১২. ইদ্ধিৱিধনিদ্দেসো
অভিঞ্ঞাকথা
৩৬৫. ইদানি যাসং লোকিকাভিঞ্ঞানং ৱসেন অযং সমাধিভাৱনা অভিঞ্ঞানিসংসাতি ৱুত্তা, তা অভিঞ্ঞা সম্পাদেতুং যস্মা পথৱীকসিণাদীসু অধিগতচতুত্থজ্ঝানেন যোগিনা যোগো কাতব্বো. এৱঞ্হিস্স সা সমাধিভাৱনা অধিগতানিসংসা চেৱ ভৱিস্সতি থিৰতৰা চ, সো অধিগতানিসংসায থিৰতৰায সমাধিভাৱনায সমন্নাগতো সুখেনেৱ পঞ্ঞাভাৱনং সম্পাদেস্সতি. তস্মা অভিঞ্ঞাকথং তাৱ আৰভিস্সাম.
ভগৱতা হি অধিগতচতুত্থজ্ঝানসমাধীনং কুলপুত্তানং সমাধিভাৱনানিসংসদস্সনত্থঞ্চেৱ উত্তৰুত্তৰি পণীতপণীতধম্মদেসনত্থঞ্চ ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে ইদ্ধিৱিধায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৩৮) নযেন ইদ্ধিৱিধং, দিব্বসোতধাতুঞাণং, চেতোপৰিযঞাণং, পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং, সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণন্তি পঞ্চ লোকিকাভিঞ্ঞা ৱুত্তা.
তত্থ একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতীতিআদিকং ইদ্ধিৱিকুব্বনং কাতুকামেন আদিকম্মিকেন যোগিনা ওদাতকসিণপৰিযন্তেসু অট্ঠসু কসিণেসু অট্ঠ অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা –
কসিণানুলোমতো, কসিণপটিলোমতো, কসিণানুলোমপটিলোমতো, ঝানানুলোমতো, ঝানপটিলোমতো, ঝানানুলোমপটিলোমতো, ঝানুক্কন্তিকতো, কসিণুক্কন্তিকতো, ঝানকসিণুক্কন্তিকতো, অঙ্গসঙ্কন্তিতো, আৰম্মণসঙ্কন্তিতো, অঙ্গাৰম্মণসঙ্কন্তিতো, অঙ্গৱৱত্থাপনতো, আৰম্মণৱৱত্থাপনতোতি.
ইমেহি চুদ্দসহি আকাৰেহি চিত্তং পৰিদমেতব্বং.
৩৬৬. কতমং পনেত্থ কসিণানুলোমং…পে… কতমং আৰম্মণৱৱত্থাপনন্তি. ইধ ভিক্খু পথৱীকসিণে ঝানং সমাপজ্জতি, ততো আপোকসিণেতি এৱং পটিপাটিযা অট্ঠসু কসিণেসু সতক্খত্তুম্পি সহস্সক্খত্তুম্পি সমাপজ্জতি, ইদং কসিণানুলোমং নাম.
ওদাতকসিণতো পন পট্ঠায তথেৱ পটিলোমক্কমেন সমাপজ্জনং কসিণপটিলোমং নাম.
পথৱীকসিণতো পট্ঠায যাৱ ওদাতকসিণং, ওদাতকসিণতোপি পট্ঠায যাৱ পথৱীকসিণন্তি এৱং অনুলোমপটিলোমৱসেন পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং কসিণানুলোমপটিলোমং নাম.
পঠমজ্ঝানতো পন পট্ঠায পটিপাটিযা যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, তাৱ পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং ঝানানুলোমং নাম.
নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনতো পট্ঠায যাৱ পঠমজ্ঝানং, তাৱ পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং ঝানপটিলোমং নাম.
পঠমজ্ঝানতো পট্ঠায যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনতো পট্ঠায যাৱ পঠমজ্ঝানন্তি এৱং অনুলোমপটিলোমৱসেন পুনপ্পুনং সমাপজ্জনং ঝানানুলোমপটিলোমং নাম.
পথৱীকসিণে পন পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা তত্থেৱ ততিযং সমাপজ্জতি, ততো তদেৱ উগ্ঘাটেত্ৱা আকাসানঞ্চাযতনং, ততো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি এৱং কসিণং অনুক্কমিত্ৱা ঝানস্সেৱ একন্তৰিকভাৱেন উক্কমনং ঝানুক্কন্তিকং নাম. এৱং আপোকসিণাদিমূলিকাপি যোজনা কাতব্বা.
পথৱীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা পুন তদেৱ তেজোকসিণে, ততো নীলকসিণে, ততো লোহিতকসিণেতি ইমিনা নযেন ঝানং অনুক্কমিত্ৱা কসিণস্সেৱ একন্তৰিকভাৱেন উক্কমনং কসিণুক্কন্তিকং নাম.
পথৱীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ততো তেজোকসিণে ততিযং, নীলকসিণং উগ্ঘাটেত্ৱা আকাসানঞ্চাযতনং, লোহিতকসিণতো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ইমিনা নযেন ঝানস্স চেৱ কসিণস্স চ উক্কমনং ঝানকসিণুক্কন্তিকং নাম.
পথৱীকসিণে পন পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা তত্থেৱ ইতৰেসম্পি সমাপজ্জনং অঙ্গসঙ্কন্তিকং নাম.
পথৱীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা তদেৱ আপোকসিণে…পে… তদেৱ ওদাতকসিণেতি এৱং সব্বকসিণেসু একস্সেৱ ঝানস্স সমাপজ্জনং আৰম্মণসঙ্কন্তিকং নাম.
পথৱীকসিণে পঠমং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা আপোকসিণে দুতিযং, তেজোকসিণে ততিযং, ৱাযোকসিণে চতুত্থং, নীলকসিণং উগ্ঘাটেত্ৱা আকাসানঞ্চাযতনং, পীতকসিণতো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, লোহিতকসিণতো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, ওদাতকসিণতো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি এৱং একন্তৰিকৱসেন অঙ্গানঞ্চ আৰম্মণানঞ্চ সঙ্কমনং অঙ্গাৰম্মণসঙ্কন্তিকং নাম.
পঠমং ঝানং পন পঞ্চঙ্গিকন্তি ৱৱত্থপেত্ৱা দুতিযং তিৱঙ্গিকং, ততিযং দুৱঙ্গিকং, তথা চতুত্থং আকাসানঞ্চাযতনং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি এৱং ঝানঙ্গমত্তস্সেৱ ৱৱত্থাপনং অঙ্গৱৱত্থাপনং নাম.
তথা ইদং পথৱীকসিণন্তি ৱৱত্থপেত্ৱা ইদং আপোকসিণং…পে… ইদং ওদাতকসিণন্তি এৱং আৰম্মণমত্তস্সেৱ ৱৱত্থাপনং আৰম্মণৱৱত্থাপনং নাম. অঙ্গাৰম্মণৱৱত্থাপনম্পি একে ইচ্ছন্তি. অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা অদ্ধা তং ভাৱনামুখং ন হোতি.
৩৬৭. ইমেহি পন চুদ্দসহি আকাৰেহি চিত্তং অপৰিদমেত্ৱা পুব্বে অভাৱিতভাৱনো আদিকম্মিকো যোগাৱচৰো ইদ্ধিৱিকুব্বনং সম্পাদেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. আদিকম্মিকস্স হি কসিণপৰিকম্মম্পি ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. কতকসিণপৰিকম্মস্স নিমিত্তুপ্পাদনং ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. উপ্পন্নে নিমিত্তে তং ৱড্ঢেত্ৱা অপ্পনাধিগমো ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. অধিগতপ্পনস্স চুদ্দসহাকাৰেহি চিত্তপৰিদমনং ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. চুদ্দসহাকাৰেহি পৰিদমিতচিত্তস্সাপি ইদ্ধিৱিকুব্বনং নাম ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. ৱিকুব্বনপ্পত্তস্সাপি খিপ্পনিসন্তিভাৱো নাম ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ খিপ্পনিসন্তী হোতি. থেৰম্বত্থলে মহাৰোহণগুত্তত্থেৰস্স গিলানুপট্ঠানং আগতেসু তিংসমত্তেসু ইদ্ধিমন্তসহস্সেসু উপসম্পদায অট্ঠৱস্সিকো ৰক্খিতত্থেৰো ৱিয. তস্সানুভাৱো পথৱীকসিণনিদ্দেসে (ৱিসুদ্ধি. ১.৭৮ আদযো) ৱুত্তোযেৱ. তং পনস্সানুভাৱং দিস্ৱা থেৰো আহ ‘‘আৱুসো, সচে ৰক্খিতো নাভৱিস্স সব্বে গৰহপ্পত্তা অস্সাম ‘নাগৰাজানং ৰক্খিতুং নাসক্খিংসূ’তি. তস্মা অত্তনা গহেত্ৱা ৱিচৰিতব্বং আৱুধং নাম মলং সোধেত্ৱাৱ গহেত্ৱা ৱিচৰিতুং ৱট্টতী’’তি. তে থেৰস্স ওৱাদে ঠত্ৱা তিংসসহস্সাপি ভিক্খূ খিপ্পনিসন্তিনো অহেসুং.
খিপ্পনিসন্তিযাপি চ সতি পৰস্স পতিট্ঠাভাৱো ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ হোতি, গিৰিভণ্ডৱাহনপূজায মাৰেন অঙ্গাৰৱস্সে পৱত্তিতে আকাসে পথৱিং মাপেত্ৱা অঙ্গাৰৱস্সপৰিত্তাৰকো থেৰো ৱিয.
বলৱপুব্বযোগানং পন বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅগ্গসাৱকাদীনং ৱিনাপি ইমিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন ভাৱনানুক্কমেন অৰহত্তপটিলাভেনেৱ ইদঞ্চ ইদ্ধিৱিকুব্বনং অঞ্ঞে চ পটিসম্ভিদাদিভেদা গুণা ইজ্ঝন্তি. তস্মা যথা পিড়ন্ধনৱিকতিং কত্তুকামো সুৱণ্ণকাৰো অগ্গিধমনাদীহি সুৱণ্ণং মুদুং কম্মঞ্ঞং কত্ৱাৱ কৰোতি, যথা চ ভাজনৱিকতিং কত্তুকামো কুম্ভকাৰো মত্তিকং সুপৰিমদ্দিতং মুদুং কত্ৱা কৰোতি, এৱমেৱ আদিকম্মিকেন ইমেহি চুদ্দসহাকাৰেহি চিত্তং পৰিদমেত্ৱা ছন্দসীসচিত্তসীসৱীৰিযসীসৱীমংসাসীসসমাপজ্জনৱসেন চেৱ আৱজ্জনাদিৱসীভাৱৱসেন চ মুদুং কম্মঞ্ঞং কত্ৱা ইদ্ধিৱিধায যোগো কৰণীযো. পুব্বহেতুসম্পন্নেন পন কসিণেসু চতুত্থজ্ঝানমত্তে চিণ্ণৱসিনাপি কাতুং ৱট্টতি. যথা পনেত্থ যোগো কাতব্বো, তং ৱিধিং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিমাহ.
৩৬৮. তত্ৰাযং পাড়িনযানুসাৰেনেৱ ৱিনিচ্ছযকথা. তত্থ সোতি সো অধিগতচতুত্থজ্ঝানো যোগী. এৱন্তি চতুত্থজ্ঝানক্কমনিদস্সনমেতং. ইমিনা পঠমজ্ঝানাধিগমাদিনা কমেন চতুত্থজ্ঝানং পটিলভিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. সমাহিতেতি ইমিনা চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতে. চিত্তেতি ৰূপাৱচৰচিত্তে. পৰিসুদ্ধেতিআদীসু পন উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱেন পৰিসুদ্ধে. পৰিসুদ্ধত্তাযেৱ পৰিযোদাতে, পভস্সৰেতি ৱুত্তং হোতি. সুখাদীনং পচ্চযানং ঘাতেন ৱিহতৰাগাদিঅঙ্গণত্তা অনঙ্গণে. অনঙ্গণত্তাযেৱ ৱিগতূপক্কিলেসে. অঙ্গণেন হি তং চিত্তং উপক্কিলিস্সতি. সুভাৱিতত্তা মুদুভূতে, ৱসীভাৱপ্পত্তেতি ৱুত্তং হোতি. ৱসে ৱত্তমানং হি চিত্তং মুদুন্তি ৱুচ্চতি. মুদুত্তাযেৱ চ কম্মনিযে, কম্মক্খমে কম্মযোগ্গেতি ৱুত্তং হোতি. মুদুং হি চিত্তং কম্মনিযং হোতি সুদন্তমিৱ সুৱণ্ণং, তঞ্চ উভযম্পি সুভাৱিতত্তাযেৱাতি. যথাহ ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং ভাৱিতং বহুলীকতং মুদুঞ্চ হোতি কম্মনিযঞ্চ, যথযিদং, ভিক্খৱে, চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.২২).
এতেসু পৰিসুদ্ধভাৱাদীসু ঠিতত্তা ঠিতে. ঠিতত্তাযেৱ আনেঞ্জপ্পত্তে, অচলে নিৰিঞ্জনেতি ৱুত্তং হোতি. মুদুকম্মঞ্ঞভাৱেন ৱা অত্তনো ৱসে ঠিতত্তা ঠিতে. সদ্ধাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা আনেঞ্জপ্পত্তে. সদ্ধাপৰিগ্গহিতং হি চিত্তং অস্সদ্ধিযেন ন ইঞ্জতি. ৱীৰিযপৰিগ্গহিতং কোসজ্জেন ন ইঞ্জতি. সতিপৰিগ্গহিতং পমাদেন ন ইঞ্জতি. সমাধিপৰিগ্গহিতং উদ্ধচ্চেন ন ইঞ্জতি. পঞ্ঞাপৰিগ্গহিতং অৱিজ্জায ন ইঞ্জতি. ওভাসগতং কিলেসন্ধকাৰেন ন ইঞ্জতি. ইমেহি ছহি ধম্মেহি পৰিগ্গহিতং আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি. এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহাৰক্খমং হোতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায.
অপৰো নযো, চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতে. নীৱৰণদূৰভাৱেন পৰিসুদ্ধে. ৱিতক্কাদিসমতিক্কমেন পৰিযোদাতে. ঝানপটিলাভপচ্চযানং ইচ্ছাৱচৰানং অভাৱেন অনঙ্গণে. অভিজ্ঝাদীনং চিত্তস্স উপক্কিলেসানং ৱিগমেন ৱিগতূপক্কিলেসে. উভযম্পি চেতং অনঙ্গণসুত্তৱত্থসুত্তানুসাৰেন (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৱেদিতব্বং. ৱসিপ্পত্তিযা মুদুভূতে. ইদ্ধিপাদভাৱূপগমেন কম্মনিযে. ভাৱনাপাৰিপূৰিযা পণীতভাৱূপগমেন ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে. যথা আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি, এৱং ঠিতেতি অত্থো. এৱম্পি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং চিত্তং অভিনীহাৰক্খমং হোতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকৰণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযায পাদকং পদট্ঠানভূতন্তি.
দসইদ্ধিকথা
৩৬৯. ইদ্ধিৱিধায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতীতি এত্থ ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি, নিপ্ফত্তিঅত্থেন পটিলাভট্ঠেন চাতি ৱুত্তং হোতি. যঞ্হি নিপ্ফজ্জতি পটিলব্ভতি চ, তং ইজ্ঝতীতি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘কামং কামযমানস্স, তস্স চেতং সমিজ্ঝতী’’তি (সু. নি. ৭৭২). তথা ‘‘নেক্খম্মং ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহৰতীতি পাটিহাৰিযং. অৰহত্তমগ্গো ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, পটিহৰতীতি পাটিহাৰিয’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৩২).
অপৰো নযো, ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি. উপাযসম্পদাযেতমধিৱচনং. উপাযসম্পদা হি ইজ্ঝতি অধিপ্পেতফলপ্পসৱনতো. যথাহ – ‘‘অযং খো চিত্তো গহপতি সীলৱা কল্যাণধম্মো, সচে পণিদহিস্সতি ‘অনাগতমদ্ধানং ৰাজা অস্সং চক্কৱত্তী’তি, তস্স খো অযং ইজ্ঝিস্সতি সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিসুদ্ধত্তা’’তি (সং. নি. ৪.৩৫২).
অপৰো নযো, এতায সত্তা ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধি. ইজ্ঝন্তীতি ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ৱুত্তং হোতি. সা দসৱিধা. যথাহ ‘‘কতি ইদ্ধিযোতি দস ইদ্ধিযো’’. পুন চপৰং আহ ‘‘কতমা দস ইদ্ধিযো? অধিট্ঠানা ইদ্ধি, ৱিকুব্বনা ইদ্ধি, মনোমযা ইদ্ধি, ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি, সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি, অৰিযা ইদ্ধি, কম্মৱিপাকজা ইদ্ধি, পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি, ৱিজ্জামযা ইদ্ধি, তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.৯).
৩৭০. তত্থ ‘‘পকতিযা একো বহুকং আৱজ্জতি. সতং ৱা সহস্সং ৱা সতসহস্সং ৱা আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি ‘বহুকো হোমী’’’তি (পটি. ম. ৩.১০) এৱং ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা ইদ্ধি অধিট্ঠানৱসেন নিপ্ফন্নত্তা অধিট্ঠানা ইদ্ধি নাম.
৩৭১. ‘‘সো পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা কুমাৰকৱণ্ণং ৱা দস্সেতি নাগৱণ্ণং ৱা…পে… ৱিৱিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১৩) এৱং আগতা ইদ্ধি পকতিৱণ্ণৱিজহনৱিকাৰৱসেন পৱত্তত্তা ৱিকুব্বনা ইদ্ধি নাম.
৩৭২. ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতি ৰূপিং মনোময’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১৪) ইমিনা নযেন আগতা ইদ্ধি সৰীৰব্ভন্তৰে অঞ্ঞস্সেৱ মনোমযস্স সৰীৰস্স নিপ্ফত্তিৱসেন পৱত্তত্তা মনোমযা ইদ্ধি নাম.
৩৭৩. ঞাণুপ্পত্তিতো পন পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা তংখণে ৱা ঞাণানুভাৱনিব্বত্তো ৱিসেসো ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি নাম. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞায পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি…পে… অৰহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানং পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. আযস্মতো বাক্কুলস্স ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. আযস্মতো সংকিচ্চস্স ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. আযস্মতো ভূতপালস্স ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৫).
তত্থ আযস্মা বাক্কুলো দহৰোৱ মঙ্গলদিৱসে নদিযা ন্হাপিযমানো ধাতিযা পমাদেন সোতে পতিতো. তমেনং মচ্ছো গিলিত্ৱা বাৰাণসীতিত্থং অগমাসি. তত্ৰ তং মচ্ছবন্ধো গহেত্ৱা সেট্ঠিভৰিযায ৱিক্কিণি. সা মচ্ছে সিনেহং উপ্পাদেত্ৱা অহমেৱ নং পচিস্সামীতি ফালেন্তী মচ্ছকুচ্ছিযং সুৱণ্ণবিম্বং ৱিয দাৰকং দিস্ৱা পুত্তো মে লদ্ধোতি সোমনস্সজাতা অহোসি. ইতি মচ্ছকুচ্ছিযং অৰোগভাৱো আযস্মতো বাক্কুলস্স পচ্ছিমভৱিকস্স তেন অত্তভাৱেন পটিলভিতব্বঅৰহত্তমগ্গঞাণানুভাৱেন নিব্বত্তত্তা ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি নাম. ৱত্থু পন ৱিত্থাৰেন কথেতব্বং.
সংকিচ্চত্থেৰস্স পন গব্ভগতস্সেৱ মাতা কালমকাসি. তস্সা চিতকং আৰোপেত্ৱা সূলেহি ৱিজ্ঝিত্ৱা ঝাপিযমানায দাৰকো সূলকোটিযা অক্খিকূটে পহাৰং লভিত্ৱা সদ্দং অকাসি. ততো দাৰকো জীৱতীতি ওতাৰেত্ৱা কুচ্ছিং ফালেত্ৱা দাৰকং অয্যিকায অদংসু. সো তায পটিজগ্গিতো ৱুদ্ধিমন্ৱায পব্বজিত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. ইতি ৱুত্তনযেনেৱ দাৰুচিতকায অৰোগভাৱো আযস্মতো সংকিচ্চস্স ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি নাম.
ভূতপালদাৰকস্স পন পিতা ৰাজগহে দলিদ্দমনুস্সো. সো দাৰূনং অত্থায সকটেন অটৱিং গন্ত্ৱা দাৰুভাৰং কত্ৱা সাযং নগৰদ্ৱাৰসমীপং পত্তো. অথস্স গোণা যুগং ওস্সজ্জিত্ৱা নগৰং পৱিসিংসু. সো সকটমূলে পুত্তকং নিসীদাপেত্ৱা গোণানং অনুপদং গচ্ছন্তো নগৰমেৱ পাৱিসি. তস্স অনিক্খন্তস্সেৱ দ্ৱাৰং পিহিতং. দাৰকস্স ৱাড়যক্খানুচৰিতেপি বহিনগৰে তিযামৰত্তিং অৰোগভাৱো ৱুত্তনযেনেৱ ঞাণৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি নাম. ৱত্থু পন ৱিত্থাৰেতব্বং.
৩৭৪. সমাধিতো পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা তংখণে ৱা সমথানুভাৱনিব্বত্তো ৱিসেসো সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘পঠমজ্ঝানেন নীৱৰণানং পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি, আযস্মতো সঞ্জীৱস্স, আযস্মতো খাণুকোণ্ডঞ্ঞস্স, উত্তৰায উপাসিকায, সামাৱতিযা উপাসিকায সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৬).
তত্থ যদা আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰেন সদ্ধিং কপোতকন্দৰাযং ৱিহৰতো জুণ্হায ৰত্তিযা নৱোৰোপিতেহি কেসেহি অজ্ঝোকাসে নিসিন্নস্স একো দুট্ঠযক্খো সহাযকেন যক্খেন ৱাৰিযমানোপি সীসে পহাৰমদাসি. যস্স মেঘস্স ৱিয গজ্জতো সদ্দো অহোসি. তদা থেৰো তস্স পহৰণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেসি. অথস্স তেন পহাৰেন ন কোচি আবাধো অহোসি. অযং তস্সাযস্মতো সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. ৱত্থু পন উদানে (উদা. ৩৪) আগতমেৱ.
সঞ্জীৱত্থেৰং পন নিৰোধসমাপন্নং কালকতোতি সল্লক্খেত্ৱা গোপালকাদযো তিণকট্ঠগোমযানি সঙ্কড্ঢেত্ৱা অগ্গিং অদংসু. থেৰস্স চীৱৰে অংসুমত্তম্পি নজ্ঝাযিত্থ. অযমস্স অনুপুব্বসমাপত্তিৱসেন পৱত্তসমথানুভাৱনিব্বত্তত্তা সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. ৱত্থু পন সুত্তে (ম. নি. ১.৫০৭) আগতমেৱ.
খাণুকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো পন পকতিযাৱ সমাপত্তিবহুলো. সো অঞ্ঞতৰস্মিং অৰঞ্ঞে ৰত্তিং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসীদি. পঞ্চসতা চোৰা ভণ্ডকং থেনেত্ৱা গচ্ছন্তা ‘‘ইদানি অম্হাকং অনুপথং আগচ্ছন্তা নত্থী’’তি ৱিস্সমিতুকামা ভণ্ডকং ওৰোপযমানা ‘‘খাণুকো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানা থেৰস্সেৱ উপৰি সব্বভণ্ডকানি ঠপেসুং. তেসং ৱিস্সমিত্ৱা গচ্ছন্তানং পঠমং ঠপিতভণ্ডকস্স গহণকালে কালপৰিচ্ছেদৱসেন থেৰো ৱুট্ঠাসি. তে থেৰস্স চলনাকাৰং দিস্ৱা ভীতা ৱিৰৱিংসু. থেৰো ‘‘মা ভাযিত্থ উপাসকা, ভিক্খু অহ’’ন্তি আহ. তে আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা থেৰগতেন পসাদেন পব্বজিত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণিংসু (ধ. প. অট্ঠ. ১.১). অযমেত্থ পঞ্চহি ভণ্ডকসতেহি অজ্ঝোত্থটস্স থেৰস্স আবাধাভাৱো সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি.
উত্তৰা পন উপাসিকা পুণ্ণসেট্ঠিস্স ধীতা. তস্সা সিৰিমা নাম গণিকা ইস্সাপকতা তত্ততেলকটাহং সীসে আসিঞ্চি. উত্তৰা তংখণঞ্ঞেৱ মেত্তং সমাপজ্জি. তেলং পোক্খৰপত্ততো উদকবিন্দু ৱিয ৱিৱট্টমানং অগমাসি. অযমস্সা সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধি. ৱত্থু পন ৱিত্থাৰেতব্বং.
সামাৱতী নাম উদেনস্স ৰঞ্ঞো অগ্গমহেসী. মাগণ্ডিযব্ৰাহ্মণো অত্তনো ধীতায অগ্গমহেসিট্ঠানং পত্থযমানো তস্সা ৱীণায আসীৱিসং পক্খিপাপেত্ৱা ৰাজানং আহ ‘‘মহাৰাজ, সামাৱতী তং মাৰেতুকামা ৱীণায আসীৱিসং গহেত্ৱা পৰিহৰতী’’তি. ৰাজা তং দিস্ৱা কুপিতো সামাৱতিং ৱধিস্সামীতি ধনুং আৰোপেত্ৱা ৱিসপীতং খুৰপ্পং সন্নয্হি. সামাৱতী সপৰিৱাৰা ৰাজানং মেত্তায ফৰি. ৰাজা নেৱ সৰং খিপিতুং ন ওৰোপেতুং সক্কোন্তো ৱেধমানো অট্ঠাসি. ততো নং দেৱী আহ ‘‘কিং, মহাৰাজ, কিলমসী’’তি? ‘‘আম কিলমামী’’তি. ‘‘তেন হি ধনুং ওৰোপেহী’’তি. সৰো ৰঞ্ঞো পাদমূলেযেৱ পতি. ততো নং দেৱী ‘‘মহাৰাজ, অপ্পদুট্ঠস্স নপ্পদুস্সিতব্ব’’ন্তি ওৱদি. ইতি ৰঞ্ঞো সৰং মুঞ্চিতুং অৱিসহনভাৱো সামাৱতিযা উপাসিকায সমাধিৱিপ্ফাৰা ইদ্ধীতি.
৩৭৫. পটিক্কূলাদীসু অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞিৱিহাৰাদিকা পন অৰিযা ইদ্ধি নাম. যথাহ – ‘‘কতমা অৰিযা ইদ্ধি? ইধ – ভিক্খু সচে আকঙ্খতি ‘পটিক্কূলে অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি…পে… উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো’’তি (পটি. ম. ৩.১৭). অযঞ্হি চেতোৱসিপ্পত্তানং অৰিযানংযেৱ সম্ভৱতো অৰিযা ইদ্ধীতি ৱুচ্চতি.
এতায হি সমন্নাগতো খীণাসৱো ভিক্খু পটিক্কূলে অনিট্ঠে ৱত্থুস্মিং মেত্তাফৰণং ৱা ধাতুমনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. অপ্পটিক্কূলে ইট্ঠে ৱত্থুস্মিং অসুভফৰণং ৱা অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো পটিক্কূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. তথা পটিক্কূলাপটিক্কূলেসু তদেৱ মেত্তাফৰণং ৱা ধাতুমনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. অপ্পটিক্কূলপটিক্কূলেসু চ তদেৱ অসুভফৰণং ৱা অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং ৱা কৰোন্তো পটিক্কূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতীতিআদিনা নযেন ৱুত্তং পন ছড়ঙ্গুপেক্খং পৱত্তযমানো পটিক্কূলে চ অপ্পটিক্কূলে চ তদুভযং অভিনিৱজ্জিত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. পটিসম্ভিদাযঞ্হি ‘‘কথং পটিক্কূলে অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি? অনিট্ঠস্মিং ৱত্থুস্মিং মেত্তায ৱা ফৰতি ধাতুসো ৱা উপসংহৰতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.১৭) নযেন অযমেৱ অত্থো ৱিভত্তো. অযং চেতোৱসিপ্পত্তানং অৰিযানংযেৱ সম্ভৱতো অৰিযা ইদ্ধীতি ৱুচ্চতি.
৩৭৬. পক্খীআদীনং পন ৱেহাসগমনাদিকা কম্মৱিপাকজা ইদ্ধি নাম. যথাহ – ‘‘কতমা কম্মৱিপাকজা ইদ্ধি? সব্বেসং পক্খীনং সব্বেসং দেৱানং একচ্চানং মনুস্সানং একচ্চানঞ্চ ৱিনিপাতিকানং অযং কম্মৱিপাকজা ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮). এত্থ হি সব্বেসং পক্খীনং ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা ৱিনাযেৱ আকাসেন গমনং. তথা সব্বেসং দেৱানং পঠমকপ্পিকানঞ্চ একচ্চানং মনুস্সানং. তথা পিযঙ্কৰমাতা (সং. নি. ১.২৪০) যক্খিনী উত্তৰমাতা ফুস্সমিত্তা ধম্মগুত্তাতি এৱমাদীনং একচ্চানং ৱিনিপাতিকানং আকাসেন গমনং কম্মৱিপাকজা ইদ্ধীতি.
৩৭৭. চক্কৱত্তিআদীনং ৱেহাসগমনাদিকা পন পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি নাম. যথাহ ‘‘কতমা পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি? ৰাজা চক্কৱত্তী ৱেহাসং গচ্ছতি সদ্ধিং চতুৰঙ্গিনিযা সেনায অন্তমসো অস্সবন্ধগোবন্ধপুৰিসে উপাদায. জোতিকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. জটিলকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. ঘোসিতস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. মেণ্ডকস্স গহপতিস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. পঞ্চন্নং মহাপুঞ্ঞানং পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধী’’তি. সঙ্খেপতো পন পৰিপাকং গতে পুঞ্ঞসম্ভাৰে ইজ্ঝনকৱিসেসো পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি.
এত্থ চ জোতিকস্স গহপতিস্স পথৱিং ভিন্দিত্ৱা মণিপাসাদো উট্ঠহি. চতুসট্ঠি চ কপ্পৰুক্খাতি অযমস্স পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. জটিলকস্স অসীতিহত্থো সুৱণ্ণপব্বতো নিব্বত্তি. ঘোসিতস্স সত্তসু ঠানেসু মাৰণত্থায উপক্কমে কতেপি অৰোগভাৱো পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. মেণ্ডকস্স এককৰীসমত্তে পদেসে সত্তৰতনমযানং মেণ্ডকানং পাতুভাৱো পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি. পঞ্চ মহাপুঞ্ঞা নাম মেণ্ডকসেট্ঠি, তস্স ভৰিযা চন্দপদুমসিৰী, পুত্তো ধনঞ্চযসেট্ঠি, সুণিসা সুমনদেৱী, দাসো পুণ্ণো নামাতি. তেসু সেট্ঠিস্স সীসং ন্হাতস্স আকাসং উল্লোকনকালে অড্ঢতেড়সকোট্ঠসহস্সানি আকাসতো ৰত্তসালীনং পূৰেন্তি. ভৰিযায নাড়িকোদনমত্তম্পি গহেত্ৱা সকলজম্বুদীপৱাসিকে পৰিৱিসমানায ভত্তং ন খীযতি. পুত্তস্স সহস্সত্থৱিকং গহেত্ৱা সকলজম্বুদীপৱাসিকানম্পি দেন্তস্স কহাপণা ন খীযন্তি. সুণিসায একং ৱীহিতুম্বং গহেত্ৱা সকলজম্বুদীপৱাসিকানম্পি ভাজযমানায ধঞ্ঞং ন খীযতি. দাসস্স একেন নঙ্গলেন কসতো ইতো সত্ত ইতো সত্তাতি চুদ্দস মগ্গা হোন্তি. অযং নেসং পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি.
৩৭৮. ৱিজ্জাধৰাদীনং ৱেহাসগমনাদিকা পন ৱিজ্জামযা ইদ্ধি. যথাহ ‘‘কতমা ৱিজ্জামযা ইদ্ধি? ৱিজ্জাধৰা ৱিজ্জং পৰিজপিত্ৱা ৱেহাসং গচ্ছন্তি. আকাসে অন্তলিক্খে হত্থিম্পি দস্সেন্তি…পে… ৱিৱিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮).
৩৭৯. তেন তেন পন সম্মাপযোগেন তস্স তস্স কম্মস্স ইজ্ঝনং তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি. যথাহ – ‘‘নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দস্স পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধি…পে… অৰহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসানং পহানট্ঠো ইজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮). এত্থ চ পটিপত্তিসঙ্খাতস্সেৱ সম্মাপযোগস্স দীপনৱসেন পুৰিমপাড়িসদিসাৱ পাড়ি আগতা. অট্ঠকথাযং পন সকটব্যূহাদিকৰণৱসেন যংকিঞ্চি সিপ্পকম্মং যংকিঞ্চি ৱেজ্জকম্মং তিণ্ণং বেদানং উগ্গহণং তিণ্ণং পিটকানং উগ্গহণং অন্তমসো কসনৱপনাদীনি উপাদায তং তং কম্মং কত্ৱা নিব্বত্তৱিসেসো তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি আগতা. (১০)
ইতি ইমাসু দসসু ইদ্ধীসু ইদ্ধিৱিধাযাতি ইমস্মিং পদে অধিট্ঠানা ইদ্ধিযেৱ আগতা. ইমস্মিং পনত্থে ৱিকুব্বনামনোমযাইদ্ধিযোপি ইচ্ছিতব্বা এৱ.
৩৮০. ইদ্ধিৱিধাযাতি ইদ্ধিকোট্ঠাসায, ইদ্ধিৱিকপ্পায ৱা. চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতীতি সো ভিক্খু ৱুত্তপ্পকাৰৱসেন তস্মিং চিত্তে অভিঞ্ঞাপাদকে জাতে ইদ্ধিৱিধাধিগমত্থায পৰিকম্মচিত্তং অভিনীহৰতি কসিণাৰম্মণতো অপনেত্ৱা ইদ্ধিৱিধাভিমুখং পেসেতি. অভিনিন্নামেতীতি অধিগন্তব্বইদ্ধিপোণং ইদ্ধিপব্ভাৰং কৰোতি. সোতি সো এৱং কতচিত্তাভিনীহাৰো ভিক্খু. অনেকৱিহিতন্তি অনেকৱিধং নানপ্পকাৰকং. ইদ্ধিৱিধন্তি ইদ্ধিকোট্ঠাসং. পচ্চনুভোতীতি পচ্চনুভৱতি, ফুসতি সচ্ছিকৰোতি পাপুণাতীতি অত্থো. ইদানিস্স অনেকৱিহিতভাৱং দস্সেন্তো ‘‘একোপি হুত্ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ একোপি হুত্ৱাতি ইদ্ধিকৰণতো পুব্বে পকতিযা একোপি হুত্ৱা. বহুধা হোতীতি বহূনং সন্তিকে চঙ্কমিতুকামো ৱা সজ্ঝাযং ৱা কত্তুকামো পঞ্হং ৱা পুচ্ছিতুকামো হুত্ৱা সতম্পি সহস্সম্পি হোতি. কথং পনাযমেৱং হোতি? ইদ্ধিযা চতস্সো ভূমিযো চত্তাৰো পাদা অট্ঠ পদানি সোড়স চ মূলানি সম্পাদেত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠহন্তো.
৩৮১. তত্থ চতস্সো ভূমিযোতি চত্তাৰি ঝানানি ৱেদিতব্বানি. ৱুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা ‘‘ইদ্ধিযা কতমা চতস্সো ভূমিযো? ৱিৱেকজভূমি পঠমং ঝানং, পীতিসুখভূমি দুতিযং ঝানং, উপেক্খাসুখভূমি ততিযং ঝানং, অদুক্খমসুখভূমি চতুত্থং ঝানং. ইদ্ধিযা ইমা চতস্সো ভূমিযো ইদ্ধিলাভায ইদ্ধিপটিলাভায ইদ্ধিৱিকুব্বনতায ইদ্ধিৱিসৱিতায ইদ্ধিৱসিতায ইদ্ধিৱেসাৰজ্জায সংৱত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯). এত্থ চ পুৰিমানি তীণি ঝানানি যস্মা পীতিফৰণেন চ সুখফৰণেন চ সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱা লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো ইদ্ধিং পাপুণাতি, তস্মা ইমিনা পৰিযাযেন ইদ্ধিলাভায সংৱত্তনতো সম্ভাৰভূমিযোতি ৱেদিতব্বানি. চতুত্থজ্ঝানং পন ইদ্ধিলাভায পকতিভূমিযেৱ.
৩৮২. চত্তাৰো পাদাতি চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ইদ্ধিযা কতমে চত্তাৰো পাদা? ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. ৱীৰিয… চিত্ত… ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. ইদ্ধিযা ইমে চত্তাৰো পাদা ইদ্ধিলাভায…পে… ইদ্ধিৱেসাৰজ্জায সংৱত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯). এত্থ চ ছন্দহেতুকো ছন্দাধিকো ৱা সমাধি ছন্দসমাধি. কত্তুকম্যতাছন্দং অধিপতিং কৰিত্ৱা পটিলদ্ধসমাধিস্সেতং অধিৱচনং. পধানভূতা সঙ্খাৰা পধানসঙ্খাৰা. চতুকিচ্চসাধকস্স সম্মপ্পধানৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. সমন্নাগতন্তি ছন্দসমাধিনা চ পধানসঙ্খাৰেহি চ উপেতং. ইদ্ধিপাদন্তি নিপ্ফত্তিপৰিযাযেন ৱা ইজ্ঝনট্ঠেন, ইজ্ঝন্তি এতায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইমিনা ৱা পৰিযাযেন ইদ্ধীতি সঙ্খং গতানং অভিঞ্ঞাচিত্তসম্পযুত্তানং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰানং অধিট্ঠানট্ঠেন পাদভূতং সেসচিত্তচেতসিকৰাসিন্তি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ইদ্ধিপাদোতি তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৱিভ. ৪৩৪).
অথ ৱা পজ্জতে অনেনাতি পাদো. পাপুণীযতীতি অত্থো. ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো. ছন্দাদীনমেতং অধিৱচনং. যথাহ – ‘‘ছন্দঞ্চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধি. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং…পে… পদহতি, ইমে ৱুচ্চন্তি পধানসঙ্খাৰা. ইতি অযঞ্চ ছন্দো অযঞ্চ ছন্দসমাধি ইমে চ পধানসঙ্খাৰা, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’তি (সং. নি. ৫.৮২৫). এৱং সেসিদ্ধিপাদেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো.
৩৮৩. অট্ঠ পদানীতি ছন্দাদীনি অট্ঠ ৱেদিতব্বানি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ইদ্ধিযা কতমানি অট্ঠ পদানি? ছন্দঞ্চে ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং. ছন্দো ন সমাধি, সমাধি ন ছন্দো. অঞ্ঞো ছন্দো, অঞ্ঞো সমাধি. ৱীৰিযঞ্চে ভিক্খু… চিত্তঞ্চে ভিক্খু… ৱীমংসঞ্চে ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং. ৱীমংসা ন সমাধি, সমাধি ন ৱীমংসা. অঞ্ঞা ৱীমংসা, অঞ্ঞো সমাধি. ইদ্ধিযা ইমানি অট্ঠ পদানি ইদ্ধিলাভায…পে… ইদ্ধিৱেসাৰজ্জায সংৱত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯). এত্থ হি ইদ্ধিমুপ্পাদেতুকামতাছন্দো সমাধিনা একতো নিযুত্তোৱ ইদ্ধিলাভায সংৱত্ততি; তথা ৱীৰিযাদযো. তস্মা ইমানি অট্ঠ পদানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি.
৩৮৪. সোড়স মূলানীতি সোড়সহি আকাৰেহি আনেঞ্জতা চিত্তস্স ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইদ্ধিযা কতি মূলানি? সোড়স মূলানি – অনোনতং চিত্তং কোসজ্জে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনুন্নতং চিত্তং উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনভিনতং চিত্তং ৰাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনপনতং চিত্তং ব্যাপাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অনিস্সিতং চিত্তং দিট্ঠিযা ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, অপ্পটিবদ্ধং চিত্তং ছন্দৰাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৱিপ্পমুত্তং চিত্তং কামৰাগে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৱিসংযুত্তং চিত্তং কিলেসে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৱিমৰিযাদিকতং চিত্তং কিলেসমৰিযাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, একত্তগতং চিত্তং নানত্তকিলেসে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, সদ্ধায পৰিগ্গহিতং চিত্তং অস্সদ্ধিযে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ৱীৰিযেন পৰিগ্গহিতং চিত্তং কোসজ্জে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, সতিযা পৰিগ্গহিতং চিত্তং পমাদে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, সমাধিনা পৰিগ্গহিতং চিত্তং উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, পঞ্ঞায পৰিগ্গহিতং চিত্তং অৱিজ্জায ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং, ওভাসগতং চিত্তং অৱিজ্জন্ধকাৰে ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. ইদ্ধিযা ইমানি সোড়স মূলানি ইদ্ধিলাভায…পে… ইদ্ধিৱেসাৰজ্জায সংৱত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ৩.৯).
কামঞ্চ এস অত্থো এৱং সমাহিতে চিত্তেতিআদিনাপি সিদ্ধোযেৱ, পঠমজ্ঝানাদীনং পন ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদমূলভাৱদস্সনত্থং পুন ৱুত্তো. পুৰিমো চ সুত্তেসু আগতনযো. অযং পটিসম্ভিদাযং. ইতি উভযত্থ অসম্মোহত্থম্পি পুন ৱুত্তো.
৩৮৫. ঞাণেন অধিট্ঠহন্তোতি স্ৱাযমেতে ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদভূতে ধম্মে সম্পাদেত্ৱা অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায সচে সতং ইচ্ছতি ‘‘সতং হোমি সতং হোমী’’তি পৰিকম্মং কত্ৱা পুন অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অধিট্ঠাতি, অধিট্ঠানচিত্তেন সহেৱ সতং হোতি. সহস্সাদীসুপি এসেৱ নযো. সচে এৱং ন ইজ্ঝতি পুন পৰিকম্মং কত্ৱা দুতিযম্পি সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. সংযুত্তট্ঠকথাযং হি একৱাৰং দ্ৱেৱাৰং সমাপজ্জিতুং ৱট্টতীতি ৱুত্তং. তত্থ পাদকজ্ঝানচিত্তং নিমিত্তাৰম্মণং. পৰিকম্মচিত্তানি সতাৰম্মণানি ৱা সহস্সাৰম্মণানি ৱা, তানি চ খো ৱণ্ণৱসেন, নো পণ্ণত্তিৱসেন. অধিট্ঠানচিত্তম্পি তথেৱ সতাৰম্মণং ৱা সহস্সাৰম্মণং ৱা. তং পুব্বে ৱুত্তং অপ্পনাচিত্তমিৱ গোত্ৰভুঅনন্তৰং একমেৱ উপ্পজ্জতি ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানিকং.
৩৮৬. যম্পি পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তং ‘‘পকতিযা একো বহুকং আৱজ্জতি সতং ৱা সহস্সং ৱা সতসহস্সং ৱা, আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি ‘বহুকো হোমী’তি, বহুকো হোতি, যথা আযস্মা চূড়পন্থকো’’তি (পটি. ম. ৩.১০). তত্ৰাপি আৱজ্জতীতি পৰিকম্মৱসেনেৱ ৱুত্তং. আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি অভিঞ্ঞাঞাণৱসেন ৱুত্তং. তস্মা বহুকং আৱজ্জতি, ততো তেসম্পি পৰিকম্মচিত্তানং অৱসানে সমাপজ্জতি, সমাপত্তিতো ৱুট্ঠহিত্ৱা পুন বহুকো হোমীতি আৱজ্জিত্ৱা ততো পৰং পৱত্তানং তিণ্ণং চতুন্নং ৱা পুব্বভাগচিত্তানং অনন্তৰা উপ্পন্নেন সন্নিট্ঠাপনৱসেন অধিট্ঠানন্তি লদ্ধনামেন একেনেৱ অভিঞ্ঞাঞাণেন অধিট্ঠাতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
যং পন ৱুত্তং ‘‘যথা আযস্মা চূড়পন্থকো’’তি, তং বহুধাভাৱস্স কাযসক্খিদস্সনত্থং ৱুত্তং. তং পন ৱত্থুনা দীপেতব্বং. তে কিৰ দ্ৱেভাতৰো পন্থে জাতত্তা পন্থকাতি নামং লভিংসু. তেসং জেট্ঠো মহাপন্থকো, সো পব্বজিত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. অৰহা হুত্ৱা চূড়পন্থকং পব্বাজেত্ৱা –
পদুমং যথা কোকনদং সুগন্ধং, পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং;
অঙ্গীৰসং পস্স ৱিৰোচমানং, তপন্তমাদিচ্চমিৱন্তলিক্খেতি. (অ. নি. ৫.১৯৫) –
ইমং গাথং অদাসি. সো তং চতূহি মাসেহি পগুণং কাতুং নাসক্খি. অথ নং থেৰো অভব্বো ত্ৱং সাসনেতি ৱিহাৰতো নীহৰি. তস্মিঞ্চ কালে থেৰো ভত্তুদ্দেসকো হোতি. জীৱকো থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘স্ৱে, ভন্তে, ভগৱতা সদ্ধিং পঞ্চভিক্খুসতানি গহেত্ৱা অম্হাকং গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. থেৰোপি ঠপেত্ৱা চূড়পন্থকং সেসানং অধিৱাসেমীতি অধিৱাসেসি.
চূড়পন্থকো দ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠত্ৱা ৰোদতি. ভগৱা দিব্বচক্খুনা দিস্ৱা তং উপসঙ্কমিত্ৱা কস্মা ৰোদসীতি আহ. সো তং পৱত্তিমাচিক্খি. ভগৱা ন সজ্ঝাযং কাতুং অসক্কোন্তো মম সাসনে অভব্বো নাম হোতি, মা সোচি ভিক্খূতি তং বাহাযং গহেত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ইদ্ধিযা পিলোতিকখণ্ডং অভিনিম্মিনিত্ৱা অদাসি, হন্দ ভিক্খু ইমং পৰিমজ্জন্তো ৰজোহৰণং ৰজোহৰণন্তি পুনপ্পুনং সজ্ঝাযং কৰোহীতি. তস্স তথা কৰোতো তং কাড়ৱণ্ণং অহোসি. সো পৰিসুদ্ধং ৱত্থং, নত্থেত্থ দোসো, অত্তভাৱস্স পনাযং দোসোতি সঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা পঞ্চসু খন্ধেসু ঞাণং ওতাৰেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অনুলোমতো গোত্ৰভুসমীপং পাপেসি. অথস্স ভগৱা ওভাসগাথা অভাসি –
‘‘ৰাগো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি,
ৰাগস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;
এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱা পণ্ডিতা,
ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে.
‘‘দোসো …পে….
‘‘মোহো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি,
মোহস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;
এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱা পণ্ডিতা,
ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে’’তি. (মহানি. ২০৯);
তস্স গাথাপৰিযোসানে চতুপটিসম্ভিদাছড়ভিঞ্ঞাপৰিৱাৰা নৱ লোকুত্তৰধম্মা হত্থগতাৱ অহেসুং.
সত্থা দুতিযদিৱসে জীৱকস্স গেহং অগমাসি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ দক্খিণোদকাৱসানে যাগুযা দিয্যমানায হত্থেন পত্তং পিদহি. জীৱকো কিং ভন্তেতি পুচ্ছি. ৱিহাৰে একো ভিক্খু অত্থীতি. সো পুৰিসং পেসেসি ‘‘গচ্ছ, অয্যং গহেত্ৱা সীঘং এহী’’তি. ৱিহাৰতো নিক্খন্তে পন ভগৱতি,
সহস্সক্খত্তুমত্তানং, নিম্মিনিত্ৱান পন্থকো;
নিসীদম্বৱনে ৰম্মে, যাৱ কালপ্পৱেদনাতি. (থেৰগা. ৫৬৩);
অথ সো পুৰিসো গন্ত্ৱা কাসাৱেহি একপজ্জোতং আৰামং দিস্ৱা আগন্ত্ৱা ভিক্খূহি ভৰিতো ভন্তে আৰামো, নাহং জানামি কতমো সো অয্যোতি আহ. ততো নং ভগৱা আহ ‘‘গচ্ছ যং পঠমং পস্সসি, তং চীৱৰকণ্ণে গহেত্ৱা ‘সত্থা তং আমন্তেতী’তি ৱত্ৱা আনেহী’’তি. সো তং গন্ত্ৱা থেৰস্সেৱ চীৱৰকণ্ণে অগ্গহেসি. তাৱদেৱ সব্বেপি নিম্মিতা অন্তৰধাযিংসু. থেৰো ‘‘গচ্ছ ত্ৱ’’ন্তি তং উয্যোজেত্ৱা মুখধোৱনাদিসৰীৰকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৱা পঠমতৰং গন্ত্ৱা পত্তাসনে নিসীদি. ইদং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যথা আযস্মা চূড়পন্থকো’’তি.
তত্ৰ যে তে বহূ নিম্মিতা তে অনিযমেত্ৱা নিম্মিতত্তা ইদ্ধিমতা সদিসাৱ হোন্তি. ঠাননিসজ্জাদীসু ৱা ভাসিততুণ্হীভাৱাদীসু ৱা যং যং ইদ্ধিমা কৰোতি, তং তদেৱ কৰোন্তি. সচে পন নানাৱণ্ণে কাতুকামো হোতি, কেচি পঠমৱযে, কেচি মজ্ঝিমৱযে, কেচি পচ্ছিমৱযে, তথা দীঘকেসে, উপড্ঢমুণ্ডে, মুণ্ডে, মিস্সকেসে, উপড্ঢৰত্তচীৱৰে, পণ্ডুকচীৱৰে, পদভাণধম্মকথাসৰভঞ্ঞপঞ্হপুচ্ছনপঞ্হৱিস্সজ্জনৰজনপচনচীৱৰসিব্বনধোৱনাদীনি কৰোন্তে অপৰেপি ৱা নানপ্পকাৰকে কাতুকামো হোতি, তেন পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায এত্তকা ভিক্খূ পঠমৱযা হোন্তূতিআদিনা নযেন পৰিকম্মং কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিং ইচ্ছিতিচ্ছিতপ্পকাৰাযেৱ হোন্তীতি. এস নযো বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতীতিআদীসু.
অযং পন ৱিসেসো, ইমিনা ভিক্খুনা এৱং বহুভাৱং নিম্মিনিত্ৱা পুন ‘‘একোৱ হুত্ৱা চঙ্কমিস্সামি, সজ্ঝাযং কৰিস্সামি, পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ৱা, ‘‘অযং ৱিহাৰো অপ্পভিক্খুকো, সচে কেচি আগমিস্সন্তি ‘কুতো ইমে এত্তকা একসদিসা ভিক্খূ, অদ্ধা থেৰস্স এস আনুভাৱো’তি মং জানিস্সন্তী’’তি অপ্পিচ্ছতায ৱা অন্তৰাৱ ‘‘একো হোমী’’তি ইচ্ছন্তেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি পৰিকম্মং কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ‘‘একো হোমী’’তি অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠানচিত্তেন সদ্ধিংযেৱ একো হোতি. এৱং অকৰোন্তো পন যথা পৰিচ্ছিন্নকালৱসেন সযমেৱ একো হোতি.
৩৮৭. আৱিভাৱং তিৰোভাৱন্তি এত্থ আৱিভাৱং কৰোতি তিৰোভাৱং কৰোতীতি অযমত্থো. ইদমেৱ হি সন্ধায পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তং ‘‘আৱিভাৱন্তি কেনচি অনাৱটং হোতি অপ্পটিচ্ছন্নং ৱিৱটং পাকটং. তিৰোভাৱন্তি কেনচি আৱটং হোতি পটিচ্ছন্নং পিহিতং পটিকুজ্জিত’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১১). তত্ৰাযং ইদ্ধিমা আৱিভাৱং কাতুকামো অন্ধকাৰং ৱা আলোকং কৰোতি, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱটং, অনাপাথং ৱা আপাথং কৰোতি. কথং? অযঞ্হি যথা পটিচ্ছন্নোপি দূৰে ঠিতোপি ৱা দিস্সতি, এৱং অত্তানং ৱা পৰং ৱা কাতুকামো পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায ইদং অন্ধকাৰট্ঠানং আলোকজাতং হোতূতি ৱা, ইদং পটিচ্ছন্নং ৱিৱটং হোতূতি ৱা, ইদং অনাপাথং আপাথং হোতূতি ৱা আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিট্ঠাতি, সহ অধিট্ঠানচিত্তেন যথাধিট্ঠিতমেৱ হোতি. পৰে দূৰে ঠিতাপি পস্সন্তি. সযম্পি পস্সিতুকামো পস্সতি.
৩৮৮. এতং পন পাটিহাৰিযং কেন কতপুব্বন্তি? ভগৱতা. ভগৱা হি চূড়সুভদ্দায নিমন্তিতো ৱিস্সকম্মুনা নিম্মিতেহি পঞ্চহি কূটাগাৰসতেহি সাৱত্থিতো সত্তযোজনব্ভন্তৰং সাকেতং গচ্ছন্তো যথা সাকেতনগৰৱাসিনো সাৱত্থিৱাসিকে, সাৱত্থিৱাসিনো চ সাকেতৱাসিকে পস্সন্তি, এৱং অধিট্ঠাসি. নগৰমজ্ঝে চ ওতৰিত্ৱা পথৱিং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা যাৱ অৱীচিং আকাসঞ্চ দ্ৱিধা ৱিযূহিত্ৱা যাৱ ব্ৰহ্মলোকং দস্সেসি.
দেৱোৰোহণেনপি চ অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো. ভগৱা কিৰ যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা চতুৰাসীতিপাণসহস্সানি বন্ধনা পমোচেত্ৱা অতীতা বুদ্ধা যমকপাটিহাৰিযাৱসানে কুহিং গতাতি আৱজ্জিত্ৱা তাৱতিংসভৱনং গতাতি অদ্দস. অথেকেন পাদেন পথৱীতলং অক্কমিত্ৱা দুতিযং যুগন্ধৰপব্বতে পতিট্ঠপেত্ৱা পুন পুৰিমপাদং উদ্ধৰিত্ৱা সিনেৰুমত্থকং অক্কমিত্ৱা তত্থ পণ্ডুকম্বলসিলাতলে ৱস্সং উপগন্ত্ৱা সন্নিপতিতানং দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতানং আদিতো পট্ঠায অভিধম্মকথং আৰভি. ভিক্খাচাৰৱেলায নিম্মিতবুদ্ধং মাপেসি. সো ধম্মং দেসেতি. ভগৱা নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা অনোতত্তদহে মুখং ধোৱিত্ৱা উত্তৰকুৰূসু পিণ্ডপাতং গহেত্ৱা অনোতত্তদহতীৰে পৰিভুঞ্জতি. সাৰিপুত্তত্থেৰো তত্থ গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দতি. ভগৱা অজ্জ এত্তকং ধম্মং দেসেসিন্তি থেৰস্স নযং দেতি. এৱং তযো মাসে অব্বোচ্ছিন্নং অভিধম্মকথং কথেসি. তং সুত্ৱা অসীতিকোটিদেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি.
যমকপাটিহাৰিযে সন্নিপতিতাপি দ্ৱাদসযোজনা পৰিসা ভগৱন্তং পস্সিত্ৱাৱ গমিস্সামাতি খন্ধাৱাৰং বন্ধিত্ৱা অট্ঠাসি. তং চূড়অনাথপিণ্ডিকসেট্ঠিযেৱ সব্বপচ্চযেহি উপট্ঠাসি. মনুস্সা কুহিং ভগৱাতি জাননত্থায অনুৰুদ্ধত্থেৰং যাচিংসু. থেৰো আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা অদ্দস দিব্বেন চক্খুনা তত্থ ৱস্সূপগতং ভগৱন্তং দিস্ৱা আৰোচেসি.
তে ভগৱতো ৱন্দনত্থায মহামোগ্গল্লানত্থেৰং যাচিংসু. থেৰো পৰিসমজ্ঝেযেৱ মহাপথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা সিনেৰুপব্বতং নিব্বিজ্ঝিত্ৱা তথাগতপাদমূলে ভগৱতো পাদে ৱন্দমানোৱ উম্মুজ্জিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ ‘‘জম্বুদীপৱাসিনো, ভন্তে, ভগৱতো পাদে ৱন্দিত্ৱা পস্সিত্ৱাৱ গমিস্সামাতি ৱদন্তী’’তি. ভগৱা আহ ‘‘কুহিং পন তে, মোগ্গল্লান, এতৰহি জেট্ঠভাতা ধম্মসেনাপতী’’তি? ‘‘সঙ্কস্সনগৰে ভন্তে’’তি. ‘‘মোগ্গল্লান, মং দট্ঠুকামা স্ৱে সঙ্কস্সনগৰং আগচ্ছন্তু, অহং স্ৱে মহাপৱাৰণপুণ্ণমাসীউপোসথদিৱসে সঙ্কস্সনগৰে ওতৰিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি থেৰো দসবলং ৱন্দিত্ৱা আগতমগ্গেনেৱ ওৰুয্হ মনুস্সানং সন্তিকং সম্পাপুণি. গমনাগমনকালে চ যথা নং মনুস্সা পস্সন্তি, এৱং অধিট্ঠাসি. ইদং তাৱেত্থ মহামোগ্গল্লানত্থেৰো আৱিভাৱপাটিহাৰিযং অকাসি.
সো এৱং আগতো তং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা ‘‘দূৰন্তি সঞ্ঞং অকত্ৱা কতপাতৰাসাৱ নিক্খমথা’’তি আহ. ভগৱা সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো আৰোচেসি ‘‘মহাৰাজ, স্ৱে মনুস্সলোকং গচ্ছামী’’তি. দেৱৰাজা ৱিস্সকম্মং আণাপেসি ‘‘তাত, স্ৱে ভগৱা মনুস্সলোকং গন্তুকামো, তিস্সো সোপানপন্তিযো মাপেহি একং কনকমযং, একং ৰজতমযং, একং মণিময’’ন্তি. সো তথা অকাসি. ভগৱা দুতিযদিৱসে সিনেৰুমুদ্ধনি ঠত্ৱা পুৰত্থিমলোকধাতুং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি ৱিৱটানি হুত্ৱা একঙ্গণং ৱিয পকাসিংসু. যথা চ পুৰত্থিমেন, এৱং পচ্ছিমেনপি উত্তৰেনপি দক্খিণেনপি সব্বং ৱিৱটমদ্দস. হেট্ঠাপি যাৱ অৱীচি, উপৰি যাৱ অকনিট্ঠভৱনং, তাৱ অদ্দস.
তং দিৱসং কিৰ লোকৱিৱৰণং নাম অহোসি. মনুস্সাপি দেৱে পস্সন্তি, দেৱাপি মনুস্সে. তত্থ নেৱ মনুস্সা উদ্ধং উল্লোকেন্তি, ন দেৱা অধো ওলোকেন্তি, সব্বে সম্মুখাৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং পস্সন্তি. ভগৱা মজ্ঝে মণিমযেন সোপানেন ওতৰতি, ছকামাৱচৰদেৱা ৱামপস্সে কনকমযেন, সুদ্ধাৱাসা চ মহাব্ৰহ্মা চ দক্খিণপস্সে ৰজতমযেন. দেৱৰাজা পত্তচীৱৰং অগ্গহেসি, মহাব্ৰহ্মা তিযোজনিকং সেতচ্ছত্তং, সুযামো ৱাড়বীজনিং, পঞ্চসিখো গন্ধব্বপুত্তো তিগাৱুতমত্তং বেড়ুৱপণ্ডুৱীণং গহেত্ৱা তথাগতস্স পূজং কৰোন্তো ওতৰতি. তংদিৱসং ভগৱন্তং দিস্ৱা বুদ্ধভাৱায পিহং অনুপ্পাদেত্ৱা ঠিতসত্তো নাম নত্থি. ইদমেত্থ ভগৱা আৱিভাৱপাটিহাৰিযং অকাসি.
অপিচ তম্বপণ্ণিদীপে তলঙ্গৰৱাসী ধম্মদিন্নত্থেৰোপি তিস্সমহাৱিহাৰে চেতিযঙ্গণস্মিং নিসীদিত্ৱা ‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো হোতী’’তি অপণ্ণকসুত্তং (অ. নি. ৩.১৬) কথেন্তো হেট্ঠামুখং বীজনিং অকাসি, যাৱ অৱীচিতো একঙ্গণং অহোসি. ততো উপৰিমুখং অকাসি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকা একঙ্গণং অহোসি. থেৰো নিৰযভযেন তজ্জেত্ৱা সগ্গসুখেন চ পলোভেত্ৱা ধম্মং দেসেসি. কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামী অনাগামী অৰহন্তোতি.
৩৮৯. তিৰোভাৱং কাতুকামো পন আলোকং ৱা অন্ধকাৰং কৰোতি, অপ্পটিচ্ছন্নং ৱা পটিচ্ছন্নং, আপাথং ৱা অনাপাথং কৰোতি. কথং? অযঞ্হি যথা অপ্পটিচ্ছন্নোপি সমীপে ঠিতোপি ৱা ন দিস্সতি, এৱং অত্তানং ৱা পৰং ৱা কাতুকামো পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায ‘‘ইদং আলোকট্ঠানং অন্ধকাৰং হোতূ’’তি ৱা, ‘‘ইদং অপ্পটিচ্ছন্নং পটিচ্ছন্নং হোতূ’’তি ৱা, ‘‘ইদং আপাথং অনাপাথং হোতূ’’তি ৱা আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিট্ঠাতি. সহ অধিট্ঠানচিত্তেন যথাধিট্ঠিতমেৱ হোতি. পৰে সমীপে ঠিতাপি ন পস্সন্তি. সযম্পি অপস্সিতুকামো ন পস্সতি.
৩৯০. এতং পন পাটিহাৰিযং কেন কতপুব্বন্তি? ভগৱতা. ভগৱা হি যসং কুলপুত্তং সমীপে নিসিন্নংযেৱ যথা নং পিতা ন পস্সতি, এৱমকাসি. তথা ৱীসযোজনসতং মহাকপ্পিনস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা তং অনাগামিফলে, অমচ্চসহস্সঞ্চস্স সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৱা, তস্স অনুমগ্গং আগতা সহস্সিত্থিপৰিৱাৰা অনোজাদেৱী আগন্ত্ৱা সমীপে নিসিন্নাপি যথা সপৰিসং ৰাজানং ন পস্সতি, তথা কত্ৱা ‘‘অপি, ভন্তে, ৰাজানং পস্সথা’’তি ৱুত্তে ‘‘কিং পন তে ৰাজানং গৱেসিতুং ৱৰং, উদাহু অত্তান’’ন্তি? ‘‘অত্তানং, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা নিসিন্নায তস্সা তথা ধম্মং দেসেসি, যথা সা সদ্ধিং ইত্থিসহস্সেন সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, অমচ্চা অনাগামিফলে, ৰাজা অৰহত্তেতি. অপিচ তম্বপণ্ণিদীপং আগতদিৱসে যথা অত্তনা সদ্ধিং আগতে অৱসেসে ৰাজা ন পস্সতি, এৱং কৰোন্তেন মহিন্দত্থেৰেনাপি ইদং কতমেৱ (পাৰা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা).
৩৯১. অপিচ সব্বম্পি পাকটং পাটিহাৰিযং আৱিভাৱং নাম. অপাকটপাটিহাৰিযং তিৰোভাৱং নাম. তত্থ পাকটপাটিহাৰিযে ইদ্ধিপি পঞ্ঞাযতি ইদ্ধিমাপি. তং যমকপাটিহাৰিযেন দীপেতব্বং. তত্ৰ হি ‘‘ইধ তথাগতো যমকপাটিহাৰিযং কৰোতি অসাধাৰণং সাৱকেহি. উপৰিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, হেট্ঠিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততী’’তি (পটি. ম. ১.১১৬) এৱং উভযং পঞ্ঞাযিত্থ. অপাকটপাটিহাৰিযে ইদ্ধিযেৱ পঞ্ঞাযতি, ন ইদ্ধিমা. তং মহকসুত্তেন (সং. নি. ৪.৩৪৬) চ ব্ৰহ্মনিমন্তনিকসুত্তেন (ম. নি. ১.৫০১ আদযো) চ দীপেতব্বং. তত্ৰ হি আযস্মতো চ মহকস্স, ভগৱতো চ ইদ্ধিযেৱ পঞ্ঞাযিত্থ, ন ইদ্ধিমা.
যথাহ –
‘‘একমন্তং নিসিন্নো খো চিত্তো গহপতি আযস্মন্তং মহকং এতদৱোচ ‘সাধু মে, ভন্তে, অয্যো মহকো উত্তৰিমনুস্সধম্মা ইদ্ধিপাটিহাৰিযং দস্সেতূ’তি. তেন হি ত্ৱং গহপতি আড়িন্দে উত্তৰাসঙ্গং পঞ্ঞাপেত্ৱা তিণকলাপং ওকাসেহীতি. ‘এৱং, ভন্তে’তি খো চিত্তো গহপতি আযস্মতো মহকস্স পটিস্সুত্ৱা আড়িন্দে উত্তৰাসঙ্গং পঞ্ঞাপেত্ৱা তিণকলাপং ওকাসেসি. অথ খো আযস্মা মহকো ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খাসি, যথা তালচ্ছিগ্গড়েন চ অগ্গড়ন্তৰিকায চ অচ্চি নিক্খমিত্ৱা তিণানি ঝাপেসি, উত্তৰাসঙ্গং ন ঝাপেসী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪৬).
যথা চাহ –
‘‘অথ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খাসিং ‘এত্তাৱতা ব্ৰহ্মা চ ব্ৰহ্মপৰিসা চ ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জা চ সদ্দঞ্চ মে সোস্সন্তি, ন চ মং দক্খিস্সন্তী’তি অন্তৰহিতো ইমং গাথং অভাসিং –
‘ভৱে ৱাহং ভযং দিস্ৱা, ভৱঞ্চ ৱিভৱেসিনং;
ভৱং নাভিৱদিং কিঞ্চি, নন্দিঞ্চ ন উপাদিযি’’’ন্তি. (ম. নি. ১.৫০৪);
৩৯২. তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি সেয্যথাপি আকাসেতি এত্থ তিৰোকুট্টন্তি পৰকুট্টং, কুট্টস্স পৰভাগন্তি ৱুত্তং হোতি. এস নযো ইতৰেসু. কুট্টোতি চ গেহভিত্তিযা এতমধিৱচনং. পাকাৰোতি গেহৱিহাৰগামাদীনং পৰিক্খেপপাকাৰো. পব্বতোতি পংসুপব্বতো ৱা পাসাণপব্বতো ৱা. অসজ্জমানোতি অলগ্গমানো. সেয্যথাপি আকাসেতি আকাসে ৱিয. এৱং গন্তুকামেন পন আকাসকসিণং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায কুট্টং ৱা পাকাৰং ৱা সিনেৰুচক্কৱাড়েসুপি অঞ্ঞতৰং পব্বতং ৱা আৱজ্জিত্ৱা কতপৰিকম্মেন আকাসো হোতূতি অধিট্ঠাতব্বো. আকাসোযেৱ হোতি. অধো ওতৰিতুকামস্স, উদ্ধং ৱা আৰোহিতুকামস্স সুসিৰো হোতি, ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গন্তুকামস্স ছিদ্দো. সো তত্থ অসজ্জমানো গচ্ছতি.
তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো পনেত্থাহ – ‘‘আকাসকসিণসমাপজ্জনং, আৱুসো, কিমত্থিযং, কিং হত্থিঅস্সাদীনি অভিনিম্মিনিতুকামো হত্থিঅস্সাদি কসিণানি সমাপজ্জতি, ননু যত্থ কত্থচি কসিণে পৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠসমাপত্তিৱসীভাৱোযেৱ পমাণং. যং যং ইচ্ছতি, তং তদেৱ হোতী’’তি. ভিক্খূ আহংসু – ‘‘পাড়িযা, ভন্তে, আকাসকসিণংযেৱ আগতং, তস্মা অৱস্সমেতং ৱত্তব্ব’’ন্তি. তত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘পকতিযা আকাসকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি. তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং আৱজ্জতি. আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘আকাসো হোতূ’তি. আকাসো হোতি. তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো কেনচি অনাৱটে অপৰিক্খিত্তে অসজ্জমানা গচ্ছন্তি, এৱমেৱ সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে’’তি (পটি. ম. ৩.১১).
সচে পনস্স ভিক্খুনো অধিট্ঠহিত্ৱা গচ্ছন্তস্স অন্তৰা পব্বতো ৱা ৰুক্খো ৱা উট্ঠেতি, কিং পুন সমাপজ্জিত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি? দোসো নত্থি. পুন সমাপজ্জিত্ৱা অধিট্ঠানং হি উপজ্ঝাযস্স সন্তিকে নিস্সযগ্গহণসদিসং হোতি. ইমিনা চ পন ভিক্খুনা আকাসো হোতূতি অধিট্ঠিতত্তা আকাসো হোতিযেৱ. পুৰিমাধিট্ঠানবলেনেৱ চস্স অন্তৰা অঞ্ঞো পব্বতো ৱা ৰুক্খো ৱা উতুমযো উট্ঠহিস্সতীতি অট্ঠানমেৱেতং. অঞ্ঞেন ইদ্ধিমতা নিম্মিতে পন পঠমনিম্মানং বলৱং হোতি. ইতৰেন তস্স উদ্ধং ৱা অধো ৱা গন্তব্বং.
৩৯৩. পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জন্তি এত্থ উম্মুজ্জন্তি উট্ঠানং ৱুচ্চতি. নিমুজ্জন্তি সংসীদনং. উম্মুজ্জঞ্চ নিমুজ্জঞ্চ উম্মুজ্জনিমুজ্জং. এৱং কাতুকামেন আপোকসিণং সমাপজ্জিত্ৱা উট্ঠায এত্তকে ঠানে পথৱী উদকং হোতূতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানেন যথা পৰিচ্ছিন্নে ঠানে পথৱী উদকমেৱ হোতি. সো তত্থ উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি. তত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘পকতিযা আপোকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি. পথৱিং আৱজ্জতি. আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘উদকং হোতূ’তি. উদকং হোতি. সো পথৱিযা উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো উদকে উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোন্তি, এৱমেৱ সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো পথৱিযা উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি, সেয্যথাপি উদকে’’তি (পটি. ম. ৩.১১).
ন কেৱলঞ্চ উম্মুজ্জনিমুজ্জমেৱ, ন্হানপানমুখধোৱনভণ্ডকধোৱনাদীসু যং যং ইচ্ছতি, তং তং কৰোতি. ন কেৱলঞ্চ উদকমেৱ, সপ্পিতেলমধুফাণিতাদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং তং ইদঞ্চিদঞ্চ এত্তকং হোতূতি আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা অধিট্ঠহন্তস্স যথাধিট্ঠিতমেৱ হোতি. উদ্ধৰিত্ৱা ভাজনগতং কৰোন্তস্স সপ্পি সপ্পিমেৱ হোতি. তেলাদীনি তেলাদীনিযেৱ. উদকং উদকমেৱ. সো তত্থ তেমিতুকামোৱ তেমেতি, ন তেমিতুকামো ন তেমেতি. তস্সেৱ চ সা পথৱী উদকং হোতি সেসজনস্স পথৱীযেৱ. তত্থ মনুস্সা পত্তিকাপি গচ্ছন্তি, যানাদীহিপি গচ্ছন্তি, কসিকম্মাদীনিপি কৰোন্তিযেৱ. সচে পনাযং তেসম্পি উদকং হোতূতি ইচ্ছতি, হোতিযেৱ. পৰিচ্ছিন্নকালং পন অতিক্কমিত্ৱা যং পকতিযা ঘটতড়াকাদীসু উদকং, তং ঠপেত্ৱা অৱসেসং পৰিচ্ছিন্নট্ঠানং পথৱীযেৱ হোতি.
৩৯৪. উদকেপি অভিজ্জমানেতি এত্থ যং উদকং অক্কমিত্ৱা সংসীদতি, তং ভিজ্জমানন্তি ৱুচ্চতি. ৱিপৰীতং অভিজ্জমানং. এৱং গন্তুকামেন পন পথৱীকসিণং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায এত্তকে ঠানে উদকং পথৱী হোতূতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানেন যথা পৰিচ্ছিন্নট্ঠানে উদকং পথৱীযেৱ হোতি. সো তত্থ গচ্ছতি, তত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘পকতিযা পথৱীকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি. উদকং আৱজ্জতি. আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘পথৱী হোতূ’তি. পথৱী হোতি. সো অভিজ্জমানে উদকে গচ্ছতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো অভিজ্জমানায পথৱিযা গচ্ছন্তি, এৱমেৱ সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অভিজ্জমানে উদকে গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৱিয’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১১).
ন কেৱলঞ্চ গচ্ছতি, যং যং ইৰিযাপথং ইচ্ছতি, তং তং কৰোতি. ন কেৱলঞ্চ পথৱিমেৱ কৰোতি, মণিসুৱণ্ণপব্বতৰুক্খাদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, তং তং ৱুত্তনযেনেৱ আৱজ্জিত্ৱা অধিট্ঠাতি, যথাধিট্ঠিতমেৱ হোতি. তস্সেৱ চ তং উদকং পথৱী হোতি, সেসজনস্স উদকমেৱ, মচ্ছকচ্ছপা চ উদককাকাদযো চ যথাৰুচি ৱিচৰন্তি. সচে পনাযং অঞ্ঞেসম্পি মনুস্সানং তং পথৱিং কাতুং ইচ্ছতি, কৰোতিযেৱ. পৰিচ্ছিন্নকালাতিক্কমেন পন উদকমেৱ হোতি.
৩৯৫. পল্লঙ্কেন কমতীতি পল্লঙ্কেন গচ্ছতি. পক্খী সকুণোতি পক্খেহি যুত্তসকুণো. এৱং কাতুকামেন পন পথৱীকসিণং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায সচে নিসিন্নো গন্তুমিচ্ছতি, পল্লঙ্কপ্পমাণং ঠানং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিট্ঠাতব্বং. সচে নিপন্নো গন্তুকামো হোতি মঞ্চপ্পমাণং, সচে পদসা গন্তুকামো হোতি মগ্গপ্পমাণন্তি এৱং যথানুৰূপং ঠানং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ পথৱী হোতূতি অধিট্ঠাতব্বং, সহ অধিট্ঠানেন পথৱীযেৱ হোতি. তত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণোতি. পকতিযা পথৱীকসিণসমাপত্তিযা লাভী হোতি, আকাসং আৱজ্জতি. আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘পথৱী হোতূ’তি. পথৱী হোতি. সো আকাসে অন্তলিক্খে চঙ্কমতিপি তিট্ঠতিপি নিসীদতিপি সেয্যম্পি কপ্পেতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো পথৱিযং চঙ্কমন্তিপি…পে… সেয্যম্পি কপ্পেন্তি, এৱমেৱ সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো আকাসে অন্তলিক্খে চঙ্কমতিপি…পে… সেয্যম্পি কপ্পেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১১).
আকাসে গন্তুকামেন চ ভিক্খুনা দিব্বচক্খুলাভিনাপি ভৱিতব্বং. কস্মা? অন্তৰে উতুসমুট্ঠানা ৱা পব্বতৰুক্খাদযো হোন্তি, নাগসুপণ্ণাদযো ৱা উসূযন্তা মাপেন্তি, নেসং দস্সনত্থং. তে পন দিস্ৱা কিং কাতব্বন্তি? পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায আকাসো হোতূতি পৰিকম্মং কত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং. থেৰো পনাহ ‘‘সমাপত্তিসমাপজ্জনং, আৱুসো, কিমত্থিযং, ননু সমাহিতমেৱস্স চিত্তং, তেন যং যং ঠানং আকাসো হোতূতি অধিট্ঠাতি, আকাসোযেৱ হোতী’’তি. কিঞ্চাপি এৱমাহ, অথ খো তিৰোকুট্টপাৰিহাৰিযে ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বং.
অপিচ ওকাসে ওৰোহণত্থম্পি ইমিনা দিব্বচক্খুলাভিনা ভৱিতব্বং, অযঞ্হি সচে অনোকাসে ন্হানতিত্থে ৱা গামদ্ৱাৰে ৱা ওৰোহতি. মহাজনস্স পাকটো হোতি. তস্মা দিব্বচক্খুনা পস্সিত্ৱা অনোকাসং ৱজ্জেত্ৱা ওকাসে ওতৰতীতি.
৩৯৬. ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰামসতি পৰিমজ্জতীতি এত্থ চন্দিমসূৰিযানং দ্ৱাচত্তালীসযোজনসহস্সস্স উপৰি চৰণেন মহিদ্ধিকতা, তীসু দীপেসু একক্খণে আলোককৰণেন মহানুভাৱতা ৱেদিতব্বা. এৱং উপৰি চৰণআলোককৰণেহি ৱা মহিদ্ধিকে তেনেৱ মহানুভাৱে. পৰামসতীতি পৰিগ্গণ্হতি একদেসে ৱা ছুপতি. পৰিমজ্জতীতি সমন্ততো আদাসতলং ৱিয পৰিমজ্জতি. অযং পনস্স ইদ্ধি অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানৱসেনেৱ ইজ্ঝতি, নত্থেত্থ কসিণসমাপত্তিনিযমো. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং –
‘‘ইমেপি চন্দিমসূৰিযে…পে… পৰিমজ্জতীতি ইধ সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো চন্দিমসূৰিযে আৱজ্জতি, আৱজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি – ‘হত্থপাসে হোতূ’তি. হত্থপাসে হোতি. সো নিসিন্নকো ৱা নিপন্নকো ৱা চন্দিমসূৰিযে পাণিনা আমসতি পৰামসতি পৰিমজ্জতি. যথা মনুস্সা পকতিযা অনিদ্ধিমন্তো কিঞ্চিদেৱ ৰূপগতং হত্থপাসে আমসন্তি পৰামসন্তি পৰিমজ্জন্তি, এৱমেৱ সো ইদ্ধিমা…পে… পৰিমজ্জতী’’তি (পটি. ম. ৩.১২).
স্ৱাযং যদি ইচ্ছতি গন্ত্ৱা পৰামসিতুং, গন্ত্ৱা পৰামসতি, যদি পন ইধেৱ নিসিন্নকো ৱা নিপন্নকো ৱা পৰামসিতুকামো হোতি, হত্থপাসে হোতূতি অধিট্ঠাতি, অধিট্ঠানবলেন ৱণ্টা মুত্ততালফলং ৱিয আগন্ত্ৱা হত্থপাসে ঠিতে ৱা পৰামসতি, হত্থং ৱা ৱড্ঢেত্ৱা. ৱড্ঢেন্তস্স পন কিং উপাদিণ্ণকং ৱড্ঢতি, অনুপাদিণ্ণকন্তি? উপাদিণ্ণকং নিস্সায অনুপাদিণ্ণকং ৱড্ঢতি.
তত্থ তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো আহ ‘‘কিং পনাৱুসো, উপাদিণ্ণকং খুদ্দকম্পি মহন্তম্পি ন হোতি, ননু যদা ভিক্খু তালচ্ছিদ্দাদীহি নিক্খমতি, তদা উপাদিণ্ণকং খুদ্দকং হোতি. যদা মহন্তং অত্তভাৱং কৰোতি, তদা মহন্তং হোতি মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স ৱিযা’’তি.
নন্দোপনন্দনাগদমনকথা
একস্মিং কিৰ সমযে অনাথপিণ্ডিকো গহপতি ভগৱতো ধম্মদেসনং সুত্ৱা ‘‘স্ৱে, ভন্তে, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং অম্হাকং গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি নিমন্তেত্ৱা পক্কমি. ভগৱা অধিৱাসেত্ৱা তংদিৱসাৱসেসং ৰত্তিভাগঞ্চ ৱীতিনামেত্ৱা পচ্চূসসমযে দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসি. অথস্স নন্দোপনন্দো নাম নাগৰাজা ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছি. ভগৱা ‘‘অযং নাগৰাজা ময্হং ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছি, অত্থি নু খো অস্স উপনিস্সযো’’তি আৱজ্জেন্তো ‘‘অযং মিচ্ছাদিট্ঠিকো তীসু ৰতনেসু অপ্পসন্নোতি দিস্ৱা কো নু খো ইমং মিচ্ছাদিট্ঠিতো ৱিৱেচেয্যা’’তি আৱজ্জেন্তো মহামোগ্গল্লানত্থেৰং অদ্দস.
ততো পভাতায ৰত্তিযা সৰীৰপটিজগ্গনং কত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আনন্দ, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং আৰোচেহি তথাগতো দেৱচাৰিকং গচ্ছতী’’তি. তং দিৱসঞ্চ নন্দোপনন্দস্স আপানভূমিং সজ্জযিংসু. সো দিব্বৰতনপল্লঙ্কে দিব্বেন সেতচ্ছত্তেন ধাৰিযমানেন তিৱিধনাটকেহি চেৱ নাগপৰিসায চ পৰিৱুতো দিব্বভাজনেসু উপট্ঠাপিতং অন্নপানৱিধিং ওলোকযমানো নিসিন্নো হোতি. অথ ভগৱা যথা নাগৰাজা পস্সতি, তথা কত্ৱা তস্স ৱিতানমত্থকেনেৱ পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং তাৱতিংসদেৱলোকাভিমুখো পাযাসি.
তেন খো পন সমযেন নন্দোপনন্দস্স নাগৰাজস্স এৱৰূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘ইমে হি নাম মুণ্ডকা সমণকা অম্হাকং উপৰূপৰিভৱনেন দেৱানং তাৱতিংসানং ভৱনং পৱিসন্তিপি নিক্খমন্তিপি, ন দানি ইতো পট্ঠায ইমেসং অম্হাকং মত্থকে পাদপংসুং ওকিৰন্তানং গন্তুং দস্সামী’’তি উট্ঠায সিনেৰুপাদং গন্ত্ৱা তং অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱা সিনেৰুং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰি ফণং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনং অৱকুজ্জেন ফণেন গহেত্ৱা অদস্সনং গমেসি.
অথ খো আযস্মা ৰট্ঠপালো ভগৱন্তং এতদৱোচ ‘‘পুব্বে, ভন্তে, ইমস্মিং পদেসে ঠিতো সিনেৰুং পস্সামি, সিনেৰুপৰিভণ্ডং পস্সামি, তাৱতিংসং পস্সামি, ৱেজযন্তং পস্সামি, ৱেজযন্তস্স পাসাদস্স উপৰি ধজং পস্সামি. কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো, যং এতৰহি নেৱ সিনেৰুং পস্সামি…পে… ন ৱেজযন্তস্স পাসাদস্স উপৰি ধজং পস্সামী’’তি. ‘‘অযং, ৰট্ঠপাল, নন্দোপনন্দো নাম নাগৰাজা তুম্হাকং কুপিতো সিনেৰুং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰি ফণেন পটিচ্ছাদেত্ৱা অন্ধকাৰং কত্ৱা ঠিতো’’তি. ‘‘দমেমি নং, ভন্তে’’তি. ন ভগৱা অনুজানি. অথ খো আযস্মা ভদ্দিযো আযস্মা ৰাহুলোতি অনুক্কমেন সব্বেপি ভিক্খূ উট্ঠহিংসু. ন ভগৱা অনুজানি.
অৱসানে মহামোগ্গল্লানত্থেৰো ‘‘অহং, ভন্তে, দমেমি ন’’ন্তি আহ. ‘‘দমেহি মোগ্গল্লানা’’তি ভগৱা অনুজানি. থেৰো অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱা মহন্তং নাগৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা নন্দোপনন্দং চুদ্দসক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা তস্স ফণমত্থকে অত্তনো ফণং ঠপেত্ৱা সিনেৰুনা সদ্ধিং অভিনিপ্পীড়েসি. নাগৰাজা পধূমাযি. থেৰোপি ন তুয্হংযেৱ সৰীৰে ধূমো অত্থি, ময্হম্পি অত্থীতি পধূমাযি. নাগৰাজস্স ধূমো থেৰং ন বাধতি. থেৰস্স পন ধূমো নাগৰাজানং বাধতি. ততো নাগৰাজা পজ্জলি. থেৰোপি ন তুয্হংযেৱ সৰীৰে অগ্গি অত্থি, ময্হম্পি অত্থীতি পজ্জলি. নাগৰাজস্স তেজো থেৰং ন বাধতি. থেৰস্স পন তেজো নাগৰাজানং বাধতি. নাগৰাজা অযং মং সিনেৰুনা অভিনিপ্পীড়েত্ৱা ধূমাযতি চেৱ পজ্জলতি চাতি চিন্তেত্ৱা ‘‘ভো ত্ৱং কোসী’’তি পটিপুচ্ছি. ‘‘অহং খো, নন্দ, মোগ্গল্লানো’’তি. ‘‘ভন্তে, অত্তনো ভিক্খুভাৱেন তিট্ঠাহী’’তি.
থেৰো তং অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱা তস্স দক্খিণকণ্ণসোতেন পৱিসিত্ৱা ৱামকণ্ণসোতেন নিক্খমি, ৱামকণ্ণসোতেন পৱিসিত্ৱা দক্খিণকণ্ণসোতেন নিক্খমি, তথা দক্খিণনাসসোতেন পৱিসিত্ৱা ৱামনাসসোতেন নিক্খমি, ৱামনাসসোতেন পৱিসিত্ৱা দক্খিণনাসসোতেন নিক্খমি. ততো নাগৰাজা মুখং ৱিৱৰি. থেৰো মুখেন পৱিসিত্ৱা অন্তোকুচ্ছিযং পাচীনেন চ পচ্ছিমেন চ চঙ্কমতি. ভগৱা ‘‘মোগ্গল্লান, মনসিকৰোহি মহিদ্ধিকো এস নাগো’’তি আহ. থেৰো ‘‘ময্হং খো, ভন্তে, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা যানীকতা ৱত্থুকতা অনুট্ঠিতা পৰিচিতা সুসমাৰদ্ধা, তিট্ঠতু, ভন্তে, নন্দোপনন্দো, অহং নন্দোপনন্দসদিসানং নাগৰাজানং সতম্পি সহস্সম্পি সতসহস্সম্পি দমেয্য’’ন্তি আহ.
নাগৰাজা চিন্তেসি ‘‘পৱিসন্তো তাৱ মে ন দিট্ঠো, নিক্খমনকালে দানি নং দাঠন্তৰে পক্খিপিত্ৱা সঙ্খাদিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নিক্খম ভন্তে, মা মং অন্তোকুচ্ছিযং অপৰাপৰং চঙ্কমন্তো বাধযিত্থাতি আহ. থেৰো নিক্খমিত্ৱা বহি অট্ঠাসি. নাগৰাজা অযং সোতি দিস্ৱা নাসৱাতং ৱিস্সজ্জি. থেৰো চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. লোমকূপম্পিস্স ৱাতো চালেতুং নাসক্খি. অৱসেসা ভিক্খূ কিৰ আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহাৰিযানি কাতুং সক্কুণেয্যুং, ইমং পন ঠানং পত্ৱা এৱং খিপ্পনিসন্তিনো হুত্ৱা সমাপজ্জিতুং ন সক্খিস্সন্তীতি তেসং ভগৱা নাগৰাজদমনং নানুজানি.
নাগৰাজা ‘‘অহং ইমস্স সমণস্স নাসৱাতেন লোমকূপম্পি চালেতুং নাসক্খিং, মহিদ্ধিকো সমণো’’তি চিন্তেসি. থেৰো অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱা সুপণ্ণৰূপং অভিনিম্মিনিত্ৱা সুপণ্ণৱাতং দস্সেন্তো নাগৰাজানং অনুবন্ধি. নাগৰাজা তং অত্তভাৱং ৱিজহিত্ৱা মাণৱকৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং সৰণং গচ্ছামী’’তি ৱদন্তো থেৰস্স পাদে ৱন্দি. থেৰো ‘‘সত্থা, নন্দ, আগতো, এহি গমিস্সামা’’তি নাগৰাজানং দমযিত্ৱা নিব্বিসং কত্ৱা গহেত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং অগমাসি. নাগৰাজা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং সৰণং গচ্ছামী’’তি আহ. ভগৱা ‘‘সুখী হোহি, নাগৰাজা’’তি ৱত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো অনাথপিণ্ডিকস্স নিৱেসনং অগমাসি.
অনাথপিণ্ডিকো ‘‘কিং, ভন্তে, অতিদিৱা আগতত্থা’’তি আহ. মোগ্গল্লানস্স চ নন্দোপনন্দস্স চ সঙ্গামো অহোসীতি. কস্স, ভন্তে, জযো, কস্স পৰাজযোতি. মোগ্গল্লানস্স জযো, নন্দস্স পৰাজযোতি. অনাথপিণ্ডিকো ‘‘অধিৱাসেতু মে, ভন্তে, ভগৱা সত্তাহং একপটিপাটিযা ভত্তং, সত্তাহং থেৰস্স সক্কাৰং কৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা সত্তাহং বুদ্ধপমুখানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং মহাসক্কাৰং অকাসি. ইতি ইমং ইমস্মিং নন্দোপনন্দদমনে কতং মহন্তং অত্তভাৱং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘যদা মহন্তং অত্তভাৱং কৰোতি, তদা মহন্তং হোতি মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স ৱিযা’’তি. এৱং ৱুত্তেপি ভিক্খূ উপাদিণ্ণকং নিস্সায অনুপাদিণ্ণকমেৱ ৱড্ঢতীতি আহংসু. অযমেৱ চেত্থ যুত্তি.
সো এৱং কত্ৱা ন কেৱলং চন্দিমসূৰিযে পৰামসতি. সচে ইচ্ছতি পাদকথলিকং কত্ৱা পাদে ঠপেতি, পীঠং কত্ৱা নিসীদতি, মঞ্চং কত্ৱা নিপজ্জতি, অপস্সেনফলকং কত্ৱা অপস্সযতি. যথা চ একো, এৱং অপৰোপি. অনেকেসুপি হি ভিক্খুসতসহস্সেসু এৱং কৰোন্তেসু তেসঞ্চ একমেকস্স তথেৱ ইজ্ঝতি. চন্দিমসূৰিযানঞ্চ গমনম্পি আলোককৰণম্পি তথেৱ হোতি. যথা হি পাতিসহস্সেসু উদকপূৰেসু সব্বপাতীসু চ চন্দমণ্ডলানি দিস্সন্তি. পাকতিকমেৱ চ চন্দস্স গমনং আলোককৰণঞ্চ হোতি. তথূপমমেতং পাটিহাৰিযং.
৩৯৭. যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপীতি ব্ৰহ্মলোকম্পি পৰিচ্ছেদং কত্ৱা. কাযেন ৱসং ৱত্তেতীতি তত্থ ব্ৰহ্মলোকে কাযেন অত্তনো ৱসং ৱত্তেতি. তস্সত্থো পাড়িং অনুগন্ত্ৱা ৱেদিতব্বো. অযঞ্হেত্থ পাড়ি –
‘‘যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতীতি. সচে সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো ব্ৰহ্মলোকং গন্তুকামো হোতি, দূৰেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতি সন্তিকে হোতূতি, সন্তিকে হোতি. সন্তিকেপি দূৰে অধিট্ঠাতি দূৰে হোতূতি, দূৰে হোতি. বহুকম্পি থোকন্তি অধিট্ঠাতি থোকং হোতূতি, থোকং হোতি. থোকম্পি বহুকন্তি অধিট্ঠাতি বহুকং হোতূতি, বহুকং হোতি. দিব্বেন চক্খুনা তস্স ব্ৰহ্মুনো ৰূপং পস্সতি. দিব্বায সোতধাতুযা তস্স ব্ৰহ্মুনো সদ্দং সুণাতি. চেতোপৰিযঞাণেন তস্স ব্ৰহ্মুনো চিত্তং পজানাতি. সচে সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো দিস্সমানেন কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গন্তুকামো হোতি, কাযৱসেন চিত্তং পৰিণামেতি, কাযৱসেন চিত্তং অধিট্ঠাতি, কাযৱসেন চিত্তং পৰিণামেত্ৱা কাযৱসেন চিত্তং অধিট্ঠহিত্ৱা সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱা দিস্সমানেন কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতি. সচে সো ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অদিস্সমানেন কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গন্তুকামো হোতি, চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামেতি, চিত্তৱসেন কাযং অধিট্ঠাতি. চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামেত্ৱা চিত্তৱসেন কাযং অধিট্ঠহিত্ৱা সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱা অদিস্সমানেন কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতি. সো তস্স ব্ৰহ্মুনো পুৰতো ৰূপং অভিনিম্মিনাতি মনোমযং সব্বঙ্গপঞ্চঙ্গিং অহীনিন্দ্ৰিযং. সচে সো ইদ্ধিমা চঙ্কমতি, নিম্মিতোপি তত্থ চঙ্কমতি. সচে সো ইদ্ধিমা তিট্ঠতি, নিসীদতি, সেয্যং কপ্পেতি, নিম্মিতোপি তত্থ সেয্যং কপ্পেতি. সচে সো ইদ্ধিমা ধূমাযতি, পজ্জলতি, ধম্মং ভাসতি, পঞ্হং পুচ্ছতি, পঞ্হং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেতি, নিম্মিতোপি তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেতি. সচে সো ইদ্ধিমা তেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি, সল্লপতি, সাকচ্ছং সমাপজ্জতি, নিম্মিতোপি তত্থ তেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি, সল্লপতি, সাকচ্ছং সমাপজ্জতি. যং যদেৱ হি সো ইদ্ধিমা কৰোতি, তং তদেৱ নিম্মিতো কৰোতী’’তি (পটি. ম. ৩.১২).
তত্থ দূৰেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতি পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায দূৰে দেৱলোকং ৱা ব্ৰহ্মলোকং ৱা আৱজ্জতি সন্তিকে হোতূতি. আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা পুন সমাপজ্জিত্ৱা ঞাণেন অধিট্ঠাতি সন্তিকে হোতূতি, সন্তিকে হোতি. এস নযো সেসপদেসুপি.
তত্থ কো দূৰং গহেত্ৱা সন্তিকং অকাসীতি? ভগৱা. ভগৱা হি যমকপাটিহাৰিযাৱসানে দেৱলোকং গচ্ছন্তো যুগন্ধৰঞ্চ সিনেৰুঞ্চ সন্তিকে কত্ৱা পথৱীতলতো একপাদং যুগন্ধৰে পতিট্ঠপেত্ৱা দুতিযং সিনেৰুমত্থকে ঠপেসি. অঞ্ঞো কো অকাসি? মহামোগ্গল্লানত্থেৰো. থেৰো হি সাৱত্থিতো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা নিক্খন্তং দ্ৱাদসযোজনিকং পৰিসং তিংসযোজনং সঙ্কস্সনগৰমগ্গং সঙ্খিপিত্ৱা তঙ্খণঞ্ঞেৱ সম্পাপেসি.
অপিচ তম্বপণ্ণিদীপে চূড়সমুদ্দত্থেৰোপি অকাসি. দুব্ভিক্খসমযে কিৰ থেৰস্স সন্তিকং পাতোৱ সত্ত ভিক্খুসতানি আগমংসু. থেৰো ‘‘মহা ভিক্খুসঙ্ঘো কুহিং ভিক্খাচাৰো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো সকলতম্বপণ্ণিদীপে অদিস্ৱা ‘‘পৰতীৰে পাটলিপুত্তে ভৱিস্সতী’’তি দিস্ৱা ভিক্খূ পত্তচীৱৰং গাহাপেত্ৱা ‘‘এথাৱুসো, ভিক্খাচাৰং গমিস্সামা’’তি পথৱিং সঙ্খিপিত্ৱা পাটলিপুত্তং গতো. ভিক্খূ ‘‘কতৰং, ভন্তে, ইমং নগৰ’’ন্তি পুচ্ছিংসু. পাটলিপুত্তং, আৱুসোতি. পাটলিপুত্তং নাম দূৰে ভন্তেতি. আৱুসো, মহল্লকত্থেৰা নাম দূৰেপি গহেত্ৱা সন্তিকে কৰোন্তীতি. মহাসমুদ্দো কুহিং, ভন্তেতি? ননু, আৱুসো, অন্তৰা একং নীলমাতিকং অতিক্কমিত্ৱা আগতত্থাতি? আম, ভন্তে. মহাসমুদ্দো পন মহন্তোতি. আৱুসো, মহল্লকত্থেৰা নাম মহন্তম্পি খুদ্দকং কৰোন্তীতি.
যথা চাযং, এৱং তিস্সদত্তত্থেৰোপি সাযন্হসমযে ন্হাযিত্ৱা কতুত্তৰাসঙ্গো মহাবোধিং ৱন্দিস্সামীতি চিত্তে উপ্পন্নে সন্তিকে অকাসি.
সন্তিকং পন গহেত্ৱা কো দূৰমকাসীতি? ভগৱা. ভগৱা হি অত্তনো চ অঙ্গুলিমালস্স (ম. নি. ২.৩৪৮) চ অন্তৰং সন্তিকম্পি দূৰমকাসীতি.
অথ কো বহুকং থোকং অকাসীতি? মহাকস্সপত্থেৰো. ৰাজগহে কিৰ নক্খত্তদিৱসে পঞ্চসতা কুমাৰিযো চন্দপূৱে গহেত্ৱা নক্খত্তকীড়নত্থায গচ্ছন্তিযো ভগৱন্তং দিস্ৱা কিঞ্চি নাদংসু. পচ্ছতো আগচ্ছন্তং পন থেৰং দিস্ৱা অম্হাকং থেৰো এতি পূৱং দস্সামাতি সব্বা পূৱে গহেত্ৱা থেৰং উপসঙ্কমিংসু. থেৰো পত্তং নীহৰিত্ৱা সব্বং একপত্তপূৰমত্তমকাসি. ভগৱা থেৰং আগমযমানো পুৰতো নিসীদি. থেৰো আহৰিত্ৱা ভগৱতো অদাসি.
ইল্লিসসেট্ঠিৱত্থুস্মিং পন মহামোগ্গল্লানত্থেৰো থোকং বহুকমকাসি, কাকৱলিযৱত্থুস্মিঞ্চ ভগৱা. মহাকস্সপত্থেৰো কিৰ সত্তাহং সমাপত্তিযা ৱীতিনামেত্ৱা দলিদ্দসঙ্গহং কৰোন্তো কাকৱলিযস্স নাম দুগ্গতমনুস্সস্স ঘৰদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. তস্স জাযা থেৰং দিস্ৱা পতিনো পক্কং অলোণম্বিলযাগুং পত্তে আকিৰি. থেৰো তং গহেত্ৱা ভগৱতো হত্থে ঠপেসি. ভগৱা মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স পহোনকং কত্ৱা অধিট্ঠাসি. একপত্তেন আভতা সব্বেসং পহোসি. কাকৱলিযোপি সত্তমে দিৱসে সেট্ঠিট্ঠানং অলত্থাতি.
ন কেৱলঞ্চ থোকস্স বহুকৰণং, মধুৰং অমধুৰং, অমধুৰং মধুৰন্তিআদীসুপি যং যং ইচ্ছতি, সব্বং ইদ্ধিমতো ইজ্ঝতি. তথা হি মহাঅনুড়ত্থেৰো নাম সম্বহুলে ভিক্খূ পিণ্ডায চৰিত্ৱা সুক্খভত্তমেৱ লভিত্ৱা গঙ্গাতীৰে নিসীদিত্ৱা পৰিভুঞ্জমানে দিস্ৱা গঙ্গায উদকং সপ্পিমণ্ডন্তি অধিট্ঠহিত্ৱা সামণেৰানং সঞ্ঞং অদাসি. তে থালকেহি আহৰিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স অদংসু. সব্বে মধুৰেন সপ্পিমণ্ডেন ভুঞ্জিংসূতি.
দিব্বেন চক্খুনাতি ইধেৱ ঠিতো আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা তস্স ব্ৰহ্মুনো ৰূপং পস্সতি. ইধেৱ চ ঠিতো সব্বং তস্স ভাসতো সদ্দং সুণাতি. চিত্তং পজানাতি. কাযৱসেন চিত্তং পৰিণামেতীতি কৰজকাযস্স ৱসেন চিত্তং পৰিণামেতি. পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৱা কাযে আৰোপেতি. কাযানুগতিকং কৰোতি দন্ধগমনং. কাযগমনং হি দন্ধং হোতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতীতি পাদকজ্ঝানাৰম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতি পৱিসতি ফস্সেতি সম্পাপুণাতি. সুখসঞ্ঞা নাম উপেক্খাসম্পযুত্তসঞ্ঞা. উপেক্খা হি সন্তং সুখন্তি ৱুত্তা. সাযেৱ চ সঞ্ঞা নীৱৰণেহি চেৱ ৱিতক্কাদীহি পচ্চনীকেহি চ ৱিমুত্তত্তা লহুসঞ্ঞাতিপি ৱেদিতব্বা. তং ওক্কন্তস্স পনস্স কৰজকাযোপি তূলপিচু ৱিয সল্লহুকো হোতি. সো এৱং ৱাযুক্খিত্ততূলপিচুনা ৱিয সল্লহুকেন দিস্সমানেন কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতি. এৱং গচ্ছন্তো চ সচে ইচ্ছতি পথৱীকসিণৱসেন আকাসে মগ্গং নিম্মিনিত্ৱা পদসা গচ্ছতি. সচে ইচ্ছতি ৱাযোকসিণৱসেন ৱাযুং অধিট্ঠহিত্ৱা তূলপিচু ৱিয ৱাযুনা গচ্ছতি. অপিচ গন্তুকামতা এৱ এত্থ পমাণং. ‘‘সতি হি গন্তুকামতায’’ এৱং কতচিত্তাধিট্ঠানো অধিট্ঠানৱেগুক্খিত্তোৱ সো ইস্সাসখিত্তসৰো ৱিয দিস্সমানো গচ্ছতি.
চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামেতীতি কাযং গহেত্ৱা চিত্তে আৰোপেতি. চিত্তানুগতিকং কৰোতি সীঘগমনং. চিত্তগমনং হি সীঘং হোতি. সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতীতি ৰূপকাযাৰম্মণেন ইদ্ধিচিত্তেন সহজাতং সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমতীতি. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইদং পন চিত্তগমনমেৱ হোতি. এৱং অদিস্সমানেন কাযেন গচ্ছন্তো পনাযং কিং তস্স অধিট্ঠানচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে গচ্ছতি, উদাহু ঠিতিক্খণে ভঙ্গক্খণে ৱাতি ৱুত্তে তীসুপি খণেসু গচ্ছতীতি থেৰো আহ. কিং পন সো সযং গচ্ছতি নিম্মিতং পেসেতীতি. যথাৰুচি কৰোতি. ইধ পনস্স সযং গমনমেৱ আগতং.
মনোমযন্তি অধিট্ঠানমনেন নিম্মিতত্তা মনোমযং. অহীনিন্দ্ৰিযন্তি ইদং চক্খুসোতাদীনং সণ্ঠানৱসেন ৱুত্তং. নিম্মিতৰূপে পন পসাদো নাম নত্থি. সচে ইদ্ধিমা চঙ্কমতি নিম্মিতোপি তত্থ চঙ্কমতীতিআদি সব্বং সাৱকনিম্মিতং সন্ধায ৱুত্তং. বুদ্ধনিম্মিতো পন যং যং ভগৱা কৰোতি, তং তম্পি কৰোতি. ভগৱতো ৰুচিৱসেন অঞ্ঞম্পি কৰোতীতি. এত্থ চ যং সো ইদ্ধিমা ইধেৱ ঠিতো দিব্বেন চক্খুনা ৰূপং পস্সতি, দিব্বায সোতধাতুযা সদ্দং সুণাতি, চেতোপৰিযঞাণেন চিত্তং পজানাতি, ন এত্তাৱতা কাযেন ৱসং ৱত্তেতি. যম্পি সো ইধেৱ ঠিতো তেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সন্তিট্ঠতি সল্লপতি সাকচ্ছং সমাপজ্জতি, এত্তাৱতাপি ন কাযেন ৱসং ৱত্তেতি. যম্পিস্স দূৰেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতীতিআদিকং অধিট্ঠানং, এত্তাৱতাপি ন কাযেন ৱসং ৱত্তেতি. যম্পি সো দিস্সমানেন ৱা অদিস্সমানেন ৱা কাযেন ব্ৰহ্মলোকং গচ্ছতি, এত্তাৱতাপি ন কাযেন ৱসং ৱত্তেতি. যঞ্চ খো সো তস্স ব্ৰহ্মুনো পুৰতো ৰূপং অভিনিম্মিনাতীতিআদিনা নযেন ৱুত্তৱিধানং আপজ্জতি, এত্তাৱতা কাযেন ৱসং ৱত্তেতি নামং. সেসং পনেত্থ কাযেন ৱসং ৱত্তনায পুব্বভাগদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি অযং তাৱ অধিট্ঠানা ইদ্ধি.
৩৯৮. ৱিকুব্বনায পন মনোমযায চ ইদং নানাকৰণং. ৱিকুব্বনং তাৱ কৰোন্তেন ‘‘সো পকতিৱণ্ণং ৱিজহিত্ৱা কুমাৰকৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, নাগৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, সুপণ্ণৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, অসুৰৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, ইন্দৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, দেৱৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, ব্ৰহ্মৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, সমুদ্দৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, পব্বতৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, সীহৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, ব্যগ্ঘৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, দীপিৱণ্ণং ৱা দস্সেতি, হত্থিম্পি দস্সেতি, অস্সম্পি দস্সেতি, ৰথম্পি দস্সেতি, পত্তিম্পি দস্সেতি, ৱিৱিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১৩) এৱং ৱুত্তেসু কুমাৰকৱণ্ণাদীসু যং যং আকঙ্খতি, তং তং অধিট্ঠাতব্বং. অধিট্ঠহন্তেন চ পথৱীকসিণাদীসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণতো অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায অত্তনো কুমাৰকৱণ্ণো আৱজ্জিতব্বো. আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মাৱসানে পুন সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায এৱৰূপো নাম কুমাৰকো হোমীতি অধিট্ঠাতব্বং. সহ অধিট্ঠানচিত্তেন কুমাৰকো হোতি দেৱদত্তো ৱিয (চূড়ৱ. ৩৩৩). এস নযো সব্বত্থ.
হত্থিম্পি দস্সেতীতিআদি পনেত্থ বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৱসেন ৱুত্তং. তত্থ হত্থী হোমীতি অনধিট্ঠহিত্ৱা হত্থী হোতূতি অধিট্ঠাতব্বং, অস্সাদীসুপি এসেৱ নযোতি. অযং ৱিকুব্বনা ইদ্ধি.
৩৯৯. মনোমযং কাতুকামো পন পাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠায কাযং তাৱ আৱজ্জিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ সুসিৰো হোতূতি অধিট্ঠাতি, সুসিৰো হোতি. অথস্স অব্ভন্তৰে অঞ্ঞং কাযং আৱজ্জিত্ৱা পৰিকম্মং কত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিট্ঠাতি, তস্স অব্ভন্তৰে অঞ্ঞো কাযো হোতূতি. সো তং মুঞ্জম্হা ঈসিকং ৱিয কোসিযা অসিং ৱিয কৰণ্ডায অহিং ৱিয চ অব্বাহতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতি ৰূপিং মনোমযং সব্বঙ্গপচ্চঙ্গিং অহীনিন্দ্ৰিযং. সেয্যথাপি পুৰিসো মুঞ্জম্হা ঈসিকং পৱাহেয্য, তস্স এৱমস্স অযং মুঞ্জো অযং ঈসিকা, অঞ্ঞো মুঞ্জো অঞ্ঞা ঈসিকা, মুঞ্জম্হাত্ৱেৱ ঈসিকা পৱাড়্হা’’তিআদি (পটি. ম. ৩.১৪). এত্থ চ যথা ঈসিকাদযো মুঞ্জাদীহি সদিসা হোন্তি, এৱং মনোমযৰূপং ইদ্ধিমতাসদিসমেৱ হোতীতি দস্সনত্থং এতা উপমা ৱুত্তাতি. অযং মনোমযা ইদ্ধি.
ইতি সাধুজনপামোজ্জত্থায কতে ৱিসুদ্ধিমগ্গে
ইদ্ধিৱিধনিদ্দেসো নাম
দ্ৱাদসমো পৰিচ্ছেদো.