নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

পদৰূপসিদ্ধি

গন্থাৰম্ভ

[ক]

ৱিসুদ্ধসদ্ধম্মসহস্সদীধিতিং,

সুবুদ্ধসম্বোধিযুগন্ধৰোদিতং;

তিবুদ্ধখেত্তেকদিৱাকৰং জিনং,

সধম্মসঙ্ঘং সিৰসা’ভিৱন্দিয.

[খ]

কচ্চাযনঞ্চাচৰিযং নমিত্ৱা,

নিস্সায কচ্চাযনৱণ্ণনাদিং;

বালপ্পবোধত্থমুজুং কৰিস্সং,

ব্যত্তং সুকণ্ডং পদৰূপসিদ্ধিং.

১. সন্ধিকণ্ড

তত্থ জিনসাসনাধিগমস্স অক্খৰকোসল্লমূলকত্তা তং সম্পাদেতব্বন্তি দস্সেতুং অভিধেয্যপ্পযোজনৱাক্যমিদমুচ্চতে.

১. অত্থো অক্খৰসঞ্ঞাতো.

যো কোচি লোকিযলোকুত্তৰাদিভেদো ৱচনত্থো, সো সব্বো অক্খৰেহেৱ সঞ্ঞাযতে. সিথিলধনিতাদিঅক্খৰৱিপত্তিযঞ্হি অত্থস্স দুন্নযতা হোতি, তস্মা অক্খৰকোসল্লং বহূপকাৰং বুদ্ধৱচনেসু, এত্থ পদানিপি অক্খৰসন্নিপাতৰূপত্তা অক্খৰেস্ৱেৱ সঙ্গয্হন্তি.

তস্মা অক্খৰকোসল্লং, সম্পাদেয্য হিতত্থিকো;

উপট্ঠহং গৰুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহি.

সঞ্ঞাৱিধান

তত্থাদো তাৱ সদ্দলক্খণে ৱোহাৰৱিঞ্ঞাপনত্থং সঞ্ঞাৱিধানমাৰভীযতে.

২. অক্খৰাপাদযো একচত্তালীসং.

অক্খৰা অপি আদযো একচত্তালীসং, তে চ খো জিনৱচনানুৰূপা অকাৰাদযো নিগ্গহীতন্তা একচত্তালীসমত্তা ৱণ্ণা পচ্চেকং অক্খৰা নাম হোন্তি. তং যথা – আ ই ঈ উ ঊ এ ও, ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য ৰ লৱ স হ ড় অং-ইতি অক্খৰা.

নক্খৰন্তীতি অক্খৰা, অ আদি যেসং তে আদযো. অকাৰাদীনমনুক্কমো পনেস ঠানাদিক্কমসন্নিস্সিতো, তথা হি ঠানকৰণপ্পযতনেহি ৱণ্ণা জাযন্তে, তত্থ ছ ঠানানি কণ্ঠতালুমুদ্ধদন্তওট্ঠনাসিকাৱসেন.

তত্থ – অৱণ্ণ কৱগ্গ হকাৰা কণ্ঠজা.

ইৱণ্ণ চৱগ্গ যকাৰা তালুজা. টৱগ্গ ৰকাৰ ড়কাৰা মুদ্ধজা. তৱগ্গ লকাৰ সকাৰা দন্তজা. উৱণ্ণ পৱগ্গা ওট্ঠজা. একাৰো কণ্ঠতালুজো. ওকাৰো কণ্ঠোট্ঠজো.

ৱকাৰো দন্তোট্ঠজো.

নিগ্গহীতং নাসিকট্ঠানজং.

ঙ ঞ ণ ন মা সকট্ঠানজা, নাসিকট্ঠানজা চাতি.

হকাৰং পঞ্চমেহেৱ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতং;

ওৰসন্তি ৱদন্তেত্থ, কণ্ঠজং তদসংযুতং.

কৰণং জিৱ্হামজ্ঝং তালুজানং, জিৱ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং, জিৱ্হাগ্গং দন্তজানং, সেসা সকট্ঠানকৰণা.

পযতনং সংৱুতাদিকৰণৱিসেসো. সংৱুতত্তমকাৰস্স, ৱিৱটত্তং সেসসৰানং সকাৰহকাৰানঞ্চ, ফুট্ঠং ৱগ্গানং, ঈসংফুট্ঠং যৰলৱানন্তি.

এৱং ঠানকৰণপ্পযতনসুতিকালভিন্নেসু অক্খৰেসু সৰা নিস্সযা, ইতৰে নিস্সিতা. তত্থ –

নিস্সযাদো সৰা ৱুত্তা, ব্যঞ্জনা নিস্সিতা ততো;

ৱগ্গেকজা বহুত্তাদো, ততো ঠানলহুক্কমা.

ৱুত্তঞ্চ –

‘‘পঞ্চন্নং পন ঠানানং, পটিপাটিৱসাপি চ;

নিস্সযাদিপ্পভেদেহি, ৱুত্তো তেসমনুক্কমো’’তি.

একেনাধিকা চত্তালীসং একচত্তালীসং, এতেন গণনপৰিচ্ছেদেন –

অধিকক্খৰৱন্তানি, একতালীসতো ইতো;

ন বুদ্ধৱচনানীতি, দীপেতাচৰিযাসভো.

অপিগ্গহণং হেট্ঠা ৱুত্তানং অপেক্খাকৰণত্থং.

৩. তত্থোদন্তা সৰা অট্ঠ.

তত্থ তেসু অক্খৰেসু অকাৰাদীসু ওকাৰন্তা অট্ঠ অক্খৰা সৰা নাম হোন্তি. তং যথা – অ আ ই ঈ উ ঊ এ ও-ইতি সৰা.

ও অন্তো যেসং তে ওদন্তা, দকাৰো সন্ধিজো, সৰন্তি গচ্ছন্তীতি সৰা, ব্যঞ্জনে সাৰেন্তীতিপি সৰা.

‘‘তত্থা’’তি ৱত্ততে.

৪. লহুমত্তা তযো ৰস্সা.

তত্থ অট্ঠসু সৰেসু লহুমত্তা তযো সৰা ৰস্সা নাম হোন্তি. তং যথা – অ ই উ-ইতি ৰস্সা.

লহুকা মত্তা পমাণং যেসং তে লহুমত্তা, মত্তাসদ্দো চেত্থ অচ্ছৰাসঙ্ঘাতঅক্খিনিমীলনসঙ্খাতং কালং ৱদতি, তায মত্তায একমত্তা ৰস্সা, দ্ৱিমত্তা দীঘা, অড্ঢমত্তা ব্যঞ্জনা. লহুগ্গহণঞ্চেত্থ ছন্দসি দিযড্ঢমত্তস্সাপি গহণত্থং. ৰস্সকালযোগতো ৰস্সা, ৰস্সকালৱন্তো ৱা ৰস্সা.

সৰৰস্সগ্গহণানি চ ৱত্তন্তে.

৫. অঞ্ঞে দীঘা.

তত্থ অট্ঠসু সৰেসু ৰস্সেহি অঞ্ঞে দ্ৱিমত্তা পঞ্চ সৰা দীঘা নাম হোন্তি. তং যথা – আ ঈ ঊ এ ও-ইতি দীঘা.

অঞ্ঞগ্গহণং দিযড্ঢমত্তিকানম্পি সঙ্গহণত্থং. দীঘকালে নিযুত্তা, তব্বন্তো ৱা দীঘা. ক্ৱচি সংযোগপুব্বা একাৰোকাৰা ৰস্সা ইৱ ৱুচ্চন্তে. যথা – এত্থ, সেয্যো, ওট্ঠো, সোত্থি. ক্ৱচীতি কিং? মং চে ত্ৱং নিখণং ৱনে. পুত্তো ত্যাহং মহাৰাজ.

৬. দুম্হি গৰু.

দ্ৱিন্নং সমূহো দু, তস্মিং দুম্হি. সংযোগভূতে অক্খৰে পৰে যো পুব্বো ৰস্সক্খৰো, সো গৰুসঞ্ঞো হোতি. যথা – দত্ৱা, হিত্ৱা, ভুত্ৱা.

‘‘গৰূ’’তি ৱত্ততে.

৭. দীঘো চ.

দীঘো চ সৰো গৰুসঞ্ঞো হোতি. যথা – নাৱা, নদী, ৱধূ, দ্ৱে, তযো. গৰুকতো অঞ্ঞো ‘‘লহুকো’’তি ৱেদিতব্বো.

৮. সেসা ব্যঞ্জনা.

ঠপেত্ৱা অট্ঠ সৰে সেসা অড্ঢমত্তা অক্খৰা ককাৰাদযো নিগ্গহীতন্তা তেত্তিংস ব্যঞ্জনা নাম হোন্তি. ৱুত্তেহি অঞ্ঞে সেসা. ব্যঞ্জীযতি এতেহি অত্থোতি ব্যঞ্জনা. তং যথা – ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম, য ৰ লৱ স হ ড় অং-ইতি ব্যঞ্জনা. ককাৰাদীস্ৱকাৰো উচ্চাৰণত্থো.

‘‘ব্যঞ্জনা’’তি ৱত্ততে.

৯. ৱগ্গা পঞ্চপঞ্চসো মন্তা.

তেসং খো ব্যঞ্জনানং ককাৰাদযো মকাৰন্তা পঞ্চৱীসতি ব্যঞ্জনা পঞ্চপঞ্চৱিভাগেন ৱগ্গা নাম হোন্তি. তং যথা – ক খ গ ঘ ঙ, চ ছ জ ঝ ঞ, ট ঠ ড ঢ ণ, ত থ দ ধ ন, প ফ ব ভ ম-ইতি ৱগ্গা.

তে পন পঠমক্খৰৱসেন কৱগ্গচৱগ্গাদিৱোহাৰং গতা, ৱগ্গোতি সমূহো, তত্থ পঞ্চপঞ্চৱিভাগেনাতি ৱা পঞ্চ পঞ্চ এতেসমত্থীতি ৱা পঞ্চপঞ্চসো, মো অন্তো যেসং তে মন্তা.

১০. অংইতি নিগ্গহীতং.

অকাৰো উচ্চাৰণত্থো, ইতিসদ্দো পনানন্তৰৱুত্তনিদস্সনত্থো, অংইতি যং অকাৰতো পৰং ৱুত্তং বিন্দু, তং নিগ্গহীতং নাম হোতি. ৰস্সস্সৰং নিস্সায গয্হতি, কৰণং নিগ্গহেত্ৱা গয্হতীতি ৱা নিগ্গহীতং.

কৰণং নিগ্গহেত্ৱান, মুখেনাৱিৱটেন যং;

ৱুচ্চতে নিগ্গহীতন্তি, ৱুত্তং বিন্দু সৰানুগং.

ইধ অৱুত্তানং পৰসমঞ্ঞানম্পি পযোজনে সতি গহণত্থং পৰিভাসমাহ.

১১. পৰসমঞ্ঞা পযোগে.

যা চ পন পৰস্মিং সক্কতগন্থে, পৰেসং ৱা ৱেয্যাকৰণানং সমঞ্ঞা ঘোসাঘোসলোপসৱণ্ণসংযোগলিঙ্গাদিকা, তা পযোগে সতি এত্থাপি যুজ্জন্তে.

পৰস্মিং, পৰেসং ৱা সমঞ্ঞা পৰসমঞ্ঞা, ৱেয্যাকৰণে, ৱেয্যাকৰণমধীতানং ৱা সমঞ্ঞাত্যত্থো. পযুজ্জনং পযোগো, ৱিনিযোগো.

তত্থ ৱগ্গানং পঠমদুতিযা, সকাৰো চ অঘোসা. ৱগ্গানং ততিযচতুত্থপঞ্চমা, য ৰ লৱ হ ড়া চাতি একৱীসতি ঘোসা নাম.

এত্থ চ ৱগ্গানং দুতিযচতুত্থা ধনিতাতিপি ৱুচ্চন্তি, ইতৰে সিথিলাতি. ৱিনাসো লোপো. ৰস্সস্সৰা সকদীঘেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সৱণ্ণা নাম, যে সৰূপাতিপি ৱুচ্চন্তি. সৰানন্তৰিতানি ব্যঞ্জনানি সংযোগো. ধাতুপ্পচ্চযৱিভত্তিৱজ্জিতমত্থৱং লিঙ্গং. ৱিভত্যন্তং পদং. ইচ্চেৱমাদি.

ইতি সঞ্ঞাৱিধানং.

সৰসন্ধিৱিধান

অথ সৰসন্ধি ৱুচ্চতে.

লোক অগ্গপুগ্গলো, পঞ্ঞা ইন্দ্ৰিযং, তীণি ইমানি, নো হি এতং, ভিক্খুনী ওৱাদো, মাতু উপট্ঠানং, সমেতু আযস্মা, অভিভূ আযতনং, ধনা মে অত্থি, সব্বে এৱ, তযো অস্সু ধম্মা, অসন্তো এত্থ ন দিস্সন্তি ইতীধ সৰাদিসঞ্ঞাযং সব্বসন্ধিকৰণট্ঠানে ব্যঞ্জনৱিযোজনত্থং পৰিভাসমাহ.

১২. পুব্বমধোঠিতমস্সৰং সৰেন ৱিযোজযে.

সৰেনাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং, সহযোগে ৱা, সন্ধিতব্বে সৰসহিতং পুব্বব্যঞ্জনং অনতিক্কমন্তো অধোঠিতমস্সৰঞ্চ কত্ৱা সৰতো ৱিযোজযেতি সৰতো ব্যঞ্জনং ৱিযোজেতব্বং. এত্থ চ অস্সৰগ্গহণসামত্থিযেন ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি লদ্ধং.

১৩. সৰা সৰে লোপং.

সৰা খো সব্বেপি সৰে পৰে ঠিতে লোপং পপ্পোন্তি. লোপোতি অদস্সনং অনুচ্চাৰণং. এত্থ সৰাতি কাৰিযীনিদ্দেসো. বহুৱচনং পনেত্থ একেকস্মিং সৰে পৰে বহূনং লোপঞাপনত্থং. সৰেতি নিমিত্তনিদ্দেসো, নিমিত্তসত্তমী চাযং, নিমিত্তোপাদানসামত্থিযতো ৱণ্ণকালব্যৱধানে সন্ধিকাৰিযং ন হোতি. লোপন্তি কাৰিযনিদ্দেসো, ইদং পন সুত্তং উপৰি পৰলোপৱিধানতো পুব্বলোপৱিধানন্তি দট্ঠব্বং, এৱং সব্বত্থ সত্তমীনিদ্দেসে পুব্বস্সেৱ ৱিধি, ন পৰস্স ৱিধানন্তি ৱেদিতব্বং.

‘‘অস্সৰং, অধোঠিত’’ন্তি চ ৱত্ততে, সিলিট্ঠকথনে পৰিভাসমাহ.

১৪. নযে পৰং যুত্তে.

সৰৰহিতং খো ব্যঞ্জনং অধোঠিতং পৰক্খৰং নযে যুত্তে ঠানেতি পৰনযনং কাতব্বং. এত্থ যুত্তগ্গহণং নিগ্গহীতনিসেধনত্থং, তেন ‘‘অক্কোচ্ছি মং অৱধি ম’’ন্তিআদীসু পৰনযনসন্দেহো ন হোতি.

লোকগ্গপুগ্গলো, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, তীণিমানি, নোহেতং, ভিক্খুনোৱাদো, মাতুপট্ঠানং, সমেতাযস্মা, অভিভাযতনং, ধনা মত্থি, সব্বেৱ, তযস্সু ধম্মা, অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি.

যস্স ইদানি, সঞ্ঞা ইতি, ছাযা ইৱ, কথা এৱ কা, ইতি অপি, অস্সমণী অসি, চক্খু ইন্দ্ৰিযং, অকতঞ্ঞূ অসি, আকাসে ইৱ, তে অপি, ৱন্দে অহং, সো অহং, চত্তাৰো ইমে, ৱসলো ইতি, মোগ্গল্লানো আসি বীজকো, পাতো এৱাতীধ পুব্বলোপে সম্পত্তে ‘‘সৰে’’তি অধিকাৰো, ইধ পন ‘‘অত্থৱসা ৱিভত্তিৱিপৰিণামো’’তি কত্ৱা ‘‘সৰো, সৰম্হা, লোপ’’ন্তি চ ৱত্তমানে –

১৫. ৱা পৰো অসৰূপা.

অসমানৰূপম্হা সৰম্হা পৰো সৰো লোপং পপ্পোতি ৱা. সমানং ৰূপং অস্সাতি সৰূপো, ন সৰূপো অসৰূপো, অসৱণ্ণো. যস্মা পন মৰিযাদাযং, অভিৱিধিম্হি চ ৱত্তমানো আউপসগ্গো ৱিয ৱাসদ্দো দ্ৱিধা ৱত্ততে, কত্থচি ৱিকপ্পে, কত্থচি যথাৱৱত্থিতৰূপপৰিগ্গহে, ইধ পন পচ্ছিমে, ততো নিচ্চমনিচ্চমসন্তঞ্চ ৱিধিমেত্থ ৱাসদ্দো দীপেতি. ‘‘নযে পৰং যুত্তে’’তি পৰং নেতব্বং.

যস্সদানি যস্স ইদানি, সঞ্ঞাতি সঞ্ঞা ইতি, ছাযাৱ ছাযা ইৱ, কথাৱ কা কথা এৱ কা, ইতীপি ইতি অপি, অস্সমণীসি অস্সমণী অসি. চক্খুন্দ্ৰিয মিতি নিচ্চং. অকতঞ্ঞূসি অকতঞ্ঞূ অসি, আকাসেৱ আকাসে ইৱ, তেপি তে অপি, ৱন্দেহং ৱন্দে অহং, সোহং সো অহং, চত্তাৰোমে চত্তাৰো ইমে, ৱসলোতি ৱসলো ইতি, মোগ্গল্লানোসি বীজকো মোগ্গল্লানো আসি বীজকো, পাতোৱ পাতো এৱ.

ইধ ন ভৱতি – পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, সদ্ধিন্দ্ৰিযং, সত্তুত্তমো, একূনৱীসতি, যস্সেতে, সুগতোৱাদো, দিট্ঠাসৱো, দিট্ঠোঘো, চক্খাযতনং, তং কুতেত্থ লব্ভা ইচ্চাদি.

ভৱতি চ ৱৱত্থিতৱিভাসায.

অৱণ্ণতো সৰোদানী-তীৱেৱাদিং ৱিনা পৰো;

ন লুপ্পতঞ্ঞতো দীঘো, আসেৱাদিৱিৱজ্জিতো.

বন্ধুস্স ইৱ, উপ ইক্খতি, উপ ইতো, অৱ ইচ্চ, জিন ঈৰিতং, ন উপেতি, চন্দ উদযো, যথা উদকে ইতীধ পুব্বাৱণ্ণস্সৰানং লোপে কতে ‘‘পৰো, অসৰূপে’’তি চ ৱত্ততে, তথা ‘‘ইৱণ্ণো যং নৱা’’তি ইতো ইৱণ্ণগ্গহণঞ্চ, ‘‘ৱমোদুদন্তান’’ন্তি ইতো উগ্গহণঞ্চ সীহগতিযা ইধানুৱত্তেতব্বং.

১৬. ক্ৱচাসৱণ্ণং লুত্তে.

ইৱণ্ণভূতো, উকাৰভূতো চ পৰো সৰো অসৰূপে পুব্বস্সৰে লুত্তে ক্ৱচি অসৱণ্ণং পপ্পোতি. নত্থি সৱণ্ণা এতেসন্তি অসৱণ্ণা, একাৰোকাৰা, তত্থ ঠানাসন্নৱসেন ইৱণ্ণুকাৰানমেকাৰোকাৰা হোন্তি.

বন্ধুস্সেৱ, উপেক্খতি, উপেতো, অৱেচ্চ, জিনেৰিতং, নোপেতি, চন্দোদযো, যথোদকে. ক্ৱচীতি কিং? তত্ৰিমে, যস্সিন্দ্ৰিযানি, মহিদ্ধিকো, সব্বীতিযো, তেনুপসঙ্কমি, লোকুত্তৰো. লুত্তেতি কিং? ছ ইমে ধম্মা, যথা ইদং, কুসলস্স উপসম্পদা. অসৰূপেতি কিং? চত্তাৰিমানি, মাতুপট্ঠানং.

এত্থ চ সতিপি হেট্ঠা ৱাগ্গহণে ক্ৱচিকৰণতো অৱণ্ণে এৱ লুত্তে ইধ ৱুত্তৱিধি হোতীতি দট্ঠব্বং. ততো ইধ ন ভৱতি – দিট্ঠুপাদানং, পঞ্চহুপালি, মুদিন্দ্ৰিযং, যো মিস্সৰোতি.

তত্ৰ অযং, বুদ্ধ অনুস্সতি, স অত্থিকা, পঞ্ঞৱা অস্স, তদা অহং, যানি ইধ ভূতানি, গচ্ছামি ইতি, অতি ইতো, কিকী ইৱ, বহু উপকাৰং, মধু উদকং, সু উপধাৰিতং, যোপি অযং, ইদানি অহং, সচে অযং, অপ্পস্সুতো অযং, ইতৰ ইতৰেন, সদ্ধা ইধ ৱিত্তং, কম্ম উপনিস্সযো, তথা উপমং, ৰত্তি উপৰতো, ৱি উপসমো ইচ্চত্ৰ পুব্বস্সৰানং লোপে কতে –

‘‘ক্ৱচী’’তি অধিকাৰো, ‘‘পৰো, লুত্তে’’তি চ ৱত্ততে.

১৭. দীঘং.

সৰো খো পৰো পুব্বস্সৰে লুত্তে ক্ৱচি দীঘভাৱং পপ্পোতীতি ঠানাসন্নৱসেন ৰস্সস্সৰানং সৱণ্ণদীঘো.

তত্ৰাযং, বুদ্ধানুস্সতি, সাত্থিকা, পঞ্ঞৱাস্স, তদাহং, যানীধ ভূতানি, গচ্ছামীতি, অতীতো, কিকীৱ, বহূপকাৰং, মধূদকং, সূপধাৰিতং, যোপাযং, ইদানাহং, সচাযং, অপ্পস্সুতাযং, ইতৰীতৰেন, সদ্ধীধ ৱিত্তং, কম্মূপনিস্সযো, তথূপমং, ৰত্তূপৰতো, ৱূপসমো.

ক্ৱচীতি কিং? অচিৰং ৱত’যং কাযো, কিম্পিমায, তীণিমানি, পঞ্চসুপাদানক্খন্ধেসু, তস্সত্থো, পঞ্চঙ্গিকো, মুনিন্দো, সতিন্দ্ৰিযং, লহুট্ঠানং, গচ্ছামহং, তত্ৰিদং, পঞ্চহুপালি, নত্থঞ্ঞং. লুত্তেতি কিং? যথা অযং, নিমি ইৱ ৰাজা, কিকী ইৱ, সু উপধাৰিতং.

লোকস্স ইতি, দেৱ ইতি, ৱি অতি পতন্তি, ৱি অতি নামেন্তি, সঙ্ঘাটি অপি, জীৱিতহেতু অপি, ৱিজ্জু ইৱ, কিংসু ইধ ৱিত্তং, সাধু ইতি ইতীধ পৰস্সৰানং লোপে কতে –

‘‘লুত্তে, দীঘ’’ন্তি চ ৱত্ততে.

১৮. পুব্বো চ.

পুব্বো সৰো পৰস্সৰে লুত্তে ক্ৱচিদীঘং পপ্পোতি. চগ্গহণং লুত্তদীঘগ্গহণানুকড্ঢনত্থং, তং ‘‘চানুকড্ঢিতমুত্তৰত্ৰ নানুৱত্ততে’’তি ঞাপনত্থং.

লোকস্সাতি, দেৱাতি, ৱীতিপতন্তি, ৱীতিনামেন্তি, সঙ্ঘাটীপি, জীৱিতহেতূপি, ৱিজ্জূৱ, কিংসূধ ৱিত্তং, সাধূতি.

ক্ৱচীতি কিং? যস্সদানি, ইতিস্স, ইদানিপি, তেসুপি, চক্খুন্দ্ৰিযং, কিন্নুমাৱ.

অধিগতো খো মে অযং ধম্মো, পুত্তো তে অহং, তে অস্স পহীনা, পব্বতে অহং, যে অস্স ইতীধ পুব্বলোপে সম্পত্তে –

১৯. যমেদন্তস্সাদেসো.

একাৰস্স পদন্তভূতস্স ঠানে সৰে পৰে ক্ৱচি যকাৰাদেসো হোতি. অকাৰেমেতেযেসদ্দাদিস্সেৱাযং ৱিধি, যন্তি যং ৰূপং, এ এৱ অন্তো এদন্তো, আদেসিট্ঠানে আদিস্সতীতি আদেসো. ‘‘ব্যঞ্জনে’’তি অধিকিচ্চ ‘‘দীঘ’’ন্তি দীঘো.

অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো, পুত্তো ত্যাহং, ত্যাস্স পহীনা, পব্বত্যাহং, য্যাস্স.

ক্ৱচীতি কিং? তে নাগতা, পুত্তা মত্থি. অন্তগ্গহণং কিং? ধম্মচক্কং পৱত্তেন্তো, দমেন্তো চিত্তং.

যাৱতকো অস্স কাযো, তাৱতকো অস্স ব্যামো, কো অত্থো, অথ খো অস্স, অহং খো অজ্জ, যো অযং, সো অস্স, সো এৱ, যতো অধিকৰণং, অনু অদ্ধমাসং, অনু এতি, সু আগতং, সু আকাৰো, দু আকাৰো, চক্খু আপাথং, বহু আবাধো, পাতু অকাসি, ন তু এৱাতীধ –

২০. ৱমোদুদন্তানং.

ওকাৰুকাৰানং অন্তভূতানং সৰে পৰে ক্ৱচি ৱকাৰাদেসো হোতি. ক খ য তসদ্দাদিওকাৰস্সেদং গহণং.

যাৱতক্ৱস্স কাযো, তাৱতক্ৱস্স ব্যামো, ক্ৱত্থো, অথ খ্ৱস্স, অহং খ্ৱজ্জ, য্ৱাযং, স্ৱস্স, স্ৱেৱ, যত্ৱাধিকৰণং, অন্ৱদ্ধমাসং, অন্ৱেভি, স্ৱাগতং, স্ৱাকাৰো, দ্ৱাকাৰো, চক্খ্ৱাপাথং, বহ্ৱাবাধো, পাত্ৱাকাসি, ন ত্ৱেৱ.

ক্ৱচীতি কিং? কো অত্থো, অথ খো অঞ্ঞতৰা, যোহং, সোহং, চত্তাৰোমে, সাগতং, সাধাৱুসো, হোতূতি. অন্তগ্গহণং কিং? সৱনীযং, ৱিৰৱন্তি.

পটিসন্থাৰৱুত্তি অস্স, সব্বা ৱিত্তি অনুভুয্যতে, ৱি অঞ্জনং, ৱি আকতো, নদী আসন্নো ইতীধ মণ্ডূকগতিযা ‘‘অসৰূপে’’তি ৱত্ততে.

২১. ইৱণ্ণো যং নৱা.

পুব্বো ইৱণ্ণো অসৰূপে সৰে পৰে যকাৰং পপ্পোতি নৱা. ই এৱ ৱণ্ণো ইৱণ্ণো, নৱাসদ্দো ক্ৱচিসদ্দপৰিযাযো.

পটিসন্থাৰৱুত্যস্স, সব্বা ৱিত্যানুভুয্যতে, ব্যঞ্জনং, ব্যাকতো, নদ্যাসন্নো.

নৱাতি কিং? পঞ্চহঙ্গেহি, তানি অত্তনি, গচ্ছামহং, মুত্তচাগী অনুদ্ধতো. অসৰূপেতি কিং? ইতিহিদং, অগ্গীৱ, অত্থীতি.

অতি অন্তং, অতি ওদাতা, পতি অযো, পতি আহৰতি, পতি এতি, ইতি অস্স, ইতি এতং, ইতিআদি ইতীধ ‘‘ইৱণ্ণো যং নৱা’’তি যকাৰাদেসে সম্পত্তে –

২২. সব্বো চন্তি.

অতিপতিইতীনং তিসদ্দস্সেদং গহণং.

সব্বো তিইচ্চেসো সদ্দো সৰে পৰে ক্ৱচি চকাৰং পপ্পোতি. তীতি নিদ্দেসতো অকতযকাৰস্সেৱাযং ৱিধি, ইতৰথা ক্ৱচিগ্গহণস্স চ ‘‘অতিস্স চন্তস্সা’’তিসুত্তস্স চ নিৰত্থকতা সিযা. ‘‘পৰদ্ৱেভাৱো ঠানে’’তি দ্ৱিত্তং.

অচ্চন্তং, অচ্চোদাতা, পচ্চযো, পচ্চাহৰতি, পচ্চেতি, ইচ্চস্স, ইচ্চেতং, ইচ্চাদি.

ক্ৱচীতি কিং? ইতিস্স, ইতি আকঙ্খমানেন.

‘‘তে ন ৱাইৱণ্ণে’’তি ইতো ‘‘ন ইৱণ্ণে’’তি চ ৱত্ততে.

২৩. অতিস্স চন্তস্স.

অতিইচ্চেতস্স অন্তভূতস্স তিসদ্দস্স ইৱণ্ণে পৰে ‘‘সব্বো চং তী’’তি ৱুত্তৰূপং ন হোতি. অতিস্সাতি অতিউপসগ্গানুকৰণমেতং. তেনেৱেত্থ ৱিভত্তিলোপাভাৱো. এত্থ চ অন্তসদ্দো সদ্দৱিধিনিসেধপ্পকৰণতো অতিসদ্দন্তভূতং তিসদ্দমেৱ ৱদতি, ন ইৱণ্ণন্তি দট্ঠব্বং, ইতৰথা ইদং সুত্তমেৱ নিৰত্থকং সিযা.

‘‘ইৱণ্ণো যং নৱা’’তীধ, অসৰূপাধিকাৰতো;

ইৱণ্ণস্স সৰূপস্মিং, যাদেসো চ ন সম্ভৱে.

চকাৰো অনুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন ইতিপতীনমন্তস্স চ ন হোতি. অতি ইসিগণো অতীসিগণো, এৱং অতীতো, অতীৰিতং, ইতীতি, ইতীদং, পতীতো.

অভি অক্খানং, অভি উগ্গতো, অভি ওকাসো ইতীধ যকাৰে সম্পত্তে –

‘‘সৰে’’তি ৱত্ততে.

২৪. অব্ভো অভি.

অভিইচ্চেতস্স সব্বস্স সৰে পৰে অব্ভাদেসো হোতি.

‘‘অভী’’তি পঠমন্তস্স, ৱুত্তিযং ছট্ঠিযোজনং;

আদেসাপেক্খতো ৱুত্তং, ‘‘অংমো’’তিআদিকে ৱিয.

পুব্বস্সৰলোপো, অব্ভক্খানং, অব্ভুগ্গতো, অব্ভোকাসো.

অধি অগমা, অধি উপগতো, অধি ওগাহেত্ৱা ইতীধ

২৫. অজ্ঝো অধি.

অধিইচ্চেতস্স সব্বস্স সৰে পৰে অজ্ঝাদেসো হোতি. অজ্ঝগমা, অজ্ঝুপগতো, অজ্ঝোগাহেত্ৱা.

অভি ইচ্ছিতং, অধি ঈৰিতং ইতীধ