নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সদ্দনীতিপ্পকৰণং
ধাতুমালা
১৫. সৰৱগ্গপঞ্চকন্তিক সুদ্ধস্সৰধাতু
ইতো পৰং তু সৰতো, ককাৰন্তাদিভেদতো;
ধাতুযো ধাতুনিপ্ফন্ন-ৰূপানি ৱিৱিধানি চ.
সাট্ঠকথে পিটকম্হি, জিনপাঠে যথাবলং;
নযং উপপৰিক্খিত্ৱা, সমাসেন কথেস্স’হং.
ই গতিযং. যেসং ধাতূনং গতিঅত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থো. পৱত্তিপাপুণানিপি. তত্ৰ গমনং দুৱিধং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ. তেসু কাযগমনং নাম ইৰিযাপথগমনং, ঞাণগমনং নাম ঞাণুপ্পত্তি, তস্মা পযোগানুৰূপেন ‘‘গচ্ছতী’’তি পদস্স ‘‘জানাতী’’তিপি অত্থো ভৱতি, ‘‘পৱত্ততী’’তিপি অত্থো ভৱতি, ‘‘পাপুণাতী’’তিপি অত্থো ভৱতি, ইৰিযাপথগমনেন গচ্ছতীতিপি অত্থো ভৱতি, ঞাণগমনেন গচ্ছতীতিপি অত্থো ভৱতি. তথা হি ‘‘সীঘং গচ্ছতী’’তিআদীসু ইৰিযাপথগমনং ‘‘গমন’’ন্তি ৱুচ্চতি. সুন্দৰং নিব্বানং গতো. ‘‘গতিমা’’তিআদীসু পন ঞাণগমনং. এৱং সব্বেসম্পি গত্যত্থানং ধাতূনং যথাপযোগং অত্থো গহেতব্বো.
তস্সিমানি ৰূপানি ভৱন্তি – ইতি, এতি, উদেতি. কাৰিতে ‘‘উদাযতী’’তি ৰূপং ভৱতি. উট্ঠাপেতীতি হি অত্থো, দুকাৰো আগমো. উপেতি, সমুপেতি, ৱেতি, অপেতি, অৱেতি, অন্ৱেতি, সমেতি, অভিসমেতি, সমযো, অভিসমযো, ঈদি, উদি, একোদি, পণ্ডিতো, ইতো, উদিতো, উপেতো, সমুপেতো, অন্ৱিতো, অপেতো, সমেতো, এতব্বো, পচ্চেতব্বো, পটিযমানো, পটিচ্চো, এন্তো, অধিপ্পেতো, অধিপ্পাযো, পচ্চযো, অঞ্ঞানিপি যোজেতব্বানি. ‘‘ইতা, ইত’’ন্তিআদিনা যথাৰহং ইত্থিনপুংসকৱসেনপি. পচ্চেতুং, উপেতুং, সমুপেতুং, অন্ৱেতুং, সমেতুং, অভিসমেতুং, ইচ্চ, পটিচ্চ, সমেচ্চ, অভিসমেচ্চ, অপেচ্চ, উপেচ্চ, পটিমুখং ইত্ৱা, ইত্ৱান, উপেত্ৱা, উপেত্ৱান, উপেতুন, অঞ্ঞানিপি বুদ্ধৱচনানুৰূপতো যোজেতব্বানি.
ইতিইতি ক্ৰিযাসদ্দো, সুত্তন্তেসু ন দিস্সতি;
ইদমেত্থ ন ৱত্তব্বং, দস্সনাযেৱ মে ৰুতো.
‘‘ইতাযং কোধৰূপেন’’, ইতি পাড়ি হি দিস্সতি;
অঙ্গুত্তৰনিকাযম্হি, মুনিনাহচ্চ ভাসিতা;
ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা অঙ্গুত্তৰনিকাযে কোধং নিন্দন্তেন –
‘‘ইতাযং কোধৰূপেন, মচ্চুৱেসো গুহাসযো;
তং দমেন সমুচ্ছিন্দে, পঞ্ঞাৱীৰিযেন দিট্ঠিযা’’তি.
তত্ৰ ইতাযন্তি ইতি অযন্তি ছেদো. ইতিইতি চ গচ্ছতি পৱত্ততীতি অত্থো. অযং পনেত্থ সুত্তপদত্থো – যো দোসো লোকে ‘‘কোধো’’তি লোকিযমহাজনেন ৱুচ্চতি, নাযং অত্থতো কোধোতি ৱত্তব্বো. কিন্তি পন ৱত্তব্বো, এসো হি সৰীৰসঙ্খাতগুহাসযো মচ্চুৰাজা এৱ কোধৱসেন পমদ্দন্তো সত্তসন্তানে গচ্ছতীতি ৱত্তব্বো. তং এৱৰূপং ‘‘মচ্চুৰাজা’’তি ৱত্তব্বং বহুনো জনস্স অনত্থকৰং কোধং হিতকামো দমেন পঞ্ঞায ৱীৰিযেন দিট্ঠিযা চ ছিন্দেয্যাতি.
এতীতি ইমস্স পন আগচ্ছতীতি অত্থো. ‘‘এতী’’তি এত্থ হি আউপসগ্গো সন্ধিকিচ্চেন পটিচ্ছন্নত্তা ন পাকটো ৱলাহকাৱত্থৰিতো পুণ্ণচন্দো ৱিয. তথা হি এত্থ আ ইতি এতীতি সন্ধিৱিগ্গহো ভৱতি, আকাৰস্স চ ইকাৰেন পৰেন সদ্ধিংযেৱ একাৰাদেসো. তস্মা ‘‘অযং সো সাৰথী এতি. এতু ৱেস্সন্তৰো ৰাজা’’তিআদীসু ‘‘আগচ্ছতি, আগচ্ছতূ’’তিআদিনা অত্থো কথেতব্বো. ব্যাকৰণসত্থেপি হি আ ইতি এতীতি সন্ধিৱিগ্গহো দিস্সতি, তস্মা অযম্পি নীতি সাধুকং মনসি কাতব্বা. অথ ৱা ইতীতি ৰস্সৱসেন ৱুত্তং পদং গমনং বোধেতি, এতীতি ৱুদ্ধিৱসেন ৱুত্তং পন যথাপযোগং আগমনাদীনি. মত্তাৱসেনপি হি পদানি সৱিসেসত্থানি ভৱন্তি. তং যথা? সাসনে পব্বজিতো, ৰট্ঠা পব্বাজিতোতি. সঞ্ঞোগাসঞ্ঞোগৱসেনপি, তং যথা? গামা নিগ্গচ্ছতি. যসং পোসো নিগচ্ছতি, তস্মা অযম্পি নীতি সাধুকং মনসি কাতব্বা. এত্থেতং ৱুচ্চতি –
ই গতিযন্তি কথিতা, ধাতু ৱুদ্ধিং গতা যদা;
তদা আগমনত্থস্স, ৱাচিকা পাযতো ৱসা.
ইৰিযাপথত্থতো হে-সা নিচ্চাগমৱাচিকা;
‘‘অযং সো সাৰথী এতি’’, ইচ্চাদেত্থ নিদস্সনং.
অনিৰিযাপথত্থেন, ৱত্তনে গমনেপি চ;
আগমনে চ হোতীতি, ধীমা লক্খেয্য তং যথা.
‘‘পটিচ্চ ফলমেতী’’তি, এৱমাদীসু ৱত্তনে;
ৱুদ্ধিপ্পত্তা ইকাৰৱ্হা, এসা ধাতু পৱত্ততি.
‘‘অত্থমেন্তম্হি সূৰিযে, ৱাড়া’’ ইচ্চাদীসু পন;
গতে, ‘‘এতীতি ইতী’’তি-আদিস্ৱাগমনে সিযা.
তথা হি ঈতীতি অনত্থায এতি আগচ্ছতীতি ঈতি, উপদ্দৱো, ইতি আগমনত্থো গহেতব্বো. আহ চ সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং ‘‘এতীতি ঈতি, আগন্তুকানং অকুসলভাগীনং ব্যসনহেতূনং এতং অধিৱচন’’ন্তি.
ইদানি যথাৰহং নিপাতাখ্যাতনামিকপৰিযাপন্নানং ইতিইতো সদ্দানমত্থুদ্ধাৰো ৱুচ্চতে – তত্থ ইতিসদ্দো হেতুপৰিসমাপনাদিপদত্থ ৱিপৰিযায পকাৰাৱধাৰণ নিদস্সনাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘ৰুপ্পতীতি খো ভিক্খৱে তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু হেতুঅত্থে দিস্সতি. ‘‘তস্মাতিহ মে ভিক্খৱে ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা. অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা, কিন্তি মে সাৱকা ধম্মদাযাদা ভৱেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’’তিআদীসু পৰিসমাপনে. ‘‘ইতি ৱা ইতি এৱৰূপা ৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু আদিঅত্থো. ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনমভিলাপো’’তিআদীসু পদত্থৱিপৰিযাযে. ‘‘ইতি খো ভিক্খৱে সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো. সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো. সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু পকাৰো. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা আদন্দ অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিং পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু অৱধাৰণে. ‘‘অত্থীতি খো কচ্চান অযমেকো অন্তো, নত্থীতি খো কচ্চান অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু নিদস্সনে. নিপাতৱসেনেৱ তে পযোগা গহেতব্বা. ‘‘ইতাযং কোধৰূপেনা’’তি এত্থ পন আখ্যাতৱসেন গমনে ইতিসদ্দো দিস্সতি. অযমেৱত্থো ইধাধিপ্পেতো, নিপাতত্থো পন ন ইচ্ছিতব্বো, ৱিঞ্ঞূনং অত্থগ্গহণে কোসল্লুপাদনত্থং কেৱলং অত্থুদ্ধাৰৱসেন আগতোতি দট্ঠব্বং. ইতৰো পন –
গত্যত্থে চিমসদ্দত্থে, ইতোসদ্দো পৱত্ততি;
অন্ৱিতো’’তি হি গত্যত্থে, পচ্চত্তৱচনং ভৱে.
ইমসদ্দস্স অত্থম্হি, নিস্সক্কৱচনং ভৱে;
‘‘ইতো সা দক্খিণা দিসা’’, ইতিআদীসু পাড়িসু.
গত্যত্থো ইচ্ছিতো এত্থ, ইতৰত্থো ন ইচ্ছিতো;
অত্থুদ্ধাৰৱসা ৱুত্তো, কোসল্লত্থায ৱিঞ্ঞুনং.
ইধ পন সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰং সনিব্বচনং ৱত্তব্বম্পি অৱত্ৱা উপৰি অযধাতুৱিসযেযেৱ ৱক্খাম ই এ অযধাতুৱসেন তিধাতুমযত্তা সমযসদ্দস্স. তত্ৰ ইতীতি ইকাৰানন্তৰত্যন্তপদস্স চ ‘‘এতি, উদেতী’’তিআদীনঞ্চ একাৰানন্তৰত্যন্তপদানং অঞ্ঞেসঞ্চ এৱৰূপানং পদমালা যথাৰহং যেভুয্যেন অত্তনোপদানি ৱজ্জেত্ৱা যোজেতব্বা. ঈদিসেসু হি ঠানেসু দুক্কৰা ক্ৰিযাপদমালা. যস্মা পন ইমস্মিং পকৰণে সুকৰা চ দুক্কৰা চ ত্যন্তপদমালা জানিতব্বা, তস্মা ভূৱাদিগণাদীসু অট্ঠসু গণেসু ৱিহিতেহি ছন্নৱুতিযা ৱচনেহি সব্বসাধাৰণং অসব্বসাধাৰণঞ্চ পদমালানযং ব্ৰূম –
অকাৰানন্তৰত্যন্ত-পদানং পন্তিযো বুধো;
ভৱতি ৰুন্ধতাদীনং, যোজে সব্বত্থ সব্বথা.
ইতি এতী’’তি চেতেসং, পদানং পন পন্তিযো;
সুদ্ধস্সৰপুব্বকানং, যোজে ৱিঞ্ঞূ যথাৰহং.
আকাৰানন্তৰত্যন্ত-পদানঞ্চাপি পন্তিযো;
‘‘যাতি সুণাতি অস্না-তি’’ ইচ্চাদীনং যথাৰহং.
ইৱণ্ণানন্তৰত্যন্ত-পদানমপি পাড়িযো;
যোজে ‘‘ৰুন্ধিতি ৰুন্ধীতি’’-ইচ্চাদীনং যথাৰহং.
উকাৰানন্তৰত্যন্ত-সুতিইতি পদস্স চ;
পেৰণত্থে পৱত্তস্স, যোজে মালং যথাৰহং.
একাৰানন্তৰত্যন্ত-পদানম্পি যথাৰহং;
‘‘জেতি ৰুন্ধেতি কাৰেতি, কাৰাপেতী’’তিআদীনং.
ওকাৰানন্তৰত্যন্ত-পদানম্পি পদক্কমে;
‘‘কৰোতি ভোতি হোতী’’তি-আদীনং যুত্তিতোৱদে;
ইচ্চেৱং সত্তধা ৱুত্তো, পদমালানযো মযা;
ইতো মুত্তো নযো নাম, নত্থি কোচি ক্ৰিযাপদে.
‘‘আদত্তে কুৰুতে পেতে’’, ইচ্চাদি নযদস্সনা;
যথাৰহং যুত্তিতোতি, ৱচনং এত্থ ভাসিতং.
ইদানি ইকাৰানন্তৰত্যন্তপদস্স কমো ৱুচ্চতে – ইতি, ইন্তি. ইসি, ইথ. ইমি, ইম. অপৰিপুণ্ণো ৱত্তমানানযো. ইতু, ইন্তু. ইহি, ইথ. ইমি, ইম. অপৰিপুণ্ণো পঞ্চমীনযো. এত্থ চ ইমেসং দ্ৱিন্নং সাসনানুৰূপভাৱস্স ইমানি সাধকপদানি ‘‘ৱেতি, অপেতি, অন্ৱেতী’’তি. তত্থ ৱি ইতি ৱেতি. ৱিগচ্ছতীতি অত্থো, ইতিসদ্দো হেত্থ গমনং বোধেতি. তথা অপ ইতি অপেতি. অপগচ্ছতীতি অত্থো. অনু ইতি অন্ৱেতি. অনুগচ্ছতীতি অত্থো. গৰূ পন অনু এতি অন্ৱেতীতি ৱদন্তি. তং –
‘‘যথা আৰঞ্ঞকং নাগং, দন্তিং অন্ৱেতি হত্থিনী;
জেস্সন্তং গিৰিদুগ্গেসু, সমেসু ৱিসমেসু চ;
এৱং তং অনুগচ্ছামি, পুত্তে আদায পচ্ছতো’’তি.
ইমায পাড়িযা ন সমেতি ‘‘জেস্সন্তং অন্ৱেতী’’তি ৱচনতো ‘‘অনুগচ্ছামী’’তি ৱচনতো চ. তথা হি এতিসদ্দো যত্থ চে ইৰিযাপথৱাচকো, তত্থ আগমনংযেৱ জোতেতি, ন গমনং, তস্মা আগমনত্থস্স অযুত্তিতো গমনত্থস্স চ যুত্তিতো ৱি ইতিআদিনা ছেদো ঞেয্যো. এতেসঞ্চ ইতিসদ্দৱসেন কতছেদানং অত্থিভাৱং যুত্তিভাৱঞ্চ ‘‘ইতাযং কোধৰূপেনা’’তি পাড়িযেৱ সাধেতি, তস্মাযেৱ ‘‘অনু ইতি, অনু ইন্তি, অনু ইসী’’তিআদিনা ‘‘অন্ৱেতী’’তিআদীনং ছেদে লব্ভমাননযেন ৱুত্তপ্পকাৰো ৱত্তমানাপঞ্চমীনযো পৰস্সপদৱসেন দস্সিতো. সত্তমীৰূপাদীনি সব্বথা অপ্পসিদ্ধানি.
ইমানি পন ভৱিস্সন্তিযা ৰূপানি, সিত্তা তে লহুমেস্সতি. ইস্সতি, ইস্সন্তি. ইস্সসি, ইস্সথ. ইস্সামি, ইস্সাম. ইস্সতে, ইস্সন্তে. ইস্সসে, ইস্সৱ্হে. ইস্সং, ইস্সাম্হে. অসব্বধাতুকত্তেপি সুদ্ধস্সৰত্তা ধাতুস্স ইকাৰাগমো ন লব্ভতি. পৰিপুণ্ণো ভৱিস্সন্তীনযো.
অথ কালাতিপত্তিযা ৰূপানি ভৱন্তি, ইস্সা, ইস্সংসু. ইস্সে, ইস্সথ. ইস্সং, ইস্সম্হা. ইস্সথ, ইস্সিসু. ইস্সসে, ইস্সৱ্হে. ইস্সং, ইস্সাম্হসে. কালাতিপত্তিভাৱে চ অসব্বধাতুকত্তে চ সন্তেপি সুদ্ধস্সৰত্তা ধাতুস্স অকাৰিকাৰাগমো ন লব্ভতি অনেকন্তিকত্তা ৱা অনুপপন্নত্তা চ অকাৰাগমো ন হোতি. দ্ৱিন্নঞ্হেত্থ সুদ্ধস্সৰানং অনন্তৰিকানং একতোসন্নিপাতো অনুপপত্তি. পৰিপুণ্ণো কালাতিপত্তিনযো.
ইমস্মিং পন ঠানে সাট্ঠকথে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে সোতূনং পযোগত্থেসু পৰমকোসল্লজননত্থং ‘‘ননু তে সুতং ব্ৰাহ্মণ ভঞ্ঞমানে, দেৱা ন ইস্সন্তি পুৰিসপৰক্কমস্সা’’তি পাড়িতো নযং গহেত্ৱা ৱুত্তপ্পকাৰেহি ভৱিস্সন্তিযা ৰূপেহি সব্বসো সমানানি অসমানত্থানি ৱত্তমানিকৰূপানি চ ঈসকং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানানি ভৱিস্সন্তীকালাতিপত্তীনং ৰূপানি চ পকাসযিস্সাম – ৱত্তমানাৱসেন তাৱ ‘‘ইস্সতি, ইস্সন্তি. ইস্সসি, ইস্সথা’’তি সব্বং যোজেতব্বং. অত্থো পন ‘‘ইস্সং কৰোতী’’তিআদিনা ৱত্তব্বো. তস্মিংযেৱ অত্থে ভৱিস্সন্তীৱসেন ‘‘ইস্সিস্সতি, ইস্সিস্সন্তি. ইস্সিস্সসি, ইস্সিস্সথা’’তি পৰিপুণ্ণং যোজেতব্বং. অত্থো পন ‘‘ইস্সং কৰিস্সতী’’তিআদিনা ৱত্তব্বো. কালাতিপত্তিৱসেন পন ‘‘ইস্সিস্সা, ইস্সিস্সংসু. ইস্সিস্সে, ইস্সিস্সথা’’তি পৰিপুণ্ণং যোজেতব্বং, অত্থো পন ‘‘ইস্সং অকৰিস্সা’’তিআদিনা ৱত্তব্বো. ধাত্ৱন্তৰৱসেন সংসন্দনানযোযং.
ইদানি একাৰানন্তৰত্যন্তপদস্স কমো ৱুচ্চতে –
এতি, এন্তি. এসি, এথ. এমি, এম.
এতু, এন্তু. এহি, এথ. এমি, এম.
ন চ অপ্পত্ৱা দুক্খন্তং, ৱিস্সাসং এয্য পণ্ডিতো;
নিৱেসনানি মাপেত্ৱা, ৱেদেহস্স যসস্সিনো;
যদা তে পহিণিস্সামি, তদা এয্যাসি খত্তিয.
এয্য, এয্যুং. এয্যাসি, এয্যাথ. এয্যামি, এয্যাম. এথ, এৰং. এথো, এয্যাৱ্হো. এয্যং, এয্যাম্হে.
সো পুৰিসো এয্য, তে এয্যুং. ত্ৱং এয্যাসি, তুম্হে এয্যাথ. অহং এয্যামি, মযং এয্যাম. সো পুৰিসো এথ, তে এৰং. ত্ৱং এথো, তুম্হে এয্যাৱ্হো. অহং এয্যং, মযং এয্যাম্হে.
পৰোক্খাহিয্যত্তনজ্জতনীৰূপানি সব্বসো অপ্পসিদ্ধানি.
এস্সতি, এস্সন্তি. এস্সসি, এস্সথ. এস্সামি, এস্সাম. এস্সতে, এস্সন্তে. এস্সসে, এস্সৱ্হে. এস্সং, এস্সাম্হে.
সম্মোদমানা গচ্ছন্তি, জালমাদায পক্খিনো;
যদা তে ৱিৱদিস্সন্তি, তদা এহিন্তি মে ৱসং.
‘‘অভিদোসগতো ইদানি এহী’’তি ৱচনদস্সনতো অপৰানিপি ভৱিস্সন্তীৰূপানি গহেতব্বানি.
এহিতি, এহিন্তি. এহিসি, এহিথ. এহিমি, এহিম. এহিতে, এহিন্তে. এহিসে, এহিৱ্হে. এহিস্সং, এহিস্সাম্হে.
এস্সা, এস্সংসু. এস্সে, এস্সথ. এস্সং এস্সাম্হা. এস্সথ, এস্সিসু. এস্সসে, এস্সৱ্হে. এস্সিং, এস্সাম্হসে.
অথাপৰোপি একাৰানন্তৰত্যন্তপদক্কমো ভৱতি;
উদেতি, উদেন্তি; উদেসি, উদেথ; উদেমি, উদেম.
উদেতু, উদেন্তু. উদেহি, উদেথ. উদেমি, উদেম, উদামসে.
উদেয্য, উদেয্যুং. সেসং নেয্যং. উদিস্সতি, উদিস্সন্তি. সেসং নেয্যং. উদিস্সা, উদিস্সংসু. সেসং নেয্যং.
ইমানি সুদ্ধস্সৰধাতুৰূপানি.
ককাৰন্তধাতু
কু সদ্দে কে চ. কোতি, কৱতি, কাযতি, এৱং কত্তুপদানি ভৱন্তি. কুয্যতি, কিয্যতি, এৱং কম্মপদানি. কাননং, কব্বং, জাতকং, এৱং নামিকপদানি. কুত্ৱা, কুত্ৱান, কৱিত্ৱা, কৱিত্ৱান, কাৱিত্ৱা, কাৱিত্ৱান, কাযিতুং, এৱং অব্যযপদানি.
তত্ৰ কাননন্তি ঠিতমজ্ঝন্হিকসমযে কৱতি সদ্দং কৰোতীতি কাননং, ৱনং. তথা হি –
‘‘ঠিতে মজ্ঝন্হিকে কালে, সন্নিসীৱেসু পক্খিসু;
সণতেৱ ব্ৰহাৰঞ্ঞং, সা ৰতি পটিভাতি ম’’ন্তি
ৱুত্তং. অথ ৱা কোকিলমযূৰাদযো কৱন্তি সদ্দাযন্তি কূজন্তি এত্থাতি কাননং. মনোহৰতায অৱস্সং কুয্যতি পণ্ডিতেহীতি কব্বং. কাৱিযং. কাৱেয্যং. অঞ্ঞত্ৰ পন কৱীনং ইদন্তি কব্বন্তি তদ্ধিতৱসেন অত্থো গহেতব্বো. কেচি তু কাব্যন্তি সদ্দৰূপং ইচ্ছন্তি, ন তং পাৱচনে পমাণং সক্কটভাসাভাৱতো. সক্কটভাসাতোপি হি আচৰিযা নযং গণ্হন্তি. জাতং ভূতং অতীতং ভগৱতো চৰিযং, তং কীযতি কথীযতি এতেনাতি জাতকং. জাতকপাড়ি হি ইধ ‘‘জাতক’’ন্তি ৱুত্তা. অঞ্ঞত্ৰ পন জাতং এৱ জাতকন্তি গহেতব্বং. তথা হি জাতকসদ্দো দেসনাযম্পি ৱত্ততি ‘‘ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্ম’’ন্তিআদীসু. জাতিযম্পি ৱত্ততি ‘‘জাতকং সমোধানেসী’’তিআদীসু.
পক্ক নীচগতিযং. নীচগমনং নাম হীনগমনং হীনপ্পৱত্তি ৱা. নীচসদ্দো হি হীনৱাচকো ‘‘নীচে কুলে পচ্চাজাতো’’তি এত্থ ৱিয. পক্কতি ক্ৰিযাপদমেত্থ দিস্সতি, ন নামিকপদং. যত্থ যত্থ নামিকপদং ন দিস্সতি, তত্থ তত্থ নামিকপদং উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং. ক্ৰিযাপদমেৱ হি দুদ্দসং, ক্ৰিযাপদে ৱিজ্জমানে নামিকপদং নত্থীতি ন ৱত্তব্বং, তস্মা অন্তমসো ‘‘পক্কনং, তকনং’’ ইচ্চেৱমাদীনি ভাৱৱাচকানি নামিকপদানি সব্বাসু ধাতূসু যথাৰহং লব্ভন্তীতি দট্ঠব্বং.
তক হসনে. হসনং হাসো. তকতি.
তকি কিচ্ছজীৱনে. কিচ্ছজীৱনং কসিৰজীৱনং. তঙ্কতি. আতঙ্কতি. আতঙ্কো. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৱিতকৰো ৰোগো, তথা হি অট্ঠকথাচৰিযা ‘‘অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্ক’’ন্তি ইমস্মিং পাড়িপ্পদেসে ইতি অত্থং সংৱণ্ণেসুং ‘‘আবাধোতি ৱিসভাগৱেদনা ৱুচ্চতি, যা একদেসে উপ্পজ্জিত্ৱা সকলসৰীৰং অযপট্টেন বন্ধিত্ৱা ৱিয গণ্হাতি. আতঙ্কোতি কিচ্ছজীৱিতকৰো ৰোগো. অথ ৱা যাপেতব্বৰোগো আতঙ্কো, ইতৰো আবাধো. খুদ্দকো ৱা ৰোগো আতঙ্কো, বলৱা আবাধো. কেচি পন ‘অজ্ঝত্তসমুট্ঠানো আবাধো, বহিদ্ধাসমুট্ঠানো আতঙ্কো’তি ৱদন্তী’’তি.
আতঙ্কো আমযো ৰোগো,
ব্যাধা’বাধো গদো ৰুজা;
অকল্লঞ্চেৱ গেলঞ্ঞং,
নামং ৰোগাভিধানকং.
সুক গতিযং. সোকতি, সুকো, সুকী. তত্ৰ সুকোতি সুৱো. সোকতি মনাপেন গমনেন গচ্ছতীতি সুকো. তস্স ভৰিযা সুকী.
বুক্ক ভস্সনে. ইধ ভস্সনং নাম সুনখভস্সনং অধিপ্পেতং ‘‘সুনখো ভস্সিত্ৱা’’তি এত্থ ৱিয, ন ‘‘আৱাসো গোচৰং ভস্স’’ন্তিআদীসু ৱিয. ৱচনসঙ্খাতং ভস্সনং, বুক্কতি সা.
ধক পটিঘাতে গতিযঞ্চ. পটিঘাতো পটিহননং. ধকতি.
চক তিত্তিপটিঘাতেসু. তিত্তি তপ্পনং, পটিঘাতং পটিহননংৱ. চকতি.
অক কুটিলগতিযং. অকতি. এতা কুআদিকা অকপৰিযন্তা ধাতুযো পৰস্স ভাসাতি সদ্দসত্থৱিদূ ৱদন্তি. তেসং মতে এতা ‘‘তি অন্তি, তু অন্তু’’ ইচ্চাদীনংযেৱ ৱিসযো. পাড়িযং পন নিযমো নত্থি, তস্মা ন তং ইধ পমাণং.
ই অজ্ঝযনে. অজ্ঝযনং উচ্চাৰণং সিক্খনং ৱা, অযতি, অধীযতি, অজ্ঝযতি, অধীতে, অজ্ঝেনং, অজ্ঝাযকো. দিব্বং অধীযসে মাযং. অধীযন্তি মহাৰাজ, দিব্বমাযিধ পণ্ডিতা. অজ্ঝেনমৰিযা পথৱিং জনিন্দা. তত্থ অজ্ঝাযকোতি অজ্ঝযতীতি অজ্ঝাযকো, মন্তে পৰিৱত্তেতীতি অত্থো.
উ সদ্দে. অৱতি, অৱন্তি. অৱসি. এত্থ ‘‘যো আতুমানং সযমেৱ পাৱা’’তি পাড়ি পপুব্বস্স উধাতুস্স পযোগোতি দট্ঠব্বো. পপুব্বস্স ৱদধাতুস্স দকাৰলোপপ্পযোগোতিপি ৱত্তুং যুজ্জতি.
ৱঙ্ক কোটিল্লে. ৱঙ্কতি. ৱঙ্কং. ৱঙ্কসদ্দো হি ৱক্কসদ্দেন সমানত্থো, ৱক্কসদ্দো চ ৱঙ্কসদ্দেন. তথা হি –
‘‘যং নিস্সিতা জগতিৰুহং, স্ৱাযং অগ্গিং পমুঞ্চতি;
দিসা ভজথ ৱক্কঙ্গা, জাতং সৰণতো ভয’’ন্তি.
পাড়ি দিস্সতি. অযং পন ৱক্কসদ্দো সক্কটভাসং পত্ৱা ককাৰৰকাৰসঞ্ঞোগক্খৰিকো ভৱতি, ধাতুভাৱো পনস্স পোৰাণেহি ন ৱুত্তো, তস্মা ক্ৰিযাপদং ন দিট্ঠং. ইমস্স পন ৱঙ্কসদ্দস্স ‘‘ৱঙ্ক কোটিল্লে’’তি ধাতুভাৱো ৱুত্তো, ‘‘ৱঙ্কতী’’তি ক্ৰিযাপদঞ্চ, পাড়িযং তু ‘‘ৱঙ্কতী’’তি ক্ৰিযাপদং ন দিট্ঠং, তথা ভাৱৱাচকো ৱঙ্কসদ্দোপি. ৱাচ্চলিঙ্গো পন অনেকেসু ঠানেসু দিট্ঠো. তত্ত ৱঙ্কতীতি ক্ৰিযাপদং পাড়িযং অৱিজ্জমানম্পি গহেতব্বমেৱ নাথতীতি ক্ৰিযাপদমিৱ. ভাৱৱাচকস্স পন ৱঙ্কসদ্দস্স অত্থিতা নত্থিতা চ পাড়িআদীসু পুনপ্পুনং উপপৰিক্খিতব্বা. কেচেত্থ ৱদেয্যুং ‘‘যদি ভাৱৱাচকো ৱঙ্কসদ্দো নত্থি, কথং ‘অট্ঠৱঙ্কং মণিৰতনং উড়াৰ’ন্তি এত্থ সমাসো’’তি. এত্থ পন অট্ঠসু ঠানেসু ৱঙ্কং অট্ঠৱঙ্কং, ন অট্ঠৱঙ্কানি যস্সাতি. দব্বৱাচকো হি ৱঙ্কসদ্দো, ন ভাৱৱাচকোতি দট্ঠব্বং.
ৱঙ্কং ৱক্কঞ্চ কুটিলং, জিম্হঞ্চ ৰিম্হমনুজু;
ৱঙ্কসদ্দাদযো এতে, ৱাচ্চলিঙ্গা তিলিঙ্গিকা.
অথ ৱা ৱঙ্কসদ্দোযং, ‘‘ৱঙ্কঘস্তা’’তিআদিসু;
বড়িসে গিৰিভেদে চ, ৱত্ততে স পুমা তদা.
অযঞ্হি ‘‘তে’মে জনা ৱঙ্কঘস্তা সযন্তি. যথাপি মচ্ছো বড়িসং, ৱঙ্কং মংসেন ছাদিতং. ৱঙ্কঘস্তোৱ অম্বুজো’’তিআদীসু বড়িসে ৱত্ততি.
এত্থ সিযা ‘‘ননু চ ভো ‘যথাপি মচ্ছো বড়িসং, ৱঙ্কং মংসেন ছাদিত’ন্তি এত্থ ৱঙ্কসদ্দো গুণৱাচকো ৱিসেসনসদো, যেন বড়িসো ৱিসেসিতো, তেন ৱঙ্কং কুটিলং বড়িসন্তি অত্থো ৱিঞ্ঞাযতী’’তি? তন্ন, ৱঙ্কসদ্দে অৱুত্তেপি বড়িসসভাৱস্স ৱঙ্কত্তা কুটিলত্থো পাকটোতি নত্থি ৱিসেসনসদ্দেন পযোজনং. ইদং পন ‘‘বড়িসং ৱঙ্ক’’ন্তি ৱচনং ‘‘হত্থি নাগো. সৰোৰুহং পদুমং. হত্থী চ কুঞ্জৰো নাগো’’তিআদিৱচনমিৱ পৰিযাযৱচনং, তস্মা ‘‘ৱঙ্ক’’ন্তি পদস্স ‘‘কুটিল’’ন্তি অত্থো ন গহেতব্বো. অথ ৱা যথা ‘‘যথা আৰঞ্ঞকং নাগং, দন্তিং অন্ৱেতি হত্থিনী’’তি এত্থ নাগসদ্দস্স দন্তীসদ্দস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিযা যৱচনত্তেপি দন্তিন্তি মনোৰমদন্তযুত্তন্তি অত্থো সংৱণ্ণিতো, তথা ‘‘বড়িসং ৱঙ্ক’’ন্তি ইমেসম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং পৰিযাযৱচনত্তেপি ৱঙ্কন্তি কুটিলন্তি অত্থো ৱত্তব্বো. এৱঞ্হি সতি অত্থো সালৰাজা ৱিয সুফুল্লিতো হোতি, দেসনা চ ৱিলাসপ্পত্তা, ন পন ‘‘ৱঙ্কং বড়িস’’ন্তি সদ্দানং গুণগুণীৱসেন সমানাধিকৰণভাৱো ইচ্ছিতব্বো ‘‘বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তিআদীসু ‘‘বুদ্ধো ভগৱা’’তি ইমেসং ৱিয সমানাধিকৰণভাৱস্স অনিচ্ছিতব্বত্তা. ন হি ঈদিসেসু ঠানেসু সমানাধিকৰণভাৱো পোৰাণেহি অনুমতো.
‘‘যত্থ এতাদিসো সত্থা, লোকে অপ্পটিপুগ্গলো;
তথাগতো বলপ্পত্তো, সম্বুদ্ধো পৰিনিব্বুতো’’তি,
‘‘বুদ্ধং বুদ্ধং নিখিলৱিসযং সুদ্ধিযা যাৱ সুদ্ধি’’ন্তি চ আদীসু পন অনুমতো. এত্থ হি ‘‘এতাদিসো’’তি চ ‘‘অপ্পটিপুগ্গলো’’তি চ ‘‘তথাগতো’’তি চ ‘‘বলপ্পত্তো’’তি চ ‘‘সম্বুদ্ধো’’তি চ ‘‘পৰিনিব্বুতো’’তি চ ইমানি ‘‘সত্থা’’তি অনেন পদেন সমানাধিকৰণানি. তথা ‘‘বুদ্ধং বুদ্ধ’’ন্তি দ্ৱিন্নং পদানং পচ্ছিমং পুৰিমেন সমানাধিকৰণং ভৱতি.
ইতি ‘‘যথাপি মচ্ছো বড়িসং, ৱঙ্কং মংসেন ছাদিত’’ন্তি এত্থ ৱঙ্কসদ্দো বড়িসস্সাভিধানন্তৰং, ন গুণৱাচকো. এৱং ৱঙ্কসদ্দো বড়িসে ৱত্ততি. ‘‘কঙ্কং গচ্ছাম পব্বতং. দূৰে ৱঙ্কতপব্বতো’’তিআদীসু পন গিৰিৱিসেসে ৱত্ততি. এত্থ চ ‘‘ৱঙ্কপব্বতো’’তি ৱত্তব্বে সুখুচ্চাৰণত্থং নিৰুত্তিনযেন মজ্ঝে অনিমিত্তং তকাৰাগমং কত্ৱা ‘‘ৱঙ্কতপব্বতো’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা ৱঙ্কোযেৱ ৱঙ্কতা, যথা দেৱো এৱ দেৱতা. যথা চ দিসা এৱ দিসতাতি, এৱং তাপচ্চযৱসেন ৱঙ্কতা চ সা পব্বতো চাতি ‘‘ৱঙ্কতপব্বতো’’তি ৱুত্তং, মজ্ঝে ৰস্সৱসেন চেতং দট্ঠব্বং. অথ ৱা ৱঙ্কমস্স সণ্ঠানমত্থীতি ৱঙ্কতোতি মন্তুঅত্থে তপচ্চযো, যথা পব্বমস্স অত্থীতি পব্বতোতি. এৱং ৱঙ্কতো চ সো পব্বতো চাতি ৱঙ্কতপব্বতো. ‘‘ৱঙ্কপব্বতো’’ ইচ্চেৱ ৱা পণ্ণত্তি, পাদক্খৰপাৰিপূৰিযা পন ‘‘দূৰে ৱঙ্কতপব্বতো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
লোক দস্সনে. লোকতি. লোকো. আলোকোতি অঞ্ঞানিপি ৰূপানি গহেতব্বানি. চুৰাদিগণং পন পত্ৱা ইমিস্সা ‘‘লোকেতি, লোকযতি, ওলোকেতি, ওলোকযতী’’তিআদিনা ৰূপানি ভৱন্তি. লোকোতি তযো লোকা সঙ্খাৰলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি. তত্থ ‘‘একো লোকো, সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি আগতো সঙ্খাৰো এৱ লোকো সঙ্খাৰলোকো. সত্তা এৱ লোকো সত্তলোকো. চক্কৱাড়সঙ্খাতো ওকাসো এৱ লোকো ওকাসলোকো, যো ‘‘ভাজনলোকো’’তিপি ৱুচ্চতি. তেসু সঙ্খাৰো লুজ্জতীতি লোকোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘লুজ্জতি পলুজ্জতীতি খো ভিক্খু তস্মা লোকোতি ৱুচ্চতী’’তি. লোকিযতি এত্থ পুঞ্ঞপাপং তব্বিপাকো চাতি সত্তো লোকো. লোকিযতি ৱিচিত্তাকাৰতো দিস্সতীতি চক্কৱাড়সঙ্খাতো ওকাসো লোকো. যস্মা পন লোকসদ্দো সমূহেপি দিস্সতি, তস্মা লোকিযতি সমুদাযৱসেন পঞ্ঞাপিযতীতি লোকো, সমূহোতি অযম্পি অত্থো গহেতব্বো. অথ ৱা লোকোতি তযো লোকা কিলেসলোকো ভৱলোকো ইন্দ্ৰিযলোকোতি. তেসং সৰূপং চুৰাদিগণে কথেস্সাম বহুৱিধতঞ্চ. বহিদ্ধা পন কৱীহি ‘‘লোকো তু ভুৱনে জনে’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং.
সিলোক সঙ্ঘাতে. সঙ্ঘাতো পিণ্ডনং. সিলোকতি, সিলোকো, সিলোকমনুকস্সামি. অক্খৰপদনিযমিতো ৱচনসঙ্ঘাতো সিলোকো. সো পজ্জন্তি ৱুচ্চতি, তথা হি ‘‘সিলোকো যসস্সি পজ্জে’’তি কৱযো ৱদন্তি.
দেক ধেক সদ্দুস্সাহেসু. সদ্দো ৰৱো, উস্সাহো ৱাযামো. দেকতি. ধেকতি.
ৰেক সকি সঙ্কাযং. ৰেকতি. সঙ্কতি, তস্মিং মে সঙ্কতে মনো. সঙ্কা.
অকি লক্খণে. অঙ্কতি, অঙ্কো, সসঙ্কো.
মকি মণ্ডনে. মণ্ডনং ভূসনং, মঙ্কতি.
কত লোলিযে. লোলভাৱো লোলিযং যথা দক্খিযং. ককতি, কাকো, কাকী. এত্থ ‘‘কাকো, ধঙ্কো, ৱাযসো, বলি, ভোজি, অৰিট্ঠো’’তি ইমানি কাকাভিধানানি.
কুক ৱক আদানে. কুকতি, ৱকতি, কোকো, ৱকো. এত্থ কোকোতি অৰঞ্ঞসুনখো. ৱকোতি খুদ্দকৱনদীপিকো, ব্যগ্ঘোতিপি ৱদন্তি.
ৱক দিত্তিযং পটিঘাতে চ. দিত্তি সোভা, ৱকতি.
ককি ৱকি সক্ক তিক টিক সেক গত্যত্থা. কঙ্কতি, ৱঙ্কতি, সক্কতি, নিসক্কতি, পৰিসক্কতি, ওসক্কতি, ৱধায পৰিসক্কনং. বিড়াৰনিসক্কমত্তম্পি. তেকতি, টেকতি, টীকা সেকতি. এত্থ টীকাতি টিকিযতি জানিযতি সংৱণ্ণনায অত্থো এতাযাতি টীকা. এতা ইধাতুআদিকা সেকপৰিযন্তা ধাতুযো ‘‘অত্তনোভাসা’’তি সদ্দসত্থৱিদূ ৱদন্তি. তেসং মতে এতা ‘‘তে অন্তে, তং অন্তং’’ইচ্চাদীনংযেৱ ৱিসযো, পাৱচনে পন নিযমো নত্থি.
হিক্ক অব্যত্তসদ্দে. অব্যত্তসদ্দো অৱিভাৱিতত্থসদ্দো নিৰত্থকসদ্দো চ. হিক্কতি, হিক্কতে. ইমং ‘‘উভযতোভাসা’’তি ৱদন্তি. ইদং তু পাৱচনেন সংসন্দতি. পৰস্সত্তনোভাসানঞ্হি ধাতূনং ‘‘ভৱতি, ভৱতে, বাধতে, বাধতী’’তিআদিনা যেভুয্যেন দ্ৱিধা দ্ৱিধা ৰূপানি সাসনে দিস্সন্তি.
ইমানি ককাৰন্তধাতুৰূপানি.
খকাৰন্তধাতু
খা পকথনে খ্যা চ. পকথনং আচিক্খনং দেসনং ৱা. খাতি, সঙ্খাতি. আপুব্বত্তে ৱিসদিসভাৱেন খাত্যক্খৰস্স দ্ৱিত্তং, আকাৰস্স চ সঞ্ঞোগপুব্বত্তা ৰস্সত্তং, অক্খাতি. অক্খাসি পুৰিসুত্তমো. অক্খেয্যং তে অহং অয্যে. ধম্মো সঙ্খাযতি. অক্খাযতি. অত্ৰ পন ককাৰলোপো. স্ৱাখাতো ভগৱতা ধম্মো. সঙ্খাতো. অক্খাতো. অক্খাতাৰো তথাগতা. সঙ্খাতা সব্বধম্মানং ৱিধুৰো. সঙ্খা, পটিসঙ্খা. ক্ৰিযং আক্যাতি কথেতীতি আখ্যাতং. কেচি পন ‘‘স্ৱাখাতো’’তি চ ‘‘স্ৱাক্খ্যাতো’’তি চ ‘‘স্ৱাখ্যাতো’’তি চ পদমিচ্ছন্তি. তত্থ পচ্ছিমানি সক্কটভাসাতো নযং গহেত্ৱা ৱুত্তানি, ইতৰং যথাঠিতৰূপনিপ্ফত্তিৱসেন, অতো যথাদস্সিতপদানিযেৱ পসত্থতৰানি. তত্থ সঙ্খাসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰো নীযতে – সঙ্খাসদ্দো ঞাণকোট্ঠাসপঞ্ঞত্তিগণনাসু দিস্সতি. ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৱতী’’তিআদীসু হি ঞাণে দিস্সতি. ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচৰন্তী’’তিআদীসু কোট্ঠাসে. ‘‘তেসং তেসং ধম্মানং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তিআদীসু পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘ন সুকৰং সঙ্খাতু’’ন্তিআদীসু গণনাযং. এত্থেতং ৱুচ্চতি –
‘‘ঞাণপঞ্ঞত্তিকোট্ঠাস-গণনাসু পদিস্সতি;
সঙ্খাসদ্দোতি দীপেয্য, ধম্মদীপস্স সাসনে’’তি.
খি খযে. খিযনধম্মং খীযতি. সাসনানুৰূপেন সৰে ইকাৰস্স ইয্যাদেসো, খিয্যতি. ‘‘খযো, খং’’ ইচ্চপি ৰূপানি ঞেয্যানি. তত্থ খযোতি খিযনং খযো. অথ ৱা খিযন্তি কিলেসা এত্থাতি খযো, মগ্গনিব্বানানি. খযসঙ্খাতেন মগ্গেন পাপুণিযত্তা ফলম্পি খযো. খন্তি তুচ্ছং সুঞ্ঞং ৱিৱিত্তং ৰিত্তং, খন্তি ৱা আকাসো.
খি নিৱাসে. খীযতি, খিয্যতি ৱা. সাসনানুৰূপেন ইকাৰস্স ঈয ইয্যাদেসো দট্ঠব্বো. অযং দিৱাদিগণেপি পক্খিপিতব্বো. খং খযং. অভিৰমণীযং ৰাজক্খযং. তত্থ খীযতীতি নিৱসতি. খন্তি চক্খাদিইন্দ্ৰিযং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং নিৱাসট্ঠেন. খযন্তি নিৱেসনং. ৰাজক্খযন্তি ৰঞ্ঞো নিৱেসনং. অত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘সচে চ অজ্জ ধাৰেসি, কুমাৰং চাৰুদস্সনং;
কুসেন জাতখত্তিযং, সৱণ্ণমণিমেখলং;
পূজিতা ঞাতিসঙ্ঘেহি, ন গচ্ছসি যমক্খয’’ন্তি.
তত্থ যমক্খযন্তি যমনিৱেসনং.
খু সদ্দে. খোতি খৱতি.
খে খাদনসত্তাসু. খাযতি. উন্দূৰা খাযন্তি. ৱিক্খাযিতকং. গোখাযিতকং. অস্সিৰী ৱিয খাযতি. দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি. এত্থাদিম্হি কাযতীতি খাদতি. অথ ৱা উপট্ঠাতি পঞ্ঞাযতি.
সুখ দুক্খ তক্ৰিযাযং. তক্ৰিযাতি সুখদুক্খানং ৱেদনানং ক্ৰিযা, সুখনং দুক্খনন্তি ৱুত্তং হোতি. অকম্মকা ইমে ধাতৱো. সুখতি, দুক্খতি. সুখং, দুক্খং. সুখিতো, দুক্খিতো. সুখং সাতং পীণনং, দুক্খং ৱিঘাতং অঘং কিলেসো. তত্থ সুখন্তি সুখযতীতি সুখং. যস্সুপ্পজ্জতি, তং সুখিতং কৰোতীতি অত্থো. দুক্খন্তি দুক্খযতীতি দুক্খং. যস্সুপ্পজ্জতি, তং দুক্খিতং কৰোতীতি অত্থো. ইমানি নিব্বচনানি কাৰিতৱসেন ৱুত্তানীতি দট্ঠব্বং অট্ঠকথাযং সুখদুক্খসদ্দত্থং ৱদন্তেহি গৰূহি সুখযতি দুক্খযতিসদ্দানং কম্মত্থমাদায ৱিৱৰণস্স কতত্তা. তথা হি ‘‘সুখেতি সুখযতি, সুখাপেতি সুখাপযতি, দুক্খেতি দুক্খযতি, দুক্খাপেতি দুক্খাপযতী’’তি ইমানি তেসং কাৰিতপদৰূপানি, অত্তানং সুখেতি পীণেতীতি চ, সুখযতি সুখং, দুক্খযতীতি দুক্খন্তি চ,
‘‘সচে চ কিম্হিচি কালে,
মৰণং মে পুৰে সিযা;
পুত্তে চ মে পপুত্তে চ,
সুখাপেয্য মহোসধো’’তি চ
পাড়িআদিদস্সনতো. সদ্দসত্থে পন ধাতুপাঠসঙ্খেপে চ ইমে ধাতৱো চুৰাদিগণেযেৱ ৱুত্তা. ‘‘সুখযতি দুক্খযতী’’তি চ অকাৰিতানি সুদ্ধকত্তুপদানি ইচ্ছিতানি. মযং তু তেসং তব্বচনং সুদ্ধকত্তৰি চ তানি পদৰূপানি ন ইচ্ছাম পাড়িআদীহি ৱিৰুদ্ধত্তা, তস্মাযেৱ তে ইমস্মিং ভূৱাদিগণে ৱুত্তা. অযঞ্হি সুদ্ধকত্তুৱিসযে অস্মাকং ৰুচি ‘‘সুখতীতি সুখিতো, দুক্খতীতি দুক্খিতো’’তি.
ননু চ ভো ‘‘সুখতি দুক্খতী’’তি ক্ৰিযাপদানি বুদ্ধৱচনে ন দিস্সন্তীতি? সচ্চং, এৱং সন্তেপি অট্ঠকথানযৱসেন গহেতব্বত্তা দিস্সন্তিযেৱ নাম. ন হি সব্বথা সব্বেসং ধাতূনং ৰূপানি সাসনে লোকে ৱা লব্ভন্তি, একচ্চানি পন লব্ভন্তি, একচ্চানি ন লব্ভন্তি. এৱং সন্তেপি নযৱসেন লব্ভন্তিযেৱ. ‘‘কপ্পযৱ্হো পতিস্সতা’’তি হি দিট্ঠে ‘‘চৰৱ্হো ভুঞ্জৱ্হো’’তিআদীনিপি নযৱসেন দিট্ঠানিযেৱ নাম.
তত্ৰ পনাযং নযো. ৱিসুদ্ধিমগ্গাদীসু হি ‘‘একদ্ৱিযোজনমত্তম্পি অদ্ধানং গতস্স ৱাযো কুপ্পতি, গত্তানি দুক্খন্তী’’তি এৱং ভূৱাদিগণিকং অকম্মকং সুদ্ধকত্তুৱাচকং ‘‘দুক্খন্তী’’তি ক্ৰিযাপদং দিস্সতি. তস্মিং দিট্ঠিযেৱ ‘‘সুখতি, সুখন্তি. সুখসি, সুখথ. সুখামি, সুখামা’’তিআদীনি চ ‘‘দুক্খতি, দুক্খন্তি. দুক্খসি, দুক্খথা’’তিআদীনিচ দিট্ঠানি নাম হোন্তি দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স তাদিসস্স অনৱজ্জস্স নযস্স গহেতব্বত্তা, তস্মা ‘‘সুখতীতি সুখিতো, দুক্খতীতি দুক্খিতো’’তি ভূৱাদিনযো এৱ গহেতব্বো, ন পন চুৰাদিনযো. অপৰম্পেত্থ নিব্বচনং, সুখং সঞ্জাতং এতস্সাতি সুখিতো, সঞ্জাতসুখোতি অত্থো. এস নযো দুক্খিতোতি এত্থাপি. অথ ৱা সুখেন ইতো পৱত্তোতি সুখিতো. এস নযো ‘‘দুক্খিতো’’তি এত্থাপি. দুল্লভাযং নীতি সাধুকং মনসি কাতব্বা.