱমানে চ উপপজ্জমানে চ পস্সতীতি দস্সেতি.
হীনেতি মোহনিস্সন্দযুত্তত্তা হীনানং জাতিকুলভোগাদীনং ৱসেন হীড়িতে ওহীড়িতে ওঞ্ঞাতে অৱঞ্ঞাতে. পণীতেতি অমোহনিস্সন্দযুত্তত্তা তব্বিপৰীতে. সুৱণ্ণেতি অদোসনিস্সন্দযুত্তত্তা ইট্ঠকন্তমনাপৱণ্ণযুত্তে. দুব্বণ্ণেতি দোসনিস্সন্দযুত্তত্তা অনিট্ঠাকন্তঅমনাপৱণ্ণযুত্তে. অনভিৰূপে ৱিৰূপেতিপি অত্থো. সুগতেতি সুগতিগতে. অলোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা অড্ঢে মহদ্ধনে. দুগ্গতেতি দুগ্গতিগতে. লোভনিস্সন্দযুত্তত্তা ৱা দলিদ্দে অপ্পন্নপানে.
যথাকম্মুপগেতি যং যং কম্মং উপচিতং, তেন তেন উপগতে. তত্থ পুৰিমেহি চৱমানেতিআদীহি দিব্বচক্খুকিচ্চং ৱুত্তং. ইমিনা পন পদেন যথাকম্মুপগঞাণকিচ্চং. তস্স চ ঞাণস্স অযমুপ্পত্তিক্কমো, ইধ ভিক্খু হেট্ঠা নিৰযাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা নেৰযিকে সত্তে পস্সতি মহাদুক্খমনুভৱমানে. তং দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৱ. সো এৱং মনসিকৰোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা ইমে সত্তা এতং দুক্খং অনুভৱন্তী’’তি. অথস্স ইদং নাম কত্ৱাতি তংকম্মাৰম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি. তথা উপৰিদেৱলোকাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা নন্দনৱনমিস্সকৱনফাৰুসকৱনাদীসু সত্তে পস্সতি মহাসম্পত্তিং অনুভৱমানে. তম্পি দস্সনং দিব্বচক্খুকিচ্চমেৱ. সো এৱং মনসিকৰোতি ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৱা ইমে সত্তা এতং সম্পত্তিং অনুভৱন্তী’’তি. অথস্স ইদং নাম কত্ৱাতি তংকম্মাৰম্মণং ঞাণং উপ্পজ্জতি. ইদং যথাকম্মুপগঞাণং নাম. ইমস্স ৱিসুং পৰিকম্মং নাম নত্থি, যথা চিমস্স, এৱং অনাগতংসঞাণস্সাপি. দিব্বচক্খুপাদকানেৱ হি ইমানি দিব্বচক্খুনা সহেৱ ইজ্ঝন্তি.
কাযদুচ্চৰিতেনাতিআদীসু দুট্ঠু চৰিতং, দুট্ঠং ৱা চৰিতং কিলেসপূতিকত্তাতি দুচ্চৰিতং. কাযেন দুচ্চৰিতং, কাযতো ৱা উপ্পন্নং দুচ্চৰিতন্তি কাযদুচ্চৰিতং, ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. সমন্নাগতাতি সমঙ্গীভূতা. অৰিযানং উপৱাদকাতি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকানং অৰিযানং অন্তমসো গিহিসোতাপন্নানম্পি অনত্থকামা হুত্ৱা অন্তিমৱত্থুনা ৱা গুণপৰিধংসনেন ৱা উপৱাদকা অক্কোসকা গৰহকাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ নত্থি ইমেসং সমণধম্মো, অস্সমণা এতেতি ৱদন্তো অন্তিমৱত্থুনা উপৱদতি. নত্থি ইমেসং ঝানং ৱা ৱিমোক্খো ৱা মগ্গো ৱা ফলং ৱাতিআদীনি ৱদন্তো গুণপৰিধংসনৱসেন উপৱদতীতি ৱেদিতব্বো. সো চ জানং ৱা উপৱদেয্য অজানং ৱা, উভযথাপি অৰিযূপৱাদোৱ হোতি. ভাৰিযং কম্মং আনন্তৰিযসদিসং সগ্গাৱৰণঞ্চ মগ্গাৱৰণঞ্চ, সতেকিচ্ছং পন হোতি. তস্স আৱিভাৱত্থং ইদং ৱত্থু ৱেদিতব্বং.
অঞ্ঞতৰস্মিং কিৰ গামে একো থেৰো চ দহৰভিক্খু চ পিণ্ডায চৰন্তি. তে পঠমঘৰেযেৱ উড়ুঙ্কমত্তং উণ্হযাগুং লভিংসু. থেৰস্স চ কুচ্ছিৱাতো ৰুজ্ঝতি. সো চিন্তেসি ‘‘অযং যাগু ময্হং সপ্পাযা, যাৱ ন সীতলা হোতি, তাৱ নং পিৱামী’’তি. সো মনুস্সেহি উম্মাৰত্থায আহটে দাৰুখণ্ডে নিসীদিত্ৱা পিৱি. ইতৰো তং জিগুচ্ছন্তো ‘‘অতিখুদ্দাভিভূতো মহল্লকো, অম্হাকং লজ্জিতব্বকং অকাসী’’তি আহ. থেৰো গামে চৰিত্ৱা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা দহৰভিক্খুং আহ ‘‘অত্থি তে, আৱুসো, ইমস্মিং সাসনে পতিট্ঠা’’তি? আম, ভন্তে, সোতাপন্নো অহন্তি. তেন হাৱুসো, উপৰিমগ্গত্থায ৱাযামং মা অকাসি. খীণাসৱো তযা উপৱদিতোতি. সো তং খমাপেসি. তেনস্স তং কম্মং পাকতিকং অহোসি.
তস্মা যো অঞ্ঞোপি অৰিযং উপৱদতি, তেন গন্ত্ৱা সচে অত্তনা ৱুড্ঢতৰো হোতি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা ‘‘অহং আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, তং মে খমাহী’’তি খমাপেতব্বো. সচে নৱকতৰো হোতি, ৱন্দিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, তুম্হে ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, তং মে খমথা’’তি খমাপেতব্বো. সচে দিসাপক্কন্তো হোতি, সযং ৱা গন্ত্ৱা সদ্ধিৱিহাৰিকাদিকে ৱা পেসেত্ৱা খমাপেতব্বো.
সচে চ নাপি গন্তুং, ন পেসেতুং সক্কা হোতি, যে তস্মিং ৱিহাৰে ভিক্খূ ৱসন্তি, তেসং সন্তিকং গন্ত্ৱা সচে নৱকতৰা হোন্তি, উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা, সচে ৱুড্ঢতৰা, ৱুড্ঢে ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, খমতু মে সো আযস্মা’’তি ৱত্ৱা খমাপেতব্বং. সম্মুখা অখমন্তেপি এতদেৱ কত্তব্বং.
সচে একচাৰিকভিক্খু হোতি, নেৱস্স ৱসনট্ঠানং, ন গতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, একস্স পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘অহং, ভন্তে, অসুকং নাম আযস্মন্তং ইদঞ্চিদঞ্চ অৱচং, তং মে অনুস্সৰতো ৱিপ্পটিসাৰো হোতি, কিং কৰোমী’’তি ৱত্তব্বং. সো ৱক্খতি ‘‘তুম্হে মা চিন্তযিত্থ, থেৰো তুম্হাকং খমতি, চিত্তং ৱূপসমেথা’’তি. তেনাপি অৰিযস্স গতদিসাভিমুখেন অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা খমতূতি ৱত্তব্বং. সচে সো পৰিনিব্বুতো হোতি, পৰিনিব্বুতমঞ্চট্ঠানং গন্ত্ৱা যাৱসিৱথিকং গন্ত্ৱাপি খমাপেতব্বং. এৱং কতে নেৱ সগ্গাৱৰণং, ন মগ্গাৱৰণং হোতি, পাকতিকমেৱ হোতীতি.
মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি ৱিপৰীতদস্সনা. মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৱসেন সমাদিন্ননানাৱিধকম্মা, যে চ মিচ্ছাদিট্ঠিমূলকেসু কাযকম্মাদীসু অঞ্ঞেপি সমাদপেন্তি. এত্থ চ ৱচীদুচ্চৰিতগ্গহণেনেৱ অৰিযূপৱাদে মনোদুচ্চৰিতগ্গহণেন চ মিচ্ছাদিট্ঠিযা সঙ্গহিতাযপি ইমেসং দ্ৱিন্নং পুন ৱচনং মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. মহাসাৱজ্জো হি অৰিযূপৱাদো, আনন্তৰিযসদিসত্তা. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱংসম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি তং ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো, এৱং নিৰযে’’তি (ম. নি. ১.১৪৯). মিচ্ছাদিট্ঠিতো চ মহাসাৱজ্জতৰং নাম অঞ্ঞং নত্থি. যথাহ ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং মহাসাৱজ্জং, যথযিদং, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি, ভিক্খৱে, ৱজ্জানী’’তি (অ. নি. ১.৩১০).
কাযস্স ভেদাতি উপাদিণ্ণক্খন্ধপৰিচ্চাগা. পৰম্মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তিক্খন্ধগ্গহণে. অথ ৱা কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদা. পৰম্মৰণাতি চুতিচিত্ততো উদ্ধং. অপাযন্তি এৱমাদি সব্বং নিৰযৱেৱচনমেৱ.
নিৰযো হি সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা অপেতত্তা, সুখানং ৱা আযস্স অভাৱা অপাযো. দুক্খস্স গতি পটিসৰণন্তি দুগ্গতি, দোসবহুলতায ৱা দুট্ঠেন কম্মুনা নিব্বত্তা গতীতি দুগ্গতি. ৱিৱসা নিপতন্তি এত্থ দুক্কটকাৰিনোতি ৱিনিপাতো. ৱিনস্সন্তা ৱা এত্থ পতন্তি সংভিজ্জমানঙ্গপচ্চঙ্গাতিপি ৱিনিপাতো. নত্থি এত্থ অস্সাদসঞ্ঞিতো অযোতি নিৰযো.
অথ ৱা অপাযগ্গহণেন তিৰচ্ছানযোনিং দীপেতি. তিৰচ্ছানযোনি হি অপাযো সুগতিতো অপেতত্তা, ন দুগ্গতি মহেসক্খানং নাগৰাজাদীনং সম্ভৱতো. দুগ্গতিগ্গহণেন পেত্তিৱিসযং. সো হি অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ, সুগতিতো অপেতত্তা দুক্খস্স চ গতিভূতত্তা. ন তু ৱিনিপাতো অসুৰসদিসং অৱিনিপতিতত্তা. ৱিনিপাতগ্গহণেন অসুৰকাযং. সো হি যথাৱুত্তেন অত্থেন অপাযো চেৱ দুগ্গতি চ সব্বসমুস্সযেহি চ ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতোতি ৱুচ্চতি. নিৰযগ্গহণেন অৱীচিআদিঅনেকপ্পকাৰং নিৰযমেৱাতি. উপপন্নাতি উপগতা, তত্থ অভিনিব্বত্তাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সুক্কপক্খো ৱেদিতব্বো.
অযং পন ৱিসেসো, তত্থ সুগতিগ্গহণেন মনুস্সগতিপি সঙ্গয্হতি. সগ্গগ্গহণেন দেৱগতিযেৱ. তত্থ সুন্দৰা গতীতি সুগতি. ৰূপাদীহি ৱিসযেহি সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো. সো সব্বোপি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি অযং ৱচনত্থো.
‘‘ইতি দিব্বেন চক্খুনা’’তিআদি সব্বং নিগমনৱচনং. এৱং দিব্বেন চক্খুনা…পে… পস্সতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো.
৪১২. এৱং পস্সিতুকামেন পন আদিকম্মিকেন কুলপুত্তেন কসিণাৰম্মণং অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সব্বাকাৰেন অভিনীহাৰক্খমং কত্ৱা ‘‘তেজোকসিণং, ওদাতকসিণং, আলোককসিণ’’ন্তি ইমেসু তীসু কসিণেসু অঞ্ঞতৰং আসন্নং কাতব্বং. উপচাৰজ্ঝানগোচৰং কত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা ঠপেতব্বং. ন তত্থ অপ্পনা উপ্পাদেতব্বাতি অধিপ্পাযো. সচে হি উপ্পাদেতি, পাদকজ্ঝাননিস্সযং হোতি, ন পৰিকম্মনিস্সযং. ইমেসু চ পন তীসু আলোককসিণংযেৱ সেট্ঠতৰং. তস্মা তং ৱা ইতৰেসং ৱা অঞ্ঞতৰং কসিণনিদ্দেসে ৱুত্তনযেন উপ্পাদেত্ৱা উপচাৰভূমিযংযেৱ ঠত্ৱা ৱড্ঢেতব্বং. ৱড্ঢনানযোপি চস্স তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
ৱড্ঢিতট্ঠানস্স অন্তোযেৱ ৰূপগতং পস্সিতব্বং. ৰূপগতং পস্সতো পনস্স পৰিকম্মস্স ৱাৰো অতিক্কমতি. ততো আলোকো অন্তৰধাযতি. তস্মিং অন্তৰহিতে ৰূপগতম্পি ন দিস্সতি. অথানেন পুনপ্পুনং পাদকজ্ঝানমেৱ পৱিসিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায আলোকো ফৰিতব্বো. এৱং অনুক্কমেন আলোকো থামগতো হোতীতি এত্থ আলোকো হোতূতি যত্তকং ঠানং পৰিচ্ছিন্দতি, তত্থ আলোকো তিট্ঠতিযেৱ. দিৱসম্পি নিসীদিত্ৱা পস্সতো ৰূপদস্সনং হোতি. ৰত্তিং তিণুক্কায মগ্গপটিপন্নো চেত্থ পুৰিসো ওপম্মং.
একো কিৰ ৰত্তিং তিণুক্কায মগ্গং পটিপজ্জি. তস্স সা তিণুক্কা ৱিজ্ঝাযি. অথস্স সমৱিসমানি ন পঞ্ঞাযিংসু. সো তং তিণুক্কং ভূমিযং ঘংসিত্ৱা তিণুক্কা পুন উজ্জালেসি. সা পজ্জলিত্ৱা পুৰিমালোকতো মহন্ততৰং আলোকং অকাসি. এৱং পুনপ্পুনং ৱিজ্ঝাতং উজ্জালযতো কমেন সূৰিযো উট্ঠাসি. সূৰিযে উট্ঠিতে উক্কায কম্মং নত্থীতি তং ছড্ডেত্ৱা দিৱসম্পি অগমাসি. তত্থ উক্কালোকো ৱিয পৰিকম্মকালে কসিণালোকো. উক্কায ৱিজ্ঝাতায সমৱিসমানং অদস্সনং ৱিয ৰূপগতং পস্সতো পৰিকম্মস্স ৱাৰাতিক্কমেন আলোকে অন্তৰহিতে ৰূপগতানং অদস্সনং. উক্কায ঘংসনং ৱিয পুনপ্পুনং পৱেসনং. উক্কায পুৰিমালোকতো মহন্ততৰালোককৰণং ৱিয পুন পৰিকম্মং কৰোতো বলৱতৰালোকফৰণং. সূৰিযুট্ঠানং ৱিয থামগতালোকস্স যথাপৰিচ্ছেদেন ঠানং. তিণুক্কং ছড্ডেত্ৱা দিৱসম্পি গমনং ৱিয পৰিত্তালোকং ছড্ডেত্ৱা থামগতেনালোকেন দিৱসম্পি ৰূপদস্সনং.
তত্থ যদা তস্স ভিক্খুনো মংসচক্খুস্স অনাপাথগতং অন্তোকুচ্ছিগতং হদযৱত্থুনিস্সিতং হেট্ঠাপথৱীতলনিস্সিতং তিৰোকুট্টপব্বতপাকাৰগতং পৰচক্কৱাড়গতন্তি ইদং ৰূপং ঞাণচক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, মংসচক্খুনা দিস্সমানং ৱিয হোতি, তদা দিব্বচক্খু উপ্পন্নং হোতীতি ৱেদিতব্বং. তদেৱ চেত্থ ৰূপদস্সনসমত্থং, ন পুব্বভাগচিত্তানি.
তং পনেতং পুথুজ্জনস্স পৰিবন্ধো হোতি. কস্মা? সো হি যস্মা যত্থ যত্থ আলোকো হোতূতি অধিট্ঠাতি, তং তং পথৱীসমুদ্দপব্বতে ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱাপি একালোকং হোতি, অথস্স তত্থ ভযানকানি যক্খৰক্খসাদিৰূপানি পস্সতো ভযং উপ্পজ্জতি. যেন চিত্তৱিক্খেপং পত্ৱা ঝানৱিব্ভন্তকো হোতি, তস্মা ৰূপদস্সনে অপ্পমত্তেন ভৱিতব্বং.
তত্ৰাযং দিব্বচক্খুনো উপ্পত্তিক্কমো. ৱুত্তপ্পকাৰমেতং ৰূপমাৰম্মণং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধে তদেৱ ৰূপং আৰম্মণং কত্ৱা চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি উপ্পজ্জন্তীতি সব্বং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধাপি পুব্বভাগচিত্তানি সৱিতক্কসৱিচাৰানি কামাৱচৰানি. পৰিযোসানে অত্থসাধকচিত্তং চতুত্থজ্ঝানিকং ৰূপাৱচৰং. তেন সহজাতং ঞাণং সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণন্তিপি দিব্বচক্খুঞাণন্তিপি ৱুচ্চতীতি.
চুতূপপাতঞাণকথা নিট্ঠিতা.
পকিণ্ণককথা
৪১৩. ইতি পঞ্চক্খন্ধৱিদূ, পঞ্চ অভিঞ্ঞা অৱোচ যা নাথো;
তা ঞত্ৱা তাসু অযং, পকিণ্ণককথাপি ৱিঞ্ঞেয্যা.
এতাসু হি যদেতং চুতূপপাতঞাণসঙ্খাতং দিব্বচক্খু, তস্স অনাগতংসঞাণঞ্চ যথাকম্মুপগঞাণঞ্চাতি দ্ৱেপি পৰিভণ্ডঞাণানি হোন্তি. ইতি ইমানি চ দ্ৱে ইদ্ধিৱিধাদীনি চ পঞ্চাতি সত্ত অভিঞ্ঞাঞাণানি ইধাগতানি. ইদানি তেসং আৰম্মণৱিভাগে অসম্মোহত্থং –
আৰম্মণত্তিকা ৱুত্তা, যে চত্তাৰো মহেসিনা;
সত্তন্নমপি ঞাণানং, পৱত্তিং তেসু দীপযে.
তত্ৰাযং দীপনা. চত্তাৰো হি আৰম্মণত্তিকা মহেসিনা ৱুত্তা. কতমে চত্তাৰো? পৰিত্তাৰম্মণত্তিকো, মগ্গাৰম্মণত্তিকো, অতীতাৰম্মণত্তিকো, অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকোতি (ধ. স. তিকমাতিকা ১৩, ১৬, ১৯, ২১).
৪১৪. তত্থ ইদ্ধিৱিধঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন সত্তসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. কথং? তঞ্হি যদা কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৱা অদিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামো চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামেতি, মহগ্গতচিত্তে সমোদহতি সমাৰোপেতি, তদা উপযোগলদ্ধং আৰম্মণং হোতীতি কত্ৱা ৰূপকাযাৰম্মণতো পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. যদা চিত্তং কাযসন্নিস্সিতং কত্ৱা দিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামো কাযৱসেন চিত্তং পৰিণামেতি, পাদকজ্ঝানচিত্তং ৰূপকাযে সমোদহতি সমাৰোপেতি, তদা উপযোগলদ্ধং আৰম্মণং হোতীতি কত্ৱা মহগ্গতচিত্তাৰম্মণতো মহগ্গতাৰম্মণং হোতি.
যস্মা পন তদেৱ চিত্তং অতীতং নিৰুদ্ধং আৰম্মণং কৰোতি, তস্মা অতীতাৰম্মণং হোতি. মহাধাতুনিধানে মহাকস্সপত্থেৰাদীনং ৱিয অনাগতং অধিট্ঠহন্তানং অনাগতাৰম্মণং হোতি. মহাকস্সপত্থেৰো কিৰ মহাধাতুনিধানং কৰোন্তো ‘‘অনাগতে অট্ঠাৰসৱস্সাধিকানি দ্ৱেৱস্সসতানি ইমে গন্ধা মা সুস্সিংসু, পুপ্ফানি মা মিলাযিংসু, দীপা মা নিব্বাযিংসূ’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪) অধিট্ঠহি. সব্বং তথেৱ অহোসি. অস্সগুত্তত্থেৰো ৱত্তনিযসেনাসনে ভিক্খুসঙ্ঘং সুক্খভত্তং ভুঞ্জমানং দিস্ৱা উদকসোণ্ডিং দিৱসে দিৱসে পুৰেভত্তে দধিৰসং হোতূতি অধিট্ঠাসি. পুৰেভত্তে গহিতং দধিৰসং হোতি. পচ্ছাভত্তে পাকতিকউদকমেৱ (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৩৪). কাযং পন চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৱা অদিস্সমানেন কাযেন গমনকালে পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি.
কাযৱসেন চিত্তং, চিত্তৱসেন ৱা কাযং পৰিণামনকালে অত্তনো কুমাৰকৱণ্ণাদিনিম্মানকালে চ সকাযচিত্তানং আৰম্মণকৰণতো অজ্ঝত্তাৰম্মণং হোতি. বহিদ্ধা হত্থিঅস্সাদিদস্সনকালে পন বহিদ্ধাৰম্মণন্তি এৱং তাৱ ইদ্ধিৱিধঞাণস্স সত্তসু আৰম্মণেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
৪১৫. দিব্বসোতধাতুঞাণং পৰিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন চতূসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. কথং? তঞ্হি যস্মা সদ্দং আৰম্মণং কৰোতি, সদ্দো চ পৰিত্তো, তস্মা পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ৱিজ্জমানংযেৱ পন সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনতো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি. তং অত্তনো কুচ্ছিসদ্দসৱনকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং. পৰেসং সদ্দসৱনকালে বহিদ্ধাৰম্মণন্তি এৱং দিব্বসোতধাতুঞাণস্স চতূসু আৰম্মণেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
৪১৬. চেতোপৰিযঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. কথং? তঞ্হি পৰেসং কামাৱচৰচিত্তজাননকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ৰূপাৱচৰঅৰূপাৱচৰচিত্তজাননকালে মহগ্গতাৰম্মণং হোতি. মগ্গফলজাননকালে অপ্পমাণাৰম্মণং হোতি.
এত্থ চ পুথুজ্জনো সোতাপন্নস্স চিত্তং ন জানাতি. সোতাপন্নো ৱা সকদাগামিস্সাতি এৱং যাৱ অৰহতো নেতব্বং. অৰহা পন সব্বেসং চিত্তং জানাতি. অঞ্ঞোপি চ উপৰিমো হেট্ঠিমস্সাতি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. মগ্গচিত্তাৰম্মণকালে মগ্গাৰম্মণং হোতি. যদা পন অতীতে সত্তদিৱসব্ভন্তৰে চ অনাগতে সত্তদিৱসব্ভন্তৰে চ পৰেসং চিত্তং জানাতি, তদা অতীতাৰম্মণং অনাগতাৰম্মণঞ্চ হোতি.
কথং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি. পচ্চুপ্পন্নং নাম তিৱিধং – খণপচ্চুপ্পন্নং, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ. তত্থ উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গপ্পত্তং খণপচ্চুপ্পন্নং. একদ্ৱেসন্ততিৱাৰপৰিযাপন্নং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং. তত্থ অন্ধকাৰে নিসীদিত্ৱা আলোকট্ঠানং গতস্স ন তাৱ আৰম্মণং পাকটং হোতি, যাৱ পন তং পাকটং হোতি, এত্থন্তৰে একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা. আলোকট্ঠানে ৱিচৰিত্ৱা ওৱৰকং পৱিট্ঠস্সাপি ন তাৱ সহসা ৰূপং পাকটং হোতি, যাৱ পন তং পাকটং হোতি, এত্থন্তৰে একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা. দূৰে ঠত্ৱা পন ৰজকানং হত্থৱিকাৰং, ঘণ্ডিভেৰীআকোটনৱিকাৰঞ্চ দিস্ৱাপি ন তাৱ সদ্দং সুণাতি, যাৱ পন তং সুণাতি, এতস্মিম্পি অন্তৰে একদ্ৱেসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱ মজ্ঝিমভাণকা.
সংযুত্তভাণকা পন ৰূপসন্ততি অৰূপসন্ততীতি দ্ৱে সন্ততিযো ৱত্ৱা উদকং অক্কমিত্ৱা গতস্স যাৱ তীৰে অক্কন্তউদকলেখা ন ৱিপ্পসীদতি, অদ্ধানতো আগতস্স যাৱ কাযে উসুমভাৱো ন ৱূপসম্মতি, আতপা আগন্ত্ৱা গব্ভং পৱিট্ঠস্স যাৱ অন্ধকাৰভাৱো ন ৱিগচ্ছতি, অন্তোগব্ভে কম্মট্ঠানং মনসি কৰিত্ৱা দিৱা ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তস্স যাৱ অক্খীনং ফন্দনভাৱো ন ৱূপসম্মতি, অযং ৰূপসন্ততি নাম. দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা অৰূপসন্ততি নামাতি ৱত্ৱা তদুভযম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নামাতি ৱদন্তি.
একভৱপৰিচ্ছিন্নং পন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং নাম. যং সন্ধায ভদ্দেকৰত্তসুত্তে ‘‘যো চাৱুসো, মনো যে চ ধম্মা উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং, তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দৰাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণং, ছন্দৰাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতী’’তি (ম. নি. ৩.২৮৪) ৱুত্তং. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নঞ্চেত্থ অট্ঠকথাসু আগতং. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং সুত্তে.
তত্থ কেচি খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণস্স আৰম্মণং হোতীতি ৱদন্তি. কিং কাৰণা? যস্মা ইদ্ধিমতো চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতীতি. ইদঞ্চ নেসং ওপম্মং, যথা আকাসে খিত্তে পুপ্ফমুট্ঠিম্হি অৱস্সং একং পুপ্ফং একস্স ৱণ্টেন ৱণ্টং পটিৱিজ্ঝতি, এৱং পৰস্স চিত্তং জানিস্সামীতি ৰাসিৱসেন মহাজনস্স চিত্তে আৱজ্জিতে অৱস্সং একস্স চিত্তং একেন চিত্তেন উপ্পাদক্খণে ৱা ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা পটিৱিজ্ঝতীতি. তং পন ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি আৱজ্জন্তো যেন চ চিত্তেন আৱজ্জতি, যেন চ জানাতি. তেসং দ্ৱিন্নং সহঠানাভাৱতো আৱজ্জনজৱনানঞ্চ অনিট্ঠট্ঠানে নানাৰম্মণভাৱপ্পত্তিদোসতো অযুত্তন্তি অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং.
সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং পন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ আৰম্মণং হোতীতি ৱেদিতব্বং. তত্থ যং ৱত্তমানজৱনৱীথিতো অতীতানাগতৱসেন দ্ৱিত্তিজৱনৱীথিপৰিমাণে কালে পৰস্স চিত্তং, তং সব্বম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নাম. ‘‘অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং পন জৱনৱাৰেন দীপেতব্ব’’ন্তি সংযুত্তট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তং সুট্ঠু ৱুত্তং.
তত্ৰাযং দীপনা, ইদ্ধিমা পৰস্স চিত্তং জানিতুকামো আৱজ্জতি, আৱজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আৰম্মণং কত্ৱা তেনেৱ সহ নিৰুজ্ঝতি. ততো চত্তাৰি পঞ্চ ৱা জৱনানি. যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৱচৰানি, তেসং সব্বেসম্পি তদেৱ নিৰুদ্ধং চিত্তমাৰম্মণং হোতি, ন চ তানি নানাৰম্মণানি হোন্তি, অদ্ধাৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা. একাৰম্মণত্তেপি চ ইদ্ধিচিত্তমেৱ পৰস্স চিত্তং জানাতি, ন ইতৰানি. যথা চক্খুদ্ৱাৰে চক্খুৱিঞ্ঞাণমেৱ ৰূপং পস্সতি, ন ইতৰানীতি. ইতি ইদং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নস্স চেৱ অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স চ ৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি. যস্মা ৱা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নম্পি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নেযেৱ পততি, তস্মা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৱসেনেৱেতং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণন্তি ৱেদিতব্বং. পৰস্স চিত্তাৰম্মণত্তাযেৱ পন বহিদ্ধাৰম্মণং হোতীতি এৱং চেতোপৰিযঞাণস্স অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
৪১৭. পুব্বেনিৱাসঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৱত্তব্বাৰম্মণৱসেন অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. কথং? তঞ্হি কামাৱচৰক্খন্ধানুস্সৰণকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰক্খন্ধানুস্সৰণকালে মহগ্গতাৰম্মণং. অতীতে অত্তনা পৰেহি ৱা ভাৱিতমগ্গং সচ্ছিকতফলঞ্চ অনুস্সৰণকালে অপ্পমাণাৰম্মণং. ভাৱিতমগ্গমেৱ অনুস্সৰণকালে মগ্গাৰম্মণং. নিযমতো পনেতং অতীতাৰম্মণমেৱ.
তত্থ কিঞ্চাপি চেতোপৰিযঞাণযথাকম্মুপগঞাণানিপি অতীতাৰম্মণানি হোন্তি, অথ খো তেসং চেতোপৰিযঞাণস্স সত্তদিৱসব্ভন্তৰাতীতং চিত্তমেৱ আৰম্মণং. তঞ্হি অঞ্ঞং খন্ধং ৱা খন্ধপটিবদ্ধং ৱা ন জানাতি. মগ্গসম্পযুত্তচিত্তাৰম্মণত্তা পন পৰিযাযতো মগ্গাৰম্মণন্তি ৱুত্তং. যথাকম্মুপগঞাণস্স চ অতীতং চেতনামত্তমেৱ আৰম্মণং. পুব্বেনিৱাসঞাণস্স পন অতীতা খন্ধা খন্ধপটিবদ্ধঞ্চ কিঞ্চি অনাৰম্মণং নাম নত্থি. তঞ্হি অতীতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকং হোতীতি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ অট্ঠকথানযো. যস্মা পন ‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মুপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৪) পট্ঠানে ৱুত্তং. তস্মা চত্তাৰোপি খন্ধা চেতোপৰিযঞাণযথাকম্মুপগঞাণানং আৰম্মণা হোন্তি. তত্ৰাপি যথাকম্মুপগঞাণস্স কুসলাকুসলা এৱাতি.
অত্তনো খন্ধানুস্সৰণকালে পনেতং অজ্ঝত্তাৰম্মণং. পৰস্স খন্ধানুস্সৰণকালে বহিদ্ধাৰম্মণং. ‘‘অতীতে ৱিপস্সী ভগৱা অহোসি. তস্স মাতা বন্ধুমতী, পিতা বন্ধুমা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১২) নযেন নামগোত্তপথৱীনিমিত্তাদিঅনুস্সৰণকালে নৱত্তব্বাৰম্মণং হোতি. নামগোত্তন্তি চেত্থ খন্ধূপনিবন্ধো সম্মুতিসিদ্ধো ব্যঞ্জনত্থো দট্ঠব্বো, ন ব্যঞ্জনং. ব্যঞ্জনঞ্হি সদ্দাযতনসঙ্গহিতত্তা পৰিত্তং হোতি. যথাহ ‘‘নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৰিত্তাৰম্মণা’’তি (ৱিভ. ৭৪৯). অযমেত্থ অম্হাকং খন্তি. এৱং পুব্বেনিৱাসঞাণস্স অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
৪১৮. দিব্বচক্খুঞাণং পৰিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন চতূসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. কথং? তঞ্হি যস্মা ৰূপং আৰম্মণং কৰোতি, ৰূপঞ্চ পৰিত্তং, তস্মা পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ৱিজ্জমানেযেৱ চ ৰূপে পৱত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং. অত্তনো কুচ্ছিগতাদিৰূপদস্সনকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং. পৰস্স ৰূপদস্সনকালে বহিদ্ধাৰম্মণন্তি এৱং দিব্বচক্খুঞাণস্স চতূসু আৰম্মণেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
৪১৯. অনাগতংসঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণমগ্গঅনাগতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধানৱত্তব্বাৰম্মণৱসেন অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. কথং? তঞ্হি ‘‘অযং অনাগতে কামাৱচৰে নিব্বত্তিস্সতী’’তি জাননকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ‘‘ৰূপাৱচৰে অৰূপাৱচৰে ৱা নিব্বত্তিস্সতী’’তি জাননকালে মহগ্গতাৰম্মণং. ‘‘মগ্গং ভাৱেস্সতি, ফলং সচ্ছিকৰিস্সতী’’তি জাননকালে অপ্পমাণাৰম্মণং. ‘‘মগ্গং ভাৱেস্সতি’’চ্চেৱ জাননকালে মগ্গাৰম্মণং. নিযমতো পন তং অনাগতাৰম্মণমেৱ.
তত্থ কিঞ্চাপি চেতোপৰিযঞাণম্পি অনাগতাৰম্মণং হোতি, অথ খো তস্স সত্তদিৱসব্ভন্তৰানাগতং চিত্তমেৱ আৰম্মণং. তঞ্হি অঞ্ঞং খন্ধং ৱা খন্ধপটিবদ্ধং ৱা ন জানাতি. অনাগতংসঞাণস্স পুব্বেনিৱাসঞাণে ৱুত্তনযেন অনাগতে অনাৰম্মণং নাম নত্থি. ‘‘অহং অমুত্ৰ নিব্বত্তিস্সামী’’তি জাননকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং. ‘‘অসুকো অমুত্ৰ নিব্বত্তিস্সতী’’তি জাননকালে বহিদ্ধাৰম্মণং. ‘‘অনাগতে মেত্তেয্যো ভগৱা উপ্পজ্জিস্সতি (দী. নি. ৩.১০৭). সুব্ৰহ্মা নামস্স ব্ৰাহ্মণো পিতা ভৱিস্সতি. ব্ৰহ্মৱতী নাম ব্ৰাহ্মণী মাতা’’তিআদিনা পন নযেন নামগোত্তজাননকালে পুব্বেনিৱাসঞাণে ৱুত্তনযেনেৱ ন ৱত্তব্বাৰম্মণং হোতীতি এৱং অনাগতংসঞাণস্স অট্ঠসু আৰম্মণেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
৪২০. যথাকম্মুপগঞাণং পৰিত্তমহগ্গতঅতীতঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণৱসেন পঞ্চসু আৰম্মণেসু পৱত্ততি. কথং? তঞ্হি কামাৱচৰকম্মজাননকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকম্মজাননকালে মহগ্গতাৰম্মণং. অতীতমেৱ জানাতীতি অতীতাৰম্মণং. অত্তনো কম্মং জাননকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং. পৰস্স কম্মং জাননকালে বহিদ্ধাৰম্মণং হোতি. এৱং যথাকম্মুপগঞাণস্স পঞ্চসু আৰম্মণেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. যঞ্চেত্থ অজ্ঝত্তাৰম্মণঞ্চেৱ বহিদ্ধাৰম্মণঞ্চাতি ৱুত্তং, তং কালেন অজ্ঝত্তং কালেন বহিদ্ধা জাননকালে অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণম্পি হোতিযেৱাতি.
ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৱিসুদ্ধিমগ্গে
অভিঞ্ঞানিদ্দেসো নাম
তেৰসমো পৰিচ্ছেদো.