নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

সদ্দনীতিপ্পকৰণং (পদমালা)

গন্থাৰম্ভকথা

ধীৰেহি মগ্গনাযেন, যেন বুদ্ধেন দেসিতং;

সিতং ধম্মমিধঞ্ঞায, ঞাযতে অমতং পদং.

তং নমিত্ৱা মহাৱীৰং, সব্বঞ্ঞুং লোকনাযকং;

মহাকাৰুণিকং সেট্ঠং, ৱিসুদ্ধং সুদ্ধিদাযকং.

সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৱা, সুদ্ধং সন্তমসঙ্খতং;

অতক্কাৱচৰং সুট্ঠু, ৱিভত্তং মধুৰং সিৱং.

সঙ্ঘস্স চ’ঞ্জলিং কত্ৱা, পুঞ্ঞক্খেত্তস্স তাদিনো;

সীলসমাধিপঞ্ঞাদি-ৱিসুদ্ধগুণজোতিনো.

নমস্সনাদিপুঞ্ঞস্স, কতস্স ৰতনত্তযে;

তেজসাহং পহন্ত্ৱান, অন্তৰাযে অসেসতো.

লোকনীতিৱিযত্তস্স, সত্থু সদ্ধম্মনীতিনো;

সাসনত্থং পৱক্খামি, সদ্দনীতিমনাকুলং.

আসৱক্খযলাভেন, হোতি সাসনসম্পদা;

আসৱক্খযলাভো চ, সচ্চাধিগমহেতুকো.

সচ্চাধিগমনং তঞ্চ, পটিপত্তিস্সিতং মতং;

পটিপত্তি চ সা কামং, পৰিযত্তিপৰাযণা.

পৰিযত্তাভিযুত্তানং, ৱিদিত্ৱা সদ্দলক্খণং;

যস্মা ন হোতি সম্মোহো, অক্খৰেসু পদেসু চ.

যস্মা চামোহভাৱেন, অক্খৰেসু পদেসু চ;

পাড়িযত্থং ৱিজানন্তি, ৱিঞ্ঞূ সুগতসাসনে.

পাড়িযত্থাৱবোধেন, যোনিসো সত্থুসাসনে;

সপ্পঞ্ঞা পটিপজ্জন্তি, পটিপত্তিমতন্দিকা.

যোনিসো পটিপজ্জিত্ৱা, ধম্মং লোকুত্তৰং ৱৰং;

পাপুণন্তি ৱিসুদ্ধায, সীলাদিপটিপত্তিযা.

তস্মা তদত্থিকা সুদ্ধং, নযং নিস্সায ৱিঞ্ঞুনং;

ভঞ্ঞমানং মযা সদ্দ-নীতিং গণ্হন্তু সাধুকং.

ধাতু ধাতূহি নিপ্ফন্ন-ৰূপানি চ সলক্খণো;

সন্ধিনামাদিভেদো চ, পদানং তু ৱিভত্তি চ.

পাড়িনযাদযোচ্চেৱ-মেত্থ নানপ্পকাৰতো;

সাসনস্সোপকাৰায, ভৱিস্সতি ৱিভাৱনা.

১. সৱিকৰণাখ্যাতৱিভাগ

তত্থ ধাতূতি কেনট্ঠেন ধাতু? সকত্থম্পি ধাৰেতীতি ধাতু, অত্থাতিসযযোগতো পৰত্থম্পি ধাৰেতীতি ধাতু, ৱীসতিযা উপসগ্গেসু যেন কেনচি উপসগ্গেন অত্থৱিসেসকাৰণেন পটিবদ্ধা অত্থৱিসেসম্পি ধাৰেতীতি ধাতু, ‘‘অযং ইমিস্সা অত্থো, অযমিতো পচ্চযো পৰো’’তিআদিনা অনেকপ্পকাৰেন পণ্ডিতেহি ধাৰিযতি এসাতিপি ধাতু, ৱিদহন্তি ৱিদুনো এতায সদ্দনিপ্ফত্তিং অযলোহাদিমযং অযলোহাদিধাতূহি ৱিযাতিপি ধাতু. এৱং তাৱ ধাতুসদ্দস্সত্থো ৱেদিতব্বো.

ধাতুসদ্দো জিনমতে, ইত্থিলিঙ্গত্তনে মতো;

সত্থে পুল্লিঙ্গভাৱস্মিং, কচ্চাযনমতে দ্ৱিসু.

অথ ৱা জিনমতে ‘‘ততো গোতমিধাতূনী’’তি এত্থ ধাতুসদ্দো লিঙ্গৱিপল্লাসে ৱত্ততি ‘‘পব্বতানি ৱনানি চা’’তি এত্থ পব্বতসদ্দো ৱিয, ন পনেত্থ ৱত্তব্বং ‘‘অট্ঠিৱাচকত্তা নপুংসকনিদ্দেসো’’তি অট্ঠিৱাচকত্তেপি ‘‘ধাতুযো’’তি ইত্থিলিঙ্গদস্সনতো. ভূৱাদযো সদ্দা ধাতৱো. সেয্যথিদং? ভূ ই কু কে তক্ক তক তকি সুকইচ্চাদযো. গণতো তে অট্ঠৱিধা ভূৱাদিগণো ৰুধাদিগণো দিৱাদিগণো স্ৱাদিগণো কিযাদিগণো গহাদিগণো তনাদিগণো চুৰাদিগণো চাতি. ইদানি তেসং ৱিকৰণসঞ্ঞিতে পচ্চযে দস্সেস্সাম. অনেকৱিধা হি পচ্চযা নানপ্পকাৰেসু নামনাম কিতনাম সমাসনাম তদ্ধিতনামাখ্যাতেসু পৱত্তনতো. সঙ্খেপতো পন দুৱিধাৱ নামপচ্চযো আখ্যাতপচ্চযো চাতি. তত্ৰাপি আখ্যাতপচ্চযা দুৱিধা ৱিকৰণপচ্চযনোৱিকৰণপচ্চযৱসেন. তত্থ ৱিকৰণপচ্চযো অকাৰাদিসত্তৰসৱিধো অগ্গহিতগ্গহণেন পন্নৰসৱিধো চ. নোৱিকৰণপচ্চযো পন খ ছ সাদিনেকৱিধো. যে ৰূপনিপ্ফত্তিযা উপকাৰকা অত্থৱিসেসস্স জোতকা ৱা অজোতকা ৱা লোপনীযা ৱা অলোপনীযা ৱা, তে সদ্দা পচ্চযা.

পটিচ্চ কাৰণং তং তং, এন্তীতি পচ্চযাথ ৱা;

পটিচ্চ সদ্দনিপ্ফত্তি, ইতো এতীতি পচ্চযা.

নামিকপ্পচ্চযানং যো, ৱিভাগো আৱি হেস্সতি;

নামকপ্পে যতো তস্মা, ন তং ৱিত্থাৰযামসে.

যো নোৱিকৰণানং তু, পচ্চযানং ৱিভাগতো;

সো পনাখ্যাতকপ্পম্হি, ৱিত্থাৰেনা’গমিস্সতীতি.

ইচ্চানেকৱিধেসু পচ্চযেসু ‘‘ৱিকৰণপচ্চযা নাম ইমে’’তি সল্লক্খেতব্বা. কথং? ভূৱাদিগণতো অপচ্চযো হোতি কত্তৰি, ৰুধাদিগণতো অকাৰিৱণ্ণেকাৰোকাৰপচ্চযা হোন্তি কত্তৰি, পুব্বমজ্ঝট্ঠানে নিগ্গহীতাগমো চ, দিৱাদিগণতো যপচ্চযো হোতি কত্তৰি, স্ৱাদিগণতো ণু ণা উণাপচ্চযা হোন্তি কত্তৰি, কিযাদিগণতো নাপচ্চযো হোতি কত্তৰি, গহাদিগণতো প্প ণ্হাপচ্চযা হোন্তি কত্তৰি, তনাদিগণতো ও যিৰপচ্চযা হোন্তি কত্তৰি, চুৰাদিগণতো ণে ণযপচ্চযা হোন্তি কত্তৰি.

অকাৰো চ ইৱণ্ণো চ, এ ওকাৰা চ যো তথা;

ণু ণা উণা চ না প্প ণ্হা-যিৰা ণে ণযপচ্চযা.

অগ্গহিতগ্গহণেন, এৱং পন্নৰসে’ৰিতা;

ৱিকৰণৱ্হযা এতে, পচ্চযাতি ৱিভাৱযে.

যে এৱং নিদ্দিট্ঠেহি ৱিকৰণপচ্চযেহি তদঞ্ঞেহি চ সপ্পচ্চযা অট্ঠৱিধা ধাতুগণা সুত্তন্তেসু বহূপকাৰা, তেস্ৱাযং ভূৱাদিগণো. ভূ সত্তাযং, ভূধাতু ৱিজ্জমানতাযং ৱত্ততি. সকম্মিকাকম্মিকাসু ধাতূসু অযং অকম্মিকা ধাতু, ন পন ‘‘ধম্মভূতো’’তিআদীসু পত্তিঅত্থৱাচিকা অপৰা ভূধাতু ৱিয সকম্মিকা. এসা হি পৰিঅভিআদীহি উপসগ্গেহি যুত্তাযেৱ সকম্মিকা ভৱতি, ন উপ পৰা পাতুআদীহি উপসগ্গনিপাতেহি যুত্তাপি. অতো ইমিস্সা সিদ্ধানি ৰূপানি দ্ৱিধা ঞেয্যানি অকম্মকপদানি সকম্মকপদানি চাতি.

সুদ্ধকত্তুক্ৰিযাপদনিদ্দেস

তত্ৰ ভৱতি উব্ভৱতি সমুব্ভৱতি পভৱতি পৰাভৱতি সম্ভৱতি ৱিভৱতি, ভোতি সম্ভোতি ৱিভোতি পাতুভৱতি পাতুব্ভৱতি পাতুভোতি, ইমানি অকম্মকপদানি. এত্থ পাতুইতি নিপাতো, সো ‘‘আৱিভৱতি তিৰোভৱতী’’তিআদীসু আৱি তিৰোনিপাতা ৱিয ভূধাতুতো নিপ্ফন্নাখ্যাতসদ্দস্স নেৱ ৱিসেসকৰো, ন চ সকম্মকত্তসাধকো. উইচ্চাদযো উপসগ্গা, তে পন ৱিসেসকৰা, ন সকম্মকত্তসাধকা. যেসমত্থো কম্মেন সম্বন্ধনীযো ন হোতি, তানি পদানি অকম্মকানি. অকম্মকপদানং যথাৰহং সকম্মকাকম্মকৱসেন অত্থো কথেতব্বো. পৰিভোতি পৰিভৱতি, অভিভোতি অভিভৱতি, অধিভোতি অধিভৱতি, অতিভোতি অতিভৱতি, অনুভোতি অনুভৱতি, সমনুভোতি সমনুভৱতি, অভিসম্ভোতি অভিসম্ভৱতি, ইমানি সকম্মকপদানি. এত্থ পৰিইচ্চাদযো উপসগ্গা, তে ভূধাতুতো নিপ্ফন্নাখ্যাতসদ্দস্স ৱিসেসকৰা চেৱ সকম্মকত্তসাধকা চ. যেসমত্থো কম্মেন সম্বন্ধনীযো, তানি পদানি সকম্মকানি. সকম্মকপদানং সকম্মকৱসেন অত্থো কথেতব্বো, ক্ৱচি অকম্মকৱসেনপি. এৱং সুদ্ধকত্তুক্ৰিযাপদানি ভৱন্তি. উদ্দেসোযং.

তত্ৰ ভৱতীতি হোতি ৱিজ্জতি পঞ্ঞাযতি সৰূপং লভতি. উব্ভৱতীতি উপ্পজ্জতি সৰূপং লভতি. সমুব্ভৱতীতি সমুপ্পজ্জতি সৰূপং লভতি. পভৱতীতি হোতি সম্ভৱতি. অথ ৱা পভৱতীতি যতো কুতোচি সন্দতি, ন ৱিচ্ছিজ্জতি, অৱিচ্ছিন্নং হোতি, তং তং ঠানং ৱিসৰতি. পৰাভৱতীতি পৰাভৱো হোতি ব্যসনং আপজ্জতি অৱুদ্ধিং পাপুণাতি. সম্ভৱতীতি সুট্ঠু ভৱতি ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জতি. ৱিভৱতীতি উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি ৱিপজ্জতি, ৱিসেসতো ৱা ভৱতি সম্পজ্জতি. ভোতি সম্ভোতি ৱিভোতীতি ইমানি ‘‘ভৱতি সম্ভৱতি ৱিভৱতী’’তি ইমেহি যথাক্কমং সমাননিদ্দেসানি. পাতুভৱতীতি পকাসতি দিস্সতি পঞ্ঞাযতি পাকটং হোতি. পাতুব্ভৱতি পাতুভোতীতি ইমানি ‘‘পাতুভৱতী’’তি ইমিনা সমাননিদ্দেসানি. এৱং অকম্মকপদানং যথাৰহং সকম্মকাকম্মকৱসেন অত্থকথনং দট্ঠব্বং. এৱমুত্তৰত্ৰাপি অঞ্ঞেসম্পি অকম্মকপদানং.

পৰিভোতিদুকাদীসু পন সত্তসু দুকেসু যথাক্কমং দ্ৱে দ্ৱে পদানি সমানত্থানি, তস্মা দ্ৱে দ্ৱে পদানিযেৱ গহেত্ৱা নিদ্দিসিস্সাম. তত্ৰ পৰিভোতি পৰিভৱতীতি পৰং হিংসতি পীড়েতি, অথ ৱা হীড়েতি অৱজানাতি. অভিভোতি অভিভৱতীতি পৰং অজ্ঝোত্থৰতি মদ্দতি. অধিভোতি অধিভৱতীতি পৰং অভিমদ্দিত্ৱা ভৱতি অত্তনো ৱসং ৱত্তাপেতি. অতিভোতি অতিভৱতীতি পৰং অতিক্কমিত্ৱা ভৱতি. অনুভোতি অনুভৱতীতি সুখদুক্খং ৱেদেতি পৰিভুঞ্জতি সুখদুক্খপটিসংৱেদী হোতি. সমনুভোতি সমনুভৱতীতি সুখদুক্খং সুট্ঠু ৱেদেতি সুট্ঠু পৰিভুঞ্জতি সুট্ঠু সুখদুক্খপটিসংৱেদী হোতি. অভিসম্ভোতি অভিসম্ভৱতীতি পৰং অজ্ঝোত্থৰতি মদ্দতি. এৱং সকম্মকপদানং সকম্মকৱসেন অত্থকথনং দট্ঠব্বং. কত্থচি পন গচ্ছতীতি পৱত্ততীতি এৱং অকম্মকৱসেনপি. এৱমুত্তৰত্ৰাপি অঞ্ঞেসং সকম্মকপদানং.

অপচ্চযো পৰো হোতি, ভূৱাদিগণতো সতি;

সুদ্ধকত্তুক্ৰিযাখ্যানে, সব্বধাতুকনিস্সিতে.

অযং সুদ্ধকত্তুক্ৰিযাপদানং নিদ্দেসো.

হেতুকত্তুক্ৰিযাপদনিদ্দেস

ভাৱেতি ৱিভাৱেতিসম্ভাৱেতি পৰিভাৱেতি, এৱং হেতুকত্তুক্ৰিযাপদানি ভৱন্তি. এককম্মকৱসেনেসমত্থো গহেতব্বো. পচ্ছিমস্স পন দ্ৱিকম্মকৱসেনপি. পৰিভাৱাপেতি অভিভাৱাপেতি অনুভাৱাপেতি, এৱম্পি হেতুকত্তুক্ৰিযাপদানি ভৱন্তি. দ্ৱিকম্মকৱসেনেসমত্থো গহেতব্বো. ইচ্চেৱং দ্ৱিধা হেতুকত্তুক্ৰিযাপদানি ঞেয্যানি, অঞ্ঞানিপি গহেতব্বানি.

তত্ৰ ভাৱেতীতি পুগ্গলো ভাৱেতব্বং যং কিঞ্চি ভাৱেতি আসেৱতি বহুলীকৰোতি, অথ ৱা ভাৱেতীতি ৱড্ঢেতি. ৱিভাৱেতীতি ভাৱেতব্বং যং কিঞ্চি ৱিভাৱেতি ৱিসেসেন ভাৱেতি, ৱিৱিধেন ৱা আকাৰেন ভাৱেতি ভাৱযতি ৱড্ঢেতি, অথ ৱা ৱিভাৱেতীতি অভাৱেতি অন্তৰধাপেতি. সম্ভাৱেতীতি যস্স কস্সচি গুণং সম্ভাৱেতি সম্ভাৱযতি সুট্ঠু পকাসেতি উক্কংসেতি. পৰিভাৱেতীতি পৰিভাৱেতব্বং যং কিঞ্চি পৰিভাৱেতি পৰিভাৱযতি সমন্ততো ৱড্ঢেতি. এৱং এককম্মকৱসেনত্থো গহেতব্বো. অথ ৱা পৰিভাৱেতীতি ৱাসেতব্বং ৱত্থুং পৰিভাৱেতি পৰিভাৱযতি ৱাসেতি গন্ধং গাহাপেতি. এৱং দ্ৱিকম্মকৱসেনাপি অত্থো গহেতব্বো. পৰিভাৱাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলেন সপত্তং পৰিভাৱাপেতি হিংসাপেতি, অথ ৱা পৰিভাৱাপেতীতি হীড়াপেতি অৱজানাপেতি. অভিভাৱাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলেন সপত্তং অভিভাৱাপেতি অজ্ঝোত্থৰাপেতি. অনুভাৱাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলেন সম্পত্তিং অনুভাৱাপেতি পৰিভোজেতি.

পযুত্তো কত্তুনা যোগে, ঠিতোযেৱাপ্পধানিযে;

ক্ৰিযং সাধেতি এতস্স, দীপকং সাসনে পদং.

কৰণৱচনংযেৱ, যেভুয্যেন পদিস্সতি;

আখ্যাতে কাৰিতট্ঠানং, সন্ধায কথিতং ইদং.

ন নামে কাৰিতট্ঠানং, ‘‘বোধেতা’’ ইতিআদিকং;

‘‘সুনখেহিপি খাদাপেন্তি’’, ইচ্চাদীনি পদানি চ;

আহৰিত্ৱান দীপেয্য, পযোগকুসলো বুধো.

তত্ৰিদং কৰণৱচনং কম্মত্থদীপকং, উপযোগসামিৱচনানিপি তদ্দীপকানি যোজেতব্বানি. কথং? পৰিভাৱাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলং সপত্তং পৰিভাৱাপেতীতি, তথা পৰিভাৱাপেতীতি পুগ্গলো পুগ্গলস্স সপত্তং পৰিভাৱাপেতীতি. সেসানি নযানুসাৰেন নিদ্দিসিতব্বানি. এৱং সব্বানেতানি কৰণোপযোগসামিৱচনানি কম্মত্থদীপকানিযেৱ হোন্তি, তস্মা দ্ৱিকম্মকৱসেনত্থো গহেতব্বো.

অযং হেতুকত্তুক্ৰিযাপদানং নিদ্দেসো.

কম্মক্ৰিযাপদনিদ্দেস

ভৱিযতে ৱিভৱিযতে পৰিভৱিযতে অভিভৱিযতে অনুভৱিযতে পৰিভূযতে অভিভূযতে অনুভূযতে, এৱং কম্মুনো ক্ৰিযাপদানি ভৱন্তি. অঞ্ঞথা চ ভৱিয্যতে ৱিভৱিয্যতে পৰিভৱিয্যতে অভিভৱিয্যতে অনুভৱিয্যতে পৰিভুয্যতে অভিভুয্যতে অনুভুয্যতেতি. এত্থ কম্মুনো ক্ৰিযাপদানিযেৱ কম্মকত্তুনো ক্ৰিযাপদানি কত্ৱা যোজেতব্বানি. ৱিসুঞ্হি কম্মকত্তুনো ক্ৰিযাপদানি ন লব্ভন্তি.

তত্ৰ ভৱিযতেতি ভাৱেতব্বং যং কিঞ্চি পুগ্গলেন ভাৱিযতে আসেৱিযতে বহুলীকৰিযতে, অথ ৱা ভৱিযতেতি ৱড্ঢিযতে. ৱিভৱিযতেতি ৱিভাৱেতব্বং যং কিঞ্চি পুগ্গলেন ৱিভৱিযতে ৱিসেসেন ভৱিযতে, ৱিৱিধেন ৱা আকাৰেন ভৱিযতে ৱড্ঢিযতে, অথ ৱা ৱিভৱিযতেতি অভৱিযতে অন্তৰধাপিযতে. পৰিভৱিযতেতি সপত্তো পুগ্গলেন পৰিভৱিযতে হিংসিযতে, অথ ৱা পৰিভৱিযতেতি হীড়িযতে অৱজানিযতে. অভিভৱিযতেতি সপত্তো পুগ্গলেন অভিভৱিযতে অজ্ঝোত্থৰিযতে অভিমদ্দিযতে. অনুভৱিযতেতি সম্পত্তি পুগ্গলেন অনুভৱিযতে পৰিভুঞ্জিযতে. পৰিভূযতেতিআদীনি তীণি ‘‘পৰিভৱিযতে’’তিআদীহি তীহি সমাননিদ্দেসানি. সেসানি পন যথাৱুত্তেহি যং কম্মমেৱ পধানতো গহেত্ৱা নিদ্দিসিযতি পদং, তং কম্মত্থদীপকং. তস্মা কত্তৰি একৱচনেন নিদ্দিট্ঠেপি যদি কম্মং বহুৱচনৱসেন ৱত্তব্বং, বহুৱচনন্তঞ্ঞেৱ কম্মুনো ক্ৰিযাপদং দিস্সতি. যদি পনেকৱচনৱসেন ৱত্তব্বং, একৱচনন্তঞ্ঞেৱ. তথা কত্তৰি বহুৱচনেন নিদ্দিট্ঠেপি যদি কম্মং একৱচনৱসেন ৱত্তব্বং, একৱচনন্তঞ্ঞেৱ কম্মুনো ক্ৰিযাপদং দিস্সতি. যদি পন বহুৱচনৱসেন ৱত্তব্বং, বহুৱচনন্তঞ্ঞেৱ. কথং? ভিক্খুনা ধম্মো ভৱিযতে, ভিক্খুনা ধম্মা ভৱিযন্তে, ভিক্খূহি ধম্মো ভৱিযতে, ভিক্খূহি ধম্মা ভৱিযন্তেতি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ কম্মুনো ক্ৰিযাপদেসু ৱোহাৰো কাতব্বো. যস্মিং পন কম্মুনো ক্ৰিযাপদে কম্মত্থদীপকে কম্মভূতস্সেৱত্থস্স কত্তুভাৱপৰিকপ্পো হোতি, তং কম্মকত্তুত্থদীপকং, তং কম্মুনো ক্ৰিযাপদতো ৱিসুং ন লব্ভতি. অযং পনেত্থ অত্থৱিঞ্ঞাপনে পযোগৰচনা. সযমেৱ পৰিভৱিযতে দুব্ভাসিতং ভণং বালো তপ্পচ্চযা অঞ্ঞেহি পৰিভূতোপি, সযমেৱ অভিভৱিযতে পাপকাৰী নিৰযে নিৰযপালেহি অভিভূতোপি তথাৰূপস্স কম্মস্স সযং কতত্তাতি. এত্থ হি সযমেৱ পীযতে পানীযং, সযমেৱ কটো কৰিযতেতিআদীসু ৱিয সুখাভিসঙ্খৰণীযতা লব্ভতেৱ, ততো কম্মকত্তুতা চ.

অযং কম্মুনো ক্ৰিযাপদানং নিদ্দেসো.

ভাৱক্ৰিযাপদনিদ্দেস

ভূযতে ভৱিযতে উব্ভৱিযতে, এৱং ভাৱস্স ক্ৰিযাপদানি ভৱন্তি. অঞ্ঞথা চ ভুয্যতে ভৱিয্যতে উব্ভৱিয্যতেতি. তত্ৰ যথা ঠীযতেপদস্স ঠানন্তি ভাৱৱসেন অত্থকথনমিচ্ছন্তি, এৱং ভূযতেতিআদীনম্পি ভৱনন্তিআদিনা ভাৱৱসেন অত্থকথনমিচ্ছিতব্বং. যথা চ ঠানং ঠিতি ভৱনন্তিআদীহি ভাৱৱাচককিতন্তনামপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধে ছট্ঠিযোজনমিচ্ছন্তি, ন তথা ঠীযতে ভূযতেতিআদীহি ভাৱৱাচকাখ্যাতপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধে ছট্ঠিযোজনা ইচ্ছিতব্বা সম্বন্ধে পৱত্তছট্ঠিযন্তসদ্দেহি অসম্বন্ধনীযত্তা আখ্যাতিকপদানং. যস্মিং পযোগে যং কম্মুনো ক্ৰিযাপদেন সমানগতিকং কত্ৱা ৱিনা কম্মেন নিদ্দিসিযতি ক্ৰিযাপদং, কত্তুৱাচকপদং পন পচ্চত্তৱচনেন ৱা কৰণৱচনেন ৱা নিদ্দিসিযতি, তং তত্থ ভাৱত্থদীপকং. ন হি সব্বথা কত্তাৰমনিস্সায ভাৱো পৱত্ততি. এৱং সন্তেপি ভাৱো নাম কেৱলো ভৱনলৱনপচনাদিকো ধাতুঅত্থোযেৱ. অক্খৰচিন্তকা পন ‘‘ঠীযতে ভূযতে’’তিআদীসু ভাৱৱিসযেসু কৰণৱচনমেৱ পযুঞ্জন্তি ‘‘ননু নাম পব্বজিতেন সুনিৱত্থেন ভৱিতব্বং সুপাৰুতেন আকপ্পসম্পন্নেনা’’তিআদীসু ৱিয, তস্মা তেসং মতে ‘‘তেন উব্ভৱিযতে’’তি কৰণৱচনেন যোজেতব্বং. জিনমতেন পন ‘‘সো ভূযতে’’তিআদিনা পচ্চত্তৱচনেনেৱ. সচ্চসঙ্খেপপ্পকৰণে হি ধম্মপালাচৰিযেন, নিদ্দেসপাড়িযং পন ধম্মসেনাপতিনা, ধজগ্গসুত্তন্তে ভগৱতা চ ভাৱপদং পচ্চত্তৱচনাপেক্খৱসেনু’চ্চাৰিতং.

কথিতো সচ্চসঙ্খেপে, পচ্চত্তৱচনেন ৱে,

‘‘ভূযতে’’ ইতি সদ্দস্স, সম্বন্ধো ভাৱদীপনো.

নিদ্দেসপাড়িযং ‘‘ৰূপং, ৱিভোতি ৱিভৱিয্যতি’’;

ইতি দস্সনতো ৱাপি, পচ্চত্তৱচনং থিৰং.

তথা ধজগ্গসুত্তন্তে, মুনিনাহচ্চভাসিতে;

‘‘সো পহীযিস্সতি’’ ইতি, পাড়িদস্সনতোপি চ.

পাৰমিতানুভাৱেন, মহেসীনংৱ দেহতো;

সন্তি নিপ্ফাদনা, নেৱ, সক্কতাদিৱচো ৱিয.

পচ্চত্তদস্সনেনেৱ, পুৰিসত্তযযোজনং;

একৱচনিকঞ্চাপি, বহুৱচনিকম্পি চ;

কাতব্বমিতি নো খন্তি, পৰস্সপদআদিকে.

তস্মা ৰূপং ৱিভৱিয্যতি, ৰূপানি ৱিভৱিয্যন্তি, ত্ৱং ৱিভৱিয্যসি, তুম্হে ৱিভৱিয্যথ, অহং ৱিভৱিয্যামি, মযং ৱিভৱিয্যাম, ৰূপং ৱিভৱিয্যতে, ৰূপানি ৱিভৱিয্যন্তে ইচ্চেৱমাদি জিনৱচনানুৰূপতো যোজেতব্বং. অত্ৰাযং পদসোধনা –

ৱিভৱিয্যতীতি ইদং, কম্মপদসমানকং;

ন চ কম্মপদং নাপি, কম্মকত্তুপদাদিকং.

যদি কম্মপদং এতং, পচ্চত্তৱচনং পন;

কম্মং দীপেয্য কৰণ-ৱচনং কত্তুদীপকং.

যদি কম্মকত্তুপদং, ‘‘পীযতে’’তি পদং ৱিয;

সিযা সকম্মকং, নেতং, তথা হোতীতি দীপযে.

যদি কত্তুপদং এতং, ৱিভৱতিপদং ৱিয;

ৱিনা যপচ্চযং তিট্ঠে, ন তথা তিট্ঠতে ইদং.

ন কত্তৰি ভুৱাদীনং, গণে যপচ্চযো ৰুতো;

দিৱাদীনং গণেযেৱ, কত্তৰি সমুদীৰিতো.

ন ভূধাতু দিৱাদীনং, ধাতূনং দিস্সতে গণে;

ভূৱাদিকচুৰাদীনং, গণেসুযেৱ দিস্সতি.

‘‘ৱিভৱিয্যতি’’ ইচ্চাদো, তস্মা যপচ্চযো পন;

ভাৱেযেৱাতি ৱিঞ্ঞেয্যং, ৱিঞ্ঞুনা সমযঞ্ঞুনা.

এত্থ হি পাকটং কত্ৱা, ভাৱকাৰকলক্খণং;

দস্সযিস্সামহং দানি, সক্কচ্চং মে নিবোধথ.

‘‘তিস্সো গচ্ছতি’’ইচ্চত্ৰ, কত্তাৰং কত্তুনো পদং;

‘‘ধম্মো দেসিযতি’’চ্চত্ৰ, কম্মং তু কম্মুনো পদং.

সৰূপতো পকাসেতি, তস্মা তে পাকটা উভো;

তথা ৱিভৱিয্যতীতি-আদিভাৱপদং পন.

সৰূপতো ন দীপেতি, কাৰকং ভাৱনামকং;

দব্বভূতং তু কত্তাৰং, পকাসেতি সৰূপতো.

কত্তাৰং পন দীপেন্তং, কত্তুসন্নিস্সিতম্পি তং;

ভাৱং দীপেতি স্ৱাকাৰো, পচ্চযেন ৱিভাৱিতো.

যস্মা চ কত্তুভাৱেন, ভাৱো নাম ন তিট্ঠতি;

কত্তাৱ কত্তুভাৱেন, ভাৱট্ঠানে ঠিতো ততো.

যজ্জেৱং কত্তুৱোহাৰো, ভাৱস্স তু কথং সিযা;

‘‘সাৱকানং সন্নিপাতো, অহোসি’’ইতিআদিসু.

ইতি চে নিস্সযানং তু, ৱসা নিস্সিতসম্ভৱা;

কত্তুট্ঠানেপি ভাৱস্স, কত্তুপঞ্ঞত্তি সিজ্ঝতি.

কাৰকে কত্তুকম্মৱ্হে, ক্ৰিযাসন্নিস্সযে যথা;

ধাৰেন্তী আসনথালী, ক্ৰিযাধাৰোতি কপ্পিতা.

তথা ভাৱপদং ধীৰা, কত্তাৰং ভাৱনিস্সযং;

দীপযন্তম্পি কপ্পেন্তি, ভাৱস্স ৱাচকং ইতি.

কেচি অদব্বভূতস্স, ভাৱস্সেকত্ততো ব্ৰৱুং;

ভাৱেদেকৱচোৱাদি-পুৰিসস্সেৱ হোতিতি.

পাড়িং পত্ৱান তেসং তু, ৱচনং অপ্পমাণকং;

‘‘তে সংকিলেসিকা ধম্মা, পহীযিস্সন্তি’’ ইতি হি.

পাঠো পাৱচনে দিট্ঠো, তস্মা এৱং ৱদেমসে;

পচ্চত্তদস্সনেনেৱ, পুৰিসত্তযযোজনং.

ৱচনেহি যুতং দ্ৱীহি, ইচ্ছিতব্বন্তি নো ৰুচি;

ভাৱে ক্ৰিযাপদং নাম, পাড়িযং অতিদুদ্দসং;

তস্মা তগ্গহণূপাযো, ৱুত্তো এত্তাৱতা মযাতি.

অযং ভাৱস্স ক্ৰিযাপদানং নিদ্দেসো.

এৱং সুদ্ধকত্তুক্ৰিযাপদানি হেতুকত্তুক্ৰিযাপদানি কম্মুনো ক্ৰিযাপদানি, ভাৱস্স ক্ৰিযাপদানি চাতি চতুধা, কম্মকত্তুক্ৰিযাপদেহি ৱা পঞ্চধা ভূধাতুতো নিপ্ফন্নানি ক্ৰিযাপদানি নানপ্পকাৰেন নিদ্দিট্ঠানি, এতানি লোকিযানং ভাৱভেদৱসেন ৱোহাৰভেদো হোতীতি দস্সনত্থং ৱিসুং ৱিসুং ৱুত্তানি. অত্থতো পন কম্মকত্তুভাৱকাৰকত্তযৱসেন তিৱিধানেৱ. হেতুকত্তা হি সুদ্ধকত্তুসঙ্খাতে কাৰকে তস্সঙ্গভাৱতো সঙ্গহমুপগচ্ছতি, তথা কম্মকত্তা কম্মকাৰকে, ভাৱো পন কেৱলো. সো হি গমনপচনলৱনাদিৱসেনানেকৱিধোপি ক্ৰিযাসভাৱত্তা ভেদৰহিতো কাৰকন্তৰো. এৱং সন্তেপি দব্বসন্নিস্সিতত্তা দব্বভেদেন ভিজ্জতি. তেন পাৱচনে ভাৱৱাচকং পদং বহুৱচনন্তম্পি দিস্সতি. আখ্যাতিকপদে ভাৱকাৰকৱোহাৰো নিৰুত্তিনযং নিস্সায গতো, অত্থতো পন ভাৱস্স কাৰকতা নুপপজ্জতি. সো হি ন কিঞ্চি জনেতি, ন চ ক্ৰিযায নিমিত্তং. ক্ৰিযানিমিত্তভাৱোযেৱ হি কাৰকলক্খণং. ইতি মুখ্যতো ৱা হেতুতো ৱা ভাৱস্স কাৰকতা ন লব্ভতি. এৱং সন্তেপি সো কৰণমত্তত্তা কাৰকং. তথা হি কৰণং কাৰো, ক্ৰিযা, তদেৱ কাৰকন্তি ভাৱস্স কাৰকতা দট্ঠব্বা. যস্মা পন ক্ৰিযানিমিত্তভাৱোযেৱ কাৰকলক্খণং, তস্মা নামিকপদে কাৰকলক্খণে ভাৱকাৰকন্তি ৱোহাৰং পহায কত্তুকম্মকৰণসম্পদানাপাদানাধিকৰণানং ছন্নং ৱত্থূনং কত্তুকাৰককম্মকাৰকন্তিআদি ৱোহাৰো কৰিযতি ৱেয্যাকৰণেহি. এৱং নিৰুত্তিনযং নিস্সায ৱুত্তং ভাৱকাৰকঞ্চ দ্ৱে চ কম্মকত্তুকাৰকানীতি কাৰকত্তযং ভৱতি. তদ্দীপকঞ্চাখ্যাতিকপদং তিকাৰকং.

ইমমত্থঞ্হি সন্ধায, ৱুত্তমাচৰিযেহিপি;

মহাৱেয্যাকৰণেহি, নিৰুত্তিনযদস্সিভি.

‘‘যং তিকালং তিপুৰিসং, ক্ৰিযাৱাচি তিকাৰকং;

অতিলিঙ্গং দ্ৱিৱচনং, তদাখ্যাতন্তি ৱুচ্চতী’’তি.

ইধ ভাৱকম্মেসু অত্তনোপদুপ্পত্তিং কেচি অক্খৰচিন্তকা অৱস্সমিচ্ছন্তীতি তেসং মতিৱিভাৱনত্থমম্হেহি ভাৱকম্মানং ক্ৰিযাপদানি অত্তনোপদৱসেনুদ্দিট্ঠানি চেৱ নিদ্দিট্ঠানি চ. সব্বানিপি পনেতানি তিকাৰকানি ক্ৰিযাপদানি ক্ৰিযাপদমালমিচ্ছতা পৰস্সপদত্তনোপদৱসেন যোজেতব্বানি. পাড়িআদীসু হি তিকাৰকানি ক্ৰিযাপদানি পৰস্সপদত্তনোপদৱসেন দ্ৱিধা ঠিতানি. সেয্যথিদং? ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. সমাধিজ্ঝানকুসলা, ৱন্দন্তি লোকনাযকং. মোনং ৱুচ্চতি ঞাণং. অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতি. কথং পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰূপং ৱিভোতি ৱিভৱিয্যতি. সো পহীযিস্সতি. পণ্ডুকম্বলে নিক্খিত্তং ভাসতে তপতে. পূজকো লভতে পূজং. পুত্তকামা থিযো যাচং, লভন্তে তাদিসং সুতং. অসিতো তাদি ৱুচ্চতে সব্ৰহ্মা. অগ্গিজাদি পুব্বেৱ ভূযতে. সো পহীযেথাপি নো পহীযেথাতি এৱং দ্ৱিধা ঠিতানি. অত্ৰিদং পাড়িৱৱত্থানং –

তিকাৰকানি সব্বানি, ক্ৰিযাপদানি পাযতো;

পৰস্সপদযোগেন, দিস্সন্তি পিটকত্তযে.

অত্তনোপদযুত্তানি, চুণ্ণিযেসু পদেসু হি;

অতীৱপ্পানি গাথাসু, পদানীতি বহূনি তু.

গাথাসু চেৱিতৰানি, চুণ্ণিযেসু পদেসু চ;

সুবহূনেৱ হুত্ৱান, দিস্সন্তীতি পকাসযে.

পদানং নিদ্দেসো পনতি অন্তিআদীনং তেসং তেসং ৱচনানমনুৰূপেন যোজেতব্বো. এৱং তিকাৰকক্ৰিযাপদানি সৰূপতো ৱৱত্থানতো নিদ্দেসতো চ ৱেদিতব্বানি.

ইদানি নোপসগ্গাকম্মিকাদিৱসেন ভৱতিস্স ধাতুস্স ৱিনিচ্ছযং ৱদাম –

নোপসগ্গা অকম্মা চ, সোপসগ্গা অকম্মিকা;

সোপসগ্গা সকম্মা চ, ইতি ভূতি ৱিভাৱিতা.

ইদং তু ৱচনং ‘‘ধম্ম-ভূতো ভুত্ৱা’’তিআদিসু;

পত্তানুভৱনত্থং মে, ৱিৱজ্জেত্ৱা উদীৰিতং.

এতেন পন অত্থেন, নোপসগ্গসকম্মিকং;