৭. নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গনামিকপদমালা
অথ পুব্বাচৰিযমতং পুৰেচৰং কত্ৱা নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গানং ভৱন্ত কৰোন্তইচ্চাদিকস্স পকতিৰূপস্স নামিকপদমালং ৱক্খাম –
গচ্ছং মহং চৰং তিট্ঠং, দদং ভুঞ্জং সুণং পচং;
জযং জৰং চৱং মীযং, সৰং কুব্বং জপং ৱজং.
গচ্ছং, গচ্ছন্তো, গচ্ছন্তা. গচ্ছন্তং, গচ্ছন্তে. গচ্ছতা, গচ্ছন্তেহি, গচ্ছন্তেতি. গচ্ছতো, গচ্ছন্তস্স, গচ্ছন্তানং, গচ্ছতং. গচ্ছতা, গচ্ছন্তেহি, গচ্ছন্তেভি. গচ্ছতো, গচ্ছন্তস্স, গচ্ছন্তানং, গচ্ছতং. গচ্ছতি, গচ্ছন্তেসু. ভো গচ্ছং, ভো গচ্ছা, ভৱন্তো গচ্ছন্তো.
গচ্ছাদীনি অঞ্ঞানি চ তংসদিসানং এৱং ঞেয্যানীতি যমকমহাথেৰমতং. কিঞ্চাপেত্থ ততিযেকৱচনট্ঠানাদীসু ‘‘গচ্ছন্তেন, গচ্ছন্তা, গচ্ছন্তস্মা, গচ্ছন্তম্হা, গচ্ছন্তস্মিং, গচ্ছন্তম্হী’’তি ইমানি পদানি নাগতানি, তথাপি তত্থ তত্থ পযোগদস্সনতো গহেতব্বানি.
তত্ৰ যমকমহাথেৰেন আলপনৱচনট্ঠানেযেৱ ‘‘গচ্ছন্তো, মহন্তো, চৰন্তো’’তিআদীনং বহুৱচনত্তং কথিতং, পচ্চত্তৱচনট্ঠানে একৱচনত্তং. কেহিচি পন পচ্চত্তৱচনট্ঠানে একৱচনবহুৱচনত্তং, আলপনৱচনট্ঠানে বহুৱচনত্তংযেৱ কথিতং. ‘‘গচ্ছং, মহং, চৰ’’ন্তিআদীনং পন আলপনট্ঠানে একৱচনত্তং. মযং পন বুদ্ধৱচনে অনেকাসু চাট্ঠকথাসু ‘‘গচ্ছন্তো, মহন্তো’’তিআদীনং বহুৱচনপ্পযোগানং ‘‘গচ্ছং, মহং’’ইচ্চাদীনঞ্চ সানুসাৰালপনেকৱচনপ্পযোগানং অদস্সনতো ‘‘গচ্ছন্তো ভাৰদ্ৱাজো. স গচ্ছং ন নিৱত্ততি. মহন্তো লোকসন্নিৱাসো’’তিআদীনং পন পচ্চত্তেকৱচনপ্পযোগানঞ্ঞেৱ দস্সনতো তাদিসানি ৰূপানি অনিজ্ঝানক্খমানি ৱিয মঞ্ঞাম. নিৰুত্তিপিটকে পচ্চত্তালপনট্ঠানে ‘‘মহন্তো, ভৱন্তো, চৰন্তো’’তিআদীনং বহুৱচনত্তমেৱ কথিতং, ন একৱচনত্তং. তথা হি তত্থ ‘‘মহং ভৱং চৰং তিট্ঠ’’ন্তি গাথং ৱত্ৱা ‘‘মহং তিট্ঠতি, মহন্তো তিট্ঠন্তী’’তি চ, ‘‘ভো মহা, ভৱন্তো মহন্তো’’তি চ, ‘‘ভৱং তিট্ঠতি, ভৱন্তো তিট্ঠন্তী’’তি চ আদি ৱুত্তং.
এত্থ পন ‘‘ভৱং, ভৱন্তো’’তি পদানি যত্থ ‘‘হোন্তো হোন্তা’’তি ক্ৰিযত্থং ন ৱদন্তি, তত্থ ‘‘ভৱং কচ্চানো. মা ভৱন্তো এৱং অৱচুত্থা’’তিআদীসু ৱিয অঞ্ঞস্মিং অত্থে পতনতো একৱচনবহুৱচনানি ভৱন্তি, তস্মা ‘‘সন্তো সপ্পুৰিসা লোকে’’তি এত্থ ‘‘সন্তো’’তি পদস্স ৱিয ‘‘অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি এত্থ ‘‘অৰহন্তো’’তি পদস্স ৱিয চ ‘‘ভৱন্তো’’তি পদস্স বহুৱচনত্তং নিজ্ঝানক্খমং. ‘‘মহন্তো, চৰন্তো, তিট্ঠন্তো’’তিআদীনং পন বহুৱচনত্তং ন নিজ্ঝানক্খমং ৱিয অম্হে পটিভাতি. ন হি কত্থচিপি ‘‘সন্তো, অৰহন্তো, ভৱন্তো’’তি পদৱজ্জিতানং ‘‘গচ্ছন্তো, মহন্তো, চৰন্তো’’তিআদীনং অনেকপদসতানং বহুৱচনন্ততাপযোগে পস্সাম. তথা হি –
বৱ্হত্তে কত্থচি ঠানে, ‘‘জান’’মিচ্চাদযো যথা;
দিস্সন্তি নেৱং বৱ্হত্তে, ‘‘গচ্ছন্তো’’ ইতিআদযো.
বৱ্হত্তে কত্থচি ঠানে, ‘‘সন্তো’’ ইচ্চাদযোপি চ;
দিস্সন্তি নেৱং বৱ্হত্তে, ‘‘গচ্ছন্তো’’ ইতিআদযো.
‘‘অৰহন্তো’’তি বৱ্হত্তে, একন্তেনেৱ দিস্সতি;
নেৱং দিস্সন্তি বৱ্হত্তে, ‘‘গচ্ছন্তো’’ ইতিআদযো.
অনেকসতপাঠেসু, ‘‘ৱিহৰন্তো’’তিআদীসু;
একস্সপি বহুকত্তে, পৱত্তি ন তু দিস্সতি.
বহুৱচননযেন, ‘‘গচ্ছন্তো’’তি পদস্স হি;
গহণে সতি বহৱো, দোসা দিস্সন্তি সচ্চতো.
যথেকম্হি ঘৰে দড্ঢে, দড্ঢা সামীপিকা ঘৰা;
তথা বৱ্হত্তৱাচিত্তে, ‘‘গচ্ছন্তো’’তি পদস্স তু.
‘‘ৱিহৰন্তো’’তিআদীনং, বৱ্হত্তৱাচিতা সিযা;
ৰূপনযো অনিট্ঠো চ, গহেতব্বো অনেকধা.
এৱং সন্তেপি যস্মা ‘‘নিৰুত্তিপিটকং নাম পভিন্নপটিসম্ভিদেন মহাখীণাসৱেন মহাকচ্চাযনেন কত’’ন্তি লোকে পসিদ্ধং, তস্মা ইদং ঠানং পুনপ্পুনং উপপৰিক্খিতব্বং. কিঞ্চাপেত্থ থেৰে গাৰৱেন এৱং ৱুত্তং, তথাপি পাড়িনযং গৰুং কত্ৱা দিট্ঠেনেকৱচননযেন অদিট্ঠো বহুৱচননযো ছড্ডেতব্বো. এৱং সতি নিগ্গহীতন্তেসু নযো সোভনো ভৱতি. অযং পন অম্হাকং ৰুচি –
‘‘ভৱং কৰং অৰহং সং, মহং’’ ইতি পদানি তু;
ৱিসদিসানি সম্ভোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি লক্খযে.
‘‘গচ্ছং চৰং দদং তিট্ঠং, চিন্তযং ভাৱযং ৱদং;
জানং পস্স’’ন্তিআদীনি, সদিসানি ভৱন্তি হি.
তত্ৰ ‘‘জান’’ন্তিআদীনি, কত্থচি পৰিৱত্তৰে;
ৱিভত্তিলিঙ্গৱচন-ৱসেনাতি ৱিভাৱযে.
তত্ৰ তাৱ ভৱন্তসদ্দস্স নামিকপদমালা ৱুচ্চতি – ভৱংসদ্দো হি ‘‘ৱড্ঢন্তো, হোন্তো’’তি অত্থেপি ৱদতি. তেসং ৱসেন অযং নামিকপদমালা.
ভৱং, ভৱন্তো, ভৱন্তা. ভৱন্তং, ভৱন্তে. ভৱন্তেন, ভৱন্তেহি, ভৱন্তেভি. ভৱন্তস্স, ভৱন্তানং. ভৱন্তা, ভৱন্তস্মা, ভৱন্তম্হা, ভৱন্তেহি, ভৱন্তেভি. ভৱন্তস্স, ভৱন্তানং. ভৱন্তে, ভৱন্তস্মিং, ভৱন্তম্হি, ভৱন্তেসু. হে ভৱন্ত, হে ভৱন্তা.
তত্থ ‘‘ভৱং, ভৱন্তো’’তিআদীনং ‘‘ৱড্ঢন্তোহোন্তো’’তিআদিনা অত্থো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘সুৱিজানো ভৱং হোতি. ধম্মকামো ভৱং হোতি. ৰাজা ভৱন্তো নানাসম্পত্তীহি মোদতি. কুড়ীৰদহো গঙ্গায একাবদ্ধো, গঙ্গায পূৰণকালে গঙ্গোদকেন পূৰতি, উদকে মন্দী ভৱন্তে দহতো উদকং গঙ্গায ওতৰতী’’তি পযোগা ভৱন্তি, তস্মা অযং নামিকপদমালা সাৰতো পচ্চেতব্বা. এত্থ ভৱংসদ্দমত্তং ৱজ্জেত্ৱা গচ্ছমানচৰমানসদ্দাদীসু ৱিয ভৱন্তসদ্দে ‘‘ভৱন্তো, ভৱন্তা’’তি পুৰিসনযোপি লব্ভতি, নপুংসকলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘ভৱন্তং, ভৱন্তানী’’তি চিত্তনযোপি লব্ভতি. এৱং ৱড্ঢনভৱনত্থৱাচকস্স ভৱন্তসদ্দস্স নামিকপদমালা ৱেদিতব্বা.
অযঞ্চ ৱিসেসো ‘‘ভৱন্তো’’তি পদং ৱড্ঢনভৱনত্থতো অঞ্ঞত্থে ৱত্তমানং বহুৱচনমেৱ হোতি, যথা ‘‘ভৱন্তো আগচ্ছন্তী’’তি. ৱড্ঢনভৱনত্থেসু ৱত্তমানং একৱচনমেৱ. অত্ৰিমে পযোগা ‘‘অনুপুব্বেন ভৱন্তো ৱিঞ্ঞুতং পাপুণাতি. সমণেন নাম ঈদিসেসু কম্মেসু অব্যাৱটেন ভৱিতব্বং, এৱং ভৱন্তো হি সমণো সুসমণো অস্সা’’তি. ‘‘ভৱং’’ ইতি পদং পন উভযত্থাপি একৱচনমেৱ, তস্মা ইদানি ‘‘ভৱং আনন্দো. ভৱন্তো আগচ্ছন্তি, অপ্পসদ্দা ভৱন্তো হোন্তু, মা ভোন্তো সদ্দমকত্থা’’তি এৱমাদিপযোগদস্সনৱসেন ৱোহাৰৱিসেসে পৱত্তং অঞ্ঞং অত্থং পটিচ্চ অপৰাপি নামিকপদমালা ৱুচ্চতে –
ভৱং, ভৱন্তো, ভোন্তো. ভৱন্তং, ভৱন্তে. ভৱতা, ভোতা, ভৱন্তেন, ভৱন্তেহি, ভৱন্তেভি. ভৱতো, ভোতো, ভৱন্তস্স, ভৱন্তানং, ভৱতং. ভৱতা, ভোতা, ভৱন্তেহি, ভৱন্তেভি. ভৱতো, ভোতো, ভৱন্তস্স, ভৱন্তানং, ভৱতং. ভৱতি, ভৱন্তে, ভৱন্তস্মিং, ভৱন্তম্হি, ভৱন্তেসু. ভো, ভৱন্তো, ভোন্তো ইতি.
এত্থ পন ‘‘ভো’’ইচ্চাদীনি তীণি পদানি যস্মা ৱোহাৰৱিসেসপৱত্তানি আলপনপদানি হোন্তি, তস্মা ‘‘আৱুসো, ভন্তে’’তি পদানি ৱিয ভোসদ্দাদিউপপদৱন্তানি ন ভৱন্তি, ‘‘ভো পুৰিস, ভৱন্তো ব্ৰাহ্মণা, ভোন্তো সমণা, ভো ৰাজ’’ইচ্চাদীসু হি পুৰিসসদ্দাদযোযেৱ ভোসদ্দাদি উপপদৱন্তো ভৱন্তি. ইধ চ ‘‘ভৱং আনন্দো’’তি এত্থ ভৱংসদ্দেন সমানত্থানি ‘‘ভো, ভৱন্তো, ভোন্তো’’তি পদানি ৱুত্তানি, ন পন ‘‘ধম্মকামো ভৱং হোতী’’তি এত্থ ভৱংসদ্দেন সমানত্থানি. পঠমস্মিঞ্হি নযে ৱড্ঢনত্থৱসেন ‘‘ভো ভৱন্ত, ভৱন্তো ভৱন্তা, ভোন্তো ভৱন্তা’’তি ভোসদ্দাদযো আলপনপদানং উপপদানি ভৱন্তি, ন দুতিযস্মিং নযে. আমেডিতৱসেন পন ‘‘ভো ভো, ভৱন্তো ভৱন্তো, ভোন্তো ভোন্তো’’তি পদানি ভৱন্তি যথা ‘‘ভন্তে ভন্তে’’তি.
অত্ৰিদং ভূধাতুৱসেন সঙ্খেপতো পাড়িনিদস্সনং – কস্মা ভৱং ৱিজ্জনমৰঞ্ঞনিস্সিতো. কথং পনাহং ভো তং ভৱন্তং গোতমং জানিস্সামি. এৱং ভোতি খো অম্বট্ঠো মাণৱো ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স পটিস্সুত্ৱা. মা ভৱন্তো এৱং অৱচুত্থ. ইমং ভোন্তো নিসামেথ. এৱং ভো পুৰিস জানাহি, পাপধম্মা অসঞ্ঞতা ইচ্চেৱমাদি. এত্থ ‘‘ভৱং’’ইচ্চাদীনি ভূধাতুমযানি নামপদানীতি ৱেদিতব্বানি.
অপিচ তেসু ‘‘ভো, ভৱন্তো, ভোন্তো’’তি ইমানি নিপাতপদানিপি হোন্তীতি ৱৱত্থপেতব্বং. ‘‘ভো পুৰিসা’’তিআদীসু তেসং নিপাতানিপাতভাৱে ৱিৱাদো ন কৰণীযো. কচ্চাযনস্মিঞ্হি ‘‘ভো গে তূ’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞত্থ পন ‘‘আমন্তনত্থে নিপাতো’’তিআদি ৱুত্তং. তথা হি নিৰুত্তিমঞ্জূসাযং ৱুত্তং ‘‘ভোতিদং আমন্তনত্থে নিপাতো. সো ন কেৱলং একৱচনমেৱ হোতি, অথ খো বহুৱচনম্পি হোতীতি ‘ভো পুৰিসা’তি বহুৱচনপ্পযোগোপি গহিতো. ‘ভৱন্তো’তি পদং পন বহুৱচনমেৱ হোতীতি ‘পুৰিসা’তি পুন ৱুত্ত’’ন্তি. পাড়িযঞ্হি অট্ঠকথাসু চ নিপাতভূতো ভোসদ্দো একৱচনবহুৱচনৱসেন দ্ৱিধা দিস্সতি, ইতৰে পন বহুৱচনৱসেনেৱ দিস্সন্তি. তেসং তু নিপাতপদত্তে ৰূপনিপ্ফাদনকিচ্চং নত্থি. তেসু ভোসদ্দস্স নিপাতপদত্তা আহচ্চভাসিতে নিজ্জীৱালপনে ইত্থিলিঙ্গৱিসযো ‘‘উম্মুজ্জ ভো পুথুসিলে, পৰিপ্লৱ ভো পুথুসিলে’’তি পযোগোপি দিস্সতি. অত্ৰিমা ভোসদ্দস্স পৱত্তিপৰিদীপনী গাথাযো –
‘‘ইতো ভো সুগতিং গচ্ছ, মনুস্সানং সহব্যতং’’;
এৱমাদীসু ভোসদ্দো, একৱচনকো মতো.
‘‘পস্সথ ভো ইমং কুল-পুত্ত’’মিচ্চেৱমাদিসু;
বহুৱচনকো এসো, ভোসদ্দোতি ৱিভাৱযে.
পুগ্গলালপনে চেৱ, ধম্মস্সালপনেপি চ;
নিজ্জীৱালপনে চাতি, ভোসদ্দো তীসু দিস্সতি.
তত্ৰ ধম্মালপনম্হি, একৱচোৱ লব্ভতি;
ইতৰেসু সিযা দেক-ৱচো বহুৱচোপি চ.
নিচ্ছিতব্বং গুণীপদং, ধম্মস্সালপনে ধুৱং;
‘‘অচ্ছৰিযং ৱত ভো’’তি, ইদমেত্থ নিদস্সনং.
ইচ্ছিতব্বং গুণীপদং, পুগ্গলালপনে পন;
‘‘এৱং ভো পুৰিস জানাহি’’, ইদমেত্থ নিদস্সনং.
গুণীপদং অসন্তম্পি, পুগ্গলালপনম্হি তু;
অজ্ঝাহৰিত্ৱা পাৱদে, অত্থং ‘‘ভো এহি’’আদিসু.
ঘটাদীনং আলপনং, নিজ্জীৱালপনং ভৱে;
জীৱংৱ লোকিযা লোকে, আলপন্তি কদাচি তু.
নিজ্জীৱালপনং অপ্পং, অত্থৱিঞ্ঞাপনে সিযা;
‘‘উম্মুজ্জ ভো পুথুসিলে’’, ইতি পাড়ি নিদস্সনং.
এত্থ লিঙ্গৱিপল্লাসং, কেচি ইচ্ছন্তি পণ্ডিতা;
তেসং মতেন ভোতীতি, লিঙ্গং ৱিপৰিণামযে.
অথ ৱা পন ভোসদ্দো, নিপাতো সোপদং ৱিয;
তস্মা ৱিৰোধতা নাস্স, তিলিঙ্গে ৱচনদ্ৱযে.
এৱং সন্তেপি ভোসদ্দো, দ্ৱিলিঙ্গেযেৱ পাযতো;
যস্মা দিট্ঠো ততো ৱিঞ্ঞূ, দ্ৱিলিঙ্গেযেৱ তং ৱদে.
ইত্থিলিঙ্গম্হি সম্পত্তে, ‘‘ভো’’তি ইতি পযোজযে;
এৱংৱিধং পযোগঞ্হি, সুপ্পযোগং বুধাব্ৰৱুং.
যজ্জেৱং দুপ্পযোগংৱ, সিযা তুম্হেহি দস্সিতং;
‘‘উম্মুজ্জ ভো পুথুসিলে’’, ইচ্চাহচ্চপদন্তি চে.
দুপ্পযোগং ন তং যস্মা, ৱোহাৰকুসলেন ৱে;
জিনেন ভাসিতে ধম্মে, দুপ্পযোগা ন ৱিজ্জৰে.
ইত্থিলিঙ্গস্স ৱিসযে, ভোতিসদ্দপ্পযোজনং;
কৱীনং পেমনীযন্তি, মযা এৱমুদীৰিতং.
এৱং ভৱন্তসদ্দস্স নামিকপদমালা পাড়িনযানুৰূপং দ্ৱিধা ৱিভত্তা ৱড্ঢনভৱনত্থতদঞ্ঞত্থৱসেন.
কৰোন্তসদ্দস্স পন –
কৰং, কৰোন্তো, কৰোন্তা. কৰোন্তং, কৰোন্তে. কৰোতা, কৰোন্তেন, কৰোন্তেহি, কৰোন্তেভি. কৰোতো, কৰোন্তস্স, কৰোন্তানং, কৰোতং. কৰোতা, কৰোন্তা, কৰোন্তস্মা, কৰোন্তম্হা, কৰোন্তেহি, কৰোন্তেভি. কৰোতো, কৰোন্তস্স, কৰোন্তানং, কৰোতং. কৰোন্তে, কৰোন্তস্মিং, কৰোন্তম্হি, কৰোন্তেসু. ভো কৰোন্ত, ভৱন্তো কৰোন্তাতি ৰূপানি ভৱন্তি.
‘‘কৰোতো ন কৰিযতি পাপ’’ন্তি ইদমেত্থ কৰোতোসদ্দস্স অত্থিতানিদস্সনং. ইত্থিলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘কৰোন্তী, কৰোন্তিযো’’তিআদিনা যোজেতব্বানি, নপুংসকলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘কৰোন্তং, কৰোন্তানী’’তিআদিনা যোজেতব্বানি.
অৰহন্তসদ্দস্স –
অৰহং, অৰহন্তো. অৰহন্তং, অৰহন্তে. অৰহতা, অৰহন্তেন, অৰহন্তেহি, অৰহন্তেভি. অৰহতো, অৰহন্তস্স, অৰহন্তানং, অৰহতং. অৰহতা, অৰহন্তা, অৰহন্তস্মা, অৰহন্তম্হা, অৰহন্তেহি, অৰহন্তেভি. অৰহতো, অৰহন্তস্স, অৰহন্তানং, অৰহতং. অৰহন্তে, অৰহন্তস্মিং, অৰহন্তম্হি, অৰহন্তেসু. ভো অৰহন্ত, ভৱন্তো অৰহন্তো ইতি ৰূপানি ভৱন্তি.
অযং গুণৱাচকস্স অৰহন্তসদ্দস্স নামিকপদমালা. ‘‘অৰহা, অৰহন্তো, অৰহন্তা’’ইতি চ. এতঞ্হি ৰূপং সমন্তপাসাদিকাযং মনুস্সৱিগ্গহট্ঠানে দিস্সতি. উত্তৰিমনুস্সধম্মপাড়িযং পন ‘‘মযঞ্চম্হা অনৰহন্তো’’তি পদং দিস্সতি. অৰহন্তং, অৰহন্তে. অৰহতা, সেসং ৱিত্থাৰেতব্বং. অযং পণ্ণত্তিৱাচকস্স অৰহন্তসদ্দস্স নামিকপদমালা.
তথা হি ‘‘অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো. অৰহং সুগতো লোকে. অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তিআদীসু অৰহংসদ্দাদযো গুণৱাচকা. ‘‘অৰহা অহোসি. অহঞ্হি অৰহা লোকে. একো অৰহা, একসট্ঠি অৰহন্তো লোকে অহেসুং.
গামে ৱা যদি ৱাৰঞ্ঞে, নিন্নে ৱা যদি ৱা থলে;
যত্থ অৰহন্তো ৱিহৰন্তি, তং ভূমিৰামণেয্যকং.
মযঞ্চম্হা অনৰহন্তো’’তিআদীসু অৰহাসদ্দাদযো পণ্ণত্তিৱাচকাতি দট্ঠব্বা. ইধ ইত্থিনপুংসকলিঙ্গৱসেন ৱিসুং ৱত্তব্বনযো অপ্পসিদ্ধো. যদি এৱং আসৱক্খযং পত্তা ইত্থী কথং ৱত্তব্বা, আসৱক্খযং পত্তং চিত্তং কথং ৱত্তব্বন্তি? ইত্থী তাৱ ‘‘যং ইত্থী অৰহং অস্স সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৱচনতো ‘‘অৰহ’’ন্তি ৱত্তব্বা গুণৱসেন, পণ্ণত্তিৱসেন পন ‘‘ইত্থী অৰহা অহোসী’’তি ৱত্তব্বা. চিত্তং পন গুণৱসেনেৱ ‘‘অৰহং চিত্ত’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি.
সন্তসদ্দস্স –
সং, সন্তো, সন্তো, সন্তা. সং, সন্তং, সন্তে. সতা, সন্তেন, সন্তেহি, সন্তেভি, সব্ভি. সতো, সন্তস্স, সন্তানং, সতং, সতানং. সতা, সন্তা, সন্তস্মা, সন্তম্হা, সন্তেহি, সন্তেভি, সব্ভি. সতো, সন্তস্স, সন্তানং, সতং, সতানং. সতি, সন্তে, সন্তস্মিং, সন্তম্হি, সন্তেসু. ভো সন্ত, ভৱন্তো সন্তোতি ৰূপানি ভৱন্তি.
এত্থ পন ‘‘অদ্ধা হি তাত সতনেস ধম্মো’’তি জযদ্দিসজাতকপাড়িদস্সনতো ‘‘সতান’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ হি সতনেসাতি সতানং এসাতি ছেদো, ৰস্সত্তনিগ্গহীতসৰলোপৱসেন চ ৰূপনিট্ঠানং ৱেদিতব্বং. তথা হি তদট্ঠকথাযং ‘‘অদ্ধা একংসেন এস তাত সতানং পণ্ডিতানং ধম্মো সভাৱো’’তি অত্থো ৱুত্তো. অযং যে লোকে ‘‘সপ্পুৰিসা’’তি চ ‘‘অৰিযা’’তি চ ‘‘পণ্ডিতা’’তি চ ৱুচ্চন্তি, তেসং ৱাচকস্স সন্তসদ্দস্স নামিকপদমালা. তপ্পটিসেধস্স পন অসং, অসন্তো, কত্থচি অসন্তা ইচ্চপি. তথা হি ‘‘অসন্তা কিৰ মং জম্মা, তাত তাতাতি ভাসৰে’’তি পাড়ি দিস্সতি. ‘‘অসং, অসন্তং, অসন্তে. অসতা’’তিআদিনা যোজেতব্বা. ইমস্মিং অত্থে ‘‘সন্তো, অসন্তো’’তিমানি বহুৱচনকানিযেৱ ভৱন্তি, ন কত্থচিপি একৱচনকানি. কস্মা? পণ্ণত্তিৱাচকত্তা. অঞ্ঞত্ৰ পন ‘‘সন্তো, দন্তো’’তিআদীসু একৱচনানিযেৱ ঠপেত্ৱা ৱিজ্জমানত্থৱাচকসন্তোসদ্দং, কস্মা? অপণ্ণত্তিৱাচকত্তাতি দট্ঠব্বং.
ইদানি পণ্ণত্তিৱাচকানং তেসং কানিচি পযোগানি কথযাম –
সমেতি অসতা অসং. যং যঞ্হি ৰাজ ভজতি, সন্তং ৱা যদি ৱা অসং. ন সা সভা যত্থ ন সন্তি সন্তো. অসন্তো নিৰযং যন্তি, সন্তো সগ্গপৰাযণা. অসন্তে নোপসেৱেয্য, সন্তে সেৱেয্য পণ্ডিতো. সব্ভিৰেৱ সমাসেথ. সতং ধম্মো ইচ্চেৱমাদীনি ভৱন্তি.
যো পনম্হেহি পদমালাযং ‘‘সব্ভী’’তি অযং সদ্দো ততিযাপঞ্চমীবহুৱচনৱসেন যোজিতো, সো চ খো সন্তইতি অকাৰন্তপকতিৱসেন, অঞ্ঞত্থ পন ‘‘সব্ভী’’তি ইকাৰন্তপকতিৱসেন যোজেতব্বো. তথা হি সব্ভীতি সপ্পুৰিসো নিব্বানঞ্চ, সুন্দৰাধিৱচনং ৱা এতং সব্ভীতি. সব্বো চাযমত্থো সাট্ঠকথায ‘‘বহুম্পেতং অসব্ভি জাতৱেদা’’তি ইমায পাড়িযা ‘‘সন্তো হৱে সব্ভি পৱেদযন্তী’’তি ইমায চ দীপেতব্বো.
আলপনে চ পচ্চত্তে, ততিযাপঞ্চমীসু চ;
সমাসম্হি চ যোজেয্য, সব্ভিসদ্দং সুমেধসো.
অত্ৰাযং যোজনা – ভো সব্ভি তিট্ঠ, সব্ভি তিট্ঠতি, সব্ভি সহ গচ্ছতি, সব্ভি অপেহি, অসব্ভিৰূপো পুৰিসো. যস্মা পনাযং সাসনানুকূলা, তস্মা ইমিস্সা তদনুকূলত্তং দস্সেতুং ইধ সাসনতো পযোগে দস্সেস্সাম অতক্কাৱচৰে ৱিচিত্তে সুগতপাড়িনযে সোতূনং ৱিসাৰদমতিপটিলাভত্থং. তং যথা? বহুম্পেতং অসব্ভি জাতৱেদ, যং তং ৱালধিনা’ভিপূজযাম. সব্ভি কুব্বেথ সন্থৱং. যং সালৱনস্মিং সেনকো, পাপকম্মমকৰি অসব্ভিৰূপং. আবাধোযং অসব্ভিৰূপো. অসম্মোদকো থদ্ধো অসব্ভিৰূপো’’তি. তত্থ আলপনৱচনে দিট্ঠেযেৱ পচ্চত্তৱচনং পাড়িযং সৰূপতো অনাগতম্পি দিট্ঠমেৱ হোতি. তথা কৰণৱচনে দিট্ঠেযেৱ নিস্সক্কৱচনম্পি দিট্ঠমেৱ হোতি. সমাসে সদ্দৰূপে দিট্ঠেযেৱ ব্যাসে সদ্দৰূপং যথাসম্ভৱং দিট্ঠমেৱ হোতি ঠপেত্ৱা ‘‘হেতুসত্থাৰদস্সন’’ন্তিআদীনি. তত্থ চ নিব্বানৱাচকো চে, সব্ভিসদ্দো ইত্থিলিঙ্গো সন্তিৱিসুদ্ধি নিব্বুতিসদ্দা ৱিয, সো চ যমকমহাথেৰমতে ৰত্তিনযেন যোজেতব্বো. সব্বেসমিকাৰন্তিত্থিলিঙ্গানং সাধাৰণো হি সো নযো. সুন্দৰত্থৱাচকো চে, অগ্গি ৰত্তি অট্ঠিনযেহি যোজেতব্বো ৱাচ্চলিঙ্গত্তা. ‘‘সব্ভিধম্মভূতং নিব্বান’’ন্তি এত্থ হি সুন্দৰধম্মভূতং নিব্বানন্তি অত্থো. এৱং পাড়িনযৱসেন আলপনাদীসু পঞ্চসু ঠানেসু সব্ভিসদ্দস্স পৱত্তিং ঞত্ৱা পুন অট্ঠকথানযৱসেনপি তপ্পৱত্তি ৱেদিতব্বা. কথং? যস্মা সগাথাৱগ্গস্স অট্ঠকথাযং ‘‘সন্তো ‘সব্ভীহি সদ্ধিং সতং ধম্মো ন জৰং উপেতী’তি পৱেদযন্তী’’তি ইমস্মিং পদেসে ‘‘সব্ভীহী’’তি হিৱচনৱসেন সদ্দৰচনাৱিসেসো অট্ঠকথাচৰিযেহি দস্সিতো, তস্মা সব্ভিসদ্দো সব্বেসুপি ৱিভত্তিৱচনেসু যোজেতব্বো. অত্ৰিদং ৱদাম –
গৰূ ‘‘সব্ভীহি সদ্ধি’’ন্তি, অত্থং ভাসিংসু পাড়িযা;
যতো ততো সব্ভিসদ্দং, ধীৰো সব্বত্থ যোজযে.
‘‘অসব্ভিৰূপো’’ইতিপি, সমাসৱিসযে সুতং;
যস্মা তস্মা সব্ভিসদ্দং, ৱিঞ্ঞূ সব্বধি যোজযে.
‘‘ওৱদেয্যানুসাসেয্য, অসব্ভা চ নিৱাৰযে’’তি এত্থ পন ‘‘অসব্ভা’’তিপদং ৱিচিত্ৰৱুত্তীসু তদ্ধিতপচ্চযেসু ণ্যপচ্চযৱসেন নিপ্ফত্তিমুপাগতন্তি ৱেদিতব্বং. কথং? যেভুয্যেন অসব্ভীসু ভৱং অসব্ভং. কিং তং? অকুসলং, ততো অসব্ভা অকুসলধম্মা নিৱাৰযে চ, কুসলধম্মে পতিট্ঠপেয্যাতি অত্থো. ‘‘অম্হে অসব্ভাহি ৱাচাহি ৱিক্কোসমানা তিব্বাহি সত্তীহি হনিস্সন্তী’’তি এত্থ তু অসব্ভীনং এতাতি অসব্ভা, ন ৱা সব্ভীনং এতাতিপি অসব্ভাতি নিব্বচনং, ণ্যপচ্চযৱসেন চ পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যা চ পনেত্থ অম্হেহি সন্তসদ্দস্স ‘‘সং, সন্তো. সং, সন্তং, সন্তে’’তিআদিনা পদমালা দস্সিতা, তত্থ ‘‘সমেতি অসতা অস’’ন্তি পাড়িযং ‘‘অস’’ন্তি পদে দিট্ঠেযেৱ ‘‘স’’ন্তি পদং পাড়িযং অনাগতম্পি দিট্ঠমেৱ হোতি যুগড়ভাৱেন ৱিজ্জমানতাৰহত্তা. এৱং দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স গহণং ৱেদিতব্বং. অথ ৱা ‘‘অস’’ন্তি এত্থ ন সং অসন্তি সমাসৱিগ্গহৱসেনাধিগন্তব্বত্তা ‘‘স’’মিতি পদং দিট্ঠমেৱ হোতি. এৱমঞ্ঞত্ৰাপি নযো. তত্ৰ সন্তি সপ্পুৰিসো. অসন্তি অসপ্পুৰিসো. ইত্থিলিঙ্গেৱত্তব্বে ‘‘অসতী, অসা’’তি ৰূপানি ভৱন্তি. ‘‘অসতী, অসতী, অসতিযো, অসা. অসতিং, অসতী, অসতিযো. অসায, অসতিযা, অসতীহি, অসতীভি. অসতিযা, অসতীন’’ন্তি ৱক্খমান ইত্থিনযেন নামিকপদমালা যোজেতব্বা.
এত্থ পন ‘‘অসা লোকিত্থিযো নাম, ৱেলা তাসং ন ৱিজ্জতি. মা চ ৱসং অসতীনং নিগচ্ছে’’তিআদীনি দস্সেতব্বানি. অসাতি চেত্থ অসতীতি চ সমানত্থা, অসন্তজাতিকাতি হি তেসং অত্থো. যস্মা পন জাতকট্ঠকথাযং ‘‘অসাতি অসতিযো লামিকা, অথ ৱা সাতং ৱুচ্চতি সুখং, তং তাসু নত্থি, অত্তনি পটিবদ্ধচিত্তানং অসাতমেৱ দেন্তীতিপি অসা, দুক্খা, দুক্খৱত্থুভূতাতি অত্থো’’তি অত্থং সংৱণ্ণেসুং, তস্মা সাতং নত্থি এতিস্সন্তি অসাতি অত্থে ‘‘অসা’’তি পদস্স যথা ৰিত্তো অস্সাদো এত্থাতি ৰিত্তস্সন্তিপদস্স লুত্তুত্তৰক্খৰস্স ‘‘ৰিত্তস্সং, ৰিত্তস্সানি. ৰিত্তস্স’’ন্তি চিত্তনযেন নামিকপদমালা যোজেতব্বা, তথা ‘‘অসা, অসা, অসাযো. অসং, অসা, অসাযো. অসাযা’’তি কঞ্ঞানযেন যোজেতব্বা.
এত্থ চ যো অম্হেহি ‘‘সন্তো’’ইতি সদ্দো দস্সিতো. সো কত্থচি একৱচনবহুৱচনভাৱেন সংৱিজ্জমানসদ্দস্সত্থম্পি ৱদতি, তস্স ৱসেন অযং নামিকপদমালা –
সন্তো, সন্তো, সন্তা. সন্তং, সন্তে. সতা, সন্তেন, সন্তেহি, সন্তেভি. সতো, সন্তস্স, সতং, সন্তানং. সতা, সন্তা, সন্তস্মা, সন্তম্হা, সন্তেহি, সন্তেভি. সতো, সন্তস্স, সতং, সন্তানং. সতি, সন্তে, সন্তস্মিং, সন্তম্হি, সন্তেসু. ভো সন্ত, ভৱন্তো সন্তো, ভৱন্তো সন্তা.
এত্থ পন ‘‘অযং খো ভিক্খৱে অট্ঠমো ভদ্দো অস্সাজানীযো সন্তো সংৱিজ্জমানো লোকস্মিং. চত্তাৰোমে ভিক্খৱে পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা লোকস্মিং. অসতা তুচ্ছা মুসা অভূতেন অব্ভাচিক্খন্তি. ভৱে খো সতি জাতি হোতি’’ইচ্চেৱমাদীনি পযোগানি ভৱন্তি. ‘‘সঙ্খাৰেসু খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতী’’তিআদীসু পন সতিসদ্দো ৱচনৱিপল্লাসৱসেন ঠিতোতি গহেতব্বো.
তত্ৰ একৱচনবহুৱচনৱসেন দ্ৱিধা ঠিতেসু সন্তোসদ্দেসু বহুৱচনসন্তোসদ্দং ঠপেত্ৱা সেসা সমানসদ্দস্সত্থম্পি ৱদন্তি, তস্মা ‘‘সন্তোতি সমানো, সন্তাতি সমানা’’তিআদিনা অত্থো কথেতব্বো. সমানোতি ইমস্স চ ‘‘হোন্তো’’তি অত্থো ‘‘পহু সমানো ৱিপুলত্থচিন্তী, কিং কাৰণা মে ন কৰোসি দুক্খ’’ন্তিআদীসু ৱিয. পযোগানি পন –
‘‘যো মাতৰং পিতৰং ৱা, জিণ্ণকং গতযোব্বনং;
পহু সন্তো ন ভৰতি, তং পৰাভৱতো মুখং.
ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো;
পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি
এৱমাদীনি ভৱন্তি.
অপিচ সন্তোসদ্দো যস্মা ‘‘কিলন্তো’’তি চ ‘‘উপসন্তো’’তি চ ‘‘নিৰুদ্ধো’’তি চ অত্থং ৱদতি, তস্মা তেসং ৱসেন সন্তসদ্দস্স ‘‘সন্তো, সন্তা. সন্তং, সন্তে. সন্তেনা’’তি পুৰিসনযেন নামিকপদমালা ৱেদিতব্বা. এত্থ চ ‘‘সন্তো তসিতো. দীঘং সন্তস্স যোজনং. সন্তো দন্তো নিযতো ব্ৰহ্মচাৰী. সন্তো নিৰুদ্ধো অত্থঙ্গতো অব্ভত্থঙ্গতো’’তিআদীনি পযোগানি. নপুংসকলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘সন্তং, সন্তানী’’তি চিত্তনযেন নামিকপদমালা. সা চ ‘‘সংৱিজ্জমানং সমানং কিলন্তং উপসন্তং নিৰুদ্ধ’’মিতি অত্থদীপকাপদৱতীতি ৱেদিতব্বা. অথ ৱা ‘‘উপাদানে খো সতি ভৱো হোতী’’তিআদীসু নপুংসকপ্পযোগদস্সনতো সন্তসদ্দস্স সংৱিজ্জমানসদ্দত্থৱাচকত্তে ততিযাপঞ্চমীচতুত্থীছট্ঠীসত্তমীঠানে ‘‘সতা, সতো, সতং, সতী’’তি পদানি অধিকানি ৱত্তব্বানি, সেসানি চিত্তনযেন ঞেয্যানি. ইত্থিলিঙ্গে পন ৱত্তব্বে ‘‘সন্তা, সন্তা, সন্তাযো. সন্তং, সন্তা, সন্তাযো. সন্তাযা’’তি কঞ্ঞানযেন চ, সন্তী, সন্তী, সন্তিযো. সন্তিং, সন্তী, সন্তিযো. সন্তিযা’’তি ইত্থিনযেন চ নামিকপদমালা যোজেতব্বা. এতাসু পঠমা ‘‘সংৱিজ্জমানা কিলন্তা উপসন্তা নিৰুদ্ধা’’তি অত্থদীপকাপদৱতী, এত্থ পযোগা সুৱিঞ্ঞেয্যাৱ. দুতিযা পন ‘‘সংৱিজ্জমানা সমানা’’তি অত্থদীপকাপদৱতী. তথা হি ‘‘সন্তী আপত্তি আৱিকাতব্বা’’তি এত্থ সংৱিজ্জমানা ‘‘সন্তী’’তি ৱুচ্চতি.
‘‘যায মাতু ভতো পোসো,
ইমং লোকং অৱেক্খতি;
তম্পি পাণদদিং সন্তিং,
হন্তি কুদ্ধো পুথুজ্জনো’’তি
এত্থ পন সমানা ‘‘সন্তী’’তি ৱুচ্চতি. অপৰাপি ইত্থিলিঙ্গে ৱত্তব্বে পদমালা ৱেদিতব্বা. সন্তীসদ্দস্স হি সংৱিজ্জমানসদ্দত্থৱাচকত্তে ‘‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণং হোতী’’তিআদিনা ইত্থিলিঙ্গপ্পযোগদস্সনতো সত্তমীঠানে ‘‘সতি, সতিযা, সতিযং, সন্তিযা, সন্তিযং, সন্তীসূ’’তি ৰূপানি ৱত্তব্বানি. সেসানি ইত্থিনযেন ঞেয্যানি. অযং ততিযা, এত্থ চ ‘‘অসন্তিযা আপত্তিযা তুণ্হী ভৱিতব্ব’’ন্তি পাড়ি ‘‘সন্তিযা’’ইচ্চাদীনং অত্থিভাৱে নিদস্সনং. অপৰো নযো – সতীসদ্দস্স ‘‘সমানা’’তি ইমস্মিং অত্থে ‘‘যা ত্ৱং ৱসসি জিণ্ণস্স, এৱং দহৰিযা সতী’’তি চ ‘‘যে তং জিণ্ণস্স পাদংসু, এৱং দহৰিযং সতি’’ন্তি চ পাড়িদস্সনতো ‘‘সতী, সতী, সতিযো. সতিং, সতী, সতিযো. সতিযা’’তিআদীনিপি ৰূপানি যোজেতব্বানি, সংযোগে নকাৰলোপৱসেন ৱা.
ইদানি ‘‘সন্তো, সন্তা’’তি পদদ্ৱযস্স পযোগনিচ্ছযং কথযাম পযোগেসু সোতূনং অসম্মূড়্হভাৱায. তথা হি ‘‘সপ্পুৰিসা’’তি ৱা ‘‘পণ্ডিতা’’তি ৱা বহুৱচনৱসেন অত্থং ৱত্তুকামেন ‘‘সন্তো দন্তো’’তি এৱং ৱুত্তএকৱচনসদিসং ‘‘সন্তো’’তি বহুৱচনং ৱত্তব্বং. ‘‘সংৱিজ্জমানো’’তি একৱচনৱসেন অত্থং ৱত্তুকামেন ‘‘সন্তো’’তি একৱচনং ৱত্তব্বং. ‘‘সংৱিজ্জমানা’’তি বহুৱচনৱসেন অত্থং ৱত্তুকামেন ‘‘সন্তো সপ্পুৰিসা’’তি, ‘‘সন্তো সংৱিজ্জমানা’’তি চ এৱং ৱুত্তবহুৱচনসদিসং ‘‘সন্তো’’তি ৱা ‘‘সন্তা’’তি ৱা বহুৱচনং ৱত্তব্বং, ‘‘কিলন্তো’’তি ৱা ‘‘সমানো’’তি ৱা ‘‘উপসন্তো’’তি ৱা ‘‘নিৰুদ্ধো’’তি ৱা একৱচনৱসেন অত্থং ৱত্তুকামেন ‘‘সন্তো সপ্পুৰিসা’’তি এৱং ৱুত্তবহুৱচনসদিসং ‘‘সন্তো’’তি একৱচনং ৱত্তব্বং. তেযেৱত্থে বহুৱচনৱসেন ৱত্তুকামেন পন ‘‘সন্তা সূনেহি পাদেহি, কো নে হত্থে গহেস্সতী’’তি এত্থ ৱিয ‘‘সন্তা’’তি বহুৱচনং ৱত্তব্বং. অযং নীতি সাধুকং মনসি কাতব্বা. ইদঞ্হি মন্দবুদ্ধীনং সম্মোহট্ঠানং. অযম্পি পনেত্থ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো –
‘‘তিলিঙ্গত্থে চ একত্থে, বৱ্হত্থেপি চ দিস্সতি;
সত্তম্যন্তো সতিসদ্দো, ৱিপল্লাসে বহুম্হি সো’’তি.
ইদানি মহন্তসদ্দস্স নামিকপদমালা ৱুচ্চতে –
মহং, মহা, মহন্তো, মহন্তা. মহন্তং, মহন্তে. মহতা, মহন্তেন, মহন্তেহি, মহন্তেভি. মহতো, মহন্তস্স, মহন্তানং, মহতং. মহতা, মহন্তা, মহন্তস্মা, মহন্তম্হা, মহন্তেহি, মহন্তেভি. মহতো, মহন্তস্স, মহন্তানং, মহতং. মহতি, মহন্তে, মহন্তস্মিং, মহন্তম্হি, মহন্তেসু. ভো মহ, ভো মহা, ভৱন্তো মহন্তোতি অযমম্হাকং ৰুচি.
এত্থ ‘‘মহন্তো, মহন্তা. মহন্তং, মহন্তে. মহন্তেনা’’তি পুৰিসনযোপি লব্ভতি, তস্মা ‘‘ভো মহন্ত, ভৱন্তো মহন্তা’’তি আলপনপদানি যোজেতব্বানি. নপুংসকলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘মহন্তং, মহন্তানী’’তি চিত্তনযোপি লব্ভতি. ইত্থিলিঙ্গে ৱত্তব্বে ‘‘মহতী, মহতী, মহতিযো. মহতিং, মহতী, মহতিযো. মহতিযা, মহতীহি মহতীভী’’তি ইত্থিনযোপি লব্ভতি. ‘‘মহতিযা চ যক্খসেনাযা’’তিআদীনেত্থ নিদস্সনপদানি. অপৰোপি ‘‘মহন্তা, মহন্তা, মহন্তাযো. মহন্ত’’ন্তি কঞ্ঞানযোপি লব্ভতি, ‘‘মহন্তা নিধিকুম্ভিযো’’তিআদীনেত্থ নিদস্সনপদানি. কচ্চাযনে পন ‘‘মহন্তী’’ইতি পদং দিট্ঠং. তং ‘‘গুণৱন্তী, কুলৱন্তী’’ইচ্চাদীনি ৱিয পাড়িযং অপ্পসিদ্ধত্তা ৱীমংসিতব্বং.
ননু ভো যস্মা সাসনেপি ‘‘গচ্ছন্তী, চৰন্তী’’তিআদীনি চ ‘‘ইদ্ধিমন্তী’’তি চ পদং দিস্সতি, তস্মা ‘‘মহন্তী, গুণৱন্তী’’তিআদীনিপি ভৱিতব্বন্তি? ন ভৱিতব্বং তথাৰূপস্স নযস্স ৱসেন অগ্গহেতব্বত্তা, ‘‘মহতী, গুণৱতী’’ইচ্চাদিনযস্সেৱ দস্সনতো চ. তথা হি পাড়িযং অট্ঠকথাসু চ ‘‘সেয্যথাপি নাম মহতী নঙ্গলসীসা, ইত্থী সিযা ৰূপৱতী, সা চ সীলৱতী সিযা. সতিমতী চক্খুমতী. ইদ্ধিমতী পত্তিমতী’’তি চ ‘‘মহতিং সেনং দিস্ৱা মহোসধসেনা মন্দা, অযং অতিৱিয মহতী সেনা দিস্সতী’’তি চ আদীনি পযোগানি দিস্সন্তি, ন ‘‘মহন্তী, ৰূপৱন্তী’’ইচ্চাদীনি.
কেচি পন ‘‘মহাইতি সদ্দো ব্যাসে ন লব্ভতি, সমাসেযেৱ লব্ভতি ‘মহাপুৰিসো’তি এত্থ ৱিযা’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. ‘‘মহা তে উপাসক পৰিচ্চাগো. মহা ৱতাযং ভন্তে ভূমিচালো. ঘোসো চ ৱিপুলো মহা. বাৰাণসিৰজ্জং নাম মহা. সেনা সাদিস্সতে মহা’’তি পযোগদস্সনতো. এৱং ব্যাসেপি লব্ভতীতি ৱেদিতব্বং, তস্মা ‘‘মহং, মহা, মহন্তো, মহন্তা. ভো মহন্ত, ভৱন্তো মহন্তা’’তি পুল্লিঙ্গে, ‘‘মহন্তং, মহা, মহন্তানি. ভো মহন্ত, ভৱন্তো মহন্তানী’’তি নপুংসকলিঙ্গে, ‘‘মহন্তা, মহা, মহন্তা, মহন্তাযো. ভোতি মহন্তে, ভোতিযো মহন্তা, মহন্তাযো’’তি ইত্থিলিঙ্গে সব্বং সম্পুণ্ণং যোজেতব্বং. সমাসে পন ‘‘মহাসত্তো মহাউপাসকো মহাউপাসিকা মহব্বলো মহাৱনং মহগ্গতং মহপ্ফলং মহব্ভয’’ন্তিআদীনি ৰূপানি ভৱন্তি, তদ্ধিতে ‘‘মহত্তনো মহত্তং মহন্তত্তং মহন্ততা’’তি ৰূপানি ভৱন্তি. গচ্ছন্তসদ্দস্স পন ‘‘গচ্ছন্তো গচ্ছন্তা’’তি ৰূপানি ৱত্ৱা সেসানি মহন্তসদ্দে ৱুত্তনযেন ৱিত্থাৰেত্ৱা নামিকপদমালা ৱেদিতব্বা. তথা ‘‘গচ্ছন্তো, গচ্ছন্তা’’তি পুৰিসনযো চ ‘‘গচ্ছন্তং, গচ্ছন্তানী’’তি চিত্তনযো চ ‘‘গচ্ছন্তী, গচ্ছন্তী, গচ্ছন্তিযো’’তি ইত্থিনযো চ গহেতব্বো. এৱং লিঙ্গত্তযৱসেন ‘‘চৰং চৰন্তো চৰন্তং চৰন্তী, দদং দদন্তো দদন্তং দদন্তী’’তিআদীনং অনেকপদসহস্সানং নামিকপদমালা ৱিত্থাৰেতব্বা.
যে পনাচৰিযা ‘‘গচ্ছন্তো’’তিআদীনং পচ্চত্তালপনবহুৱচনত্তঞ্চ ‘‘গচ্ছং’’ইচ্চাদীনং আলপনেকৱচনত্তঞ্চ ইচ্ছন্তি, তে সমম্হেহি পযোগো সাসনে ন দিট্ঠো নযৱসেনাগহেতব্বত্তা. তস্মা তানি এত্থ ন ৱদাম. অযং পন ৱিসেসো দিট্ঠো. সেয্যথিদং?
‘‘গচ্ছং ৱিধম’’মিচ্চাদি-পদানি মুনিসাসনে;
কত্থচাখ্যাতিকা হোন্তি, কত্থচি পন নামিকা.
‘‘তস্সাহং সন্তিকে গচ্ছং,
সো মে সত্থা ভৱিস্সতি;
ৱিধমং দেৱ তে ৰট্ঠং,
পুত্তো ৱেস্সন্তৰো তৱ.
অধম্মং সাৰথি কযিৰা, মঞ্চে ত্ৱং নিক্খনং ৱনে’’;
ইচ্চেৱমাদযো ঞেয্যা, পযোগা এত্থ ধীমতা.
‘‘গচ্ছিস্সামি ৱিধমী’’তি-আদিনা জিনসাসনে;
নানাকালপুৰিসানং, ৱসেনত্থং ৱদে ৱিদূ.
নামত্তে পন ‘‘গচ্ছন্তো, ৱিধমন্তো’’তিআদিনা;
‘‘গচ্ছ’’মিচ্চেৱমাদীন-মত্থমত্থৱিদূ ৱদে.
ইদানি সমগতিকত্তেপি ‘‘জানং, পস্স’’ন্তিআদীনং লিঙ্গৱিভত্তিৱচনন্তৰৱসেন যো ৱিসেসো দিস্সতি, তং ৱদাম. তথা হি ‘‘সা জানংযেৱ আহ ন জানামীতি, পস্সংযেৱ আহ ন পস্সামী’’তি এৱমাদীসু জানং পস্সং সদ্দানং ‘‘জানন্তী পস্সন্তী’’তি লিঙ্গন্তৰৱসেন পৰিৱত্তনং ভৱতীতি দট্ঠব্বং. ইমিনা ‘‘গচ্ছং’’ইতি সদ্দস্সপি যথাপযোগং ‘‘গচ্ছন্তী’’তি ইত্থিযা কথনত্থো লব্ভতি তেহি সমানগতিকত্তা, ন ‘‘গচ্ছন্তো’’তি সদ্দস্স ‘‘গচ্ছন্তী’’তি ইত্থিযা কথনত্থো লব্ভতি তেহি অসমানগতিকত্তাতি কাৰণং দস্সিতং হোতি. ‘‘অপি নু তুম্হে আযস্মন্তো একন্তসুখং লোকং জানং পস্সং ৱিহৰথা’’তি এত্থ ‘‘জানন্তা পস্সন্তা’’তি ৱচনন্তৰৱসেন পৰিৱত্তনং ভৱতীতি দট্ঠব্বং. ইমিনা পন ‘‘গচ্ছং’’ইতি সদ্দস্সপি যথাপযোগং ‘‘গচ্ছন্তা’’তি বহুৱচনত্থো লব্ভতি তেহি সমানগতিকত্তা, ন ‘‘গচ্ছন্তে’’তি সদ্দস্স ‘‘গচ্ছন্তা’’তি বহুৱচনত্থো লব্ভতি তেহি অসমানগতিকত্তাতি কাৰণং দস্সিতং হোতি. এস নযো উত্তৰত্ৰাপি. ‘‘ভৰন্তি মাতাপিতৰো, পুব্বে কতমনুস্সৰ’’ন্তি এত্থ অনুস্সৰংসদ্দস্স ‘‘অনুস্সৰন্তা’’তি ৱচনন্তৰৱসেন পৰিৱত্তনং ভৱতি. ‘‘সদ্ধম্মো গৰুকাতব্বো, সৰং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি এত্থ সৰংসদ্দস্স সৰন্তেনাতি ৱিভত্তন্তৰৱসেন পৰিৱত্তনং ভৱতি. ‘‘ফুসং ভূতানি সণ্ঠানং, মনসা গণ্হতো যথা’’তি এত্থ ফুসংসদ্দস্সপি ‘‘ফুসন্তস্সা’’তি ৱিভত্তন্তৰৱসেন পৰিৱত্তনং ভৱতি. তথা ‘‘যাচং অদদমপ্পিযো’’তি এত্থাপি যাচংসদ্দস্স ‘‘যাচন্তস্সা’’তি ৱিভত্তন্তৰৱসেন পৰিৱত্তনং ভৱতি. যাচন্তি ৱা যাচিতব্বং ধনং, ইমিনা নযেন নানপ্পকাৰতো পৰিৱত্তনং ৱেদিতব্বং. ইতি ‘‘ভৱংকৰ’’ন্তিআদীনং ৱিসদিসপদমালা চ ‘‘গচ্ছং, চৰ’’ন্তিআদীনং সদিসপদমালা চ ‘‘জানং, পস্স’’ন্তিআদীনং লিঙ্গৱিভত্তিৱচনন্তৰৱসেন কত্থচি পৰিৱত্তনন্তি অযং তিৱিধোপি আকাৰো আখ্যাতিকপদত্থৱিভাৱনায সদ্ধিং কথিতো পাৱচনৱৰে সোতূনং সদ্দেস্ৱত্থেসু চ ৱিসাৰদবুদ্ধিপটিলাভত্থং. সব্বমেতঞ্হি সন্ধায ইমা গাথা ৱুত্তা –
‘‘ভৱং কৰং অৰহং সং, মহং’’ইতি পদানি তু;
ৱিসদিসানি সম্ভোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি লক্খযে.
‘‘গচ্ছং চৰং দদং তিট্ঠং, চিন্তযং ভাৱযং ৱদং;
জানং পস্স’’ন্তিআদীনি, সমানানি ভৱন্তি হি.
তত্ৰ ‘‘জান’’ন্তিআদীনং, কত্থচি পৰিৱত্তনং;
লিঙ্গৱিভত্তিৱচন-ন্তৰতো পন দিস্সতীতি.
অপিচ অযং সব্বেসম্পি নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গানং পকতি, যদিদং দ্ৱীসু লিঙ্গেসু ছসু ৱিভত্তীসু তেৰসসু ৱচনেসু অঞ্ঞতৰলিঙ্গৱিভত্তিৱচনৱসেন পৰিৱত্তনং. অযম্পি পনেত্থ নীতি ৱেদিতব্বা.
‘‘গচ্ছং চৰ’’ন্তিআদীনি, ৱিপ্পকতৱচো সিযুং;
‘‘গচ্ছমানো চৰমানো’’, ইচ্চাদীনি পদানি চ.
‘‘মহং ভৱ’’ন্তি এতানি, ৱিপ্পকতৱচোপি চ;
অৱিপ্পকতৱচো চ, সিযুং অত্থানুৰূপতো.
‘‘অৰহং স’’ন্তি এতানি, ৱিনিমুত্তানি সব্বথা;
আকাৰং তিৱিধম্পেতং, কৰে চিত্তে সুমেধসোতি.
সৱিনিচ্ছযোযং নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গানং পকতিৰূপস্স নামিকপদমালাৱিভাগো.
আকাৰন্ততাপকতিকং নিগ্গহীতন্তপুল্লিঙ্গং নিট্ঠিতং.
ইদানি ধনভূতিইচ্চেতস্স পকতিৰূপস্স অঞ্ঞেসঞ্চ তংসদিসানং নামিকপদমালাৱিভাগং ৱক্খামি পুব্বাচৰিযমতং পুৰেচৰং কত্ৱা.
অগ্গি, অগ্গী, অগ্গযো. অগ্গিং, অগ্গী, অগ্গযো. অগ্গিনা, অগ্গীহি, অগ্গীভি. অগ্গিস্স, অগ্গিনো, অগ্গীনং. অগ্গিনা, অগ্গীহি, অগ্গীভি. অগ্গিস্স, অগ্গিনো, অগ্গীনং. অগ্গিস্মিং, অগ্গিম্হি, অগ্গীসু. ভো অগ্গি, ভো অগ্গী, ভৱন্তো অগ্গযো. যমকমহাথেৰমতং.
এত্থ কিঞ্চাপি নিস্সক্কৱচনট্ঠানে ‘‘অগ্গিস্মা, অগ্গিম্হা’’তি ইমানি নাগতানি, তথাপি তত্থ তত্থ তংসদিসপ্পযোগদস্সনতো গহেতব্বানি. ‘‘অগ্গিনা, অগ্গিস্মা, অগ্গিম্হা’’তি কমো চ ৱেদিতব্বো.